hindu, religion, sanjog news, vichar valonun

કુંભ, યુવા કુંભ અને લખનઉની એ યાત્રાનાં સંસ્મરણો

(વિચારવલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, દિ.૦૬/૦૧/૧૮)

કુંભ એટલે સમગ્ર ભારત અને વિદેશમાંથી એક જ જગ્યાએ આધ્યાત્મિક દિવ્ય ચેતનાનું એકત્ર થવું! હજારો વર્ષોથી કોઈ સરકાર કે સંસ્થા દ્વારા આયોજન થયા વગર આપમેળે દેશ-વિદેશથી લોકોનું દર બાર વર્ષે જ્યારે ગુરુ રાશિ બદલે ત્યારે કુંભ મેળો આયોજિત થવો એ કઈ રીતે થતો હશે? ત્યારે તો કોઈ કહેવાતું પશ્ચિમી વિજ્ઞાન વિકસિત થયું નહોતું? આવો કોઈને પ્રશ્ન થયો? કેમ કુંભ મેળાને ‘રામ ઔર શ્યામ’ કે ‘સીતા ઔર ગીતા’ હિન્દી ફિલ્મોમાં સામ્યવાદી અસર હેઠળ માત્ર નકારાત્મક રીતે બાળકો ખોવાઈ જાય તે રીતે બતાવાયો તે પ્રશ્ન થયો? (બંને ફિલ્મો મારી માનીતી છે, માત્ર મનોરંજન છે તેમ માનું છું પણ આમાં આ રીતે જે અંડરકરન્ટ મેસેજ બતાવાય તે અસર ન થાય?)

કુંભ મેળો રાશિઓ અને ગ્રહો સાથે જોડાયેલો છે. એટલે જે બુદ્ધુજીવીઓ ‘નાસા’ની પીપૂડી જ વગાડવગાડ કરે અને તુલસીદાસ જેવા સંતની પૃથ્વીથી સૂર્ય વચ્ચેના અંતરને જણાવતી આધ્યાત્મિક ચેતનાને વખોડે તેમને કુંભ મેળો એ જવાબ છે કે હજારો વર્ષો પહેલાંથી જેને આજના આ લિબરલો-સેક્યુલરો-ફિલ્મોમાં રહેલા અર્બન નક્સલો માત્ર ભગવાધારી વસ્ત્રોને કારણે વ્યભિચારી, સાધુ ઔર શૈતાન એવી માત્ર એક તરફી વ્યાખ્યામાં ચિત્રિત કરી દે છે, જે પોતડીધારી, ટીલાંધારી, પાઘડીધારી, શિખાધારી પંડિતો હતા, જે કદાચ રહેતા હોય એક જ ઓરડીમાં પણ જો પૂછવામાં આવે કે પંદર વર્ષ પહેલાં ચંદ્રગ્રહણ ક્યારે હતું તો ફટ દઈ એકાદ ચોપડો કાઢે, આંગળીના વેઢે કેટલીક ગણતરી માંડે અને ફટ દઈને કહી દે કે આ વાર અને મહિનામાં! નાસા અત્યારે જે ટૅક્નિક વાપરે છે તે તો ૧૯મી સદીમાં શોધાઈ, એવા આ સંતો ને પંડિતો પાસે જે વિદ્યા હતી તેને બુદ્ધુજીવીઓએ ધર્મમાં ખપાવી હાંસીને પાત્ર કરી દીધી. કેટલાક લોકો હજુ પણ એ વિદ્યા જાળવીને બેઠા છે તે રાહતની વાત છે. બાકી, આવી ઘણી વિદ્યા છે મુખ કો દેખ કે મન કી પુસ્તક વાંચવાની.

બાળક સવારે ઊઠતું ન હોય તો માતા કે દાદી પ્રભાતિયાં ગાતી હોય, આજે એવી ભાગદોડવાળી જિંદગી હોય કે માતાઓને સવારસવારમાં મરશિયાં ગાવાં પડે! (વૉટ ઇઝ પ્રભાતિયાં?) રાત્રે સૂતી વખતે દાદાદાદી નવીનવી વાર્તા કહે પણ આજે પઝેસિવ માતાને બાળકને પોતાનાં સાસુસસરા પાસે મૂકવું જ નથી ગમતું. તો કેટલીક જગ્યાએ આવું નાનાનાની માટે પણ થતું હોય. આ બાળક રાત્રે સૂવા જાય ત્યારે દાદા કે નાના મોંપાટ બોલાવે અને સવા-દોઢિયા વગેરે ઘડિયા યાદ કરાવે, ગુજરાતી-અંગ્રેજી ભાષાના સ્પેલિંગ યાદ કરાવે. નવાઈ નથી કે આ જ પેઢીનાં બાળકો મોટા થઈને નાસા કે ગૂગલમાં કે ફેસબુકમાં, ગણિતની સૌથી વધુ જ્યાં જરૂર પડે ત્યાં ટોચના પદે બેઠાં છે. ઓબામા રાષ્ટ્રપ્રમુખ હતા ત્યારે કહેવું પડેલું કે ભારતથી આવતા કે ભારતીય મૂળના વિદ્યાર્થીઓથી ચેતજો, બહુ દૂરની વાત નથી. પાંચ વર્ષ પહેલાંની વાત જ છે. ઓબામાએ કહેલું કે ભારતીય અને ચીનના વિદ્યાર્થીઓ અમેરિકનોને ગણિત અને ટૅક્નૉલૉજીમાં હંફાવે છે.

કહેવાનો અર્થ એ છે કે આ બધું મોબાઇલના જમાનામાં ભારતમાં જળવાવું જોઈએ. હવે મોબાઇલ, ગૂગલ, એલેક્સા, ગૂગલ આસિસ્ટન્ટ, કીબૉર્ડ પ્રિડિક્શન તમારા મગજનો દોરીસંચાર કરી રહ્યા છે. તમારી યાદશક્તિને ક્ષીણ કરી રહ્યા છે. પહેલાં તમે કેટલા ફૉન કે કાર નંબર યાદ રાખી શકતા? આજે બાળકોને જો તેમનો મોબાઇલ ખોવાય જાય, તેમના ઘરના લોકોના મોબાઇલ નંબર મોઢે બીજા પાસે ડાયલ કરાવી શકે છે? એવું નથી કે નવી પેઢીને વગોવવી છે. માત્ર કેટલીક માબાપની જનરેશન જેમના પર બાળકોને ઘડવાની જવાબદારી છે તેમને ચેતવવા છે કે તમારાં બાળકોને માત્ર મોબાઇલ, વિડિયો ગેમ, યૂટ્યૂબના ભરોસે ન છોડો. નાનપણમાં તમને તે શાંતિ અપાવશે અને મોટા થશે ત્યારે તમને જ તે સિરદર્દ થશે.

ફરી કુંભની વાત પર આવીએ. ભારતમાં રાષ્ટ્રવાદની વાત થાય એટલે કેટલાક યુવાન લિબરલોને મરચાં લાગે છે. ઉડી સ્ટ્રાઇક જેવી સેનાના પરાક્રમની ગાથા કહેતી ફિલ્મથી પણ. આ લોકો એવા જૂના લિબરલોના પ્રચારનો ભોગ બન્યા હોય છે કે ભારત તો એક રાષ્ટ્ર જ નહોતું. પરંતુ કુંભ બતાવે છે કે આખા ભારતમાંથી અને વિદેશથી લોકો આ મેળામાં શા માટે આવતા હતા? (જોકે આ લિબરલ બદમાશો, જેઓ હિન્દુ સંસ્કૃતિની માત્ર નકારાત્મક બાજુ જોવા જ ટેવાયેલા છે તેઓ કહેશે, ગાંજાચરસનો નશો કરવા.) કઈ રીતે કોઈ વૉટ્સએપ, કોઈ ટીવી ચૅનલ કે રેડિયો વગર લોકોને સંદેશો મળી જતો હશે કે કુંભ મેળો ક્યારથી ક્યાં સુધીમાં યોજાવાનો છે? કઈ રીતે ત્યાં રહેવાની, ખાવા-પીવાની, ટાઢ-તડકા ને વરસાદથી બચવાની વ્યવસ્થા થતી હશે? કેટલી સંખ્યા ઉમટી પડશે તેની ગણતરી કેમ માંડતા હશે? આટલા બધા લોકોની સાગમટે વ્યવસ્થા કરવી કેટલી અઘરી છે તે દરેક જણ જાણતું જ હોય કારણકે તેમને ત્યાં જનોઈ, લગ્ન વગેરે પ્રસંગો આવતા હોય છે. પરંતુ કુંભ મેળો કોઈ ઈશ્વરીય ચમત્કાર હોય તેમ હજારો વર્ષોથી વિના અવરોધ યોજાતો રહ્યો છે. (કોઈ લિબરલ વળી ટપકશે કે ઈસ્લામિક આક્રમણો અને શાસનમાં તેને બંધ કેમ ન કરવામાં આવ્યો તો જવાબ એ છે કે સામે હિન્દુઓની ટક્કરને નજર અંદાજ કરવા જેવી નથી, ભલે રાજસ્થાનની અશોક ગેહલોત સરકાર અભ્યાસમાં અકબરને ફરીથી મહાન બનાવવાની વાત કરવા લાગે.)

થોડાં સમયથી હવે કુંભના પૂર્વ કાર્યક્રમોના ભાગરૂપે વૈચારિક કુંભોનું આયોજન થવા લાગ્યું છે. આ વખતે ઉત્તર પ્રદેશ સરકાર દ્વારા કુલ પાંચ વૈચારિક કુંભોનું આયોજન કરાયું હતું- વૃંદાવનમાં માતાઓનો માતૃશક્તિ કુંભ, વારાણસીમાં સર્વ સમાવેશી ભારતીય ચિંતન, પ્રયાગમાં પર્યાવરણ, અયોધ્યામાં સમરસતા અને લખનઉમાં યુવા કુંભનું આયોજન કરાયું હતું. આ પ્રકારના કુંભ એટલે વૈચારિક ગોષ્ઠિઓ!

યુવા કુંભમાં દેશભરમાંથી રજિસ્ટ્રેશન દ્વારા અંદાજે અઢી હજાર જેટલા અલગ-અલગ ક્ષેત્રનાં યુવાન-યુવતીઓ ઉમટી પડેલા. જેઓ માત્ર રાજકીય ચશ્માથી જ જુએ છે અને ટેબલ પર બેસીને કમ્પ્યૂટર પર ગૂગલ કરીને લખવાની જેમને ટેવ પડી છે તેઓ ભલે જે કહે તે, પરંતુ આ યુવા કુંભે બતાવ્યું કે યુવાનો ખૂબ જ મેધાવી, પ્રતિભાશાળી અને ઊર્જાથી ભરપૂર છે. આ લેખક આ વાત એટલા માટે કહી શકે કારણકે એક પત્રકાર તરીકે ગુજરાતમાંથી આ લેખકે ત્યાં જઈને તેનો સ્વાનુભાવ મેળવેલો છે. પરંતુ યુવા કુંભની વાત કરીએ તે પહેલાં લખનઉ જતાં ટ્રેનમાં બીએસએફની દાંતીવાડા ચોકી પર ફરજ બજાવતા અધિકારી એ. કે. સિંહનો ભેટો થઈ ગયો તેમની ગુજરાતની જનતા વિશેની વાત કરવી જોઈએ.

તેઓ કહે છે, “ગુજરાતની જનતા સુરક્ષા અધિકારીઓને જેટલો પ્રેમ આપે છે તેટલો અમને પંજાબ કે જમ્મુ-કાશ્મીર વગેરે કોઈ જગ્યાએ પ્રેમ મળતો નથી. કોઈ ને કોઈ સંસ્થા આવે, કૂલર આપે કે બીજી કોઈ સુવિધા આપે, અમારું સન્માન કરે, અમારા પરિવારજનોને માન આપે તો અમારી છાતી કેવી ફૂલે!” એ. કે. સિંહ નરસિંહરાવ વડા પ્રધાન હતા ત્યારે તેમની સુરક્ષામાં પણ ફરજ બજાવી ચૂક્યા છે. તેઓ કહે છે કે “મારે તો નિવૃત્તિ પછી ગુજરાતમાં જ સ્થાયી થવું છે. અહીં કેટલી શાંતિ, સુરક્ષા અને ભાઈચારો છે!” એ. કે. સિંહ મૂળ લખનઉના છે. તેમનું કહેવું છે કે લખનઉમાં બે પ્રકારના લોકો વસે છે એક જે સંસ્કૃતિવાળા અને એક જે દાદાગીરીવાળા. ટ્રેન ગુજરાત છોડે પછી તમારું આરક્ષણ હોય તો પણ તમારી બેઠક પર તમને ઉઠાડીને કબજો કરી લે અને કહે, “ટ્રેન તુમ્હારે બાપ કી થોડે હી હૈ?”

અત્યારે આવા કેટલાક યુવાનો જોવા મળે છે, તેનું કારણ એ છે કે સિરિયલોમાં, ફિલ્મોમાં, સ્ટેન્ડ અપ કૉમેડીમાં એવું બતાવાય છે જેના લીધે માતાપિતા પ્રત્યે સન્માન ન રાખવા તરફ યુવાનો પ્રેરાય. ગાળાગાળીમાં અશ્લીલતા ઉમેરો અને હિંસાનો ભરપૂર વઘાર કરો એટલે જે કથા મળે તે કરતાં તો ૮૦ના દાયકાની ફિલ્મોમાં, હવે સ્વ. કાદરખાન, શક્તિ કપૂર, અસરાની અને અરુણા ઈરાની દ્વારા કરાતી કૉમેડી કેટલીય સારી લાગે (ત્યારે આ કલાકારોની કેવી ટીકા થતી તે તે સમયના અખબારો જેમણે વાંચ્યા હોય તેમને ખબર હશે). પરંતુ યુવા કુંભમાં સહભાગી યુવાનોને જુઓ તો આ છાપ દૂર થઈ જાય.

મધ્ય પ્રદેશના ઈન્દોરના કુનાલ ભંવર માત્ર ઓગણીસ-વીસ વર્ષની આસપાસના જ છે. પરંતુ તેઓ એક વાર વીર રસથી ધગધગતી કવિતા ગાવા કે કહેવા બેસે તો તમારા રૂંવાડા ઊભા થઈ જાય. તેઓ કાર્યક્રમોમાં એન્કરિંગ કરે છે. આ જ ઉંમર આસપાસની શિખા શર્મા પણ ઈન્દોરની જ છે, અને જીવંત માણસના ચહેરાની આબેહૂબ રંગોળી બનાવી જાણે છે અને તોય પ્રસિદ્ધિની એટલી ભૂખી ન જણાય. અહીં તો આનંદીબહેન પટેલ માટે એવું વાતાવરણ ‘બનાવી દેવાયેલું’  જેથી કેટલાક યુવાનો તેમને નફરત કરતા થઈ ગયેલા, પણ શિખા શર્માએ મધ્ય પ્રદેશનાં રાજ્યપાલ તરીકે તેમની રંગોળી અદ્ભુત બનાવી છે. આ જ રીતે ગત ચૂંટણીમાં પોતાના નાનીની રંગોળી બનાવીને મતદાનની અપીલ કરેલી. તેની રંગોળીમાં મહિલાઓ અને ખેડૂતોનું દર્દ પણ ઝળકે છે.

દીક્ષા ચૌહાણ આ જ શહેરની એવી પ્રતિભાવાન કન્યા છે જે તમારી સાથે અસ્ખલિત રીતે સંસ્કૃત, શુદ્ધ (શુદ્ધ એટલે, જેને અંગ્રેજીમાં સંસ્કૃતાઇઝ્ડ હિન્દીનો થપ્પો લિબરલોએ મારી દીધો તે, ખરેખર તો આજે સમાચારના બદલે ‘ખબરિયા’ ગણાવતી ચેનલોમાં હુજૂમ, ઝહન, ફેહરિશ્ત વગેરે ઉર્દૂનો છૂટથી મારો થાય છે તે જોતાં ઉર્દૂઆઈઝ્ડ હિન્દી કહેવું જોઈએ) હિન્દી, અને જી હા, ઉર્દૂમાં કલાકો સુધી બોલી શકે છે. અને પોતે નાની ઉંમરથી કવિતાઓ, શાયરીઓ લખે પણ છે.

જો આ ટ્રેલર હતું તો યુવા કુંભમાં નવ વર્ષથી બધિર બની ગયેલા રાજસ્થાનના અલવર પાસેના એક ગામડાના મણિરામ શર્મા અને પંતનગરનાં શ્વેતા ગુપ્ત (ખરેખર તો મિશ્રા નથી પણ મિશ્ર છે, ગુપ્તા નથી પણ ગુપ્ત છે, પરંતુ રામનું રામા, યોગનું યોગા જેવું અટકનું પણ થયું છે.) જેવી વીસ પ્રતિભાઓ કેવી હશે જેમનું ત્યાં સન્માન કરાયું! મણિરામ શર્માની વાત આપણી કેટલીક નેગેટિવ મિડિયા ઇન્ડસ્ટ્રી કદાચ નહીં કહે, પરંતુ મણિરામજીના પિતા ખેતમજૂર. મણિરામ પોતાના દૃઢ મનોબળ પર આગળ વધ્યા, યુવા ઉંમરે કાનનું ઑપરેશન કરાવી શ્રવણશક્તિ મેળવી, પંદર વર્ષથી સતત આઈએએસની પરીક્ષા આપી અને છેવટે આઈએએસ અધિકારી થઈને રહ્યા. શ્વેતા ગુપ્તે માત્ર ઓગણીસ વર્ષની ઉંમરમાં યુવાનો માટે ત્રણ પુસ્તકો લખ્યાં! વિવેકાનંદ સ્વાધ્યાય મંડળ સાથે મળીને યુવાનોમાં જાગૃતિ ફેલાવવાનું કામ કરે છે…

આવી યુવા પ્રતિભાઓમાં ઓર વધારો થતો રહેવો જોઈએ! ભારત તેરે ટુકડે હોંગે કહીને લોકોના ટૅક્સ પર પીએચ.ડી. કરીને કાશ્મીરની સેનાને બળાત્કારી કહેનારાઓ, પથ્થરબાજોનો બચાવ કરનારાઓ બુઢા યુવાનો અને  મિડિયામાં રહીને તેમને કવર ફાયરિંગ આપતા લોકોને પૉઝિવિટલી જવાબ તો આપવો પડશે ને.

Advertisements
abhiyaan, national

માઓવાદીઓ દ્વારા વડા પ્રધાન મોદીની હત્યાનું કાવતરું હસી કાઢવા જેવું નથી!

(અભિયાન સામયિક, તા.૨૩ જૂન ૨૦૧૮નો અંક)

પહેલી જાન્યુઆરી ૧૮૧૮ના રોજ અંગ્રેજો તરફથી દલિતો મહારાષ્ટ્રના કોરેગાંવની લડાઈમાં પેશ્વાઓ સામે જીતેલા. તેના પગલે પેશ્વાઓના સામ્રાજ્યને જબરદસ્ત ફટકો પડેલો. દલિતોના ઉદ્ધારક ગણાતા ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકર ૧ જાન્યુઆરી ૧૯૨૭ના રોજ મહાર સૈનિકો અને બ્રિટિશ-ભારતીય સેનાના પીઢ સૈનિકો સાથે મહારના ગૌરવ તરીકે બ્રિટિશરોએ ઊભા કરેલા સ્તંભની મુલાકાતે ગયા. ત્યારથી દર વર્ષે દલિતોનો એક સમૂહ મહારાષ્ટ્રમાં આ વિજય મનાવે છે, પરંતુ ગત જાન્યુઆરીમાં આ ઉજવણી હિંસક બની. કેટલાક મરાઠા લોકોએ તેનો વિરોધ કરેલો કે અંગ્રેજોના વિજયની ઉજવણી કેવી રીતે કરી શકાય? આ હિંસામાં એક રાહુલ ફટાંગળેનું મૃત્યુ થયું અને અનેક લોકો ઘાયલ થયા. તેના પછી ૩ જાન્યુઆરીએ બંધ આપવામાં આવેલો જે પણ એટલો જ હિંસક સાબિત થયો. દલિત કર્મશીલોના આક્ષેપોના આધારે પોલીસે હિન્દુવાદી કાર્યકરો સંભાજી ભીડે અને મિલિન્દ એકબોતે સામે ફરિયાદ નોંધી હતી. એકબોતેની ધરપકડ થઈ અને તે જામીન પર છૂટી ગયા. આ હિંસા માટે ગુજરાતના વડગામના ધારાસભ્ય જિજ્ઞેશ મેવાણી સામે પણ ફરિયાદ નોંધાઈ છે.

જોકે, આ હિંસા પાછળ, જેમ શંકા હતી તેમ, માઓવાદી સમર્થકોનો હાથ બહાર આવ્યો છે. પૂણે પોલીસે છ જણાની ધરપકડ કરી. તેમાં કર્મશીલ રોના વિલ્સન, જેએનયુના પૂર્વ વિદ્યાર્થી અને કર્મશીલ રાણા જેકબની દિલ્લીમાંથી, દલિત કાર્યકર સુધીર ધવલેની ધરપકડ મુંબઈમાં કરવામાં આવી જ્યારે કર્મશીલ શોમા સેન, મહેશ રાઉત અને વકીલ સુરેન્દ્ર ગાડલિંગની ધરપકડ નાગપુરમાં કરવામાં આવી. (આ છ જણાનો પરિચય જાણવા જુઓ બૉક્સ). તેમની ધરપકડ ગેરકાયદે પ્રવૃત્તિઓ (અટકાવવી) અધિનિયમ હેઠળ ધરપકડ કરવામાં આવી.

ગત વર્ષની ૩૧ ડિસેમ્બરે પૂણેમાં શનિવારવાડા નજીક દલિત સંગઠન યલગાર પરિષદ મળી હતી. સ્થળ પણ યુક્તિપૂર્વક પસંદ કરાયું હતું. શનિવારવાડા મરાઠા સામ્રાજ્યમાં પેશ્વાઓનું, સૈન્ય અને પ્રશાસનની રીતે સત્તાનું કેન્દ્ર હતું.

પહેલાં નક્સલો અને આ નક્સલ સમર્થકો વચ્ચે પૈસાની લેવડદેવડની માહિતી પોલીસને મળી. આ જે યલગાર પરિષદ થઈ તેમાં અપાયેલાં ઉશ્કેરણીજનક ભાષણોના કારણે ૧ જાન્યુઆરીએ હિંસા થઈ.  છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓમાં પોલીસ આ હિંસાની તપાસમાં લાગેલી હતી જેમાં તેને ઘણા નક્કર પુરાવા પ્રાપ્ત થયા હોવાનો દાવો છે.

પરંતુ આઠ જૂને પોલીસે જે ધડાકો કર્યો તેની ધ્રૂજારી સમગ્ર ભારતમાં અનુભવાઈ કેમ કે એ ધડાકો વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની હત્યાના કાવતરા બાબતે હતો! રાજીવ ગાંધીની જે રીતે હત્યા કરાઈ હતી તે જ રીતે મોદીજીની પણ હત્યા કરવી તેવું તે પત્રમાં લખાયેલું હતું અને એ પત્ર રોના વિલ્સનના દિલ્લી ખાતેના ઘરમાં મળી આવ્યો હતો. આ પત્રમાં એમ-૪ રાઇફલ અને ચાર લાખ રાઉન્ડ ખરીદવા રૂ. આઠ કરોડની જરૂરિયાત હોવાની વાત કરવામાં આવી હતી.

‘ટાઇમ્સ નાવ’ ચેનલની રિપૉર્ટરે તો ત્યાં સુધી કહ્યું કે જે પકડાયા છે તેમાંની એક વ્યક્તિ (સંભવતઃ મહેશ રાઉત)ને યુપીએ સરકારના પ્રધાન સાથે સારો એવો ઘરોબો હતો. આ પ્રધાનને પાછો ગાંધી (એટલે સંભવતઃ સોનિયા-રાહુલ) સાથે સારો ઘરોબો છે. અને તેના લીધે તે સરકારના નક્સલો અંગેના પ્રૉજેક્ટમાં નોકરીએ પણ રહી ગયો હતો. વર્ષ ૨૦૧૨માં પોલીસ તેની ધરપકડ કરવાની હતી પરંતુ ‘ઉપર’થી આદેશ આવતા તે બચી ગયો હતો. તે પૂર્વ વડા પ્રધાનની ગ્રામીણ વિકાસનો ફેલો હતો. આ યોજનાનો લાભ લઈ તેણે જંગલોમાં ઘૂસણખોરી કરી હતી. અત્યારે તેના પર માઓવાદીઓ અને અર્બન માઓઇસ્ટ વચ્ચે નાણાં પૂરા પાડવા સંદર્ભે તપાસનું વર્તુળ મંડાયેલું છે.

નક્સલ કાર્યકર મિલિન્દ ટેલ્ટુમ્બડે દ્વારા રોના વિલ્સનને લખવામાં આવેલા મનાતા પત્રમાં બે નામો ચોંકાવનારા છે. આ બે નામો પ્રકાશ આંબેડકર અને જિજ્ઞેશ મેવાણીનાં હોવાનું મનાય છે. ‘પૂણેમિરર’ નામના અખબાર અનુસાર, આ પત્રમાં લખવામાં આવ્યું છે, “કૉમરેડ મંગલુ અને કૉમરેડ દીપુ છેલ્લા બે મહિનાથી કૉમરેડ સુધીર સાથે ભીમ-કોરેગાંવ કાર્યક્રમનું સંકલન કરી રહ્યા છે. તેમાં રાજ્યભરના દલિતોનો સારો ટેકો મળી રહ્યો છે. કૉમરેડ જિજ્ઞેશ અને કૉમરેડ ઉમર આપણી ક્રાંતિના યુવાન લડવૈયાઓ છે. પ્રકાશ આંબેડકરના મજબૂત સમર્થન સાથે, કેટલાંક વર્ષોની અંદર દેશભરમાં અનેક દલિત સંઘર્ષોને મજબૂત કરવામાં તેમના પ્રયાસોનાં પરિણામો આપણે જોઈ શકીશું.” જો આ પત્રોની અધિકૃતતા હોય અને નામોનાં અનુમાન સાચા હોય તો આનાથી યુપીએ સરકારના કૉંગ્રેસી પ્રધાન, નક્સલીઓ-માઓવાદીઓ, દલિત ચળવળકારો અને ખાસ કરીને જિજ્ઞેશ મેવાણીની સાંઠગાંઠ સાબિત થાય છે.

આમાં પ્રકાશ આંબેડકરનું નામ આવ્યું તેનાથી ચોંકી જવાય તેમ છે કારણકે પ્રકાશ આંબેડકર એ બંધારણના ઘડવૈયા બાબાસાહેબના પૌત્ર છે. ‘ટાઇમ્સ નાવ’ પર લાઇવ વાતચીતમાં ઉશ્કેરાઈને પ્રકાશે ટાઇમ્સના પત્રકારને ‘જોઈ લેવાની’ ધમકી ગાળની ભાષામાં આપતા કહ્યું હતું કે આ સરકાર તો પાંચ વર્ષ જ છે. ગૌરી લંકેશ બાબતે ઉકળી ઉઠેલા ભારત ભરના પત્રકારો આ બાબતે મૌન રહ્યા છે!

જોકે વિપક્ષો મૌન નથી રહ્યા પરંતુ તેમણે આ બાબતને ગંભીરતાથી પણ નથી લીધી. કૉંગ્રેસના સંજય નિરુપમે આને મોદીની ઘટી રહેલી લોકપ્રિયતા ફરી મેળવવા માટેનો પ્રયાસ ગણાવ્યો તો, એનસીપીના શરદ પવારે સહાનુભૂતિના મત મેળવવાનો પ્રયાસ ગણાવ્યો જ્યારે શિવસેનાએ તેને હાસ્યાસ્પદ બાબત ગણાવી. મહારાષ્ટ્રના મુખ્ય પ્રધાન દેવેન્દ્ર ફડણવીસને પણ ધમકી મળી છે. અગાઉ ૨૬ એપ્રિલ ૨૦૧૮ના રોજ રાહુલ ગાંધીના વિમાનમાં સામાન્ય ટૅક્નિકલ ક્ષતિ સર્જાઈ ત્યારે કૉંગ્રેસ બેબાકળી થઈ ગઈ હતી, પરંતુ આ ઘટના સંજય નિરુપમને ડ્રામા લાગે છે. જે ધરપકડો થઈ છે તે લોકોની ધરપકડ અગાઉ કૉંગ્રેસના શાસનમાં પણ થઈ હતી. (જુઓ બૉક્સ). આનો અર્થ તો એ જ થયો કે મામલો ગંભીર છે પરંતુ અત્યારે વિપક્ષમાં હોવાથી કૉંગ્રસ આ પ્રકારનું વલણ દાખવી રહી છે. આના પરથી પ્રતીત થાય છે કે વિપક્ષો કેટલા નીચા સ્તરે ગયા છે. મિડિયામાં પણ આની જેટલી ગંભીરતાથી નોંધ લેવાવી જોઈએ તે લેવાઈ નથી.

જોકે આ ધરપકડ થઈ એટલે ડાબેરી સંગઠનો જેમ કે ઑલ ઇન્ડિયા સ્ટુડન્ટ્સ એસોસિએશન, ઑલ ઇન્ડિયા સ્ટુડન્ટ્સ ફૅડરેશન, એસોસિએશન ફૉર પ્રૉટેક્શન ઑફ સિવિલ રાઇટ્સ મેદાનમાં આવી ગયા અને સરકાર દલિતોને હેરાન કરતી હોવાનો આક્ષેપ કરી ધરપકડ કરાયેલાઓને મુક્ત કરવા માગણી કરી હતી. જય પ્રકાશ નારાયણ દ્વારા શરૂ કરાયેલી પરંતુ હવે ધીમેધીમે ડાબેરીઓના હાથમાં જતી રહેલી સંસ્થા પીપલ્સ યુનિયન ફૉર સિવિલ લિબર્ટિઝે પણ આ મામલે આ ધરપકડોને વખોડી કાઢી છે. આ એ જ પીયુસીએલ છે જેના ઉપાધ્યક્ષ ડૉ. બિનાયક સેનની નક્સલવાદી પ્રવૃત્તિને સમર્થન આપવા માટે છત્તીસગઢ પોલીસે ધરપકડ કરી હતી અને અત્યારે જામીન પર છે. આ બિનાયક સેન પાછા આમ આદમી પાર્ટીના પોલીસ સુધારા માટેના નીતિ જૂથમાં સભ્ય પણ છે તેમ વિકિપિડિયા કહે છે.

 

બૉક્સ

“મોદીરાજને સમાપ્ત કરવા રાજીવ ગાંધી પ્રકારનો બનાવ જરૂરી”

કૉમરેડ પ્રકાશને ‘આર’ તરફથી લખવામાં આવેલા આ સ્ફોટક પત્રમાં જે મહત્ત્વની વાત હતી તે એ છે કે હિન્દુ ફાસીવાદને હરાવવો એ આપણો મુખ્ય એજન્ડા અને પક્ષની મુખ્ય ચિંતા છે. સિક્રેટ સેલ અને ખુલ્લા સંગઠનોના અનેક નેતાઓએ આ મુદ્દો ખૂબ જ મજબૂત રીતે ઉઠાવ્યો છે. આપણે દેશભરના સમાન વિચારનાં સંગઠનો, રાજકીય પક્ષો, લઘુમતી સમુદાયોના નેતાઓ સાથે સંબંધો મજબૂત કરવા પ્રયાસરત્ છીએ. મોદીના નેતૃત્વમાં હિન્દુ શાસન મૂળ વતની આદિવાસીઓના જીવનમાં તેનો રસ્તો બુલડૉઝરની જેમ કરી રહ્યું છે. બિહાર અને પશ્ચિમ બંગાળમાં ભારે પરાજય બાદ પણ, મોદી પંદરથી વધુ રાજ્યોમાં ભાજપ સરકાર બનાવવામાં સફળ રહ્યા છે. જો આ ગતિ ચાલુ રહી તો પક્ષ માટે તમામ મોરચે ભારે તકલીફ થશે. અસંતોષ અને મિશન ૨૦૧૬ના ક્રૂર રૂપને કડક હાથે દબાવી દેવામાં આવશે. કૉમરેડ કિસન અને અન્ય વરિષ્ઠ કૉમરેડોએ મોદીરાજનો અંત લાવવા નક્કર પગલાંની દરખાસ્ત કરી છે. આપણે રાજીવ ગાંધી પ્રકારના અન્ય બનાવની રાહ પર વિચારી રહ્યા છીએ. તે આત્મઘાતી લાગે છે અને આપણે નિષ્ફળ જઈએ તેવી ઘણી સંભાવના છે પરંતુ આપણને લાગે છે કે પક્ષના પૉલિટ બ્યૂરો (પીબી)/કેન્દ્રીય સમિતિ (સીસી)એ આપણી દરખાસ્ત પર ગંભીર રીતે વિચાર કરવો જોઈએ. તેમના (મોદીના) રૉડ શૉને ટાર્ગેટ કરવા એ અસરકારક રણનીતિ હોઈ શકે. આપણે સામૂહિક રીતે માનીએ છીએ કે પક્ષનું અસ્તિત્વ એ તમામ બલિદાનોથી ઉપર છે.

બૉક્સ-૨

આરોપીઓમાં એક તંત્રી, એક વકીલ અને એક પ્રાધ્યાપક!

રોના વિલ્સન: કેરળનો વતની રોના વિલ્સન દિલ્લીમાં રહે છે અને કમિટી ફૉર રિલીઝ ઑફ પૉલિટિકલ પ્રિઝનર્સ (સીઆરપીપી)નો પબ્લિક રિલેશન્સ સેક્રેટરી છે. કાશ્મીર જેવા અશાંત પ્રદેશમાં લાગેલા કાયદા આફ્સ્પાનો તે વિરોધી છે. તે દિલ્લી યુનિ.ના પ્રાધ્યાપક જી. એન. સાઈબાબાનો ડાબો હાથ મનાય છે. સાઈબાબાની ૯ મે ૨૦૧૪ના રોજ (જ્યારે હજુ મોદી સત્તામાં નહોતા આવ્યા અને મહારાષ્ટ્રમાં પણ કૉંગ્રેસની સરકાર હતી) મહારાષ્ટ્ર પોલીસે ત્રાસવાદ વિરોધી કાયદા (ગેરકાયદે પ્રવૃત્તિ અટકાયત કાયદા) હેઠળ ધરપકડ કરીને નાગપુરની કડક જેલ ‘અંડા સેલ’માં પૂર્યા હતા. પોલીસ રીતસર તેમને તેમના ઘરમાંથી ઉઠાવીને લઈ ગઈ હતી. ગત વર્ષના માર્ચમાં ગઢચિરોલીના ન્યાયાલયે તેમને આજીવન કેદની સજા સંભળાવી હતી.

પોલીસનો દાવો છે કે સાઈબાબા દોષિત ઠર્યા પછી રોના વિલ્સને શહેર અને જંગલોમાં ડાબેરીઓના અંતિમવાદી સંગઠન તેમજ આંતરરાષ્ટ્રીય નેટવર્ક વચ્ચે સંકલનનું કામ સંભાળી લીધું હતું.

સુધીર ધવલે: સુધીર ધવલે મરાઠી સામયિક વિદ્રોહીના તંત્રી અને દલિત કર્મશીલ છે. દલિતો માટે એક રાજકીય મંચ બનાવવા તેમણે રિપબ્લિકન પેન્થર્સ જાતિયાંતાચી ચાવલ બનાવ્યું હતું. તેમણે રેડિકલ આંબેડકર નામની ચળવળ પણ આદરી હતી. માઓવાદીઓ સાથેની સાંઠગાંઠ માટે તેમની પણ વર્ષ ૨૦૧૧માં (જ્યારે કેન્દ્રમાં મોદી અને મહારાષ્ટ્રમાં ભાજપ સરકાર નહોતી) દેશદ્રોહના આરોપસર ધરપકડ થઈ હતી. જોકે મે ૨૦૧૪માં ગોંડિયા ન્યાયાલયમાં તેઓ તમામ આરોપોમાંથી નિર્દોષ જાહેર કરાયા હતા. તેઓ પૂણેમાં યલગાર પરિષદના આયોજકોમાંના એક હતા.

સુરેન્દ્ર ગાડલિંગ: નાગપુરમાં રહેતા સુરેન્દ્ર ગાડલિંગ એક વકીલ છે. તેઓ ઇન્ડિયન એસોસિએશન ઑફ પીપલ્સ લૉયર્સના મહામંત્રી પણ છે. આદિવાસી અને દલિત અધિકારો માટે કાર્યરત્ તરીકે તેમની ઓળખ છે અને સાઈબાબા-ધવલે જેવા માઓવાદીઓ સાથે સાંઠગાંઠ ધરાવતા લોકોની ધરપકડ વખતે તેમને કાનૂની સહાય આપવાનું કામ તેઓ કરે છે. તેમણે કબીર કલા મંચના કલાકારોને પણ કાનૂની સહાય આપી હતી. આ મંચના કલાકારો સામે પોલીસે સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૧માં શંકાસ્પદ સાહિત્ય ધરાવવાના આરોપસર કાર્યવાહી કરી હતી. તેના પગલે શીતલ સાઠે અને તેનો પતિ સચીન માલીને ભૂગર્ભમાં ચાલ્યા જવું પડ્યું હતું. ૨૦૧૩માં તેઓ પોલીસને શરણે આવ્યા હતા. શીતલ ગર્ભવતી હોવા છતાં તેને ન્યાયાલયે જામીન આપવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. છેવટે માનવતાના આધારે મુંબઈ હાઇ કૉર્ટે ૨૮ જૂન ૨૦૧૩માં તેને જામીન આપ્યા હતા.

આ કબીર કલા મંચની સ્થાપના ગુજરાતનાં રમખાણોના પગલે ૨૦૦૨ના વર્ષમાં મહારાષ્ટ્રના પૂણેમાં કેટલાક વિદ્યાર્થીઓએ સાંસ્કૃતિક જૂથના નામે કરી હતી. સંગીત અને કવિતા દ્વારા સામાજિક અસમાનતા, દલિતોનું શોષણ, ખેડૂતોની આત્મહત્યા, સ્ત્રી ભ્રૂણ હત્યા, દલિતોની હત્યા અને ભ્રષ્ટાચારના મુદ્દે જાગૃતિ ફેલાવવાનું કામ કરવું તે તેનો હેતુ હતો.

શોમા સેન: કર્મશીલ શોમા સેન નાગપુર યુનિવર્સિટીમાં અંગ્રેજીની પ્રાધ્યાપિકા છે. ડાબેરી અંતિમવાદીઓ સાથેની તેમની કથિત સાંઠગાંઠ માટે તેઓ પોલીસની નજરમાં હતાં. પૂણેમાં મળેલી યલગાર પરિષદમાં તેઓ પણ હાજર હતાં. તેમના પતિ તુષારકાંતિ ભટ્ટાચાર્યની ગુજરાત પોલીસે વર્ષ ૨૦૧૦માં માઓવાદી પ્રવૃત્તિ સંદર્ભે ધરપકડ કરી હતી પરંતુ બાદમાં તેમને જામીન પર છોડવામાં આવ્યા હતા.

મહેશ રાઉત: મહેશ રાઉત એ પૂર્વ વડા પ્રધાન ગ્રામીણ વિકાસ ફેલો હતો. તે જંગલમાં કામ કરતા નક્સલીઓ અને શહેરમાં કામ કરતા માઓવાદીઓ વચ્ચેની કડી મનાય છે. એપ્રિલ ૨૦૧૪માં જ્યારે રાઉત પૂર્વ વડાપ્રધાન ગ્રામીણ વિકાસ ફેલો હતો ત્યારે તેની ગઢચિરોલી પોલીસે ધરપકડ કરી હતી (ત્યારે પણ મહારાષ્ટ્ર અને કેન્દ્રમાં કૉંગ્રેસની જ સરકાર હતી).

રાણા જેકબ: તેના વિશે ખાસ માહિતી મળતી નથી, પરંતુ તેના પર ભીમા કોરેગાંવ ઉજવણી સંબંધે ઉશ્કેરણીજનક ચોપાનિયા વહેંચવા અને ઉશ્કેરણીજનક ભાષણો આપવાનો આરોપ છે.

abhiyaan, national, politics

મહાભિયોગની દરખાસ્ત: ન્યાયતંત્ર સામે અવિશ્વાસ જગાવવાની ચાલ?

(અભિયાન,તા. ૦૫/૦૫/૧૮નો અંક)
પહેલી વાર આ દેશના કોઈ મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ સામે મહાભિયોગની દરખાસ્ત રજૂ કરવાનું રાજકીય પક્ષોએ વિચાર્યું હશે. વિપક્ષોની પાસે તેમનાં કારણો છે. વિપક્ષોનું કહેવું છે કે તેમની વર્તણૂક ભારતના મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિના પદને શોભાવતી વ્યક્તિ જેવી નથી. કૉંગ્રેસના વરિષ્ઠ નેતા ગુલામનબી આઝાદે આ દરખાસ્ત પાછળ વિપક્ષોનો હેતુ સમજાવતા કહેલું કે તેમની પાસે આ દરખાસ્ત માટેનાં પાંચ કારણો છે.
૧. ઓડિશામાં પ્રસાદ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ મેડિકલ સાયન્સ એ ૪૬ સંસ્થાઓ પૈકીની એક હતી જેને કેન્દ્ર સરકારે બે શૈક્ષણિક વર્ષ માટે મેડિકલ અભ્યાસક્રમમાં વિદ્યાર્થીઓને પ્રવેશ આપવા માટે પ્રતિબંધિત જાહેર કરી હતી. તેનું કારણ મેડિકલ કાઉન્સિલ ઑફ ઇન્ડિયાનો રિપૉર્ટ હતો. આ અહેવાલ મુજબ, તેમની ઉતરતી કક્ષાની આંતરમાળખાકીય સુવિધાઓ હતી અને નક્કી થયેલાં ધારાધોરણો પૂરાં ન કરવા તે હતું. આ કેસમાં ઑડિશા ઉચ્ચ ન્યાયાલયના નિવૃત્ત ન્યાયાધીશ આઈ. એમ. કુદુસ્સી, વચેટિયા વિશ્વનાથ અગરવાલ, અને પ્રસાદ એજ્યુકેશન ટ્રસ્ટના બી. પી. યાદવ વચ્ચેની કથિત વાતચીતની બહાર આવેલી ટેપ મુજબ, વરિષ્ઠ ન્યાયાધીશોને લાંચ આપવાનો કૉલેજના અધિકારીઓનો ઈરાદો હતો. કૉંગ્રેસનો આક્ષેપ છે કે પહેલી નજરે એવું લાગે છે કે મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ દીપક મિશ્ર આ કેસમાં કદાચ સંડોવાયેલા હોઈ શકે.
૨. પ્રસાદ એજ્યુકેશનલ ટ્રસ્ટના કેસના દરેક કેસમાં મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિની અધ્યક્ષતાવાળી બૅન્ચે ચુકાદા આપ્યા છે. તેથી તેઓ પણ તપાસના પરીઘમાં આવી શકે તેવી બાબતમાં તપાસ માગતી રિટ પિટિશન પર પણ મિશ્રએ વહીવટી અને ન્યાયિક બંને રીતે કામ કર્યું છે. આ રીતે તેમણે ન્યાયાધીશોની આચારસંહિતાનું ઉલ્લંઘન કર્યું છે.
૩. મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિએ ૬ નવેમ્બર ૨૦૧૭ની તારીખનો વહીવટી આદેશની તારીખ અગાઉની નાખી હતી જે ગંભીર છેતરપિંડી અને બનાવટનું કૃત્ય બને છે.
૪. દીપક મિશ્રએ તેઓ જ્યારે વકીલ હતા ત્યારે જમીન મેળવી હતી. તે માટે તેમણે જે સોગંદનામું કર્યું તે ખોટું હોવાનું સાબિત થયું હતું. એડીએમે ૧૯૮૫માં આ જમીન ફાળવણીને રદ્દ કરી હતી. તેમણે જ્યારે સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયમાં પ્રમૉશન મેળવ્યું તે પછી ૨૦૧૨માં કથિત જમીન પાછી આપી દીધી હતી.
૫. મિશ્રએ રાજકીય રીતે સંવેદનશીલ કેસોમાં પૂર્વ નિર્ધારિત પરિણામ મેળવવા માટે ચોક્કસ વકીલોના કેસો પસંદગીના ન્યાયાધીશોને આપવા માટે પોતાની માસ્ટર રૉસ્ટર તરીકેની વહીવટી સત્તાનો દુરુપયોગ કર્યો છે.
આ મહાભિયોગની નૉટિસ આપનાર પક્ષોમાં કૉંગ્રેસ ઉપરાંત સમાજવાદી પક્ષ (સપ), બહુજન સમાજ પક્ષ (બસપ), રાષ્ટ્રવાદી કૉંગ્રેસ પક્ષ (એનસીપી), સીપીએમ, સીપીઆઈ અને મુસ્લિમ લીગનો સમાવેશ થાય છે. તૃણમૂલ, શિવસેના, ડીએમકે, બીજદ, અન્નાદ્રમુક, સહિતના ભાજપના કટ્ટર વિરોધી પક્ષો પણ આ દરખાસ્તમાં જોડાયા નથી તે પણ નોંધપાત્ર છે.
આ મહાભિયોગની દરખાસ્તને તો ઉપરાષ્ટ્રપતિ અને રાજ્યસભાના અધ્યક્ષ વેંકૈયા નાયડુએ ફગાવી દીધી એટલે હવે વિપક્ષો માટે ન્યાયાલયમાં જવાનો માર્ગ રહ્યો છે. આ દરખાસ્ત માટે જે પક્ષો આગળ આવ્યા છે તેમાં સ્પષ્ટ છે કે બધા કૉંગ્રેસના બગલબચ્ચાં જેવા પક્ષો છે અને મૂળ તો ડાબેરી તેમજ મુસ્લિમ લીગ જેવા કટ્ટરવાદી પક્ષ છે.
હવે પ્રશ્ન એ ઉપસ્થિત થાય છે કે કૉંગ્રેસ અને તેના બગલબચ્ચાં જેવા સાથી વિપક્ષો શા માટે દીપક મિશ્ર સામે આટલા ઉકળી ઊઠ્યા છે? મિશ્ર તો બે ઑક્ટોબર ૨૦૧૮ના રોજ નિવૃત્ત થવાના છે. તો પછી આટલી ઉતાવળ શા માટે કે તેઓ તેમના પદ પરથી હટી જાય?
આને કૉંગ્રેસ અને ડાબેરીઓની મિલી ભગત તરીકે જોવાય છે. આ ન્યાયતંત્રમાં અવિશ્વાસ પેદા કરવાની ચાલ છે. સંસદ પર અવિશ્વાસ, સેના પર અવિશ્વાસ, પોલીસ પર અવિશ્વાસ અને હવે ન્યાયતંત્રમાં અવિશ્વાસ. અત્યાર સુધી ન્યાયતંત્રના ચુકાદાઓ ગમે કે ન ગમે, બધાએ સ્વીકાર્યા જ છે. પરંતુ તાજેતરમાં એક નવી ચાલ જોવા મળી છે.
ન્યાયાધીશ બ્રિજગોપાલ હરિકિશન લોયાના મૃત્યુના કેસમાં સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયે જાહેર હિતની અરજી ફગાવી દીધી તે પછી જાણીતા વકીલ પ્રશાંત ભૂષણે આ ચુકાદાના દિવસને કાળો દિવસ ગણાવ્યો! આ એ જ પ્રશાંત ભૂષણ છે જે કાશ્મીરમાં લોકમત લેવાની વાત કરે છે, જે એક ત્રાસવાદી યાકૂબ મેમણ જેની સામે પદ્ધતિસર કેસ ચાલ્યો, સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયમાં ચુકાદો આવ્યો, તે પછી તેના પર રાષ્ટ્રપતિએ મંજૂરીની મહોર મારી તો પણ અડધી રાત્રે સર્વોચ્ચ ન્યાયાલય ખોલાવી તેની ફાંસી અટકાવવા માટે પ્રયાસો કર્યા. ૧૦ એપ્રિલ ૨૦૧૬ના રોજ આ પ્રશાંત ભૂષણે ભોપાલમાં આયોજિત એક કાર્યક્રમમાં દેશભરના ન્યાયાધીશોને મૂર્ખ અને ભ્રષ્ટ ગણાવ્યા હતા! આ પ્રશાંત ભૂષણે નક્સલી વિસ્તારોમાં સેનાની હાજરી અંગે પણ જનમત લેવાની વાત કરી હતી. આ માટે પ્રશાંત ભૂષણને તેમની ઑફિસમાં જ ત્રણ જણાએ તમાચા માર્યા હતા, તો પણ તેઓ સુધરવાનું નામ લેતા નથી.
ગુજરાત ઉચ્ચ ન્યાયાલયે ૨૦૦૨ના નરોડા પાટિયા હત્યાકાંડમાં પૂર્વ પ્રધાન માયાબહેન કોડનાનીને નિર્દોષ જાહેર કર્યા તેની પણ કૉંગ્રેસે ટીકા કરી હતી. દરેક ચુકાદામાં ઉપરના ન્યાયાલયમાં જવાની છૂટ હોય જ છે. અરે! સર્વોચ્ચમાં ચુકાદો આવી જાય તો પણ તેની રિવ્યૂ પિટિશન, લાર્જર બૅંચ દ્વારા ચુકાદા માટે અરજી વગેરે કરી શકાતું હોય છે. પરંતુ ચુકાદાની આ હદ સુધીની ટીકા આ પહેલાં ક્યારેય થયાનું યાદ નથી આવતું.
અત્યારના મહાભિયોગના મુદ્દા પર પાછા ફરીએ. દરખાસ્તમાં ઉઠાવેલા મુદ્દા અંગે સુપ્રીમે પોતે ગત નવેમ્બર ૨૦૧૭માં ઠરાવ્યું હતું કે બૅન્ચોને કેસ સોંપવાના મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિના વહીવટી કાર્યમાં કોઈ હિતનો ટકરાવ નથી થતો. વળી, દીપક મિશ્રએ છેલ્લાં કેટલાંક વર્ષોમાં જે ચુકાદા આપ્યા છે તેને ટાંકીને એમ કહેવાય છે કે વિપક્ષોનો તેમનો વિરોધ પોતાની મત બૅંકને સાચવવા માટે છે. મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિએ સિનેમા હૉલમાં રાષ્ટ્રગીત વગાડવાનું ફરજિયાત બનાવતો ચુકાદો આપેલો, યાકૂબ મેમણને ફાંસીની સજાવાળો ચુકાદો પણ તેમણે જ આપેલો, દિલ્લીની પેરા મેડિકલ વિદ્યાર્થિની પર સામૂહિક બળાત્કારના ૨૦૧૨ના કેસનો કડક ચુકાદો પણ તેમણે જ આપેલો, ૨૦૦૮માં એક નાની બાળકીને ચૉકલેટ આપીને તેના પર બળાત્કાર કરનારને ફાંસીની સજા પણ તેમણે જ સંભળાવેલી.
હવે રામમંદિર કેસની સુનાવણી રોજબરોજ કરવાનું કૉર્ટે નક્કી કર્યું છે. પરંતુ કૉંગ્રેસના નેતા અને વકીલ કપિલ સિબલે આ કેસની સુનાવણી ૧૫ જુલાઈ ૨૦૧૯ સુધી મોકૂફ રાખવાની અપીલ કરી હતી. આ કેસની સુનાવણી દીપક મિશ્રની અધ્યક્ષતામાં થઈ રહી છે. કૉંગ્રેસને ડર હોઈ શકે કે રામમંદિર અંગે જો હિન્દુઓની તરફેણમાં ચુકાદો આવી જાય તો ભાજપને ૨૦૧૯ની ચૂંટણીમાં ફાયદો થઈ શકે. આ ઉપરાંત ચિદમ્બરમ્ ના દીકરા કાર્તિ ચિદમ્બરમ્ નો કેસ, અમિત શાહના પુત્ર જય શાહનો માનહાનિનો કેસ કપિલ સિબલ લડે છે અને આ કેસો પણ મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિની કૉર્ટમાં ચાલે છે. કપિલ સિબલે તો એવી ઘોષણા પણ કરી દીધી છે કે તેઓ ૨૩ એપ્રિલથી મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિની કૉર્ટમાં પોતાના અસીલો વતી રજૂઆત કરવા નહીં જાય. આમ તેમણે મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિનો બહિષ્કાર કરી દીધો છે! આ પણ એક અભૂતપૂર્વ ઘટના છે. આનો અર્થ શું એવો કરવો કે કપિલ સિબલને ભીતિ છે કે અયોધ્યા સહિત ઉપરોક્ત ત્રણેય કેસોમાં તેમનો પક્ષ નબળો છે અને આથી ચુકાદા તેમની વિરુદ્ધમાં જ આવશે? આવું અત્યાર સુધી કોઈ વકીલે કર્યું નહીં હોય.
હકીકતે જેવી રીતે દિલ્લી અને બિહારની ચૂંટણી પહેલાં અસહિષ્ણુતાના નામે એવૉર્ડ વાપસીનું નાટક ચાલ્યું હતું અને સાહિત્યકારોથી માંડીને ફિલ્મ કલાકારો સુધીના લોકોએ અસહિષ્ણુતાનો રાગ આલાપી ચૂંટણી પ્રભાવિત કરવા સફળ પ્રયાસ કર્યો હતો તેમ છેલ્લા કેટલાક સમયથી ન્યાયતંત્ર સામે આ અભિયાન હાથ ધરવામાં આવ્યું છે જેની સ્ક્રિપ્ટ સામ્યવાદીઓએ લખી હોય તેમ જણાય છે. મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ સામે ચાર ન્યાયમૂર્તિઓ જે. ચેલમેશ્વર, રંજન ગોગોઈ, મદન બી. લોકુર અને કુરિયન જૉસેફે રીતસર જાહેરમાં પત્રકાર પરિષદ કરી બળવો પોકાર્યો હતો. આમાં સામ્યવાદી નેતા ડી. રાજાની ન્યાયમૂરતિ જે. ચેલમેશ્વર સાથેની મુલાકાતથી પડદા પાછળ સામ્યવાદીઓની સંડોવણીની શંકા દૃઢ બની હતી. આ બધા હોબાળા પછી જ વિપક્ષોની આ મહાભિયોગની દરખાસ્ત આવી છે તે પણ નોંધપાત્ર છે.
એ પણ નોંધપાત્ર છે કે અગાઉ ન્યાયમૂર્તિ રામાસ્વામી સામે ભ્રષ્ટાચારના આક્ષેપો પર ૧૯૯૩માં મહાભિયોગની દરખાસ્ત આવેલી ત્યારે આ કપિલ સિબલ તેમના બચાવમાં શિરમોર હતા. તે પછી ૨૦૧૧માં કોલકાતા હાઇ કૉર્ટના ન્યાયાધીશ સૌમિત્ર સેન સામે નાણાકીય ગોટાળા અને હકીકતોના ખોટા અર્થઘટન સામે મહાભિયોગની દરખાસ્ત આવેલી ત્યારે પણ કૉંગ્રેસ સરકારમાં હતી. આ દરખાસ્ત રાજ્યસભામાં પસાર થઈ જતાં સૌમિત્ર સેને રાજીનામું આપી દીધેલું. ૨૦૧૧માં સિક્કિમ હાઇ કૉર્ટના મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ પી. ડી. દિનાકરન સામે જમીન પચાવી પાડવા, ભ્રષ્ટાચાર અને ન્યાયમૂર્તિ તરીકે પદનો દુરુપયોગ કરવાના આરોપસર તપાસ પંચને પ્રથમદર્શી પુરાવા જણાતાં મહાભિયોગની નૉટિસ અપાઈ હતી, પરંતુ તેમણે તેની કાર્યવાહી હાથ ધરાય તે પહેલાં જ રાજીનામું આપી દીધું હતું.
રાજકારણીઓને પોતાનાં વિધાનો યાદ નથી રહેતા પરંતુ ડિજિટલ યુગમાં બધું ઑન રેકૉર્ડ હોય છે. ૨૦૧૮માં મહાભિયોગની દરખાસ્તની મજબૂત તરફેણ અને મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિની કૉર્ટના બહિષ્કાર સુધીની હદે જનાર કપિલ સિબલે સૌમિત્ર સેન સામે મહાભિયોગની દરખાસ્ત વખતે વર્ષ ૨૦૧૦માં એનડીટીવીને કહ્યું હતું, “રાજકારણીઓ ન્યાયાધીશોનું ભવિષ્ય નક્કી કરવા માંડે તો તે રાષ્ટ્રની મોટી કુસેવા ગણાશે.” તેમણે આ પ્રક્રિયાને ગેરબંધારણીય પણ ગણાવી હતી.
કયા કપિલ સિબલ સાચા? ૨૦૧૮ના કે ૨૦૧૦ના?

બૉક્સ-૧
ન્યાયતંત્રના કાળા દિવસો તો ઈન્દિરા ગાંધી વખતે હતા!

ન્યાયતંત્રના અંધારા દિવસો તો ઈન્દિરા ગાંધી સરકાર વખતે હતા. કટોકટી કાળમાં વિરોધીઓને પકડી પકડીને જેલમાં પૂરી દેવાતા હતા. તેથી પોતાના લોકોની ભાળ મેળવવા માટે થયેલા હેબિયસ કૉર્પસ કેસમાં સરકાર વિરુદ્ધ વલણ લેનાર હંસરાજ (એચ. આર.) ખન્ના સૌથી સિનિયર હોવા છતાં ઈન્દિરા ગાંધી સરકારે તેમને મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ બનાવ્યા નહોતા. આનાથી ઉલટું, ૧૯૬૯માં અજિતનાથ રે (એ.એન.રે)ને ઈન્દિરા ગાંધી સરકારે ત્રણ સિનિયર જજોને બાકાત રાખીને તેમનાથી જુનિયર હોવા છતાં મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ બનાવ્યા હતા. તે વખતે બાર એસોસિએશનોએ અને કાનૂની ગ્રૂપોએ ભરપૂર વિરોધ કર્યો હતો.
તે વખતે પૂર્વ મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ મોહમ્મદ હિદાયાતુલ્લાહે કહ્યું હતું, “this was an attempt of not creating ‘forward looking judges’ but the ‘judges looking forward’ to the plumes of the office of Chief Justice”. જે ન્યાયાધીશોને પાછળ રાખીને એ. એન. રે મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ બન્યા હતા. તેમણે કહ્યું હતું કે સંસદ બંધારણના મૂળભૂત માળખામાં ફેરફાર ન કરી શકે. એ. એન. રે આ ન્યાયાધીશો સાથે અસંમત અને સરકાર સાથે સંમત હતા. આ ચુકાદાના કારણે ઈન્દિરા ગાંધીને બંધારણમાં ફેરફાર (ખરેખર તો ચેડા) કરવાની છૂટ મળી ગઈ. આ ફેરફાર ૪૨મો સુધારો ગણાય છે જેમાં આમુખથી માંડીને ઘણી કલમોમાં ફેરફાર કરી નખાયા. ચૂંટણીના વિવાદો કૉર્ટના અધિકારક્ષેત્રથી બહાર રખાયા. રાજ્ય સરકારો સામે કેન્દ્ર સરકારની સત્તા વધી ગઈ. ન્યાયતંત્ર સામે સંસદની સત્તા વધી ગઈ. બંધારણના આમુખમાં સેક્યુલર અને સૉશિયલિસ્ટ શબ્દો ઉમેરાયા. તેમ છતાં ઈન્દિરા ગાંધી પછીની કોઈ પણ સરકારે આ ફેરફારો પાછા ખેંચ્યા નથી.

બૉક્સ-૨
મહાભિયોગ સામે મનમોહનસિંહ સહિતના કૉંગ્રેસીઓમાં વિરોધ!

કૉંગ્રેસ માટે ખૂબ જ આંચકા જેવી બાબત એ રહી કે પૂર્વ વડા પ્રધાન ડૉ. મનમોહનસિંહ જેમને વિરોધીઓ પણ તેમની પ્રમાણિકતા માટે માનભેર જુએ છે તેઓ, કૉંગ્રેસના પ્રવક્તા અભિષેક મનુ સિંઘવી જે પોતે પણ સર્વોચ્ચમાં જાણીતા વકીલ છે, પૂર્વ નાણા પ્રધાન અને ગૃહ પ્રધાન પી. ચિદમ્બરમ્, પૂર્વ કાયદા પ્રધાન સલમાન ખુર્શીદ, પૂર્વ કાયદા પ્રધાન અશ્વિની કુમાર, પૂર્વ પેટ્રોલિયમ પ્રધાન વીરપ્પા મોઇલી અને પૂર્વ માહિતી તથા પ્રસારણ પ્રધાન મનીષ તિવારીએ આ દરખાસ્ત પર સહી કરવાની ના પાડી દીધી! મિડિયામાં આ સમાચારને ખાસ મહત્ત્વ ન મળ્યું પરંતુ કૉંગ્રેસ માટે આ બહુ મોટા સમાચાર છે કારણકે બીજા બધા તો ખરા જ પરંતુ મનમોહનને રિમૉટ કંટ્રૉલ્ડ પીએમ ગણાવાતા હતા. મનમોહનસિંહના મિડિયા સલાહકાર અને સત્તાવાર પ્રવક્તા રહી ચૂકેલા સંજય બારુએ લખેલા પુસ્તકમાં પણ આ વાત બહાર આવી હતી. હવે એ મનમોહન જેના પર સહી કરવાની ના પાડે તે દરખાસ્ત ફેંકી દેવા યોગ્ય હોય તો જ આવી વાત બની હશે ને?
જોકે પોતાનો ગાલ તમાચો મારી લાલ રાખવા માટે કૉંગ્રેસે એવી દલીલ કરી કે “અમે પોતે ઈરાદાપૂર્વક જ પૂર્વ વડા પ્રધાનને આમાં સંડોવ્યા નથી કારણકે તેઓ પૂર્વ વડા પ્રધાન છે.” અશ્વિનીકુમારે તો કહ્યું કે “મહાભિયોગ એ અંતિમ ઉપાય છે અને તે પણ મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ સામે આ દરખાસ્ત લાવવી એ અભૂતપૂર્વ પગલું છે અને તેને ટાળવું જોઈતું હતું.”
સલમાન ખુર્શીદને પણ આ આખી વાતથી અજાણ રાખવામાં આવ્યા હોય તેવું લાગે છે. તેમણે કહ્યું, “મહાભિયોગ ઘણી ગંભીર બાબત છે. કોઈ ચુકાદા સાથે અસંમત હો તો આ દરખાસ્ત લાવવી યોગ્ય નથી. આ બાબતે થયેલી ચર્ચામાં હું સામેલ નહોતો. તેથી આ દરખાસ્ત માટેનાં કારણો ન્યાયી હતાં કે નહીં તે હું નહીં કહી શકું.” આ ઉપરાંત ઓડિશા કૉંગ્રેસમાં પણ આ દરખાસ્તનો અંદરખાને વિરોધ છે કારણકે ઓડિશામાં ૨૦૧૯માં વિધાનસભાની ચૂંટણી આવશે અને દીપક મિશ્ર ઓડિશાના છે, તેથી નવીન પટનાયકનો બીજદ અને ભાજપ મિશ્રની તરફેણમાં છે. ઓડિશાની હાઇ કૉર્ટ અને અન્ય કૉર્ટોએ મિશ્રની તરફેણમાં કામકાજ બંધ રાખ્યું હતું.

legal, sanjog news, society, vichar valonun

કેરળ હાઇકૉર્ટે ૨૦૧૩માં એટ્રૉસિટી ઍક્ટ અંગે શું ચુકાદો આપ્યો હતો?

(વિચાર વલોણું, સંજોગ ન્યૂઝ, તા.૮/૪/૧૮)

દલિતો અને આદિવાસીઓ રોષે ભરાયા છે કેમ કે, એસસી-એસટી (અત્યાચાર અટકાયત) અધિનિયમ અંગે સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયે પહેલાં તપાસ થાય પછી આરોપીની ધરપકડ કરવા આદેશ આપ્યો હતો. ૩૦ માર્ચે જ મોદી સરકારે તેની સામે રિવ્યૂ પિટિશન કરવા નિર્ણય લઈ લીધો હતો. પરંતુ તેમ છતાં કૉર્ટના નિયમ પ્રમાણે ૨ એપ્રિલે જ સમીક્ષા પિટિશન દાખલ થવાની હતી, તો પણ દલિત સંગઠનોએ ભારત બંધનું એલાન આપ્યું તે ચાલુ રાખ્યું અને અંતે તે હિંસક બન્યું. આ બંધને કૉંગ્રેસ અને લાલુપ્રસાદ યાદવના રાષ્ટ્રીય જનતા દળ (રાજદ)એ ટેકો આપ્યો હતો. એટલે એ આક્ષેપ થાય તે સ્વાભાવિક છે કે આ મુદ્દે રાજનીતિ થઈ રહી છે.

તોફાનો ભાજપ શાસિત રાજ્યોમાં થયાં છે તેથી ભાજપનો આક્ષેપ એ પણ છે કે હારેલા વિપક્ષો ૨૦૧૯ની લોકસભા ચૂંટણી તેમજ આવનારા મહિનાઓમાં યોજાનારી મધ્ય પ્રદેશ, કર્ણાટક, રાજસ્થાન વગેરેની વિધાનસભા ચૂંટણીને ધ્યાનમાં રાખીને આવા ઉશ્કેરણીજનક મુદ્દાઓને વેગ આપી રહ્યા છે. દરમિયાનમાં, ફેસબુક અને કેમ્બ્રિજ એનાલિટિકાએ ફેસબુક વપરાશકારોનો ડેટા લીક કર્યો હોવાના વિશ્વભરમાં આરોપો લાગી રહ્યા છે અને તેને ફેસબુકના માર્ક ઝુકરબર્ગે સ્વીકાર્યા પણ છે. આ કૌભાંડ ઉઘાડું પાડનાર કેમ્બ્રિજ એનાલિટિકામાં પૂર્વ ડિરેક્ટર ક્રિસ્ટૉફર વાઇલીએ કહ્યું છે કે આ કંપનીની એક ગ્રાહક કૉંગ્રેસ પક્ષ પણ હતી. ગત ઑક્ટોબર ૨૦૧૭માં સમાચાર હતા કે ડૉનાલ્ડ ટ્રમ્પને જિતાડનાર કેમ્બ્રિજ એનાલિટિકાની મદદ કૉંગ્રેસ લઈ રહી છે.

હવે ફેસબુક-કેમ્બ્રિજ એનાલિટિકા અને રશિયાની અમેરિકામાં વર્ગવિગ્રહ ફેલાવનારી જાહેરાતો જે અંતે ટ્રમ્પને વિજયી બનાવવામાં મદદરૂપ સાબિત થઈ તેના પરથી એક શંકા એવી સેવાઈ રહી છે કે ભારતમાં પણ આ પ્રકારની વર્ગવિગ્રહ ફેલાવનારી ગતિવિધિઓ થઈ રહી છે કે કેમ? આની પાછળ કેમ્બ્રિજ એનાલિટિકાનો હાથ છે કે કેમ? કેમ્બ્રિજ એનાલિટિકાના અધિકારીઓએ તો પોતાના ગ્રાહકોને ચૂંટણી જિતાડવા લાંચથી લઈને વેશ્યાઓ પૂરી પાડવા સુધી તમામ રસ્તાઓ પોતે અપનાવતા હોવાનો ચોંકાવનારો ઘટસ્ફોટ કર્યો છે. આ વાત બહુ જ ચોંકાવનારી છે અને કેમ્બ્રિજ એનાલિટિકાના (હવે પૂર્વ) સીઇઓ એલેક્ઝાન્ડર નિક્સની ઑફિસમાં તેમની કોઈ ભારતીય જેવા વ્યક્તિ સાથે હાથ મિલાવતી વખતે પાછળ કૉંગ્રેસના ચૂંટણી પ્રતીક અને સાથે કૉંગ્રેસના સૂત્રવાળી તસવીરે ખળભળાટ મચાવી દીધો છે.

આથી જ વર્ષ ૨૦૧૫થી જે કંઈ આંદોલનો થઈ રહ્યાં છે તે આંદોલનોને આ બધી પશ્ચાદ ભૂમિકા સાથે પણ જોવા જરૂરી છે. પાટીદાર આંદોલન હોય કે ઓબીસી આંદોલન, કે પછી દલિત આંદોલન (ઊના કાંડ પછી), મરાઠા આંદોલન હોય કે જાટ આંદોલન, કર્ણાટકમાં કૉંગ્રેસ સરકાર દ્વારા લિંગાયત સમુદાયને હિન્દુથી અલગ ગણી તેમને લઘુમતી જાહેર કરવી…આ બધી જ કડી જોડીને કૉંગ્રેસ પર ‘બ્રેકિંગ ઇન્ડિયા’નો આક્ષેપ થાય તે સ્વાભાવિક છે, પરંતુ કૉંગ્રેસ તેનો ઈનકાર કરે છે. કૉંગ્રેસ એક વિપક્ષ તરીકે તેની સમક્ષ કોઈ પણ મુદ્દો આવે તો તેનો સરકાર વિરોધી ઉપયોગ કરવાની જ છે તે માનીને સરકારે ચાલવું જોઈએ. આથી સરકારે ધ્યાન રાખવું ઘટે કે તે કોઈ મુદ્દો કૉંગ્રેસને તાસક પર હાથ ન ધરે.

વર્તમાનમાં દલિતો અને આદિવાસીઓમાં ભારે રોષ છે. તેનું કારણ એટ્રોસિટી ઍક્ટ અંગે સુપ્રીમ કૉર્ટનો ચુકાદો છે. એમ કહેવાય છે કે સુપ્રીમ કૉર્ટ પણ મોદી સરકારના ઈશારે ચાલે છે. સુપ્રીમ કૉર્ટના મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ દીપક મિશ્ર બ્રાહ્મણ છે. આ બધાના કારણે આવો ચુકાદો આવ્યો. આવો ઘણો અપપ્રચાર ચાલે છે. આમ, પણ ચાર ન્યાયમૂર્તિઓએ દીપક મિશ્ર સામે જાહેરમાં પત્રકાર પરિષદ કરીને ન્યાયતંત્રની વિશ્વસનીયતા ખોરવી નાખવા પ્રયાસ કર્યો જ હતો. તે પછી આ એટ્રોસિટી અંગેનો ચુકાદો કે જે કોઈ ચુકાદો આવે તેને ન્યાયતંત્ર અને મોદી સરકારની મિલીભગત સાથે જોડીને જોવામાં આવે તે સ્વાભાવિક છે.

પરંતુ અહીં કેટલાંક બીજાં ન્યાયાલયોના ચુકાદા કે અવલોકન પર નજર કરવાની જરૂર છે જે ભાજપ ઇત્તર પક્ષની સરકારોના શાસનકાળ વખતે અપાયા છે. ૧૨ માર્ચ ૨૦૧૩ના રોજ કેરળ ઉચ્ચ ન્યાયાલયે ચુકાદો આપ્યો કે કોઈ પણ વ્યક્તિને અનુસૂચિત જાતિ (એસસી) કે અનુસૂચિત જનજાતિ (એસટી)ના સભ્યો સામે અત્યાચારો માટે દોષી ઠેરવી ન શકાય, સિવાય કે ગુનો વંશીય પૂર્વગ્રહ સાથે આચરવામાં આવ્યો હોવાનું પુરવાર થાય. આ સમયે કેન્દ્રમાં અને કેરળમાં કોની સરકાર હતી? બંને જગ્યાએ કૉંગ્રેસની સરકાર હતી! શું આને એમ ગણીશું કે કૉંગ્રેસ અને ન્યાયતંત્રની મિલીભગત હોવાથી કેરળના ઉચ્ચ ન્યાયાલયે આવો ચુકાદો આપ્યો?

હવે આવી જાવ તમિલનાડુમાં. તમિલનાડુમાં જયલલિતાએ આ વર્ષ ૨૦૧૩ના વર્ષમાં પીએમકે નામના એક પક્ષ પર દલિતોને ઉશ્કેરવાનો આક્ષેપ કરતાં કહ્યું હતું કે પીએમકેના કાર્યકરોએ દારૂ પી એક ગામમાં ઘૂસી ત્યાં ઝૂંપડાં સળગાવ્યાં હતાં અને સરકારી વાહનોને પણ આગ લગાડી હતી. પીએમકેના નેતા એસ. રામદોસ સામે મહાબલીપુરમ્ માં એક કેસ પણ નોંધવામાં આવ્યો હોવાનું તેમણે કહ્યું હતું. આ પશ્ચાદ ભૂમિકા એટલા માટે આપી કારણકે રામદોસ દલિત વિરોધી નથી તે વાત સ્પષ્ટ થાય. આ જ રામદોસે આ ઘટનાના ચાર વર્ષ પહેલાં ૨૦૦૯માં શું કહ્યું હતું?

તેમણે કહ્યું હતું કે ઍટ્રૉસિટી ઍક્ટના દુરુપયોગના વધતા જતા કિસ્સાઓ ચિંતાજનક છે. રાજકીય વિરોધીઓને મૂંગા કરવા માટે આ કાયદાનો દુરુપયોગ કરાઈ રહ્યો છે. તેમણે આ માટે આધાર પણ આપ્યો હતો.

હવે વર્ષ ૨૦૧૦માં આવી જાવ. આંધ્ર પ્રદેશની પોલીસે અંગત વેર વાળવા એટ્રૉસિટી ઍક્ટનો દુરુપયોગ થતો હોવા અંગે ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. શ્રીકકુલમના ડીએસપી ટી. પનાસા રેડ્ડીએ તમામ પોલીસ અધિકારીઓને જે લોકો એટ્રૉસિટી ઍક્ટની ખોટી ફરિયાદ કરે તેમની સામે આઈપીસીની કલમ ૧૭૭ હેઠળ કેસ નોંધવા સૂચના આપી હતી. ૨૦૧૦માં કેન્દ્રમાં અને આંધ્ર પ્રદેશમાં કોની સરકાર હતી? કૉંગ્રેસની. ન્યાયતંત્ર તો સીધું સરકારના હાથ નીચે હોવાનો આક્ષેપ ન કરી શકાય પણ પોલીસ તંત્ર તો સીધું સરકાર હેઠળ આવે ને. ત્યારે કેમ આ કથિત દલિત હિતેચ્છુઓએ આવું ભારતબંધનું એલાન ન આપ્યું? કેમ ત્યારે કોઈ હિંસા ન થઈ?

ચાલો, હવે વર્તમાનમાં આવી જાવ. સુપ્રીમ કૉર્ટનો ચુકાદો આવ્યો તે પછી એક વેબસાઇટને આપેલા ઇન્ટરવ્યૂમાં, ‘વ્હાય આઈ એમ નૉટ હિન્દુ’ પુસ્તક લખનાર દલિત અધિકારો માટે લડતા કાંચા ઇલૈયા (જેમણે હવે પોતાની અટક કે નામમાં શૅફર્ડ ઉમેર્યું છે)એ કહ્યું છે કે ભાજપે તેના એક દલિત સાંસદ પાસે તેમની સામે ઍટ્રૉસિટી ઍક્ટ હેઠળ ખોટો કેસ કરાવ્યો હતો. અર્થાત્ કાંચા ઈલૈયા પણ સ્વીકારે છે કે આ અધિનિયમનો દુરુપયોગ થાય છે.

એક અંગ્રેજી અખબારનો ૨૩ માર્ચ ૨૦૧૮નો અહેવાલ કહે છે કે સુપ્રીમ કૉર્ટનો એટ્રૉસિટી ઍક્ટ અંગે તાજેતરનો ચુકાદો સંસદીય સમિતિના એક અહેવાલ પર આધારિત છે. અને આ સંસદીય સમિતિનો અહેવાલ કયા મુદ્દા પર હતો અને આ સમિતિમાં કોણકોણ હતું? ૧૯ ડિસેમ્બર ૨૦૧૪ના રોજ ભાજપના સાંસદ રમેશ બૈસની અધ્યક્ષતામાં આ સમિતિએ અહેવાલ આપ્યો હતો જેમાં કહેવાયું હતું કે એટ્રૉસિટી ઍક્ટનો દુરુપયોગ કરાઈ રહ્યો છે અને તેની સામે અત્યારના કાયદા અપૂરતા છે. આ સમિતિમાં ભાજપના ૧૩ સાંસદો હતા. તેમાં આદિવાસી મંત્રી જશવંતસિંહ સુમનભાઈ ભાભોર (ગુજરાતના દાહોદના આદિવાસી સાંસદ), અગ્રણી દલિત આગેવાન ઉદિત રાજ, પૂર્વ લોકસભા નાયબ અધ્યક્ષ કારિયા મુંડા (આદિવાસી) છે. ચાલો, આ તો બધા ભાજપના છે તેથી ભાજપ કહે તેમ કરે, પણ આ સમિતિમાં માત્ર ભાજપના સભ્યો ન ચાલે. સંસદની સમિતિમાં શાસક અને વિપક્ષના સભ્યો પણ હોય. તેમાં કૉંગ્રેસના પાંચ સભ્યો હતાં. દલિતો અને મુસ્લિમોનું સમીકરણ રચી ચૂંટણી જિતવા ઘણા સમયથી મથી રહેલા એઆઈએમઆઈએમના અસાઉદ્દીન ઓવૈસી પણ હતા. ઉપરાંત એનસીપી, મોદી સરકાર સામે કોઈ પણ મુદ્દે તાતા તીર છોડતી શિવસેના, એઆઈએડીએમકે, ટીઆરએસ, બીજેડી, અત્યારે માફી માગવામાં વ્યસ્ત કેજરીવાલના આમ આદમી પાર્ટી, દલિતો અને ખેડૂતોના મુદ્દે ફરીથી રાજકારણમાં ચમકવાના ધખારા સેવતા સીપીએમ, મમતા બેનર્જીના તૃણમૂલ કૉંગ્રેસ અને દલિતોના મસીહાનું બિરુદ મેળવનાર માયાવતીના પક્ષ બીએસપીના સાંસદ પણ હતા. કુલ ૩૦ સાંસદોની સમિતિમાં ભાજપના માત્ર ૧૩ સભ્યો જ હતા. એટલે કે બહુમતી ૧૭ સાંસદો તો વિપક્ષના હતા!

સુપ્રીમ કૉર્ટે ૨૦ માર્ચ ૨૦૧૮ના રોજ ચુકાદો આ સમિતિના અહેવાલના આધારે આપ્યો છે. તેણે એમ કહ્યું છે કે “સમિતિના અહેવાલને ધ્યાનમાં રાખી કલમ ૨૧ હેઠળ બંધારણીય બાંયધરીનો અમલ કરવા સુરક્ષાત્મક પગલાં જરૂરી છે, જેથી આપખુદી રીતે ધરપકડ કે ખોટી સંડોવણી સામે લોકોની સુરક્ષા કરી શકાય.”

હવે પ્રશ્ન એ છે કે કાયદો યથાતથ રાખવાથી શું દલિતો પર અત્યાચાર બંધ થઈ જશે? ફેર તો પડશે. પરંતુ તેનાથી વૈમનસ્ય ઘટવાના બદલે વધશે નહીં? સામે પક્ષે કથિત સવર્ણોએ પણ હવે વિચારવા જેવું છે કે ક્યાં સુધી દલિતોને અસ્પૃશ્ય ગણી ધિક્કાર્યા કરીશું? તેમને કૂવા, સ્મશાન, મંદિરમાં પરવાનગી નહીં આપીએ? અલબત્ત, વધતા જતા શહેરીકરણે હવે સવર્ણ-દલિતની ખાઈ ઘટાડી છે. પરંતુ કેટલીક એનજીઓ જેમની દુકાન વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ બંધ કરી છે તે તેમજ (સંભવતઃ) કેમ્બ્રિજ એનાલિટિકા, (સંભવતઃ) વિદેશો ભારત મહાન ન બને, ભારત એક ન બને તે માટે દલિત વિરુદ્ધ સવર્ણો, આદિવાસી વિરુદ્ધ અન્યના ઝઘડા વધારવા વર્ષોથી પ્રયાસ કરી રહ્યા છે અને તાજેતરમાં તેમાં વધારો થયો હોય તેમ લાગે છે. આ પ્રયાસોના હાથા ન બનીએ તે દરેક નાગરિકે વિચારવા જેવું છે.

national, sarvottam karkirdee margadarshan

ન્યાયમૂર્તિઓનો બળવો: સાવન જો આગ લગાયે ઉસે કૌન બુઝાયે?

(સાંપ્રત કૉલમ, સર્વોત્તમ કારકિર્દી માર્ગદર્શન, ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૮નો અંક)

સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયના વરિષ્ઠતમ ચાર ન્યાયમૂર્તિઓ જે. ચેલામેશ્વર, રંજન ગોગોઈ, એમ. બી. લોકુર અને કુરિયન જોસેફે પત્રકાર પરિષદ યોજી મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ દીપક મિશ્ર સામે પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા. લોકશાહી ખતરામાં હોવાનું ગાણું ગાયું. કેટલાક સંવેદનશીલ કેસો કનિષ્ઠ (જુનિયર) ન્યાયમૂર્તિઓને આપવામાં આવે છે તેવી વાત પણ વહેતી થઈ. આ સંદર્ભે કેટલાંક માધ્યમોએ ન્યાયમૂર્તિ બી. એચ. લોયાના કુદરતી મૃત્યુને પણ આ બનાવ સાથે જોડી દીધો. લોયાનું મૃત્યુ રાજકીય દબાણ, જે તેઓ કથિત રીતે અમિત શાહના સોહરાબુદ્દિન એન્કાઉન્ટરના કેસ સંદર્ભે સહી રહ્યા હતા, તેના કારણે થયું હોવાનો આ વર્ગનો આક્ષેપ છે. જોકે લોયાના દીકરા અનુજે બે હાથ જોડી કહ્યું કે, “મારા પિતાના મૃત્યુ અંગે અમને કોઈ શંકા નથી. તેથી આ કેસમાં એનજીઓ અને રાજકારણીઓ અમારા પરિવારને હેરાન કરવાનું બંધ કરી દે.”

જોકે આની સામે પૂર્વ કેન્દ્રીય પ્રધાન શશી થરૂરનાં પત્ની સુનંદા પુષ્કરનાં અપમૃત્યુ અંગે મિડિયાનો આ વર્ગ મૌન છે તે નોંધવા જેવું છે. સુનંદાના પુત્ર શિવમેનને કહ્યું હતું કે તેમની મા આત્મહત્યા કરે તેવી નબળા મનની નહોતી. તેણે દિલ્લી ઉચ્ચ ન્યાયાલયમાં અપીલ કરી સુનંદા કેસમાં તપાસ ઝડપી કરવામાં આવે તેવી રજૂઆત પણ કરી છે, પરંતુ અત્યારે બિનકૉંગ્રેસી સરકાર હોવા છતાં તપાસ ધીમી ગતિએ ચાલી રહી છે.

ચાર ન્યાયમૂર્તિઓએ જે રીતે પોતાનાં મેલાં કપડાં જાહેરમાં ધોયાં તેના પરથી એવા પ્રશ્નો પણ ઉઠ્યા છે કે તેઓ ધારત તો વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી કે રાષ્ટ્રપતિ રામનાથ કોવિંદ સમક્ષ રજૂઆત કરી શકત પરંતુ તેમણે તેવું ન કર્યું. સીધું માધ્યમો આગળ રજૂઆત કરી. આના પરથી સૉશિયલ મિડિયામાં ઘણા સંદેશા વહેતા થયા. એક સંદેશા મુજબ, પોતાને ન્યાય ન મળ્યો તો ચાર ન્યાયમૂર્તિઓ રસ્તા પર આવી ગયા, પરંતુ જેમને વીસ-વીસ વર્ષથી ન્યાય નથી મળતો તેનું શું? તો પૂર્વ ન્યાયમૂર્તિ આર. એસ. સોઢીએ કહ્યું કે ઉચ્ચ ન્યાયાલયના ન્યાયાધીશને તિરસ્કાર માટે જેલ મોકલી શકાય છે તો પછી આ ચાર ન્યાયાધીશોને મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ અને ૨૦ અન્ય ન્યાયમૂર્તિઓ સામે પોતાની આશંકાઓ જાહેરમાં વ્યક્ત કરવા માટે કેમ જેલમાં ન મોકલી શકાય? હા, આ વાત સાચી છે. માત્ર ચાર ન્યાયમૂર્તિઓને જ મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ સામે વાંધો છે. બીજા ૨૦ ન્યાયમૂર્તિઓ મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિની પડખે છે.

કેટલાક આને અસહિષ્ણુતાનો ત્રીજો તબક્કો પણ ગણાવે છે. પહેલા તબક્કામાં દિલ્લી-બિહારની ચૂંટણી પૂર્વે જ બરાબર સાહિત્યકારો અને અન્ય ક્ષેત્રના લોકોએ દેશમાં અસહિષ્ણુતાનું ગાણું ગાઈ એવોર્ડ પાછા આપવાનું નાટક કર્યું હતું જે ચૂંટણી પૂરી થતાં જ શમી ગયું હતું! બીજો તબક્કો વિશ્વ વિદ્યાલયોને આવરી લેતો હતો જેમાં દિલ્લીના જવાહરલાલ નહેરુ વિશ્વ વિદ્યાલયમાં ફાંસી અપાયેલા ત્રાસવાદી અફઝલ ગુરુના સમર્થનમાં એક કાર્યક્રમ યોજવામાં આવ્યો હતો. તેમાં ‘ભારત તેરે ટુકડે હોંગે ઇન્શાઅલ્લાહ ઇન્શાઅલ્લાહ’ અને ‘કિતને અફઝલ મારોગે, હર ઘર સે અફઝલ નિકલેગા’ જેવાં દેશવિરોધી સૂત્રો પોકારાયાં હતાં. તે માટે કન્હૈયાકુમાર અને ઉમર ખાલિદ સામે જેલ અને ન્યાયાલયની કાર્યવાહી પણ થઈ હતી અને દિલ્લી ઉચ્ચ ન્યાયાલયના મહિલા ન્યાયમૂર્તિ પ્રતિભા રાણીએ આ પ્રવૃત્તિને ચેપ સમાન ગણાવી તેને એન્ટી બાયૉટિક જેવી કોઈ કાર્યવાહીથી મટાડવા સૂચન કર્યું હતું. તે પછી પશ્ચિમ બંગાળના જાદવપુર વિશ્વ વિદ્યાલય સહિતનાં વિશ્વ વિદ્યાલયોમાં પણ આ પ્રકારના દેશવિરોધી કાર્યક્રમો થયા હતા.

અને આ ત્રીજો તબક્કો એટલે ન્યાયમૂર્તિઓ દ્વારા જાહેરમાં વિરોધ. ત્રણેય તબક્કાને ડાબેરીઓ સાથે સાંકળવામાં આવે છે. એ વાત છૂપી નથી કે આ દેશના વિશ્વ વિદ્યાલય, ફિલ્મ ઉદ્યોગ, સાહિત્ય જગત વગેરે ક્ષેત્રની સંસ્થાઓ પર ડાબેરીઓનું વર્ચસ્વ રહ્યું છે અને તેમાં તેઓ કોઈને પ્રવેશવા દેતા નથી. એક સમયે જેએનયુમાં ઈન્દિરા ગાંધીને પણ પ્રવેશવા દેવાયા નહોતા. અને હવે, એમ મનાય છે કે, ડાબેરીઓને સંસ્થાઓના જમણેરીકરણનો ડર છે. આથી આ તબક્કાવાર વિવાદ મચાવાય છે. દીપક મિશ્ર જ્યારે મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ (સીજેઆઈ) તરીકે નિમાયા હતા ત્યારે જ તેમનો વિરોધ કરાયો હતો. વિરોધીઓની દલીલ હતી: તેઓ જ્યારે ૧૯૭૯માં વકીલ હતા ત્યારે તેમણે ખોટું સોગંદનામું કરીને જાહેર જમીન અંગત ઉપયોગ માટે પચાવી પાડવા પ્રયાસ કર્યો હતો. આ ઉપરાંત અત્યારે ચાર જજોની દલીલ એ છે કે સંવેદનશીલ કેસો કનિષ્ઠ ન્યાયાધીશોને આપી દેવાય છે. ઉલ્લેખનીય છે કે આ ચાર ન્યાયાધીશો જેવા તેવા નથી. તેઓ સર્વોચ્ચના વરિષ્ઠત્તમ ચાર ન્યાયાધીશો છે.

પરંતુ સામે પક્ષે શું દલીલ છે? આ ન્યાયાધીશોને અચાનક કેમ બળવો કરવાનું મન થયું? શું એની પાછળ કૉંગ્રેસ અને ડાબેરીઓ તો નથી ને? ભાજપ વિરોધી પત્રકાર શેખર ગુપ્તા આ પત્રકાર પરિષદમાં હાજર હતા. વળી, પરિષદ પછી ડાબેરી નેતા ડી. રાજા ન્યાયમૂર્તિ ચેલમેશ્વરને મળ્યા. તેનાથી મિશ્ર તરફી લોકોને કહેવાની તક મળી ગઈ કે આ ડાબેરીઓ પ્રેરિત બળવો છે. વળી, જ્યારે ગુજરાતનાં એન્કાઉન્ટર અને રમખાણોના કેસ માટે ગુજરાત હાઇ કૉર્ટના ન્યાયમૂર્તિઓ પર વિશ્વાસ ન મૂકીને ગુજરાત બહાર લઈ જવાયા ત્યારે કેમ કોઈ વિરોધ ન થયો?

સરકાર અને ન્યાયતંત્ર વચ્ચેનો સંઘર્ષ જાણીતો છે. પ્રથમ વડા પ્રધાન જવાહરલાલ નહેરુએ મુન્દ્રા કૌભાંડ વખતે એક ન્યાયાધીશ સામે જાહેરમાં અણછાજતી ટીપ્પણી કરી હતી. વિવાદ થતાં તેમને માફી માગવી પડી હતી. ૧૯૪૯માં નહેરુજીએ સંવિધાન સભામાં સ્પષ્ટ કહ્યું હતું: “કોઈ સર્વોચ્ચ ન્યાયાલય પોતાને ત્રીજી ચેમ્બર ન બનાવી શકે. કોઈ સર્વોચ્ચ ન્યાયાલય અને કોઈ ન્યાયતંત્ર સંસદની સાર્વભૌમ ઈચ્છા વિરુદ્ધ આદેશ (જજમેન્ટ) ન આપી શકે. જો આપણે ખોટા હોઈએ તો તેઓ ઈશારો કરી શકે પરંતુ છેવટના વિશ્લેષણમાં, કે જ્યાં દેશના ભવિષ્યની સાથે નિસબત હોય, કોઈ ન્યાયતંત્ર માર્ગમાં ન આવી શકે. અને જો તે માર્ગમાં આવશે તો છેવટે, સમગ્ર બંધારણ એ સંસદે રચેલું છે.”

ઈન્દિરા ગાંધીએ લોકશાહીની હત્યા કરીને ૧૯૭૫માં કટોકટી લાદી હતી. તે વખતે ડાબેરીઓએ તેનું સમર્થન કર્યું હતું. આજે તેમને તે માટે દુઃખ થાય છે તે જુદી વાત છે. પરંતુ તે વખતે ન્યાયતંત્ર પણ ઈન્દિરાના સમર્થનમાં ઝૂકી ગયું હતું. ૧૯૭૬ના એડીએમ જબલપુરના કુખ્યાત કેસમાં સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયે કહ્યું હતું કે કટોકટી વખતે, નાગરિકોને ભારતીય બંધારણની કલમ ૨૨૬ હેઠળ અટકાયતો સામે ઉચ્ચ ન્યાયાલયમાં જવાનો કોઈ અધિકાર નથી! આ જજમેન્ટને સુપ્રીમ કૉર્ટના ઇતિહાસમાં કાળા ધબ્બા સમાન ગણવામાં આવે છે.

આ જજમેન્ટ પાંચ ન્યાયાધીશોની એક બૅન્ચે આપ્યો હતો, તેમાં એક ન્યાયાધીશ હંસરાજ ખન્ના જ તેની વિરુદ્ધ હતા. તેમને આ વિરોધ એટલો ભારે પડી ગયો હતો કે તેઓ વરિષ્ઠતા (સિનિયૉરિટી)ની રીતે મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ બને તે નિશ્ચિત હતું. પરંતુ ઈન્દિરા ગાંધીએ ૧૯૭૭માં તેમને મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ બનવા નહોતા દીધા! ખન્ના ખૂબ જ સન્માનનીય ન્યાયમૂર્તિ હતા પરંતુ તેમને સરકારનો આડકતરો વિરોધ નડી ગયો હતો. ઈન્દિરા સરકારના સ્ટીલ પ્રધાન મોહન કુમારમંગલમ, જેઓ પોતે પણ પ્રસિદ્ધ વકીલ હતા, તેમણે લાજવાના બદલે ગાજવાનું કૃત્ય કરતાં કહેલું કે “સરકારને હક છે કે સરકારની વિચારસરણીને માનતા હોય તેમની જ ભરતી કરવી અથવા તો તેમને જ બઢતી આપવી.” હંસરાજ ખન્ના ઉપરાંત અન્ય ૧૫ કે ૧૬ જજો જેમણે ઈન્દિરાની ચમચાગીરી નહોતી કરી તેમની બદલી કરી દેવાઈ હતી! ઈન્દિરા ગાંધી કટોકટી પછી જનતા સરકારના પતન પછી જ્યારે સત્તામાં પરત ફર્યાં ત્યારે ન્યાયતંત્રના સરકાર વિરુદ્ધના દરેક ચુકાદાને તેમના ચમચાઓ કાર્યપાલિકા પર હુમલા સમાન ગણાવતા હતા, તે પણ જૂના સમયના જાણકારોને યાદ હશે જ. તે પહેલાં ૧૯૭૩માં પણ અજીતનાથ રેને વરિષ્ઠતમ ન્યાયાધીશ ન હોવા છતાં તેમને મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ બનાવી દેવાયા હતા!

અને જ્યાં સુધી કેસો જુનિયર ન્યાયમૂર્તિઓને સોંપવાની વાત છે, તો આવું કંઈ મોદી સરકાર આવ્યા પછી જ થવા લાગ્યું છે તેવું નથી. (જોકે વિરોધીઓ અને મિડિયાનો એક વર્ગ આવું ચિત્ર ઉપસાવવાનો દરેક શક્ય પ્રયત્ન કરે છે ખરો કે બધું મોદીના આવ્યા પછી જ બગડ્યું છે.) રાહુલ ગાંધીએ ઉત્તર પ્રદેશની એક કન્યા પર કથિત બળાત્કાર કર્યો હોવાનો સમાજવાદી પક્ષના પૂર્વ સાંસદ કિશોર સમ્રાતીનો કેસ, બૉફૉર્સ કેસ, રાજીવ ગાંધી હત્યાનો કેસ, ૨-જી કેસ, કોલસા કૌભાંડ કેસ, બાબરી ધ્વંસમાં ભાજપ નેતા એલ. કે. અડવાણીનો ખટલો, સાંસદો ફોજદારી કેસમાં દોષિત ઠરે તો ગેરલાયક ઠરે તે કેસ, વિજય માલ્યાનો કેસ, બીસીસીઆઈનો કેસ, બેસ્ટ બૅકરી કેસ, સોહરાબુદ્દિન એન્કાઉન્ટર કેસ..આવા પંદરેક કેસ જુનિયર ન્યાયમૂર્તિઓને સોંપવામાં આવ્યા હતા.

મિશ્ર તરફી લોકો એવો પ્રશ્ન પણ ઉઠાવે છે કે અત્યારે રાજીવ ગાંધી શાસનમાં કૉંગ્રેસીઓ દ્વારા ૧૯૮૪માં શીખ વિરોધી રમખાણો થયાં હતાં તેનો કેસ ફરી ખુલ્યો છે. રામજન્મભૂમિનો કેસ ઝડપી ગતિએ આગળ વધી રહ્યો છે. ટ્રિપલ તલાકના કેસમાં સર્વોચ્ચે ચુકાદો આપ્યો છે. નેશનલ હેરાલ્ડ કૌભાંડમાં કૉંગ્રેસનાં પૂર્વ અધ્યક્ષા સોનિયા ગાંધી અને અધ્યક્ષ રાહુલ ગાંધી સામે તલવાર લટકે છે. લાલુપ્રસાદ યાદવને તો ચારા કૌભાંડમાં જેલ થઈ પણ છે. આ બધાના કારણે તો ન્યાયમૂર્તિઓને હથિયાર નથી બનાવાયા ને?

national

એફડીઆઈ, વોલમાર્ટ અને આર્થિક સુધારા

હમણાં સંસદમાં રિટેલમાં એફ.ડી.આઈ. (આ દેશના સામાન્ય નાગરિકને કદાચ એફ.ડી.આઈ.નું આખું નામ પણ નહીં આવડતું હોય, પણ તેનું આખું નામ છે, વિદેશી સીધું રોકાણ – ફોરેન ડાયરેક્ટ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ). પર ચાર દિવસ ચર્ચા ચાલી. અપેક્ષા મુજબ જ, સરકાર જીતી ગઈ. ભાજપનાં નેત્રી (નેતાનું સ્ત્રી લિંગ નેત્રી થાય) સુષમા સ્વરાજે કહ્યું તેમ, બહુમતી પક્ષો અને સાંસદો આ કરિયાણાના ધંધામાં વિદેશી સીધા રોકાણ – એફ.ડી.આઈ.ના વિરોધી હતા. તોય કેમ પસાર થઈ ગયું? સરકારની જીત કેમ થઈ?

કારણો એક કરતાં વધુ છે : (૧) તૃણમૂલ કૉંગ્રેસ (મમતા બેનર્જીનો પક્ષ) સંસદમાં અવિશ્વાસનો પ્રસ્તાવ લાવ્યો ત્યારે ભાજપ સહિતના એન.ડી.એ.એ તેને ટેકો ન આપ્યો. ડાબેરીઓ તો આપે જ નહીં, કેમ કે પ.બંગાળમાં તેનો વિરોધી પક્ષ છે. ભાજપનો વિરોધ કદાચ એ વાતે હોઈ શકે કે ભાજપે પી.એ. સંગ્માને રાષ્ટ્રપતિના ઉમેદવાર તરીકે ટેકો આપ્યો ત્યારે મમતા વેગળાં રહ્યાં હતાં. વળી, મમતા બેનર્જીએ એન.ડી.એ. સરકાર વખતે ભાજપને ઓછા હેરાન નહોતાં કર્યાં.

(૨) મુલાયમસિંહ યાદવે પોતે અને તેમના પક્ષના સાંસદોએ લોકસભા-રાજ્યસભામાં એફ.ડી.આઈ.નો વિરોધ તો કર્યો, પણ અંતે ગૃહત્યાગ કરી સરકારને પરોક્ષ મદદ કરી. કેમ? અપ્રમાણસર સંપત્તિના કેસમાં સીબીઆઈની લટકતી તલવાર.

(૩) માયાવતીએ કેમ કોંગ્રેસને મદદ કરી? સીબીઆઈની તલવાર તો ખરી જ, વળી, તેમને સરકારી નોકરીમાં બઢતી (પ્રમોશન)માં દલિતોને અનામતનો કાયદો કરાવવો છે. (પડદા પાછળ નોટના રૂપમાં કે વોટના રૂપમાં જે કંઈ સમજૂતી થઈ હોય તે જુદું છે.)

(૪) વળી, ૨૦૧૪ પહેલાં લોકસભાની ચૂંટણી કોઈ ઈચ્છતું નથી. ભાજપમાં તો વડા પ્રધાન પદ માટે અત્યારથી જ સંઘર્ષ ચાલી રહ્યો છે. ગુજરાત કૉંગ્રેસમાં છે તેમ કેન્દ્રીય ભાજપમાં થયું છે. નેતાઓ અને જૂથો ઝાઝા બની ગયા છે. અડવાણી, સુષમા સ્વરાજ, અરુણ જેટલી, નીતિન ગડકરી, યશવંતસિંહા, રામ જેઠમલાણી અને નરેન્દ્ર મોદી તો ખરા જ. ડાબેરીઓ પણ એટલે ચૂંટણી નથી ઈચ્છતા કે તેમને સત્તા વિરોધી લાગણીનો ઝાઝો ફાયદો હમણાં મળી શકે તેમ નથી. મમતા બેનર્જી પ.બંગાળમાં આવ્યાને ખાસ વખત થયો નથી. કેરળમાં પણ એવું જ છે. એટલે હમણાં ચૂંટણી થાય તો તેમને ખાસ ફાયદો થાય તેમ નથી. માયાવતીનુંય એવું જ ગણિત છે. શિવસેના તો નિરાધાર બની ગઈ છે. ત્યાંય મનસેનું પરિબળ પડકાર બની ગયું છે.

આમ, એફ.ડી.આઈ. સંસદમાં સરળતાથી પસાર થઈ ગયું. હવે વાત, બીજી કરીએ. ભાજપના એક નેતા મુરલી મનોહર જોશી, જે બોલે છે ઓછું ને કામ ઝાઝું કરે છે. તેમણે કે તેમના વતી કોઈએ ક્યારેય વડા પ્રધાન પદની તેમની દાવેદારી વિશે વાત કરી નથી, પરંતુ મારી દૃષ્ટિએ તેઓ સૌથી વધુ લાયક ગણાય. સંઘ પરિવારની વિચારસરણીને ચુસ્ત રીતે વળગીને અને સત્તામાં આવ્યા પછી પણ જો કોઈએ કામ કર્યું હોય અને તે પણ નિર્વિવાદ રીતે, તો તે જોશીજી છે. તેઓ ઊંડા અભ્યાસુ પણ છે. એફ.ડી.આઈ.ના પ્રશ્ને સૌથી વધુ લડત તેઓ આપે છે. સમાચારમાં આવતું નથી એટલે ખબર ન પડે, પણ દિલ્લીમાં કરિયાણાના વેપારી સંગઠનના લોકો સાથે તેઓ અવારનવાર ધરણાં- પ્રદર્શનો કરે છે. તેમણે એક સાચી વાત સંસદમાં કબૂલી કે,માન્યું કે ભાજપ સત્તામાં હતો ત્યારે એન.ડી.એ. એફ.ડી.આઈ.ની તરફદારી કરીને લાવવા માગતો હતો, (એ વખતે અત્યારના વડા પ્રધાન મનમોહનસિંહ વિપક્ષમાં હતા અને તેમણે તેનો વિરોધ કરેલો!) પણ પછીની ચૂંટણીમાં તે ભૂલ સુધારી લીધેલી. એ મુદ્દો પડતો મૂક્યો હતો. વળી, એનડીએ વખતે એફ.ડી.આઈ. અત્યારની જેમ ૧૦૦ ટકા લાવવાની વાત નહોતી.

જોશીજીએ એવો આક્ષેપ પણ કર્યો છે કે વોલમાર્ટે ભારતીય નેતાઓને માહિતગાર (એજ્યુકેટ) કરવા માટે ૫.૩ કરોડ ડોલર ખર્ચ્યા હોવાનું કહ્યું છે, પરંતુ હકીકતે, આ નાણાં વોલમાર્ટને મંજૂરી (એટલે કે એફ.ડી.આઈ.ને મંજૂરી) માટે અપાયા હતા. અને એ તો સત્તાવાર અહેવાલ અમેરિકાના માધ્યમોનો છે કે વોલમાર્ટે ૧૨૫ કરોડ રૂપિયા લોબિઇંગ માટે ખર્ચ્યા હતા. આ લોબિઇંગ શબ્દ આમ જુઓ તો ખરાબ કામ માટે વપરાતો સારો (સોફિસ્ટિકેટેડ) શબ્દ છે.

રાજકારણીઓ અને માધ્યમો આર્થિક નિર્ણયો માટે આર્થિક સુધારા (ઇકોનોમિક રિફોર્મ્સ) શબ્દ વાપરે છે. સુધારા શેના? એમ કહો કે આર્થિક નિર્ણયો લેવાના છે. પણ સુધારા શેના? સુધારા છે કે બગાડ તે તો સદીઓ પછી ખબર પડશે.