film, film review

રાજુભાઈ, આગામી પ્રૉજેક્ટ કયો હાથ ધરો છો? હાફીઝ સઈદનો કે તંદુરી કાંડવાળા સુશીલ શર્માનો?

તાળીઓ, તાળીઓ, તાળીઓ! રાજકુમાર હિરાણી માટે હાથ ન તૂટી જાય ત્યાં સુધી તાળીઓ!

ખરેખર માનવું પડે ભાઈ, શું સ્ટૉરી ટેલિંગની આવડત છે! શું રોવડાવવાની કુશળતા છે! શું સંવાદો લખવાની નિપુણતા છે! સંજય દત્તનાં કાળાં કૃત્યોને શું સફાઈપૂર્વક સફેદ કરી બતાવ્યાં!

પહેલી સ્પષ્ટતા કરી દઉં કે સંજય દત્તની ફિલ્મો વિરુદ્ધ આ લેખ નથી. સંજય દત્તની ‘રોકી’થી લઈને ‘ઑલ ધ બેસ્ટ’ સહિત ઘણી ફિલ્મો મને ગમે છે. સુનીલ દત્ત નખશીખ સજ્જન અને લોકકલ્યાણનાં કામો કરનારા તેમજ નરગીસ હિન્દી ફિલ્મોનાં શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી પૈકીનાં એક હતાં તે સ્વીકાર્યું, પણ તેના કારણે સંજય દત્તની નિર્દોષતા પ્રમાણિત નથી થઈ જતી. એ પણ સ્વીકાર્યું કે સંજય દત્તે કેટલાંક સારાં કામો પણ કર્યાં જ હશે, તેના કારણે તેનાં પાપો ધોવાઈ ન જાય. આ લેખ કલ્ચરલ માર્ક્સિસ્ટો દ્વારા કઈ રીતે કલાનો ઉપયોગ કરીને સારાને ખરાબ અને ખરાબને સારા દેખાડવાની પ્રવૃત્તિ થાય છે તેના પર છે. કલ્ચરલ માર્ક્સિસ્ટ સમીક્ષકો પણ ગયા અઠવાડિયે લખ્યું હતું તેમ ‘પ્રેમ રતન ધન પાયો’, ‘ઈન્દુ સરકાર’ કે ‘પરમાણુ’માં ખામીઓ શોધી કાઢી પણ ‘સંજુ’ની પ્રશંસા કરતા થાકતા નથી. જોકે રણબીર કપૂર, પરેશ રાવલ, મનીષા કોઈરાલા, વિકી કૌશલ બધાના અભિનયની પ્રશંસા થવી જ જોઈએ.

‘સંજુ’ ફિલ્મની શરૂઆતથી લઈને અંત સુધી…એકેક દૃશ્યમાં રાજુ હિરાણી અને અભિજાત જોશીની ‘મહેનત’ લેખે લાગે છે. પહેલાં જ દૃશ્યમાં સંજય દત્તની કોઈ ગીતકાર ડી. એન. ત્રિપાઠીએ લખેલી આત્મકથાનું પહેલું પ્રકરણ વાંચતાં મહાત્મા ગાંધી સાથે તેની સરખામણી કરાયેલી છે. આ રીતે મજાકમાં પણ દર્શકોના મગજમાં એક છૂપો સંદેશ (subtle message) જાય છે કે વાત તો સાચી છે.

સંજય દત્તને સજાના સમાચાર આવે છે ત્યારે તેનાં બાળકોને દેખાડવામાં આવે છે. બાળકોને ત્રાસવાદી પિતાનાં બાળકો કહેવામાં આવશે તેવા ભયથી સંજય દત્ત આપઘાત કરવા જાય છે અને પછી પત્ની દ્વારા રોનાધોના! આ ન્યાયે તો કોઈ પણ ત્રાસવાદીને, હાફીઝ સઈદ, અજમલ કસાબ, કે પછી દિલ્લીની ગેંગ રેપના બળાત્કારીઓ સહિતના ગુનેગારો પ્રત્યે પણ તેમનાં બાળકોની આડશે સહાનુભૂતિ ઊભી કરી શકાય.

વેશ્યાઓ સહિત ૩૦૮ સ્ત્રીઓ સાથે સહશયન કરનાર સંજય દત્તને કેવી સિફતપૂર્વક સારો માણસ બતાવી શકાય તે કળા રાજકુમાર હિરાણી પાસેથી શીખવા જેવી છે. માતા કેન્સરની જીવલેણ બીમારી સાથે ન્યૂ યૉર્કની હૉસ્પિટલમાં દાખલ છે અને તેવા વખતે પોતે પોતાના પહેલી વાર જ મળેલા મિત્ર સાથે ટૉપલેસ ડાન્સરની ક્લબમાં ઉપડી જાય અને ત્યાં ડ્રગ લઈ ડાન્સર સાથે રાત વિતાવવા ઈચ્છા વ્યક્ત કરે તેમ છતાં સંજય દત્ત મહાન! પોતાના મિત્રની પ્રેમિકા સાથે સહશયન કરે તેમ છતાં સંજય દત્ત મહાન! વાહ રાજુભાઈ!

રાજુ હિરાણીની ‘મુન્નાભાઈ એમ.બી.બી.એસ.’, ‘થ્રી ઇડિયટ્સ’, ‘પીકે’ હોય કે પછી ‘સંજુ’, દરેકમાં નાયિકાના પિતાને ખલનાયક ચિતરવામાં આવ્યા છે. રાજુભાઈ વિશે પ્રાપ્ય માહિતી મુજબ, રાજુ હિરાણીને દીકરી નથી. પરંતુ જો હોત તો તેમને પ્રશ્ન કરવાનું મન થાત કે શું તેઓ તેમની દીકરીને સંજય દત્ત જેવા ડ્રગ વ્યસની, દારૂડિયા, રાત્રે ઘરમાં એક વાગે ઘૂસી આવતા કે દસ રૂપિયા (જેનું મૂલ્ય એ સમયે ખૂબ મોટું હતું)ની નૉટ ફાડતા વ્યક્તિને પરણાવત? કે પછી પાકિસ્તાનીને (પીકે ફિલ્મ) પરણાવત?

ડ્રગ્ઝ લેવાથી કેવું સારું લાગે તે પણ કેવું સુંદર રીતે બતાવ્યું છે રાજુ હિરાણીએ. આસપાસ ફૂલોનો બગીચો આવી જાય તે જોઈને અંતઃસ્ત્રાવોની અસરમાં ઉન્માદ અને ઉત્સાહ ઊછાળા મારતા હોય તેવા યુવાનો સરળતાથી આ તરફ વળે. અને ડ્રગ્ઝ માટે બહાનાં પણ સરસ આપ્યાં. પિતા ખખડાવે એટલે ડ્રગ્ઝ લેવાના, માતા મરણપથારીએ હોય એટલે ડ્રગ્ઝ લેવાના, અને પ્રેમિકા છોડીને જાય એટલે ડ્રગ્ઝ લેવાના! વાહ રાજુભાઈ! હકીકતને કેવી તોડીમરોડી છે. રૂબીનું પાત્ર જેના પરથી પ્રેરિત હોવાનું લાગે છે તે ટીના અંબાણીને પૂછજો. સંજય દત્તને ટીના મુનીમે ડ્રગ્ઝ અને દારૂની લતમાંથી છોડાવવા બહુ પ્રયાસ કરી જોયા હતા, પરંતુ જ્યારે તે ન જ સુધર્યો ત્યારે તેણે તેને છોડી દીધો હતો.

સંજય દત્ત જેમ તેની માતાને કેન્સર માટે દાખલ કરેલા ત્યારે રંગરેલિયા મનાવવા ઉપડી ગયેલો તેમ તેની પહેલી પત્ની રિચા શર્માને કેન્સરમાં મરવા છોડી દીધી હતી અને કહેવાય છે કે માધુરી દીક્ષિત સાથે લફરું કરેલું. રિચા સાથે તેણે છૂટાછેડા પણ લઈ લીધા હતા, પરંતુ જેવા સાથે તેવાની જેમ માધુરીએ ટાડામાં સંજયનું નામ આવતા તેને છોડી દીધો તેમ તે વખતે ચર્ચા હતી. રિચા ઉપરાંત તેની દીકરી ત્રિશલાની પણ કોઈ વાત ફિલ્મમાં નથી જેણે સંજય દત્તને ત્રીજા લગ્ન ન કરવા સલાહ આપી હતી અને તોય સંજયે કર્યાં. સંજયની બીજી પત્ની રિયા પિલ્લઈની પણ કોઈ વાત નથી જેણે ટાડા વખતે સહારો આપ્યો હતો. ફિલ્મમાં જેલ જવાની સ્થિતિમાં પણ લડવાની હિંમત આપતી સંજયની ત્રીજી પત્ની માન્યતા (જેનું સાચું નામ દિલનવાઝ શૈખ છે)ને જ બતાવાઈ છે.

રાજુ હિરાણી જેવા લોકો માટે પાકિસ્તાન ગમે તેટલો ત્રાસવાદ ફેલાવે, પાકિસ્તાનીઓ સારા હોય, ખરાબ હોય તો માત્ર હિન્દુઓ. લિબરલો-સેક્યુલરો-કલ્ચરલ માર્ક્સિસ્ટો જ્યારે ૨૦૦૨માં ગુજરાતનાં રમખાણોની વાત કરશે ત્યારે તેનાં કારણોની ચર્ચા નહીં કરે, પરંતુ મુંબઈમાં રમખાણો થયાં ત્યારે તે માટે રામજન્મભૂમિ પર નકામા-વણવપરાયેલા ઢાંચાના ધ્વંસ (તેને બાબરી મસ્જિદ કહેવી હળાહળ ખોટું છે, તેને વિવાદિત ઢાંચો કહેવો પણ ખોટું છે)નું કારણ આપવાનું રાજુ હિરાણી ‘સંજુ’માં ચૂકતા નથી.

સુનીલ દત્ત રમખાણોમાં મુસ્લિમોને મદદ કરે તે માટે તેમને હિન્દુઓના ધમકીના ફૉન આવે તે ભલે કદાચ સંજય દત્ત અને તેના પરિવાર તરફથી આખા કેસને પોતાના સમર્થનમાં લાવવા કહેવાયેલી કે સાચી વાત હોય તો પણ તેના કારણે પિતાની સુરક્ષા માટે એકે ૫૬ રાઇફલ દાઉદની ત્રાસવાદી ટોળી તરફથી લેવી તે વાત ગળે ઉતરતી નથી. સૉરી રાજુભાઈ! યૉર જૉબ ઇઝ નૉટ ડન!

તમે કદાચ સંજય દત્તે ટાડા ન્યાયાલયને આપેલી જુબાની (તમે ફિલ્મવાળાઓ શું કહો તેને? ઈકબાલિયા બયાન) નહીં વાંચી હોય (અથવા ઈરાદાપૂર્વક અવગણી હશે) જેમાં સંજય દત્તે સ્વીકાર્યું છે કે તેની પાસે ત્રણ ફાયર આર્મ હતાં જ અને તે તેના પિતાની સુરક્ષા માટે નહોતાં! તેના શિકારના શોખ માટે હતાં. અને માનો કે તેને તેના પિતાની સુરક્ષાની ચિંતા હતી જ, તો પણ તેની પાસે તો બે રાઇફલ અને એક ગન હતી જ. એકે-૫૬ લેવાની શું જરૂર પડી? શું બે રાઇફલ અને ગન ધરાવતો સંજય દત્ત નાનો કીકલો હતો કે તેને એકે-૫૬ વિશે કોઈ ગતાગમ જ ન હોય? આ પ્રશ્ન સંજય દત્તને નહીં, પરંતુ રાજુ હિરાણી તમને અને અભિજાત જોશી, તમને છે. કારણકે આ આખો કેસ ટાડા કૉર્ટ અને સુપ્રીમ કૉર્ટમાં ચાલીને સંજય દત્તને સજા થઈ છે. તે સજા પૂરી કરીને આવ્યો તેના લીધે આ કેસને ખોટી રીતે રજૂ કરવાનો તમને કોઈ હક નથી, પછી ભલે સંજય દત્તે પેલી આત્મકથા લેખિકા વિની ડાયઝને જેમ પૈસા આપી આત્મકથા લખાવી તેમ તમને પણ કદાચ આપ્યા હોય.

ફિલ્મમાં તમે સરકાર અને જેલને તો ખરાબ ચિતરી દીધી છે! તે વખતે કૉંગ્રેસની સરકાર કેન્દ્ર અને મહારાષ્ટ્રમાં હતી! કોઈ રાજકારણીઓ-પ્રધાનોએ સુનીલ દત્તને મદદ ન કરી તે માટે તમે તેમને ખરાબ ચિતર્યા છે. શું આવા કેસમાં કૉંગ્રેસના પ્રધાનોએ સંજય દત્તને મદદ કરવી જોઈતી હતી? કૉંગ્રેસના નેતાઓ ક્યાં છે? તમારી સરકારોને રાજુ હિરાણી ખરાબ દર્શાવે છે અને તમે ચલાવી લો છો? શું માત્ર ઈન્દિરા-સંજય-રાજીવ પર ફિલ્મો બને તેનો જ વિરોધ કરવાનો?

ફિલ્મમાં બહુ સલુકાઈથી સંજય દત્તનો અંધારી આલમમાં કોઈ દોસ્ત જ નથી તેમ દર્શાવાયું છે. સુનીલ દત્ત (પરેશ રાવલ) સંજય દત્ત (રણબીર)ને કહે છે, “અંડર વર્લ્ડ સે દોસ્તી કરોગે તો પ્રેસવાલે પીછે પડેંગે હી ના?” ત્યારે સંજય દત્ત એકદમ નિર્દોષતાથી કહે છે, “મેરા કૌન સા દોસ્ત હૈ અંડર વર્લ્ડ મેં ડેડ?” અને પછી જે નામ આવે છે તે મુંડુ દાદા (વાસ્તવિક જીવનમાં અરુણ ગવળી)નું છે અને અંધારી આલમ સાથે દોસ્તીનું કારણ તેમના તરફથી જીવનું જોખમ હોવાનું કહેવાય છે. જો સંજય દત્તે ખરેખર પોતાનો જીવ બચાવવા નામ માત્રના સંબંધ અંધારી આલમ સાથે હોત કે માત્ર ખંડણી આપી હોત તો વાત જુદી જ હતી, પરંતુ તેવું નથી.

ફિલ્મમાં સંજય દત્ત કહે છે કે તે દુબઈ ગયો હતો પણ ડરના લીધે. પરંતુ તેને તેના પિતાના સમજાવવાથી મુંડુદાદાનો ડર નથી લાગતો. તે કેસરી ખેસ સાથેના ગુંડાઓના સરદાર મુંડુદાદા (અરુણ ગવળી)ને કહે છે કે તેણે તેને ગોળી મારવી હોય તો મારી દે પણ તે ગણપતિ વિસર્જનમાં તો નહીં જ આવે. આવી હિંમત દુબઈના ડોન દાઉદ ઈબ્રાહિમ, છોટા શકીલ અને અબુ સાલેમની આગળ કેમ ન દેખાડી શક્યો?

ફિલ્મમાં દાઉદ ઈબ્રાહિમનો નામ સાથે કે નામ વગર નક્કર કોઈ ઉલ્લેખ નથી તેનાથી આ ફિલ્મને પડદા પાછળ કોનું સમર્થન હોઈ શકે કે ખ્યાલ આવી જાય. ૨૦૦૦ના વર્ષમાં છોટા શકીલ સાથે સંજય દત્ત, નિર્દેશક-અભિનેતા મહેશ માંજરેકર અને નિર્માતા-નિર્દેશક સંજય ગુપ્તા આ ત્રિપુટીની વાતચીતની ટેપ જ યૂટ્યૂબ પર છે. તેનો કોઈ ઉલ્લેખ નથી. આ ટેપ ટાડા હેઠળ સજા થોડા સમય માટે ભોગવી આવ્યા પછીની છે, અર્થાત્ તે પછી પણ સંજય દત્ત સુધર્યો નહોતો અને અંધારી આલમ સાથે તેણે સંબંધ ચાલુ રાખ્યા હતા. તેમાં ઋત્વિક રોશનને મારવાની વાત ચર્ચાઈ હતી, ગોવિંદાની લૅટ લતીફી વિશે વાત થઈ હતી અને મહેશ માંજરેકરે છોટા શકીલ પર ફિલ્મ બનાવવાની વાત કરી હતી.

સંજય દત્ત ત્રાસવાદી નથી, માત્ર તેને ગેરકાયદે શસ્ત્રો રાખવાના ગુનામાં જ સજા થઈ છે તેમ તમે આ ફિલ્મ દ્વારા કહેવડાવવા અને ગળે ઉતારવા માગો છો. રાજુભાઈ, પણ સંજય દત્તને શસ્ત્રો પહોંચાડનારા તમામને ટાડા હેઠળ સજા થઈ છે પરંતુ સંજય દત્તને (કૉંગ્રેસ સિવાય) તમામ પક્ષોનો ટેકો છે તેનાથી તે બચી ગયો છે. શિવસેના-ભાજપની મહારાષ્ટ્રમાં સરકાર હતી ત્યારે સુનીલ દત્ત-સંજય દત્ત બાળાસાહેબને મળી આવ્યા અને સંજય દત્તને જામીન મળી ગયા હતા! ૨૦૧૩માં કેન્દ્ર અને મહારાષ્ટ્રમાં કૉંગ્રેસ-એનસીપી સરકારમાં સંજયને જેલ થઈ ત્યારે તેને જેલમાં વારંવાર પૅરૉલ મળી છે જે બીજા કેદીઓને મળતી નથી. મુંબઈ ઉચ્ચ ન્યાયાલયે પણ આ અંગે મહારાષ્ટ્ર સરકારને પ્રશ્ન ગત જાન્યુઆરીમાં પૂછ્યો છે કે શું બધા કેદીઓને આવી ‘સુવિધા’ મળે છે? એટલું જ નહીં, સંજય દત્ત આઠ મહિના વહેલો જેલમાંથી છૂટ્યો છે. જેલમાંથી છૂટ્યા પછી ભાજપ દ્વારા મહારાષ્ટ્ર દિનની ઉજવણીમાં મંચ પર પણ તે જોવા મળ્યો છે. તે સમાજવાદી પક્ષનો નેતા પણ રહી ચૂક્યો છે. ઉત્તર પ્રદેશના મુખ્યપ્રધાન યોગી આદિત્યનાથ તો ‘સંપર્ક ફૉર સમર્થન’ કાર્યક્રમ હેઠળ સંજય દત્તનું લોકસભા ૨૦૧૯ની ચૂંટણી માટે સમર્થન પણ માગી ચૂક્યા છે!

સૉરી, રાજુભાઈ! તમારી ‘મુન્નાભાઈ એમ.બી.બી.એસ.’ જોઈને મને તમારામાં ઋષિકેશ મુખર્જીની છાંટ દેખાઈ હતી. કોઈ પ્રકારની અશ્લીલતા વગર, સ્થૂળ કૉમેડી વગર અને એક સંદેશ સાથે તમે એ ફિલ્મ બનાવી હતી, પણ  ‘પીકે’ પછી આ ફિલ્મ દ્વારા પણ તમે મને નિરાશ કર્યો છે. ‘લગે રહો મુન્નાભાઈ’માં પણ તમે ગાંધીગીરીનો સંદેશ લઈને આવ્યા હતા. જોકે તેમાં તમે જ્યોતિષીઓની મજાક જરૂર ઉડાવી હતી. ‘થ્રી ઇડિયટ્સ’એ ફરી તમારા માટે આશા જગાડી કારણકે શિક્ષણ પ્રણાલિ પર હળવી શૈલીમાં ચોટદાર રજૂઆત કરતી એ ફિલ્મ હતી જેનો શ્રેય ચેતન ભગતને પણ મળે જ. પરંતુ ‘પીકે’ દ્વારા તમે હિન્દુ ધર્મની મજાક, તેમાં અંધશ્રદ્ધા ઉત્પન્ન કરવાનું કામ કરેલું. તેના પર તે વખતે જ સ્વતંત્ર લેખ લખેલો તેથી તેનું પુનરાવર્તન નથી કરતો. એક ટૅક્નિકલ ભૂલ પણ કાઢી લઈએ. ગુજરાતી (કમલેશ કપાસી) બાથરૂમ-વિથરૂમ ન બોલે. એવું મરાઠીઓ બોલે. ગુજરાતીઓ બાથરૂમ-વાથરૂમ બોલે. પંજાબીઓ બાથરૂમ-શાથરૂમ બોલે. મરાઠી ઈ લગાડીને બોલે.

રાજુભાઈ, આગામી પ્રૉજેક્ટ કયો હાથ ધરો છો? હાફીઝ સઈદનો કે તંદુરી કાંડવાળા સુશીલ શર્માનો?

Advertisements
gujarat, politics, sanjog news, vichar valonun

ગુજરાતની ચૂંટણી: કાલે પરિણામો પછી શું?

(વિચાર વલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, તા.૧૭/૧૨/૧૭)

આવતીકાલે ગુજરાતની ચૂંટણીનાં પરિણામો આવશે. જે પણ પક્ષ જીતે તેને અભિનંદન, પરંતુ પ્રજા હારવી ન જોઈએ. હારનાર પક્ષે આત્મચિંતન કરવું પડશે કે જે પરિણામો આવ્યાં તે કેમ આવ્યાં. વિજેતા પક્ષ પર આક્ષેપો કરવાના બદલે નમ્રતાથી હાર સ્વીકારી આગામી પાંચ વર્ષ જનતા માટે સમર્પિત થવાનો સંકલ્પ લેવો પડશે. સરકારને પ્રજાભિમુખ કામોમાં સાથ અને પ્રજાવિરોધી કામોનો પ્રચંડ વિરોધ કરવો પડશે.

આ વખતે ત્રણ આંદોલનોની કાખઘોડીનું મોડલ ખુલ્લું પડી ગયું છે. એટલે હારનાર પક્ષ માટે આવતા વખતે ત્રણ આંદોલનોને મહોરું બનાવીને વિરોધ જગાવવાનું સરળ નહીં હોય. ગુજરાત અને ભારતમાં આંદોલનો તો ઘણાં થયાં છે પરંતુ નવી પેઢીને યાદ હોય તેવાં તાજેતરનાં ચાર આંદોલનો છે. એક તો ૨૦૧૧નું ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી આંદોલન. અને બાકીનાં ત્રણ તો ગુજરાતના ખબર જ છે- પાટીદાર અનામત આંદોલન, ઓબીસી આંદોલન અને દલિત આંદોલન. આ ચારેય આંદોલનોથી જનતાને શું વળ્યું તે ચિંતનનો વિષય છે.

શું ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી આંદોલનથી ભ્રષ્ટાચાર બંધ થયો? ઉલટાનું ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી આંદોલનમાંથી જન્મેલા આમ આદમી પક્ષ પર ભ્રષ્ટાચારના આક્ષેપો લાગ્યા. ગરીબોની વાત કરનારા પક્ષે પોતાના બે વર્ષ પૂરા થવા નિમિત્તે કરેલા કાર્યક્રમમાં ભોજનની એક પ્લેટના રૂ. ૧૨,૦૦૦ ચૂકવ્યા હોવાનો આક્ષેપ થયો. રૂ. ૪૦૦ કરોડનું હાઇ સિક્યૉરિટી નંબર પ્લેટ કૌભાંડ બહાર આવ્યું. કપિલ મિશ્રએ બીજા કોઈ નહીં, પરંતુ આમ આદમી પક્ષના વડા અરવિંદ કેજરીવાલ પર બનાવટી કંપની મારફતે ‘આઆપ’ને રૂ. ૨ કરોડ અપાયા હોવાનો આક્ષેપ કર્યો હતો. કેજરીવાલના નિકટના ‘આઆપ’ નેતા સત્યેન્દ્ર જૈન પર કપિલ મિશ્રએ કેજરીવાલના સાઢુભાઈ માટે રૂ. ૫૦ કરોડમાં જમીન સોદો કરવાનો આક્ષેપ પણ કર્યો હતો. ઉલ્લેખનીય છે કે આ બધા આક્ષેપો પછી અગાઉ તમામ નેતાઓ સામે બેફામ આક્ષેપો કરવા જાણીતા અરવિંદ કેજરીવાલની બોલતી બંધ થઈ ગઈ છે.

પાટીદાર અનામત આંદોલનની વાત કરીએ. તે ઓબીસીમાં પાટીદારોને સમાવીને અનામત આપવા માટે હતું, પરંતુ ૨૨ નવેમ્બર આવતા સુધીમાં આ આંદોલન ‘ભાજપ હટાવો-કૉંગ્રેસ બચાવો’ આંદોલનમાં ફેરવાઈ ગયું. પાટીદારોમાં એકતાના બદલે લેઉવા-કડવા ઉપરાંત ‘પાસ’ સમર્થક અને ‘પાસ’ વિરોધી આવા ચાર ભાગલા થઈ ગયા. હાર્દિક પટેલ આણિ કંપનીએ સાચા પાટીદાર કોણ છે અને કોણ નહીં તેનું પ્રમાણપત્ર આપવાનો ઠેકો જાણે કે લઈ લીધો. આ જ રીતે દારૂબંધીની વાત કરતા અલ્પેશ ઠાકોરે વિજય રૂપાણીની ભાજપ સરકારને દારૂબંધીનો કાયદો કડક બનાવવા ફરજ પાડી હતી. વડોદરાના અખંડ ફાર્મમાંથી (ક્રિકેટની સ્પર્ધા- આઈપીએલના પૂર્વ કમિશનર ચિરાયુ અમીન સહિત) મોટાં માથાંઓને પકડ્યાં હતાં. પરંતુ એ જ અલ્પેશ ઠાકોર કૉંગ્રેસમાં જોડાયા અને તેમના સ્વાગત સમારંભમાં શંકરસિંહ વાઘેલાએ કૉંગ્રેસ છોડતાં વિપક્ષના નેતા બનેલા મોહનસિંહ રાઠવાએ “ભાજપ દારૂ આપે તો પી લેજો, પણ મત તો કૉંગ્રેસને જ આપજો” આવી અપીલ, કૉંગ્રેસના તે સમયે ઉપાધ્યક્ષ અને અત્યારે અધ્યક્ષ રાહુલ ગાંધીની હાજરીમાં કરી અને આ રીતે અલ્પેશભાઈના આંદોલનનું રામશરણ થઈ ગયું.

જિજ્ઞેશ મેવાણીનો પણ એક જ એજન્ડા સાબિત થયો- ‘ભાજપ હટાવો, કૉંગ્રેસ બચાવો.’ ચિંતાજનક બાબત એ રહી કે તેમના પર ત્રાસવાદી પ્રવૃત્તિ કરવાના આક્ષેપોવાળા પૉપ્યુલર ફ્રન્ટ ઑફ ઇન્ડિયાની રાજકીય પાંખ સૉશિયલ ડેમોક્રેટિક પાર્ટી ઑફ ઇન્ડિયા તરફથી ભંડોળ લીધું હોવાના આક્ષેપો થયા છે. જિજ્ઞેશે ભાજપને કૉર્ટ કાર્યવાહીની ધમકી આપી છે. આ આક્ષેપો સાચા હોય કે ન હોય, પરંતુ ભારત વિરોધી અરુંધતી રોય તરફથી તો રૂ. ૩ લાખ મળ્યા જ છે એનું જિજ્ઞેશે ખંડન કર્યું હોવાનું ધ્યાનમાં નથી. શું જિજ્ઞેશ મેવાણી અરુંધતી રોયના ભારત વિરોધી વલણનું સમર્થન કરે છે? જિજ્ઞેશે કન્હૈયાકુમાર જેવા ભારત વિરોધી સૂત્રોચ્ચાર, અફઝલ ગુરુની સમર્થક ગેંગના કાર્યક્રમો યોજનાર અને કાશ્મીરમાં સેના બળાત્કારી છે તેવા આક્ષેપો કરનારથી વેગળા રહીને માત્ર દલિત ઉદ્ધારની પ્રવૃત્તિ કરવા જેવી છે. આ ત્રણેય નેતાઓએ જો પોતાના પક્ષો રચ્યા હોત તો કદાચ તેમની અપીલ વધુ અસરકારક નીવડી હોત.

આ ચૂંટણીમાં ઘણા બુદ્ધિજીવીઓ-પત્રકારો-લેખકો પણ ખુલીને રાજકીય પક્ષોના સમર્થનમાં બહાર આવ્યા. ફેસબુક અને વૉટ્સએપ પર આવા કેટલાક બુદ્ધિજીવીઓએ ચોક્કસ પક્ષને હરાવવા અપીલ કરી અને આડકતરું બીજા પક્ષનું સમર્થન કર્યું. આ પણ એક ચિંતાજનક બાબત છે. જોકે આનું સકારાત્મક પાસું એ છે કે અત્યાર સુધી પડદા પાછળ રહીને સમર્થન કે વિરોધ કરતા લોકોના ચહેરા ખુલ્લા પડી ગયા.

ગુજરાતની ચૂંટણીમાં ત્રીજા પક્ષનું પણ નામોનિશાન નથી રહેતું તેનું કારણ એ છે કે એનસીપી, બસપ વગેરે ચૂંટણી સમયે જ સક્રિય દેખાય છે. ભાજપ-કૉંગ્રેસ આટલા લાંબા સમયથી છે અને સત્તા મેળવી શકે છે કારણકે તેમણે સંઘર્ષ કર્યો છે. કૉંગ્રેસમાં પણ હવે ચૂંટણી સમયે જ સક્રિયતા વધુ દેખાય છે, પરંતુ તો પણ આજની તારીખે તેના મૂળિયા ઊંડા છે કારણકે ભૂતકાળમાં તેના નેતાઓએ સંઘર્ષ કર્યા છે. જો ત્રીજા પક્ષોમાંના કોઈ પોતાનું સ્થાન મજબૂત કરવા માગતા હશે તો તેમણે પાંચેય વર્ષ જનતાના પ્રશ્નોને અસરકારક રીતે વાચા આપવી પડશે.

આ લખાય છે ત્યારે પ્રથમ તબક્કાનું મતદાન થયું છે, બીજા તબક્કાના મતદાન આડે એક દિવસ બાકી છે. પ્રથમ તબક્કામાં જામજોધપુરના કલ્યાણપુર ગામે મતદાનનો બહિષ્કાર કર્યો હતો. ગામવાસીઓની ફરિયાદ હતી કે તેમની કેનાલ કોઈએ તોડી નાખી હોવાથી પાણી નહોતું મળતું. આપણા અમરેલીના ખાંભા તાલુકાના ભાણિયા ગામે પણ રોડ, પીવાના પાણીની સુવિધા, વાહનવ્યવહારની સુવિધા જેવી પાયાની સુવિધાના અભાવે મતદાન કર્યું નહોતું. મોરબી તરફ પણ એક ગામે પૂરતા પાણીના અભાવે મતદાન ન કર્યું. કાલાવડના ગજાડી ગામના લોકોએ પણ પાયાની સુવિધાના અભાવે મતદાનનો બહિષ્કાર કર્યો છે. ભાજપના વિકાસમાં આ છિદ્રો નાનાં હોય તો પણ તેની અવગણના કરવા જેવી નથી. આવાં બીજાં ગામો હોય તો તેમની પણ સમસ્યા કાલનાં પરિણામો પછી જે સરકાર બને તેમણે ઉકેલવી પડશે કારણકે જ્યાં સુધી ગામો સુખી નહીં થાય ત્યાં સુધી વિકાસ અધૂરો જ ગણાશે.

દરેક ઘરમાં શૌચાલય અને પાણીનું જોડાણ, આ વચન આ વખતે અપાયું હતું. સ્વતંત્રતાના સિત્તેર વર્ષે પણ આ વચન આપવું પડે તે દુઃખની વાત ગણાય. ગરીબી હટાવોની વાતો પણ વર્ષોથી થાય છે, પણ ગરીબી હટતી નથી અને તે દર ચૂંટણીનું વચન બની જાય છે.

નરેન્દ્ર મોદીએ ગુજરાત ભાજપને એક સૂત્રે બાંધ્યું હતું, પરંતુ તેમના ગયા પછી જૂથવાદના આક્ષેપો થાય છે. ભાજપ ભલે ના પાડે, પરંતુ આનંદીબહેન પટેલ અને અમિત શાહ જૂથ વચ્ચે ટકરાવ રહ્યો અને પરિણામે આનંદીબહેને વય મર્યાદાના કારણોસર રાજીનામું આપ્યું, તે પછી ચૂંટણી લડવાની પણ ના પાડી. આનંદીબહેન સરકાર વખતે પણ અમરેલી સહિત ગુજરાતમાં પૂર વખતે બરાબર સહાય નહોતી પહોંચી તો વિજયભાઈ રૂપાણી સરકાર વખતે પૂરમાં રાહત કામગીરી સારી થઈ પણ ઠેર ઠેર રોડ ખરાબ થઈ ગયા. પેટ્રોલ-ડીઝલના વધેલા ભાવ અને ગેસના બાટલા મોંઘા થયા. જીએસટીમાં સરકારે રાહતો આપી પરંતુ નાણા પ્રધાનનું વલણ અક્કડ અને લોકોને સાંભળતા ન હોવાની ફરિયાદ થઈ. મધ્યમ વર્ગ અને ખાસ તો નોકરિયાતો માટે કોઈ પક્ષ વિચારતો જ નથી.

સવા વર્ષ પછી લોકસભાની ચૂંટણી આવશે. હવે વિપક્ષો અને તેમના સમર્થકો ખૂબ જ જાગૃત છે. જે રીતે ભાજપ સમર્થકો વિપક્ષી નેતાઓની જૂની ક્લિપો બતાવીને તેઓ અગાઉ શું બોલ્યા હતા તે પ્રસારિત કરતા હતા હવે આ જ શસ્ત્ર વિપક્ષ સમર્થકો વળતું ઉગામી રહ્યા છે. આ એક સારી વાત પણ રહેશે કારણકે આનાથી બોલતી વખતે હવે નેતાઓએ જાગૃત રહેવું પડશે.

આ વખતે કદાચ એટલે જ બંને પક્ષે નેતાઓએ પ્રચાર સભાઓમાં પણ મોટા ભાગે વચનો આપવામાં અને બોલવામાં સાવધાની દાખવી છે. ચૂંટણી ઢંઢેરામાં ભાજપે બેફામ વચનો આપવાનું ટાળ્યું છે. હા, ખેડૂતોની આવક બમણી કરવાનું વચન આપ્યું છે તે તેણે પાળવું પડશે, નહીંતર પચાસ લાખ ઘર બનાવવા અને કાળાં નાણાં પાછા આવવાથી પંદર લાખ જમા થશે તે વાતની જેમ આ વચન પણ બૂમરેંગ સાબિત થશે. આ વખતની ચૂંટણીમાં ઢંઢેરાનું તો મહત્ત્વ જ ન રહ્યું! પ્રથમ તબક્કાના મતદાનના થોડા દિવસો પહેલાં જ ઢંઢેરાઓ બહાર પડાયા. ગુજરાતમાં પોરબંદર કિનારે ડ્રગ્સ પકડાય અને વડોદરાની એમ. એસ. યુનિવર્સિટીમાંથી છોકરીઓ ડ્રગ્સ પીતી પકડાય તે ચિંતાજનક છે. અહીં ભાવનગર, રાજકોટ અને ભરૂચમાંથી આઈ.એસ.આઈ.એસ.ના એજન્ટો પકડાય છે તે પણ ચિંતાજનક છે. સત્તાના સુખમાં સરહદી રાજ્ય એવા ગુજરાતને ડ્રગ્સ અને ત્રાસવાદના પંજામાંથી બચાવવા સતર્ક રહેવું પડશે. ગાયની રક્ષા પણ કરવી પડશે અને સાથે રસ્તા પર ગાયોને છૂટી મૂકીને તેના માલિકો નિરાંતવા થઈ જાય છે તેનો ઉકેલ લાવવો પડશે.

હવે જે સરકાર આવે તેણે જૂથબંધી વગર સ્થિરતા આપીને નરેન્દ્ર મોદીના ગુજરાત મોડલને ફરીથી સુપરફાસ્ટ સ્પીડે આગળ વધારવું પડશે. અગાઉની સરકાર પ્રત્યે રાગદ્વેષ રાખ્યા વગર શાળાની ફી પર નિયંત્રણ મૂકતા કાયદાને શાળા સંચાલકોનો વિરોધ હોય તો પણ મક્કમતાથી કડક રીતે અમલ કરાવવો જોઈએ. રસ્તા પર થાગડથિગડના બદલે રસ્તા સારી ગુણવત્તાના બને, ફૂટપાથ પરથી દબાણ હટે અને પગપાળા ચાલનારા જૈન મુનિ-સાધ્વીથી માંડીને સામાન્ય જનનો વિચાર થાય તે જોવું પડશે. અમરેલી– ભાવનગર-જૂનાગઢમાંથી જે પણ ધારાસભ્યો ચૂંટાય તેમણે આ ત્રણ જિલ્લાઓના વિકાસ માટે સઘન પ્રયત્નશીલ રહેવું પડે. ગાંધીચીંધ્યા માર્ગે આંદોલન પણ કરવું પડે તો કરવું, પરંતુ આ ત્રણ જિલ્લાઓમાંથી મોટામોટા રાજકારણીઓ હોવા છતાં તેનો જોઈએ તેવો વિકાસ થયો નથી તે હકીકત છે. નર્મદા ડેમના દરવાજા બંધ થયા પરંતુ તેની કેનાલ-સબ કેનાલ વગેરે જે કંઈ કામ બાકી હોય તે સત્વરે પૂરું કરવું રહ્યું. ખેડૂતોને સિંચાઈ માટે પૂરતું પાણી મળી રહે તે જોવું રહ્યું. અમદાવાદની મેટ્રો ટ્રેનનું કામ ઝડપી અને સમયસર પૂરું થાય, વડોદરા અને સુરતમાં મેટ્રો ટ્રેનનું વચન પળાય, તે જોવું રહ્યું. બુલેટ ટ્રેનનું કામ પણ સમયબદ્ધ ચાલે તેની ચિંતા કરવી રહી.

આ આંદોલનોનાં પરિણામે સામાજિક રીતે જે ખાઈ ઊભી થઈ છે, ચૂંટણી સમયે જે રીતે સમાજોના નામે કેટલાક આગેવાનો રાજકીય પક્ષોને બ્લેકમેઇલ કરવા નીકળી પડે છે. આથી ફરી સામાજિક સમરસતા સ્થપાય તેની ચિંતા આરએસએસ, વિશ્વ હિન્દુ પરિષદ, સ્વાધ્યાય પરિવાર, ગાયત્રી પરિવાર, આર્ટ ઑફ લિવિંગ વગેરે સમાજસેવી સંસ્થાઓએ કરવી પડશે.

international, sanjog news, satsanshodhan, society, Uncategorized

બળાત્કાર અને પશ્ચિમ: પોલીસથી માંડીને પ્રિન્સિપાલ સુધીનાની માનસિકતા

(સંજોગ ન્યૂઝની સત્સંશોધન કૉલમમાં તા. 8/11/17ના રોજ પ્રસિદ્ધ લેખ.)

લેખની શરૂઆતમાં જ પહેલી ચોખવટ. આ લેખ જાતીય સતામણી કે બળાત્કાર કરનારા પુરુષોની તરફેણમાં નથી. પરંતુ ભારતમાં રહીને ભારતનું ખાતા, ભારતમાં લોકપ્રિયતા મેળવતા, ભારતમાં જ મોટા ભા બનતા બુદ્ધુજીવીઓની એ વાહિયાત દલીલોનું જડમૂળથી ખંડન કરવા માટે છે જેમાં તેઓ કહે છે કે ભારતમાં લોકો ધર્મ-પૂજા-પાઠ કરે છે, પરંપરાઓનું પાલન કરે છે, પરંતુ હકીકતે તેઓ દંભી છે. કામવાસના પર નિયંત્રણની વાત કરે છે પરંતુ હકીકતે ભારતીયો તો વ્યભિચારી છે, બળાત્કારી છે અથવા સેક્સના કીડાઓ તેમના મગજમાં ચોવીસે કલાક સળવળે છે. આ પ્રકારની દલીલો કર્યા પછી આ લોકો એવું કહેતા હોય છે કે પશ્ચિમમાં ખુલ્લી સંસ્કૃતિ છે. ત્યાં કોઈ દંભ નથી. ત્યાં કોઈ જાતની મોરલ પોલિસિંગ નથી. ત્યાં આપણા શાસકો કે તેમના પક્ષના નેતાઓ કે ધર્મગુરુઓ દ્વારા મહિલાઓને જેવી સલાહો આપે છે તેવી કોઈ સલાહો ત્યાંના શાસકો કે પક્ષના નેતાઓ કે ધર્મગુરુઓ આપવામાં નથી આવતી. આથી ત્યાં બળાત્કારો, છેડતી કે જાતીય સતામણી ઓછી થાય છે.

પરંતુ અમેરિકાના હૉલિવૂડના ફિલ્મ નિર્માતા હાર્વે વેઇનસ્ટેઇન સામે સંખ્યાબંધ અભિનેત્રીઓએ પોતાનું જાતીય શોષણ થયું હોવાનું જાહેર કર્યું તે સાથે જ મોટો ખળભળાટ મચી ગયો. ટ્વિટર પર #metooનો ટ્રેન્ડ શરૂ થઈ ગયો. અભિનેત્રી રૉઝ મૅક્ગૉવાને પણ પોતાના પર વેઇનસ્ટેઇને બળાત્કાર કર્યો હોવાનો આક્ષેપ કર્યો અને ટ્વિટરે તેનું ખાતું સસ્પેન્ડ કરી નાખ્યું. ટ્વિટરનો આક્ષેપ હતો કે મૅક્ગૉવાને ટ્વિટરના નિયમોનો ભંગ કર્યો છે.

ટ્વિટરનું પક્ષપાતી વલણ પણ આમાં છતું થયું. આપણે ત્યાં પણ ટ્વિટર રાષ્ટ્રવાદી વિચારના ગાયક અભિજીત ભટ્ટાચાર્ય અને અફલાતુન અભિનેતા-વક્તા-સાંસદ પરેશ રાવલ સામે આ જ રીતના અવાજ દબાવવા માટે પગલાં લે છે. પરંતુ વિદેશોમાં રૉઝ મૅક્ગૉવાનના સમર્થનમાં લોકો આગળ આવ્યા અને #womenboycotttwitter ટ્રેન્ડ શરૂ થઈ ગયો. પરિણામે ટ્વિટરના સીઇઓ જેક ડૉર્સીએ ટ્વિટર વધુ પારદર્શી બનશે તેવી બાંયધરી આપવી પડી.

હવે એ રૉઝ મૅક્ગૉવાન સામે ડ્રગ ધરાવવા માટે ધરપકડનું વૉરન્ટ નીકળ્યું છે જેના જવાબમાં રૉઝ મૅક્ગૉવાને પ્રશ્ન પૂછ્યો છે કે શું તેઓ મને મૂંગી કરવા માગે છે? જો ભારતમાં આવું બન્યું હોત તો આવી અભિનેત્રીએ કે કલાકારોએ અને તેના સમર્થનમાં કવર ફાયરિંગ કરતી બુદ્ધુજીવીઓની ટોળીઓએ દેશમાં અસહિષ્ણુતા વ્યાપી ગઈ હોવાનો દેકારો કરી સમગ્ર દુનિયામાં ભારતને કુખ્યાત કરી દીધું હોત. (અગાઉ કર્યું જ છે અને આજે પણ આવા પ્રયાસો ચાલુ જ છે. કોઈ પણ નકારાત્મક મુદ્દો હોય તેને હિન્દુત્વ અને હિન્દુત્વના સમર્થનમાં બોલનારાઓ સામે જોડી દઈ તેમને કુખ્યાત કરી દેવાના.) પરંતુ અમેરિકામાં આવું નથી થયું.

અમેરિકા અને વિદેશોમાં ઘણું બધું આપણા જેવું થાય છે, બળાત્કાર/જાતીય છેડતી/જાતીય સતામણી ઘણું બધું. પરંતુ અગાઉ કહ્યું તેમ બુદ્ધુજીવીઓ માત્ર ભારતીયોના મનમાં ભારત પ્રત્યે અને ભારતીયો પ્રત્યે નેગેટિવ માનસિકતા ઊભી કરવા માટે સતત ઠસાવતા રહે છે કે આખી દુનિયાની ગંદકી માત્ર ભારતીયોના મનમાં જ ભરી છે.

આપણે ત્યાં સ્ત્રીઓને મર્યાદાવાળાં કપડાંની સલાહ આપો એટલે આ બુદ્ધુજીવી ટોળકી અને સ્ત્રી સ્વાતંત્ર્ય ઝંડાવાળા તૂટી પડશે, પરંતુ અમેરિકી નાગરિક અને ગાયિકા ક્રિસી હિન્ડેએ પોતાનું ઉદાહરણ આપીને મહિલાઓને સલાહ આપી કે જો તમે વધુ પડતાં અંગપ્રદર્શનક કપડાં પહેર્યાં હશે, જો તમે ડ્રગ્ઝ લેતા હો, જો તમે દારૂ પીતા હો, જો તમે પુરુષો સાથે ફરતા હો (તેણે બાઇકર ગેંગ શબ્દ વાપર્યો છે) તો પછી બળાત્કાર માટે તમે પોતે જવાબદાર છો. પરંતુ જો તમે આવું ન કરો તો પછી બળાત્કાર માટે પુરુષો જવાબદાર છે. તેણે તેના નવા પુસ્તક ‘રેકલેસ’માં લખ્યું છે, “ટૅક્નિકલી વાત કરું તો, જ્યારે તમે એ ઘટના તરફ પાછું વળીને જુઓ છો તો મને લાગે છે કે એ બધી મારી ભૂલ હતી અને હું તેની પૂરેપૂરી જવાબદારી સ્વીકારું છું.” તેણે લખ્યું, “જો તમે આગ સાથે રમશો તો તમે દાઝશો જ. એ કોઈ ગુપ્ત વાત નથી.”

એક ઇન્ટરવ્યૂમાં તેણીએ કહ્યું, “જો હું મારા અંડરવિયરમાં બહાર ફરું અને હું પીધેલી હોઉં તો? એ કોનો વાંક છે? જો હું વ્યવસ્થિત મર્યાદાવાળાં કપડાંમાં બહાર નીકળું અને કોઈ મારા પર હુમલો કરે તો હું કહીશ કે એ તેનો વાંક છે… પણ જો તમે ખૂબ જ ઉત્તેજક વર્તન કરો, અને જે પહેલેથી વિક્ષિપ્ત છે તેને બહેકાવો, તો તેમ ન કરો. આ સાદી સમજની વાત છે. તમે જાણો છો, જો તમે બળાત્કારીને બહેકાવવા ન માગતા હો તો તમે હાઇ હિલ્સ ન પહેરો જેથી તમે તેની પાસેથી ભાગી શકો.”

અમેરિકાના ઑહિયોમાં જન્મેલી, ૧૯૭૩માં લંડન ચાલી ગયેલી, મ્યૂઝિક બૅન્ડ પ્રીટેન્ડરની સ્થાપક પૈકીની એક, હિપ્પી કલ્ચરમાં માનનારી, ૬૩ વર્ષીય ક્રિસી હિન્ડે મહિલાઓની આદર્શ છે. અત્યારે તેને પોતાની ભૂલ સમજાઈ છે, પરંતુ યુવા અવસ્થામાં તેણે પોતાના મધ્યમ વર્ગીય મૂલ્યો સામે બળવો કર્યો હતો. તે ડ્રગ, દારૂ, રૉક એન રૉલ અને ખરાબ છોકરાઓ તરફ આકર્ષાઈ હતી. આ બાઇકરો ડ્રગ વેચતા હતા. બાઇકરોએ તેને એક પાર્ટીનું આમંત્રણ આપ્યું હતું અને હિન્ડેએ તે સ્વીકાર્યું. તે તેમના ક્લબહાઉસમાં ગઈ. તે ખાલી અને અંધારી જગ્યા હતી. બાઇકરો તેને ઉપરના માળે લઈ ગયા જે અંધારિયો હતો. ત્યાં તેનાં વસ્ત્રો કાઢી નાખવાનો આદેશ અપાયો. જ્યારે તેણીએ વિરોધ કર્યો ત્યારે તેમણે તેમને એટલો માર મારવાની ધમકી આપી કે જેનાથી પ્લાસ્ટિક સર્જન ધનિક બની જશે. (મતલબ કે આખું શરીર એટલું વિકૃત થઈ જશે કે તેણે પ્લાસ્ટિક સર્જરી કરાવવી પડશે.) તે પછી તે લોકોએ તેમની સાથે સેક્સી ક્રિયાઓ કરવા આદેશ આપ્યો. તેનો વિરોધ કર્યો તો તે લોકોએ દિવાસળી સળગાવી સળગાવી તેના શરીર પર ફેંકવા લાગી. છેવટે ક્રિસી હિન્ડેએ આ નરાધમો સામે શરણાગતિ સ્વીકારી લીધી.

ક્રિસી હિન્ડે સાથે આ બધું બન્યું તેનો તેણે અત્યાર સુધી રહસ્યસ્ફોટ નહોતો કર્યો પરંતુ બેએક વર્ષ પહેલાં આ બધું પોતાની આત્મકથામાં કહ્યું અને તે પછી ઇન્ટરવ્યૂઓમાં પણ કહ્યું કે જો સ્ત્રી પોતાનું ધ્યાન ન રાખે તો તે પણ તેની સામેના ગુનામાં જવાબદાર હોઈ શકે. તેની આવી વાતોના કારણે સ્વાભાવિક જ તેની સામે સોશિયલ મિડિયા સહિત ઘણી બધી જગ્યાએ વિરોધનો વાવંટોળ ઊભો થયો. તો પત્રકારો જેનેટ સ્ટ્રીટ પૉર્ટર અને સારાહ વિને સહિત અનેક લોકો તેની તરફેણમાં પણ આવ્યા.

ફરી એક વાર કહી દઉં કે આ લેખનો ઉદ્દેશ્ય બળાત્કારીઓની તરફેણમાં નથી કે નથી તેનો ઉદ્દેશ્ય એ સ્થાપિત કરવાનો કે કપડાંના લીધે બળાત્કાર નોતરી શકે છે. પરંતુ વિદેશોમાં બધું સારું અને ભારતમાં બધું ખરાબ તેવી માનસિકતાનો વિરોધ ચોક્કસ છે. જ્યાં સંપૂર્ણ બુરખો પહેરેલી સ્ત્રીઓ હોય છે, જ્યાં સ્ત્રીઓને પોતાના પિતા,પતિ કે ભાઈ સિવાય જાહેરમાં હળવામળવા પર પ્રતિબંધ હોય છે તેવા સાઉદી અરેબિયામાં પણ બળાત્કાર થાય છે. અને ત્યાં તો બળાત્કારીનું જાહેરમાં માથું કાપી નખાય છે, પરંતુ ઘણી વાર સ્ત્રીને જ સજા મળે છે. તેના પર વ્યભિચારનો આરોપ મૂકી દેવાય છે. બળાત્કાર સાબિત કરવા ચાર સાક્ષીની જરૂર પડે છે. ઉપરાંત બળાત્કારી અને પીડિતા દ્વારા બળાત્કાર થયો હોવાનું કબૂલવું પડે છે. હવે બળાત્કાર વખતે ચાર સાક્ષી ક્યાંથી કાઢવા? બળાત્કારી પણ થોડો કબૂલવાનો? એટલે મોટા ભાગે બળાત્કારી છટકી જાય છે. ઉપરાંત સ્ત્રી પર બળાત્કાર થયો હોય તો પરિવારની આબરૂ જળવાઈ રહે તે માટે તેમને મારી નખાય છે.

ભારતમાં સ્ત્રીઓને વ્યવસ્થિત કપડાં પહેરવાની સલાહ આપે તો લિબરલ અને બુદ્ધુજીવી ગેંગ તેના પર તૂટી પડે છે, અને સામે એવી દલીલ કરે છે કે પશ્ચિમમાં આવું નથી. તેઓ જાણી જોઈને બદમાશી કરતા હોય છે કારણકે પશ્ચિમની એક જ બાજુ આપણી સમક્ષ રજૂ કરાય છે. ઇવન, પશ્ચિમી મિડિયા પણ તેની નકારાત્મક કે વિવાદાસ્પદ બાબત ખૂણામાં રજૂ કરતા હોય છે અને ભારત-ચીન વગેરે જેવા તેના હરીફ દેશોની નકારાત્મક બાબતો જ ચગાવતા હોય છે. આથી આ બધી વાતો આપણા સુધી પહોંચતી નથી. જેમ કે મૉર્ડન ગણાતા અમેરિકાના મિસ્સૌરીમાં સરકારી કચેરીઓમાં ઇન્ટર્નો પર જાતીય હુમલાઓની વ્યાપક ફરિયાદ થઈ. આથી ત્યાં ડ્રેસ કૉડનો પ્રસ્તાવ મૂકાયો કે ઇન્ટર્નોએ મૉડેસ્ટ અને કન્ઝર્વેટિવ ડ્રેસ પહેરવા (મતલબ કે અંગપ્રદર્શક ડ્રેસ ન પહેરવા).
કેલિફૉર્નિયા ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ આર્ટ્સમાં ૨૦૧૪માં રેગિના નામની વિદ્યાર્થિની પર બળાત્કાર થયો. તેણે સંસ્થાને તેની જાણ કરી. સ્કૂલના અધિકારીઓએ તેને બળાત્કારીના ભૂતકાળ વિશે ન પૂછ્યું. ઉલટાનું, ‘દામિની’ના વકીલ ચઢ્ઢાની જેમ તેને તેની દારૂ પીવાની ટેવ, કેટલી વાર તે પાર્ટીમાં જતી, તેના ડ્રેસની લંબાઈ કેટલી હતી, ઓરલ રેપ કેવી રીતે શક્ય છે, તેને ચરમસીમાનો અનુભવ થયો હતો કે નહીં, જ્યારે તે તેના પર બળાત્કાર કરનાર સાથે અગાઉ સંબંધ બાંધતી ત્યારે તે બંને વચ્ચે ચરમસીમા કોઈ મુદ્દો હતો કે નહીં-આવા આવા પ્રશ્નો પૂછ્યા.

સ્કૂલ-કૉલેજ જ નહીં, પોલીસ પણ ઓછી નથી. અમેરિકાની ફ્રીલાન્સ લેખિકા ડેનિયલ કેમ્પોઅમોરે પોતાનો અનુભવ લખ્યો છે કે જ્યારે તે પોતાના પર જાતીય હુમલાની ફરિયાદ લખાવા પોલીસ પાસે ગઈ તો તેને પોલીસે ત્રણ વાર પૂછ્યું કે તેણે કેટલો દારૂ પીધો છે. ૧૯૯૯માં રૉમની સુપ્રીમ કૉર્ટે ચુકાદો આપ્યો હતો કે જિન્સ પહેરેલી સ્ત્રી પર બળાત્કાર થઈ જ ન શકે. રૉમ એટલે ખ્રિસ્તીઓનું સર્વોચ્ચ ધામ. એટલે આ વાત આપણા મિડિયામાં આવી જ નહીં. આપણે ત્યાં ઉત્તર પ્રદેશમાં સ્વિસ યુગલ સાથે દુર્વ્યવહાર થાય છે તો આ પરદેશી ચાહક મિડિયાનો એક વર્ગ જેને ભારતીયતાથી મિર્ચી લાગે છે તે કેમ્પેઇન ચલાવે છે કે ‘ડૉન્ટ કમ ટૂ ઇન્ડિયા’. પરંતુ આવો વર્ગ ગત સપ્ટેમ્બરમાં જ રૉમમાં એક પર્યટક મહિલાને એક પાર્કમાં બાંધીને તેના પર બળાત્કાર કરાયો હતો તે તમને જણાવતો નથી. એક પૉલિશ મહિલા પર રિમિનીના બીચ રિસૉર્ટમાં સામૂહિક બળાત્કાર ગુજારાયો હતો અને તેના સાથીને માર મરાયો હતો તે જણાવતો નથી. આના લીધે રૉમના મેયરે ગત સપ્ટેમ્બરને બ્લેક સપ્ટેમ્બર જાહેર કર્યો હતો તે તમને ખબર છે? ન્યૂઝીલેન્ડમાં હેન્ડરસન હાઇ સ્કૂલના ડેપ્યુટી પ્રિન્સિપાલ ચેરિથ ટેલફૉર્ડે વિદ્યાર્થિનીઓને કહ્યું હતું કે વિદ્યાર્થિનીઓ સલામત રહે અને પુરુષ કર્મચારીઓ માટે કામ કરવાનું સારું વાતાવરણ બને તે માટે તેમણે ઘૂંટણ કે તેનાથી વધુ લંબાઈવાળું સ્કર્ટ પહેરવું!

અમેરિકાના ફેડરલ કમિશન ઓન ક્રાઇમ ઑફ વાયોલન્સના અભ્યાસમાં જણાયું છે કે તમામ રિપૉર્ટ કરાયેલા બળાત્કારના કેસો પૈકી ૪.૪ ટકામાં પીડિતાનું ઉત્તેજક વર્તન જવાબદાર હોય છે! ૨૦૦૫માં એમ્નેસ્ટી ઇન્ટરનેશનલે બ્રિટનમાં એક પૉલ કર્યો હતો તેમાં ત્રીજા ભાગના પ્રતિસાદીઓએ માન્યું હતું કે જાતીય હુમલા માટે તેનાં કપડાં અને વર્તનના કારણે સ્ત્રીઓ પણ આંશિક જવાબદાર હોય છે.

ટૂંકમાં કાગડા બધે કાળા છે, પરંતુ તેના લીધે ભારતને કુખ્યાત કરવાની જરૂર નથી.

crime, gujarat, sanjog news, satsanshodhan

ગુજરાતની યુવા પેઢીને ખોખલી બનાવી દેવાનું આ ષડયંત્ર તો નથી ને?

(સંજોગ ન્યૂઝમાં સત્સંશોધન કોલમમાં તા.૧૮/૧૦/૧૭ના રોજ પ્રકાશિત લેખ.)
આપણા મિડિયામાં મોટા ભાગે આંખ મીંચીને રાજકીય અથવા સનસનાટીભર્યા અપરાધિક સમાચારોને પહેલાં પાને ચમકાવવાનો વર્ષો જૂનો શિરસ્તો છે. એ ચીલાચાલુ રસ્તેથી હટવા કોઈ તૈયાર નથી, કારણકે બધાને ડર છે કે બીજા બધા આવું નહીં કરે અને આપણું છાપું એકલું પડી જશે અને કાલે સવારે આપણને શેઠ તરફથી ઠપકો મળશે. ટીવી પર જે ટોપ ટેન કે ટોપ ફિફ્ટીન સમાચારો બહુ ચગ્યા હોય (અલગ-અલગ ચેનલોનો લ.સા.અ. કાઢી લેવાનો) તે સમાચાર છાપામાં છાપી નાખવાના. માથાકુટ જ નહીં. પરિણામે નેધરલેન્ડ અને તુર્કી વચ્ચે લગભગ યુદ્ધની કક્ષાએ રાજકીય તણાવ વ્યાપી જાય, નેધરલેન્ડ તુર્કીના વિદેશ પ્રધાનને પોતાના દેશમાં રાજકીય રેલી સંબોધવા આવવા દેવાની પરવાનગી ન આપે તે સમાચાર આપણા મિડિયામાં ચમકતાં જ
નથી.

જર્મનીમાં બે વર્ષ પહેલાં ૩૧ ડિસેમ્બર આસપાસ ૨૪ મહિલાઓ પર બળાત્કાર થાય, ૧,૨૦૦ મહિલાઓ પર જાતીય હુમલાઓ થાય અને તે પણ ત્યાં અફઘાનિસ્તાન, ઈરાક વગેરે જગ્યાએથી આવેલા મુસ્લિમ શરણાર્થીઓ દ્વારા તે સમાચાર આપણા મિડિયામાં ચમકતા જ નથી.

અમેરિકા-ઉત્તર કોરિયાના હાકલા પડકારા કે ચીનની ધમકી પુનરાવર્તનના ભય છતાં સતત રોજેરોજ છપાય છે. ભાજપ-કૉંગ્રેસની હુંસાતુંસી વચ્ચે સાચા સમાચારો ક્યાં દબાઈ જાય છે તે ખબર પડતી નથી. અત્યારે ચૂંટણીનો માહોલ છે ત્યારે આવા જ એક મહત્ત્વના સમાચાર ધ્યાન બહાર ચાલ્યા ગયા. સમાચાર કલા અને સંસ્કારી નગરી ગણાતા વડોદરા શહેરના હતા. વડોદરા શહેરમાં મહારાજા સયાજીરાવ ગાયકવાડ યુનિવર્સિટી છે. તેમાં તાજેતરમાં લેડિઝ હૉસ્ટેલમાં ગાંજો પીવાનું પ્રકરણ બહાર આવ્યું છે.

ગત ૧૫ ઑક્ટોબરના એક દૈનિકમાં એક ચોંકાવનારા સમાચાર છપાયા છે. અલબત્ત, તેને કદાચ સ્થાનિક સ્તરે જે મહત્ત્વ મળવું જોઈએ તે મળ્યું હશે પરંતુ અન્યત્ર એડિશનોમાં ખાસ મહત્ત્વ અપાયું નથી. આ સમાચાર આ ગાંજા પ્રકરણને લગતા જ છે. ફાઇન આર્ટ્સના એક વિદ્યાર્થીએ અનામ રહેવાની શરતે કહ્યું છે કે ફેકલ્ટીમાં સિનિયર વિદ્યાર્થીઓ, પાસ થઈ ગયેલા વિદ્યાર્થીઓ ભણી રહેલા વિદ્યાર્થીઓને ગાંજા, ચરસની લત લગાડે છે. આ માટે પાવાગઢ, સાપુતારાની સ્ટડી ટૂર હેઠળ સિનિયર વિદ્યાર્થીઓ લઈ જાય છે અને ધીમે ધીમે જુનિયર વિદ્યાર્થીઓને તેની ટેવ પાડે છે. તેમને નોકરી શોધી અપાવવામાં મદદ કરે છે. આથી જુનિયર વિદ્યાર્થીઓ તેમને વશ થઈ જાય છે. નોકરી અપાવવામાં મદદ કરતા હોવાથી જુનિયર વિદ્યાર્થીઓ સિનિયર વિદ્યાર્થી વિરુદ્ધ આવી મોટી ગુનાલક્ષી વાત જાહેર કરતા ખચકાય છે. આ સિનિયર વિદ્યાર્થીઓ મોટા ભાગે ગુજરાત બહારના હોય છે.

તો, ગત વર્ષે ઑક્ટોબર માસમાં જ સમાચાર આવ્યા હતા અને તે સમાચાર અમદાવાદના હતા. સમાચાર સારા નહોતા. યુનિવર્સિટી વિસ્તારમાં ડ્રગ્ઝનું ખુલ્લેઆમ વેચાણ થાય છે તેવી સંખ્યાબંધ ફરિયાદના આધારે નાર્કોટિક્સ બ્યુરોએ સેપ્ટ યુનિવર્સિટી અને તેની હૉસ્ટેલમાં દરોડા પાડ્યા હતા. જોકે તે સમયે વિદ્યાર્થીઓ ગરબા રમવા ગયા હોવાથી હૉસ્ટેલમાં કંઈ હાથ લાગ્યું નહોતું.

વડોદરાની બાબતમાં ડ્રગ્ઝના સમાચાર પહેલી વાર નથી આવ્યા. વર્ષ ૨૦૧૫માં વડોદરાના ધો. ૧૨ના એક તેજસ્વી વિદ્યાર્થીએ ડ્રગ્ઝનો કારોબાર કરનારા બદમાશનું સ્ટિંગ ઑપરેશન કરી માહિતી જાહેર કરવાની હિંમત કરી હતી. આ વિદ્યાર્થી પોતે પણ ડ્રગ્ઝનો ભયંકર વ્યસની બની ગયો હતો તેવું તે સમયે રિપોર્ટમાં જણાાવાયું હતું. જો ડ્રગ્ઝ લેવા પૈસા ન મળે તો ઘરમાં ચોરી પણ
કરતો હતો!

હવે આ સમાચાર પર નજર નાખો. એક વર્ષ પહેલાં ગુજરાત યુનિવર્સિટીના માસ્ટર ઑફ સૉશિયલ વર્ક (એમએસડબ્લ્યૂ)ના વિદ્યાર્થીઓએ નાર્કોટિક્સ કંટ્રોલ બ્યુરોના હેલ્થી કેમ્પસ ઇનિશિએટિવના ભાગરૂપે એક અભ્યાસ કર્યો હતો. અભ્યાસમાં શહેરની ૧૨ કૉલેજોને આવરી લેવામાં આવી હતી. આમાં જેમની સાથે પ્રશ્નોત્તરી કરાઈ તેવા વિદ્યાર્થીઓએ સ્વીકાર્યું કે તેમના વર્ગમાં ઘણા ડ્રગ્ઝના વ્યસનીઓ છે.

પોરબંદર દરિયા કાંઠે ગત ઑગસ્ટ માસમાં ૧,૪૦૦ કિલો હિરોઇન પનામાનિયન શિપમાંથી પકડાયું હતું. આ વાત પોતે પણ ચોંકાવનારી છે. પંજાબ જેવા સરહદી રાજ્યના યુવાનોને ડ્રગ્ઝના શિકાર બનાવ્યા પછી ગુજરાત જેવા સરહદી અને સમૃદ્ધ રાજ્યના યુવાનોને ડ્રગ્ઝના શિકાર બનાવવાનું ષડયંત્ર તો નથી ને? ગુજરાત જે હિન્દુત્વની પ્રયોગશાળા કહેવાય છે, જ્યાં હિન્દુઓ બહુમતીમાં છે તેમની નવી પેઢીને ખોખલી કરવાનું ષડયંત્ર તો નથી ને? પોરબંદરમાં જે જહાજમાંથી ડ્રગ્ઝ પકડાયું તે પાકિસ્તાન થઈને આવ્યું હતું. આ વાત ખાસ નોંધવા જેવી છે. વડોદરાની ઘટના તરફ ફરી નજર કરીએ તો ગાંજા પ્રકરણ અંગે જેણે ફરિયાદ કરી છે તે પૂર્વી નામની વિદ્યાર્થિનીના કહેવા પ્રમાણે, ઘણી વિદ્યાર્થિનીઓ ડ્રગ્ઝ પીતી હતી, પરંતુ સજા માત્ર એક વિદ્યાર્થિનીને જ થઈ છે. આ વિદ્યાર્થિની પૂર્વીએ તો ગાંજો પીવાતો હોવાનો મોબાઇલ વિડિયો રેકોર્ડિંગ કરીને પુરાવા સાથે ફરિયાદ કરી હતી. તો ગુજરાત બહારના સિનિયર વિદ્યાર્થીઓ દ્વારા જુનિયર વિદ્યાર્થીઓને યેનકેન પ્રકારેણ પોતાની જાળમાં ઘેરી તેમને ડ્રગ્ઝના લતવાળા બનાવવાના અહેવાલ પણ ચોંકાવનારા છે.

અમદાવાદ, વડોદરા વગેરે શહેરોમાં મેડિકલ, એન્જિનિયરિંગ, આર્કિટેક્ટ, એમબીએ જેવા ઉચ્ચ અભ્યાસક્રમોથી લઈને નાના અભ્યાસક્રમોમાં વિદ્યાર્થી તો ઠીક, વિદ્યાર્થિની હવે સિગરેટ પીતી જોવા મળે છે. છાશવારે સમાચાર છપાય છે કે ગુજરાતની વિદ્યાર્થિનીઓ પણ બહારની વિદ્યાર્થિનીઓ-વિદ્યાર્થીઓ સાથે દારૂની મહેફિલ માણતી પકડાય છે. આ ઘટનાક્રમ-આ વલણ બહુ જૂનું નથી. પરંતુ હવે જો યુવા પેઢીને સંસ્કારની સલાહ આપવા જાવ તો બોલકા વર્ગની એક મોટી ટોળી તૂટી પડે છે. સલાહ આપનારા તમે કોણ? પહેલાં તો કોઈ યુવતી યુવાન સાથે જાહેરમાં ઊભી હોય અને કોઈ પોતાની શેરી કે ગામના વડીલ નીકળે તો પણ યુવતીની આંખો ઝૂકી જતી હતી. વડીલો યુવા પેઢીને પ્રેમથી કે ક્યારેક ઠપકાથી સલાહ પણ આપી શકતી હતી અને ક્યારેક સંબંધના નાતે ખરાબ રસ્તે જતા હકથી વાળી શકતી હતી પરંતુ આજે યુવા પેઢીને બળવાખોર બનાવી દેવાઈ છે અને તેની પાછળ એક મોટી ટોળી રહેલી છે.

ગુજરાતની સમૃદ્ધિ, ગુજરાતની સંસ્કારશીલતા, ગુજરાતના લોકોનો ધર્મપ્રેમ આમ પણ અનેક બદમાશોની આંખોમાં ખટકે છે અને અનેક માર્ગે ગુજરાતની જનતાને ધર્મથી દૂર વાળવા, સંસ્કારોના માર્ગેથી ભટકાવવા, ખાસ કરીને યુવાનોને બહેકાવવા, સેક્સ અને ડ્રગ્ઝના માર્ગે ચડાવવા એક મોટી ટોળકી સક્રિય હોય તેમ જણાય છે. હિન્દુ ધર્મમાંથી માત્ર સેક્સના સંદર્ભો જ શોધવા, દેવો પણ સોમપાનના બદલે દારૂ પીતા હતા તેવા રેફરન્સ આપવા, નવરાત્રિ જેવા હિન્દુ તહેવારોને સેક્સના તહેવારો ગણાવી તેની વિકૃત બની ગયેલી ઉજવણીને વધુ વિકૃત કરવી અથવા દિવાળી-મકરસંક્રાંતિ- હોળી જેવા રંગબેરંગી અને પ્રકાશના તહેવારો આનંદના તહેવારના બદલે શોક-માતમના તહેવારો બની જાય તે માટે માનસિક રીતે પર્યાવરણ અને પ્રદૂષણ સાથે જોડી તેની ઉજવણીને ફિક્કી પાડી દેવી, ગુજરાતની સ્ત્રી ધર્મ સાચવીને બેઠી હતી તેમને ધર્મનું વિકૃત અર્થઘટન કરી ભટકાવવી…ક્યાંક આ બધા તાર જોડીને જુઓ તો આખું ભયાવહ ચિત્ર સમજાશે. અને માત્ર કૉંગ્રેસ-ભાજપની લડાઈમાં જ ગુજરાતને જોવાથી ક્યાંક એવું ન બને કે પાંચ-દસ વર્ષ પછી પંજાબની જેમ ગુજરાતના યુવાનો પણ સેક્સ અને ડ્રગ્ઝના રવાડે ચડીને ખોખલા ન બની ગયા હોય. ગુજરાતની સ્ત્રીઓ ભટકીને અધર્મના માર્ગે ન ચાલી ગઈ હોય.

ગુજરાતી ભાષાનું સત્યાનાશ કાઢવા તો ઘણા લોકો પ્રયત્નશીલ છે જ. ગુજરાતીઓની છબી પણ સિરિયલો અને ફિલ્મોમાં ખરાબ રીતે રજૂ કરાય છે અને ગુજરાતીઓ માત્ર લક્ષ્મીપૂજક છે તેવી છાપ ઉપસાવાઈ રહી છે. ગુજરાતીઓ કળાના એટલા જ પૂજક છે જેટલા લક્ષ્મીજીના. એવું ન હોત તો હિન્દી ફિલ્મોની શરૂઆતથી અત્યાર સુધી ગુજરાતીઓનો દબદબો ન હોત. ઉત્તર પ્રદેશના પૂર્વ મુખ્યપ્રધાન અખિલેશ યાદવ કહે છે કે ગુજરાતીઓ સરહદે લડીને શહીદ થતાં નથી! આનાથી મોટું જૂઠાણું બીજું કયું હોઈ શકે? સરહદે લડવામાં પણ ગુજરાતીઓ પાછળ નથી. જો ગુજરાતીઓ માત્ર લક્ષ્મીપૂજકો જ હોત તો આટલાં (ઉત્તમ સાથે વાહિયાત) પુસ્તકો વેચાતાં ન હોત. રમત ક્ષેત્રે પણ હાર્દિક પંડ્યા, લજ્જા ગોસ્વામી સહિત અનેક ગુજરાતીઓ કાઠું કાઢતા રહ્યા છે. જે કામ અખિલેશ યાદવ, રાજ ઠાકરે ગુજરાત બહાર રહીને કરી રહ્યા છે, બિનગુજરાતી તરીકે કરી રહ્યા છે તે કામ
કેટલાક શલ્યવૃત્તિઓવાળા (વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ શલ્ય વૃત્તિ શબ્દ વાપર્યો હતો પરંતુ તેને શલ્ય સાથે જોડી દઈ મોદીને કૌરવ ગણાવવામાં આવ્યા તે તર્કસંગત નથી) કહેવાતા ગુજરાતી લોકો કરી રહ્યા છે. તેમને માત્ર ગુજરાતની, ગુજરાતની નકારાત્મક બાબતો જ દેખાય છે અને વારતહેવારે તેઓ ગુજરાતને-ગુજરાતીઓને ઉતારી પાડવામાં ગૌરવ અનુભવે છે. આવાં બુદ્ધુજીવી
તત્ત્વો સેક્સ-ડ્રગ્ઝ અને અન્ય રીતે ગુજરાતને ખોખલું કરવા માગતા, ધર્મવિમુખ કરવા માગતાં તત્ત્વો માટે કવર ફાયરિંગનું કામ કરતા હોય છે. આવાં તત્ત્વો અને ગુજરાતને નિશાન બનાવવા માગતા તત્ત્વોથી સાવધાન હોવું ઘટે.