politics, sanjog news, vichar valonun

રાજીવની શાહબાનો અને મોદીની એટ્રૉસિટી મૉમેન્ટ

(વિચાર વલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, દિ.૧૬/૮/૧૮)

(ગત અંકથી ચાલુ)
ચૂંટણી જીતવા માટે મોદીએ કોઈ કસર બાકી ન રાખી. એક તરફ પ્રશાંત કિશોરનો ટૅક્નૉક્રેટ તરીકે સહારો લીધો, તો બીજી તરફ, ગૂગલ પર જાહેરખબરો (કોઈ પણ વેબસાઇટ ખોલો તેમાં મોદીની જાહેરખબર જોવા મળતી)નું નવું પરિમાણ ઉમેર્યું. સૉશિયલ મિડિયાની ટીમને કામે લગાડી. સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૩થી ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૪ સુધી પાંચ મહિનામાં મોદીએ અરુણાચલ પ્રદેશથી લઈને આંધ્ર પ્રદેશ અને મુંબઈથી લઈને મેરઠ સુધી અનેક મોટી મોટી જનસભાઓ કરી. જ્યાં જાય ત્યાં પોતાનો સંબંધ જોડે, ત્યાંના સમાજસેવકો, ક્રાંતિકારીઓને યાદ કરે, સ્થાનિક ભાષામાં શરૂઆત કરી પોતાની વાત મૂકે.

નરેન્દ્ર મોદી માટે પક્ષના અને બહારના વિરોધીઓનો સહુથી મોટો સવાલ હતો કે તેમને વિદેશનીતિમાં શું ખબર પડે? અમેરિકાએ તો ૨૦૦૨નાં રમખાણોના કારણે વિઝા આપવા ઈનકાર કર્યો છે. વળી, તે સમયે કોઈ કલ્પના પણ નહોતું કરી શકતું કે ચૂંટણીમાં ભાજપને બહુમતી મળશે. આથી મોટો પ્રશ્ન એ પણ હતો કે મોદીના લીધે ભાજપ સાથે ગઠબંધન કરવા કોણ તૈયાર થશે? કારણકે રાજદીપ સરદેસાઈ, બરખા દત્ત, રવીશકુમાર જેવા રાષ્ટ્રીય સ્તરે પત્રકારો, તો હિન્દી ફિલ્મોના મહેશ ભટ્ટ, જાવેદ અખ્તર, શબાના આઝમી, નંદિતા દાસ જેવા કલાકારો અને ઘણા બધા બુદ્ધિજીવીઓ, મોદીને સુપ્રીમ કૉર્ટમાંથી રમખાણો બાબતે ક્લીન ચિટ મળી હોવા છતાં આ જ મુદ્દાને ઊછાળી રહ્યા હતા. નીતીશકુમારને મોદીનાં રમખાણો કરતાં મોદીના વર્તન સામે વાંધો હતો કારણકે બિહારમાં પૂર આવ્યું ત્યારે ત્યાં ભાજપની બેઠક હતી તે વખતે ત્યાંના છાપાંઓમાં ગુજરાતે કરેલી સહાય માટે મોદીનો આભાર માનતી જાહેરખબરો છપાઈ હતી. તે પછી બિહારની ચૂંટણી વખતે નીતીશકુમારે ભાજપને સ્પષ્ટ ના પાડી હતી કે મોદીને બિહારમાં પ્રચાર કરવા ન મોકલવા. અને આથી જ ૨૦૧૩માં મોદીને વડા પ્રધાન પદના ઉમેદવાર જાહેર કર્યા એટલે નીતીશકુમારે ભાજપ સાથે ગઠબંધન તોડી નાખ્યું હતું. જોકે ભવિષ્યમાં તેમને મોદીનું નેતૃત્વ સ્વીકારવાની ફરજ લાલુપ્રસાદ યાદવનાં ઘાસચારા કૌભાંડો અને તેમના પુત્રોના સરકારમાં વ્યવહારના લીધે પડવાની જ હતી…

પવન જોઈને સઢ બદલતા રામવિલાસ પાસવાન અને ચંદ્રાબાબુ નાયડુના પક્ષોએ ભાજપ સાથે પાછું ગઠબંધન કરી લીધું. ઉત્તર પ્રદેશ અને બીજે ઘણી બધી જગ્યાએ ભાજપે અપના દલ- અનુપ્રિયા પટેલ જેવા નાના પક્ષો સાથે ગઠબંધન કર્યું.

મોદીએ પ્રચારમાં કોઈ મુદ્દો બાકી ન રાખ્યો. પોતે પછાત જ્ઞાતિના હોવાનો રાગ આલાપ્યો. ચા વેચી હોવાની વાત કરી. વો નામદાર હૈ, ઔર હમ આમદાર. રાહુલ ગાંધીને શહઝાદા કહ્યા અને સોનિયા-રાહુલને મા-બેટે કી સરકાર જેવાં તીખાં વિશેષણોથી નવાજ્યાં. ૨૦૦૪ અને ૨૦૦૯ની ચૂંટણી અને ૨૦૧૪ની ચૂંટણીમાં સૌથી મોટો ફરક એ પણ હતો કે એક તરફ, કૉંગ્રેસ ભાજપને ઘેરવામાં કોઈ કસર બાકી નહોતી રાખતી. અને મતદારોમાં એવો સંદેશો પણ જવા લાગ્યો હતો કે સુષમા-જેટલી જેમને અડવાણીએ લોકસભા-રાજ્યસભામાં વિપક્ષનાં નેતા બનાવ્યાં હતાં તેમની કૉંગ્રેસ સરકાર સાથે ગોઠવણ છે. ૨૦૦૯માં પણ અડવાણીએ કાળાં નાણાંનો મુદ્દો ઉપાડ્યો હતો. સુશાસનનો મુદ્દો તો અડવાણી ઘણાં વર્ષોથી ઉઠાવતા આવ્યા હતા. પરંતુ તેને લોકો સમક્ષ યોગ્ય રીતે મૂકવાનું કામ ૨૦૧૪માં મોદીએ કર્યું. તેમણે રૉબર્ટ વાડ્રાનાં કૌભાંડો જે તે સમયે બહાર આવ્યાં હતાં તેનો મુદ્દો ઉપાડવાની પણ કોઈ કસર બાકી ન રાખી. દામાદ કહીને તેમણે તીખાં કટાક્ષ કર્યા.

અમેઠીમાં સામાન્યતઃ અત્યાર સુધી ભાજપ કે કોઈ બીજો પક્ષ કોઈ મોટા ઉમેદવારને ગાંધી પરિવાર સામે ઊભો નહોતો રાખતો, પણ ભાજપે સ્મૃતિ ઈરાનીને મેદાનમાં ઉતારી ગાંધી પરિવારને અમેઠીની બેઠક બચાવવા દોડતા કરી બીજેથી તેમનું ધ્યાન હટાવી લીધું. સ્મૃતિ ઈરાનીએ પણ લેડી મોદી જેવું રૂપ દર્શાવ્યું. એકેએક ગામનાં નામ, ત્યાં નહીં થયેલાં કામોને ઉઘાડાં પાડ્યાં. (આ એ જ સ્મૃતિ ઈરાની છે જેમણે વાજપેયી સરકાર હતી ત્યારે ૨૦૦૨નાં રમખાણો માટે સુરતમાં મોદી રાજીનામું ન આપે તો પોતે ઉપવાસ કરશે તેવું કહેલું પરંતુ બાદમાં તેમને માફી માગવી પડેલી, પરંતુ મોદીની એ ઉદારતા જ કહેવાશે કે ચૂંટણી પછી સરકારમાં માનવ સંસાધન પ્રધાન જેવો મોટો હોદ્દો આપી દીધો. મિડિયા પણ મહદંશે મોદી વિરુદ્ધ હતું. તેમને ઇન્ટરવ્યૂ તો આપ્યા પરંતુ તેમને પણ ‘ન્યૂઝ ટ્રેડર્સ’ કહી રોકડું પારખવામાં તેમણે કોઈ કસર ન રાખી. ભાજપ અને મોદી સમર્થકોને મોદીની આ નિડર છબી આકર્ષી ગઈ. કારણકે સમર્થકો વર્ષોથી મિડિયાના ભાજપ વિરોધી રૉલને જોતા આવ્યા હતા. મોદીએ સૉશિયલ મિડિયા દ્વારા અને કેટલીક વેબસાઇટો દ્વારા મિડિયાની પૉલ ઉઘાડી પણ પાડવાનું શરૂ કર્યું હતું, જે આજે પણ ચાલુ છે.

એ સમયે રાજસ્થાન, હરિયાણા, મહારાષ્ટ્ર, આંધ્રપ્રદેશ વગેરે અનેક રાજ્યોમાં કૉંગ્રેસની સરકાર બદલાઈ હતી અથવા તો આવનારી ચૂંટણીમાં શાસન વિરોધી જુવાળના કારણે બદલાવાની સ્થિતિમાં હતી. આ બધાનો લાભ ભાજપને મળ્યો. રાજસ્થાન, મધ્ય પ્રદેશ, છત્તીસગઢ જેવાં રાજ્યોમાં ફરીથી ભાજપની સરકાર રચાઈ. રાજસ્થાન-ગુજરાતમાંથી લોકસભાની તમામ બેઠકો ભાજપને મળી. કલ્યાણસિંહ, યેદીયુરપ્પા સહિત અનેક જૂના નેતાઓને ભાજપમાં પાછા બોલાવાયા. કર્ણાટકમાં તેનો ફાયદો થયો. તમિલનાડુમાં રજનીકાંત સાથે મુલાકાત કરી. આનો ત્યાં ફાયદો ન થયો પરંતુ મોદી બ્રાન્ડ મજબૂત બની. ઉત્તર પ્રદેશમાં મુઝફ્ફરપુરમાં હિન્દુ- મુસ્લિમોનાં રમખાણો અને તેના પગલે સૈફાઈમાં મુલાયમસિંહ આણિ કંપની દ્વારા સલમાન ખાન, માધુરી દીક્ષિત વગેરે કલાકારોના મહોત્સવનો અસંવેદનશીલ જલસો…આ બધાના કારણે ભાજપને ઉત્તર પ્રદેશમાં ૮૦માંથી ૭૫ બેઠક મળી! સોનિયા ગાંધી- રાહુલ ગાંધી, મુલાયમસિંહ યાદવ અને તેમના પરિવાર આમ, ગણીને કુલ પાંચ જ બેઠકો જ કૉંગ્રેસ અને સમાજવાદી પક્ષને મળી. પરિણામ બહુ સ્પષ્ટ હતું ભાજપનો પ્રચંડ વિજય.

આપણી આ લેખમાળા રાજીવ ગાંધી અને નરેન્દ્ર મોદી વચ્ચે સામ્યતા અને વિરોધાભાસને જોવાનાં હતાં. બંને પહેલી વાર સંસદમાં પ્રવેશ્યા હતા. રાજીવ ગાંધીને તો તેમની માતા, તેમના પિતા અને તેમના નાનાના કારણે હજુ પણ સરકારનો કક્કો ખબર હતો, નરેન્દ્ર મોદી તો સાવ બિનઅનુભવી હતા. તેમણે આ વાત સ્વીકારી પણ હતી. રાજીવ ગાંધી પાસે ગોરો રંગ અને ધારાપ્રવાહ અંગ્રેજી બોલવાની આવડત હતી. નરેન્દ્ર મોદી અંગ્રેજી બોલી શકે પરંતુ કૉન્વેન્ટ પ્રકારનું નહીં. આથી તેમણે સમગ્ર વિશ્વમાં જ્યાં ગયા ત્યાં મોટા ભાગે હિન્દીમાં જ બોલવાનું પસંદ કર્યું. ૨૦૧૪ની ચૂંટણીમાં પણ કેરળ, તમિલનાડુ, કર્ણાટક, આંધ્રપ્રદેશ વગેરે રાજ્યોમાં તેમણે અનુવાદકોની સેવા લીધી. રાજીવ ગાંધી મિ. ક્લીન તરીકે ગણાતા હતા પરંતુ ૧૯૮૯ સુધીમાં બૉફૉર્સ કૌભાંડે અને તેમના જ સાથી વી. પી. સિંહના આક્ષેપોના કારણે તેમની આ છબી ખરડાઈ ગઈ હતી. કૉંગ્રેસ નરેન્દ્ર મોદી સામે અંગત રીતે કોઈ આક્ષેપ કરી શકે તેમ નથી. રાફેલનો મુદ્દો ઉપાડે છે પરંતુ ફ્રાન્સના પ્રમુખે ના પાડી દીધી પછી એ મુદ્દો કારગત રહ્યો નથી. રાજીવે લાઇસન્સ રાજ, અધિકારીઓની અડચણ, વગેરે દૂર કરવા વાત કરેલી. નરેન્દ્ર મોદીએ પણ કરેલી અને તે કરી પણ બતાવ્યું. આવતાવેંત કર્મચારીઓ માટે બાયૉમેટ્રિક્સ લાગી ગયાં. ગુજરાતની જેમ દિલ્લીમાં પણ કર્મચારીઓને સમયસર આવતા કરી દીધા. ફટાફટ નિર્ણયો લેવાવા લાગ્યા. રાજીવ ગાંધી ટેલિકૉમ ક્રાંતિ લાવેલા. કમ્પ્યૂટર લાવેલા. તે વખતે ભાજપના નેતાઓએ કમ્પ્યૂટરોનો વિરોધ કરેલો. પરંતુ પછી બહુ ટૂંક સમયમાં ભાજપને અંદાજ આવી ગયેલો કે કમ્પ્યૂટર સહિતની ટૅક્નૉલૉજી તો હકીકતે તેમની રાજનીતિમાં ખૂબ જ ઉપયોગી છે. તેથી કૉંગ્રેસ કરતાં પહેલાં બ્લૉગ, સૉશિયલ મિડિયા વગેરેનો ઉપયોગ ભાજપે શરૂ કરી દીધો. અટલજીની સરકાર વખતે મોબાઇલ ક્રાંતિ થયેલી.

તો નરેન્દ્ર મોદીએ પૈસાની ડિજિટલ લેવડદેવડ, ભીમ એપ, નમો એપ વગેરે મોબાઇલ ટૅક્નૉલૉજીનો ખૂબ જ ઉપયોગ કરવા આહ્વાન કર્યું. તેના કારણે પૈસાની લેવડદેવડ ચોખ્ખી બની. જીએસટી કૉંગ્રેસ નહોતી લાવી શકી (કૉંગ્રેસનાં જ કેટલાંક રાજ્યો અને મોદીની ગુજરાત સરકારનો વિરોધ હતો) પરંતુ મોદી સરકારે આ કાયદો પસાર કરાવી દીધો.

સમયનું ચક્ર જુઓ. રાજીવ ગાંધી વખતે સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયે શાહબાનો કેસમાં વૃદ્ધા શાહબાનોને ભરણપોષણ આપવાનો ચુકાદો આપેલો જેનો રાજીવ ગાંધીએ કટ્ટરવાદી મુસ્લિમોને મત બૅન્ક માટે ખુશ કરવા બહુમતીના જોરે કાયદો પલટાવી નાખ્યો. પરંતુ નરેન્દ્ર મોદીના શાસનમાં આ પ્રકારના કેસોમાં સરકારે મજબૂત વલણ દાખવ્યું. તેમાં મિડિયાએ પણ મુસ્લિમ મહિલાઓની વ્યથા અને ડિબેટ દેખાડી સકારાત્મક ભૂમિકા ભજવી. અને આથી લોકસભામાં ત્રણ તલાક રદ્દ કરતો કાયદો પસાર થયો. જોકે મોદી સરકારે રાજીવ ગાંધીનું શાહબાનો જેવું એક કૃત્ય એસ.સી.એસ.ટી. એટ્રૉસિટી એક્ટ બાબતે કર્યું. સર્વોચ્ચે ચુકાદો આપેલો કે કોઈ દલિત ફરિયાદ કરી દે, માત્ર તે જ કારણે કોઈની ધરપકડ ન કરી લેવી જોઈએ. પહેલાં તપાસ કરવી જોઈએ. આ બાબતે જિજ્ઞેશ મેવાણી એન્ડ કંપની અને કૉંગ્રેસ દ્વારા બહુ જ વિરોધ થયો. તેથી મોદી સરકારે સુપ્રીમના ચુકાદાને ઉથલાવી મત બૅન્ક માટે ફરીથી જૂનો એટ્રૉસિટી ઍક્ટ લાવી દીધો. મોદીની આ રાજીવ ગાંધી મૉમેન્ટ હતી. રાજીવ ગાંધી અને નરેન્દ્ર મોદીની બાકીની તુલના આવતા અંકે કરીને આ શ્રેણી સમાપ્ત કરીશું.
(ક્રમશઃ)

Advertisements
international, media

અમેરિકી મિડિયામાં ટ્રમ્પને નેગેટિવ કવરેજ ઝાઝું મળવા પાછળ શું કારણ?

(વિચાર વલોણું, સંજોગ ન્યૂઝ, તા.૧૫/૭/૧૮)

‘સંજુ’ ફિલ્મમાં મિડિયા માટે એક ખાસ ગીત છે. ‘બાબા બોલતા હૈ’. સંજય દત્તની પાછળ મિડિયા કેવી રીતે પડી ગયું હતું તે દર્શાવવા માટે આ ગીત છે એટલે તે સંદર્ભમાં મિડિયા પર દોષારોપણ કરવું ખોટું છે. ઉલટાનું, ઘણા મિડિયાએ સંજય દત્તની તે વખતે (પેઇડ) તરફદારી પણ કરી હતી, જેમાં અંગ્રેજી અખબારો અને ફિલ્મ મેગેઝિનનો પણ સમાવેશ થાય છે. તે વખતના વાચકોને યાદ હશે કે તે વખતે એક નંબર વન અંગ્રેજી સમાચારપત્રમાં રોજ સંજય દત્તની તરફેણમાં કોણ શું બોલ્યું અને કોણે મોરચો કાઢ્યો તે સમાચાર આવતા હતા.

પરંતુ આ ગીતને જો સ્વતંત્ર રીતે જોવામાં આવે તો તેમાં કેટલીક વાત મજાની કહેવાઈ છે જેમ કે તમે બેઠા હો તો આંખ પટપટાવતી વખતે તમારી આંખ બંધ થવાની જ. તે ક્ષણનો ફોટો પાડી લેવામાં આવે તો તમે કોઈ જાહેર કાર્યક્રમમાં સૂતા છો તે દર્શાવી શકાય. વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી કોઈ કાર્યક્રમમાં આંખ બંધ કરીને બેઠા હોય તેવું ધ્યાનમાં નથી પણ કેટલાક વિરોધીઓએ તેમની આ પ્રકારની અને તે પણ સંસદની અંદર, તસવીર વહેતી કરી. તેમનાં સંસદનાં તમામ ભાષણો ઑનલાઇન પ્રાપ્ત છે. તેમાં ક્યાંય તેઓ સૂતા દેખાતા નથી.

ફિલ્મ સેલિબ્રિટીથી માંડીને રાજકારણીઓ અને સામાન્ય લોકો કેમ મિડિયા સાથે લવ-હૅટનો સંબંધ ધરાવે છે? કોઈ પણ ટીવી ચેનલ ખોલશો તો જો કોઈ ઘટના લાઇવ બતાવતા હશે જેમાં રાજકારણી, સેલિબ્રિટી કે બીજા કોઈની બાઇટ લેવાની હોય તો પત્રકારો અશિસ્તની રીતે પોતાના માઇક પર પોતાની ચેનલનો લૉગો ટીવીમાં દેખાય તે માટે પડાપડી કરતા દેખાશે, તેમાં ઘણી વાર તો તેઓ અંદરોઅંદર ઝઘડી પડે છે તો કેટલીક વાર બાઇટ આપનાર વ્યક્તિના મોઢા સુધી તેમને વાગી શકે તે રીતે માઇક ઘૂસાડતા દેખાય છે.

પત્રકાર અને લેખક તરીકે સમજું છું કે ટીવી પત્રકારોને સ્પર્ધા હોય છે, પોતાના માઇકનો લૉગો દેખાય તેમ રાખવા સૂચના હોય છે પરંતુ શું તંત્રીઓ જેમની ઘણી વાર ઉઠકબેઠક સાથે હોય છે, તેઓ નક્કી ન કરી શકે કે પોતાની ચેનલનો લૉગો ન દેખાય તો ચાલશે? કુંવરજી બાવળિયા હજુ તો ભાજપમાં જોડાવા પ્રદેશ કાર્યાલયના દાદરા ચડી રહ્યા હતા ત્યારે ટીવી પત્રકારો તેમની બાઇટ લેવા ધસી ગયા. કુંવરજી ચડી રહ્યા છે અને પત્રકારો ઉપરની લૉબીમાં છે તેવા વખતે સ્વાભાવિક કુંવરજી માટે અસુવિધા થાય. તેથી તેમને પછી બાઇટ લેવા કહેવામાં આવ્યું. આમાં તો ભાજપ કુંવરજીનો અવાજ રૂંધવા માગે છે તેવી વાત મિડિયામાં ચાલવા લાગી.

બીજી તરફ પત્રકારોને પણ અસુવિધા થતી હોય છે. તેમને બાઇટ સરળતાથી અને સમયસર મળી જાય તે રાજકીય પક્ષ કે અન્ય કોઈ ઇવેન્ટ ઑર્ગેનાઇઝરે જોવું જોઈએ. નરેન્દ્ર મોદી જ્યારે ગુજરાતમાં હતા ત્યારે તેમના કિસ્સા અનેક પત્રકારો કહે છે. તેઓ કોઈ કાર્યક્રમમાં જવાના હોય તો પહેલાં બાઇટ આપીને જતા. આના લીધે કાર્યક્રમ વખતે જ તેમની બાઇટ ટીવી પર ચાલી શકતી. પરંતુ આવી મિડિયા સૂજ કેટલા લોકોની હશે?

આજે ભાજપ સમર્થકોથી માંડીને કૉંગ્રેસ, આમ આદમી પક્ષ, ડાબેરીઓ બધા જ એવા સંદેશાઓ વહેતા કરે છે કે મિડિયામાં આ નહીં બતાવાય. લોકોને મેઇનસ્ટ્રીમ મિડિયા જેને કહેવાય તે સમાચારપત્રો અને ટીવી ચૅનલો પર ભરોસો શૂન્યવત્ થવા લાગ્યો છે. તેનું કારણ મેઇનસ્ટ્રીમ મિડિયા પોતે પણ છે જ. કોંગ્રેસના દિગ્વિજયસિંહ હાફીઝ સઈદને હાફીઝજી કહે તો મોટો ઈશ્યૂ બને છે, પરંતુ ભાજપના રવિશંકર પ્રસાદ હાફીઝ સઈદને હાફીઝજી કહી બેસે તો તે જોરશોરથી બતાવાતું નથી. આ જ રીતે પંજાબમાં ૩૨ દિવસમાં ૪૨ યુવાનોના ડ્રગ્ઝના કારણે મૃત્યુ થાય તો તે સમાચાર ક્યાંય દેખાડાતા નથી. પરંતુ આની સામે ગુજરાતમાં ચાર જણા લઠ્ઠો પીને બીમાર પડે તો લઠ્ઠાકાંડ થયો, લઠ્ઠાકાંડ થયો તેની બૂમરાણ પડે છે.

દિલ્લીના ઉપ રાજ્યપાલ સામે મુખ્યપ્રધાન અરવિંદ કેજરીવાલના કેસનો સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયમાં ચુકાદો આવે તો બધાં છાપાંમાં મુખ્ય હેડલાઇન બને પરંતુ ઉપરાજ્યપાલ બીજા દિવસે કહે તે વાત સિંગલ કૉલમમાં છપાય તો સ્વાભાવિક જ લોકોને મિડિયા બાયસ લાગવાનો. મોદી સરકાર ખેડૂતો માટે દોઢ ગણા ટેકાના ભાવ જાહેર કરે તે સમાચારને અંદરના પાને મૂકી દેવામાં આવે અને સામે કર્ણાટકમાં જેડીએસ-કોંગ્રેસ સરકાર ખેડૂતોનું દેવું માફ કરે તો તે મેઇન હેડલાઇન બને તો લોકોને સ્વાભાવિક જ ફેર દેખાવાનો. આનું કારણ એ છે કે દરેક પક્ષના આઈટી સેલે તેમના સમર્થકોને મિડિયાનું વિશ્લેષણ કરતા શીખવાડી દીધું છે. બીજું કારણ એ પણ છે કે દરેક વાચક કે દર્શક પાસે આજે એક કરતાં વધુ છાપાં લેવા, એક કરતાં વધુ ચેનલ જોવાની સગવડ છે.

પરંતુ મિડિયા પર અવિશ્વાસ એ ભારતમાં જ છે તેવું નથી, અમેરિકામાં પણ છે! સીએનએનની વેબસાઇટ પર એસ. ઈ. કુપ નામની મહિલા ટેલિવિઝન સંચાલિકા અને લેખિકાએ લખ્યું છે કે હૉલિવૂડની જેમ મિડિયા પણ લિબરલોનો અડ્ડો છે. તેમાં સામાન્ય માનવીની કોઈ દરકાર જ નથી. ૧૯૬૬માં ટાઇમ મેગેઝિને ‘ઇઝ ગૉડ ડેડ?’ આવું મુખપૃષ્ઠ છાપ્યું હતું. તે સ્વાભાવિક જ લોકોની આસ્થા પર જબરો ધક્કો લગાડનારું હતું. વિયેતનામ સામે યુદ્ધ લડીને આવતા સૈનિકને ગમે ત્યારે ફૂટવાની તૈયારીવાળા બૉમ્બ તરીકે દર્શાવ્યો હતો. તેનાથી સ્વાભાવિક જ દેશભક્ત લોકોને ગુસ્સો આવે. અમેરિકામાં મિડિયા કન્ઝર્વેટિવ કે રિપબ્લિકનોને ધિક્કારે છે. તેથી જ તો જ્યૉર્જ બુશ હોય કે ડૉનાલ્ડ ટ્રમ્પ, તેમના ચિત્રવિચિત્ર ફૉટા, કે તેમનાં નિવેદનોમાંથી કેટલોક ભાગ પસંદ કરી તેમને વિલન કે કાર્ટૂન તરીકે ચિતરવાનો પ્રયાસ કરે છે. જોકે અમેરિકાનું મિડિયા તેમના વિરોધી દેશોના લોકોને પણ આવા જ ચિતરે છે.

અમેરિકાનું પ્યૂ રિસર્ચ સેન્ટર તેનાં સર્વેક્ષણો માટે જાણીતું છે. તેણે અમેરિકામાં નવા પ્રમુખ ડૉનાલ્ડ ટ્રમ્પ આવ્યા ત્યારે શરૂઆતના દિવસોમાં તેમને મિડિયાએ કેવું કવરેજ આપ્યું તેનું સર્વેક્ષણ કર્યું. એટલું જ નહીં, તેણે જૂના સમાચારપત્રો અને ચેનલો ખંખોળી બિલ ક્લિન્ટન, જ્યૉર્જ ડબ્લ્યૂ. બુશ, બરાક ઓબામા વગેરેને કેવું કવરેજ શરૂઆતના દિવસોમાં મળ્યું હતું તે પણ તપાસ્યું. ત્યાર બાદ બંનેની સરખામણી કરી.

તેનાં પરિણામો શું આવ્યાં? મિડિયાએ પહેલેથી જ ટ્રમ્પને ધિક્કારતા હોવાના કારણે તેને નેગેટિવ કવરેજ જ આપ્યું હતું. મિડિયાનું ૬૨ ટકા કવરેજ નેગેટિવ હતું. ઓબામા માટે માત્ર ૨૦ ટકા કવરેજ જ નેગેટિવ હતું! પરંતુ જ્યૉર્જ ડબ્લ્યુ. બુશ માટે તે ૨૮ ટકા હતું. બિલ ક્લિન્ટન માટે પણ ૨૮ ટકા હતું! આનો અર્થ એ થાય છે કે મિડિયાએ પહેલેથી જ નક્કી કરી લીધું હતું કે ટ્રમ્પને ખરાબ પ્રમુખ સાબિત કરવા જ છે. અને ગણિતના પ્રમેયમાં જેમ પહેલેથી સાધ્ય નક્કી હોય છે તેમ મિડિયા માટે સાધ્ય નક્કી હતું. તેમાં માત્ર સાબિતી જ ફિટ બેસાડવાની હતી.

હવે પૉઝિટિવ કવરેજની વાત કરીએ. ટ્રમ્પનું માત્ર ૫ ટકા કવરેજ જ પૉઝિટિવ હતું. આની સામે ઓબામાનું ૪૨ ટકા કવરેજ પૉઝિટિવ હતું! જ્યૉર્જ બુશનું અને બિલ ક્લિન્ટનનું માત્ર ૨૨ ટકા જ કવરેજ પૉઝિટિવ હતું. મિડિયાએ પહેલા બે મહિનામાં ટ્રમ્પની નીતિઓને ધ્યાનમાં લીધી જ નહીં અને યેન કેન પ્રકારેણ, જે પણ રીતે કરી શકાય તે રીતે નેગેટિવ પ્રસિદ્ધિ જ આપી તેમ અમેરિકાનો પૉલિટિકલ બ્લૉગ હૉટ ઍર કહે છે.

૩૩ વર્ષથી ચાલતા અમેરિકાના ઇન્વેસ્ટર્સ બિઝનેસ ડેઇલીમાં ૧૦ માર્ચ ૨૦૧૭નો તંત્રી લેખ છે. તેમાં સ્પષ્ટ કહેવાયું છે કે મોટા ભાગનું મિડિયા ડેમોક્રેટિક પાર્ટી, પ્રગતિશીલ વિચારો (એટલે સાચી પરંપરાનો પણ ખોટો વિરોધ, સારે નિયમ તોડ દો ઇન્કલાબ ઝિંદાબાદ જેવી ગુલઝારનુમા કલ્ચરલ માર્ક્સિસ્ટ થિયરીવાળા વિચારો) અને આત્યંતિક એવી ડાબેરી અંતિમવાદી રાજકીય ચળવળોનાં મુખપત્રો બની ગયા છે.

આપણા અખબારોનું પણ ડિટ્ટો આવું જ છે. ટ્રમ્પના કઈ પૉર્નસ્ટાર સાથે સંબંધ હતા તે તો આપણા અખબારોમાં છપાશે પરંતુ હિલેરી ક્લિન્ટનના એજન્ટોએ ટ્રમ્પની રેલીમાં હિંસા ફેલાવવા પેઇડ પ્રૉફેશનલ એજિટેટર રાખ્યા હતા તેવું એક સ્ટિંગ ઑપરેશનમાં બહાર આવ્યું તે સમાચાર આપણા સુધી પહોંચાડ્યા? આવું અત્યારે આપણા દેશમાં પણ નહીં બનતું હોય તેની ખાતરી નથી.

દલિતો પર હિંસાના સમાચાર દેખાડી વિદેશથી ફંડો મેળવવા કેટલાક ખોટા કિસ્સા પણ ઊભા કરાય છે અથવા તો ઘટનાને તોડીમરોડી બતાવવામાં આવે છે. જામનગરના વકીલ કિરીટ જોશીની હત્યા જમીન માફિયાઓએ કરી તે કિસ્સો રાષ્ટ્રીય સ્તરે કેટલો ચગ્યો? છત્રાલમાં અશોક પટેલની હત્યા થઈ તે કિસ્સો રાષ્ટ્રીય સ્તરના કયા મિડિયાએ ચગાવ્યો? કદાચ, ગુજરાત સ્તરના મિડિયામાં પણ પૂરતી નોંધ નથી લેવાઈ. હકીકતે આરોપી હોય કે પીડિત, કોઈને જાતિ સાથે સાંકળી લઈ હેડિંગ કે અંદર સમાચાર લખાવા જ ન જોઈએ, પરંતુ જે રીતે કોઈ ચોક્કસ ઈરાદાથી દલિતો સંદર્ભે ખોટા સમાચાર ઊભા કરાઈ રહ્યા છે તે જોતાં સામે આવા પ્રશ્નો થાય તે સ્વાભાવિક છે.

માત્ર રાજકીય સમાચારોની જ વાત નથી, ફિલ્મ, રમતગમત, ઉદ્યોગજગત દરેક બાબતને લગતા સમાચારોમાં આવા પ્રશ્નો ઊભા થઈ રહ્યા છે.મેઇનસ્ટ્રીમ મિડિયાએ જો પોતાનું અસ્તિત્વ લાંબા સમય સુધી ટકાવવું હોય તો પોતાની તટસ્થતા અને વિશ્વસનીયતા પુનઃ સાબિત કરવી જ પડશે.

sanjog news, vichar valonun

અમેરિકામાં ફેમિનિઝમ અને સેક્સ ક્રાંતિનો પ્રણેતા- કલ્ચરલ ટેરરિઝમ વાદ!

(વિચાર વલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, તા. ૧૦/૬/૧૮)
(ગત અંકથી ચાલુ)
(લેખાંક-૧ વાંચવા ક્લિક કરો: https://jaywantpandya.wordpress.com/2018/06/03/hina-khan-priyanka-chopra-cultural-terrorism/)
ગયા રવિવારે આપણે હીના ખાન, પ્રિયંકા ચોપરા, ઇંગ્લેન્ડમાં નારીવાદીઓ પુરુષોના હોજમાં તરણ કરવા ઘૂસી ગઈ વગેરે ઉદાહરણો જોયાં અને તે પછી એ પણ જોયું કે પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ પછી યુરોપમાં મજૂર વર્ગ બુર્જુઆ (મૂડીવાદી મધ્યમ વર્ગ) સામે સંઘર્ષે ન ચડ્યો એટલે ઈટાલીના ઍન્ટૉનિયો ગ્રામસ્કી અને હંગેરીના જ્યૉર્જી લ્યુકાસે ‘કલ્ચરલ ટેરરિઝમ’ની થિયરી અપનાવી. ગ્રામસ્કીને તો ઈટાલીના ફાસિસ્ટ (જેની ગાળ નરેન્દ્ર મોદીને પડે છે, પણ હકીકતે કૉંગ્રેસ નેતા સોનિયા ગાંધીના પિતા સ્ટીફેનો માઇનો મુસૉલિનીના પરમ વફાદાર હતા. જુઓ ‘આઉટલુક’ના ફેબ્રુઆરી ૧૯૯૮ના અંકમાં સોનિયાજીના પિતાનો ઇન્ટરવ્યૂ) મુસોલિનીએ પકડીને જેલમાં પૂરી દીધો હતો. જ્યારે જ્યૉર્જી લ્યુકાસે હંગેરીમાં સંસ્કૃતિ મંત્રી તરીકે આ ‘કલ્ચરલ ટેરરિઝમ’ની થિયરી અમલમાં મૂકી હતી.
તેણે સીધું શિક્ષણ સંસ્થાઓ દ્વારા બાળકોનું જ બ્રેઇન વૉશ ચાલુ કર્યું હતું. તેમના મનમાંથી ખ્રિસ્તી પંથ પ્રત્યેની આસ્થા મટાડવાનો તેનો ઈરાદો હતો અને એટલું જ નહીં તેઓમાં સેક્સની ભાવના ભડકે તે રીતે ચિત્રો સહિતની સામગ્રી મૂકાતી. પરંતુ ભારતમાં જ માત્ર નૈતિકતામાં માનતા લોકો હોય તેવું નથી. હંગેરીમાં પણ હતા. તેઓએ વિરોધ કર્યો. રોમાનિયાએ હંગેરી પર હુમલો કર્યો ત્યારે કાયર લ્યુકાસને ભાગી જવું પડ્યું. આ વાત હતી ૧૯૧૯ની.
૧૯૨૩ સુધી બધું બરાબર ચાલ્યું. ૧૯૨૩માં જર્મની (સામ્યવાદના જનક મનાતા કાર્લ માર્ક્સ પણ જર્મનીના હતા)ના ફ્રૅન્કફર્ટમાં ‘માર્ક્સિસ્ટ સ્ટડિઝ વીક’ માટે માર્ક્સવાદીઓ ભેગા થયા ત્યારે ફરીથી ‘કલ્ચરલ ટેરરિઝમ’નો મુદ્દો સળવળ્યો. ત્યારે આ ભાગેડુ જ્યૉર્જી લ્યુકાસ ફેલિક્સ વેઇલ નામના યુવાન ધનવાન વ્યક્તિને મળ્યો. અત્યાર સુધી સામ્યવાદીઓ માત્ર આર્થિક ક્રાંતિમાં જ માનતા હતા જેમાં મજૂરોએ બુર્જુઆને મારી હટાવવાના હતા. પરંતુ જ્યૉર્જી લ્યુકાસ નવી થિયરી લઈને આવ્યો હતો. તેના માર્ક્સવાદમાં સાંસ્કૃતિક (ખરેખર તો વિકૃતિ) દૃષ્ટિકોણ હતો જેનાથી વેઇલ પ્રભાવિત થયો.
આમ, સામ્યવાદી હોય કે અન્ય કોઈ પણ વાદી, તેને મૂડી વગર ચાલે નહીં. લ્યુકાસને પણ ધનની જરૂર હતી અને એટલે જ તેણે વેઇલને પકડ્યો હતો. વેઇલ આ નવા વિચારને ધન દ્વારા પોષવા તૈયાર થયો. આ રીતે ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ સૉશિયલ રિસર્ચ જે પછીથી ફ્રૅન્કફર્ટ સ્કૂલ તરીકે જાણીતી બની તેને ધન મળવા લાગ્યું.
૧૯૩૦માં મેક્સ હૉર્કહૈમર નવા ડાયરેક્ટર બન્યા. નવી ટીમે સિગમંડ ફ્રૉઇડ (જેના ઘણા વિચારોને દુનિયાના ઘણા લોકો ફગાવે છે, ખાસ કરીને સેક્સની બાબતમાં. કેટલાક તો એમ પણ માને છે કે ફ્રૉઇડ પોતે જ વિકૃત હતો. ફ્રૉઇડ વિશે એક અલગ લેખ થઈ શકે તેમ છે) અને માર્ક્સના વિચારોની ભેળસેળ કરી. આ રીતે કલ્ચરલ માર્ક્સિઝમનો જન્મ થયો.
માર્ક્સિઝમમાં એવો વાદ હતો કે શ્રમજીવી વર્ગને સામંતો, જમીનદારો વગેરે (જેને સામ્યવાદીઓ રૂલિંગ ક્લાસ ગણે છે) દબાવે છે, તેમનું શોષણ કરે છે, તેમના પર અત્યાચારો કરે છે. પરંતુ આ જે નવી થિયરી આવી – કલ્ચરલ માર્ક્સિઝમ- તેમાં તો એવું દર્શાવવામાં આવ્યું કે પશ્ચિમી સંસ્કૃતિની સંસ્થાઓ દ્વારા દરેક વ્યક્તિનું માનસિક રીતે શોષણ થાય છે. ભારતના સંદર્ભમાં અહીં પશ્ચિમીના બદલે હિન્દુ ધર્મ મૂકી દેવો. અર્થાત્ ભારતમાં એવું ઠસાવવામાં આવે છે કે હિન્દુ ધર્મ એ શોષણખોરોનો ધર્મ છે.
દરમિયાનમાં જર્મનીમાં ૧૯૩૩માં નેશનલ સૉશિયલિસ્ટ (હિટલર)ની સરકાર આવી. આથી મેક્સ હૉર્કહૈમરને ભાગવું પડ્યું. તે પહેલાં જીનેવા ગયો અને પછી ન્યૂયૉર્કમાં. ૧૯૩૪માં કૉલમ્બિયન યુનિવર્સિટીના પ્રમુખે મેક્સને પોતાની સંસ્થા દેશની બહાર અમેરિકામાં (જે રીતે તિબેટના લોકો ભારતમાં પોતાની સરકાર ચલાવે છે તેમ) ચલાવવા મંજૂરી આપી. આમ, અમેરિકામાં રહીને આ થિયરી અમેરિકી સંસ્કૃતિ સામે ચલાવવામાં આવી. જોકે અહીં મજાની વાત એ હતી કે અમેરિકામાં જે શાસકો હતા તેમણે પણ મૂળ ભારતીય વતની (નેટિવ ઇન્ડિયન)ની સંસ્કૃતિને દબાવીને પોતાની ખ્રિસ્તી સંસ્કૃતિ લાદી હતી. હવે તેમની સામે કલ્ચરલ માર્ક્સિઝમની થિયરી આવી હતી.
મેક્સની સ્કૂલે જે સામગ્રી પ્રસિદ્ધ કરી તેમાંની એક હતી- ક્રિટિકલ થિયરી. આ થિયરીમાં પશ્ચિમી સંસ્કૃતિનાં તમામ પાસાંની ટીકા કરવામાં આવી હતી. પરિવાર, લોકશાહી, એક સમાન કાયદો, વાણીની સ્વતંત્રતા અને બીજું ઘણું બધું.
આ પછી બીજું પુસ્તક આવ્યું- ઑથૉટેરિયન પર્સનાલિટી. તેમાં પુરુષ અને મહિલાઓ બાબતે અમેરિકાના વિચારોની ટીકા કરવામાં આવી. આમ, આ સ્કૂલની થિયરીમાં દુનિયાને બે વિભાગમાં વહેંચી દેવાઈ- શોષણખોરો અને પીડિતો. પહેલાં આ વ્યાખ્યા માત્ર મજૂરો અને સામંતો પૂરતી હતી, પરંતુ આ નવી વ્યાખ્યામાં હવે શોષણખોરોમાં પુરુષો સહિત ઘણાનો સમાવેશ થતો હતો. આમ, આમાંથી જન્મ થયો નારીવાદ અથવા ફેમિનિઝમનો. તેમની દલીલ હતી કે આ તો શોષણખોરોએ પુરુષો અને મહિલાઓ વચ્ચે તફાવત રાખ્યો છે, બાકી તેમની વચ્ચે કોઈ તફાવત જ નથી. (તેમનું ચાલે તો તેઓ જેણે પુરુષ અને સ્ત્રી વચ્ચે શારીરિક-માનસિક એમ બધી રીતે તફાવત રાખ્યો છે તે કુદરત અથવા ઈશ્વરને પણ શોષણખોરમાં ખપાવી દે).
મેક્સની ટોળીમાં બીજા બે જણા પણ હતા- થિયોડર એડૉર્નો અને હર્બર્ટ માર્ક્યુઝ. બીજું વિશ્વયુદ્ધ પૂરું થયું તે પછી મેક્સ અને એડૉર્નો જર્મની ભેગા થઈ ગયા (કારણકે હિટલરની હાર થઈ હતી એટલે હવે તેમનામાં હિંમત આવી હતી). પરંતુ હર્બર્ટ અમેરિકા જ રહ્યો.
હર્બર્ટે ‘ઇરૉઝ એન્ડ સિવિલાઇઝેશન: અ ફિલૉસૉફિકલ ઇન્ક્વાયરી ઇન ટૂ ફ્રૉઇડ’ નામનું પુસ્તક લખ્યું. આમાં પણ કાર્લ માર્ક્સ અને સિગમંડ ફ્રૉઇડના વિચારોની ભેળસેળ હતી. તેમાં ‘પૉલિમૉર્ફસ પર્વર્સિટી’ (જે ફ્રૉઇડનો કન્સેપ્ટ હતો) માટે અનુરોધ કરાયો. તેમાં પરંપરાગત નિયમોની બહાર સેક્સની મજા લેવાનો વિચાર મૂકાયો હતો. અર્થાત્ લફરા કરો અને મજા કરો! આ પુસ્તકે આ રીતે અમેરિકામાં ૧૯૬૦ના દશકમાં સેક્સ્યુઅલ ક્રાંતિના પાયા નાખ્યા. ૧૯૬૦ પછી જ અમેરિકામાં લગ્ન બહારના સેક્સને સ્વીકૃતિ મળવા લાગી અને તેની પાછળ હર્બર્ટનું આ પુસ્તક અને તેની પાછળ એન્ટૉનિયો ગ્રામસ્કી તેમજ જ્યૉર્જી લ્યુકાસનો ‘કલ્ચરલ ટેરરિઝમ’નો સિદ્ધાંત હતો.
હર્બર્ટે પોતાના ઉપરોક્ત પુસ્તકમાં માત્ર શ્રમથી જ સ્વતંત્રતા નહોતી વિચારી, તમામ પ્રકારની સ્વતંત્રતા વિચારી હતી જે ખરેખર તો સ્વચ્છંદતા જ હતી. ગુલઝારનું ગીત યાદ આવે છે ને? ‘સારે નિયમ તોડ દો, નિયમ પે ચલના છોડ દો, ઇન્કિલાબ ઝિંદાબાદ.’ આપણા ફિલ્મના મોટા ભાગના કલાકારો-બલરાજ સહાની, એ. કે. હંગલ, કે. એ. અબ્બાસ (જેમણે રાજ કપૂરની ‘આવારા’, ‘જાગતે રહો’ વગેરે લખી હતી), ઋત્વિક ઘટક, ઉત્પલ દત્ત, સલીલ ચૌધરી વગેરે સામ્યવાદથી પ્રભાવિત સંસ્થા ‘ઇપ્ટા’ (ઇન્ડિયન પીપલ્સ થિયેટર એસોસિએશન)ના સભ્યો હતા. એટલે જ આપણી ફિલ્મોના પ્રારંભિક કાળને બાદ કરો તો તે પછી આવેલી ફિલ્મોમાં જ્યૉર્જી લ્યુકાસની ‘કલ્ચરલ ટેરરિઝમ’ની થિયરીનો પડઘો હળવા સૂરે દેખાતો- ગરીબ અને વંચિતને પીડિત બતાવાતો અને સામે પક્ષે કથિત ઉચ્ચ વર્ણની વ્યક્તિને શોષણખોર જ બતાવાતો. સંસ્કૃતિ અને સભ્યતાના તમામ નિયમોને તોડવાની વાત થતી. પરંતુ તે વખતે ફિલ્મોના વિતરકો બહુ પ્રભાવશાળી હતા. આથી તેઓ વાર્તામાં-ગીતોમાં ફેરફાર કરાવતા. અને દર્શકો પણ એટલા આધુનિક વિચારસરણીથી પ્રભાવિત નહોતા. તેથી ફિલ્મોમાં વાર્તા ગમે તે હોય, અંતે તો નૈતિકતાનો વિજય દેખાડવો જ પડતો.
પરંતુ ૧૯૮૦માં કલ્ચરલ માર્ક્સિઝમ અથવા કલ્ચરલ ટેરરિઝમ ભારતની યુનિવર્સિટીઓમાં કલ્ચરલ સ્ટડિઝના રૂપે છવાયું. ૧૯૬૯માં ઈન્દિરા ગાંધી સામે મોરારજી દેસાઈ અને તેમના સાથીઓનો પડકાર જોતાં ઈન્દિરાજીને સામ્યવાદીઓનો સહારો લેવો પડ્યો. પરિણામે શિક્ષણ સંસ્થાઓ, ઇતિહાસ વગેરે દરેક સંસ્થાઓમાં સામ્યવાદી વિચારસરણીના લોકો ઘૂસ્યા. એટલી હદે ઘૂસ્યા કે આજના પ્રખર સામ્યવાદી સીતારામ યેચૂરીના નેતૃત્વમાં જેએનયુના વિદ્યાર્થીઓએ ઈન્દિરાજીને યુનિવર્સિટીના કુલપતિ તરીકે રાજીનામું આપવાની ફરજ પાડેલી. ફિલ્મ એન્ડ ટેલિવિઝન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ ઇન્ડિયા, પૂણે પણ આવી સંસ્થાઓમાં સામેલ છે. જેએનયુ હોય, પશ્ચિમ બંગાળની જાદવપુર હોય કે એફટીઆઈઆઈ વગેરેમાં લ્યુકાસ જેવા કેટલાક અધ્યાપકો તેમના વિદ્યાર્થીઓને અભ્યાસના બહાને વૈશ્વિક વિચારવાનું કહે છે. ફ્રી સેક્સ બાબતે પ્રેરે છે જેથી તેઓ પોતે પણ વ્યભિચાર કરી શકે. તેથી તેમને ભારત કરતાં વધુ ચિંતા પાકિસ્તાનની હોય છે. અફઝલ ગુરુની હોય છે. તેમને કાશ્મીરમાં સેના બળાત્કારી લાગે છે. દુઃખની વાત એ છે કે હમણાં એક ટેલિવિઝન ચર્ચામાં એક ગુજરાતી મહિલા ઉદ્યોગપતિ (મોટા ભાગે ભાગ્યેશ સોનેજી)એ પણ કહ્યું કે શિક્ષણમાં તો દાઉદના પણ સમર્થકો હોવા જોઈએ અને દાઉદના વિરોધી પણ! શું આપણે આવું શિક્ષણ રાખવું છે જેમાંથી દાઉદના સમર્થકો નીકળે?
આ રીતે એકતા કપૂર હોય કે પછી રામગોપાલ વર્મા, મોટા ભાગના ફિલ્મકારો ફ્રી સેક્સ અને લિબર્ટીની વાત કરતા થઈ ગયા છે. આ લોકો જાણેઅજાણે કલ્ચરલ ટેરરિઝમની થિયરી પર ચાલી રહ્યા છે. પરિવાર, લોકશાહી, વાણીની સ્વતંત્રતા, હિન્દુ ધર્મ આ બધા પર રોજ દિવસ પડે ને નવો આઘાત થઈ રહ્યો છે. રૅન્ડી ડી. શિલરે ‘ધ નેકેડ લૅફ્ટિસ્ટઃ અ કન્ઝર્વેટિવ્સ પર્સ્પેક્ટિવ ટૂ અંડરસ્ટેન્ડિંગ લિબરલ્સ ઍન્ડ સૉશિયલિસ્ટ્સ’ નામના પુસ્તકમાં અંતિમ પ્રકરણ લખ્યું છે તેનું નામ ‘કલ્ચરલ શૉક’ રાખ્યું છે.
આ લિબરલો, સામ્યવાદીઓ પોતાની કોઈ ને કોઈ હરકત દ્વારા રોજ આપણને સાંસ્કૃતિક આઘાત પહોંચાડતા રહે છે. સોનમ કપૂરે તાજેતરમાં મંગળસૂત્રને કાંડા પર ઘડિયાળની જેમ બાંધી આવો આઘાત આપ્યો હતો. ચાહે તે એમ. એફ. હુસૈન હોય, હીના ખાન હોય કે પ્રિયંકા ચોપરા (જેની ગયા સપ્તાહે આપણે વાત કરી હતી) કે પછી ‘હિન્દુસ્તાન ટાઇમ્સ’ની શ્વેતા કૌશલ જેને ‘પ્રેમ રતન ધન પાયો’માં પોતાના ભાવિ ભરથાર યુવરાજના કુટુંબના મિલનથી ખુશી થતાં દોડવા લાગતી સોનમ કપૂરની એ ખુશીમાં ‘સંસ્કારી ઑર્ગેઝમ’ દેખાય છે, તે બધાં પોતાનાં લખાણો, પોતાનાં વક્તવ્યો, પોતાની કલા-સંસ્કૃતિ દ્વારા નવું કરવાના બહાને સાંસ્કૃતિક આઘાત આપી રહ્યા છે. જરા વિચાર કરજો કે ૨૦૦૧માં એકતા કપૂરની ‘ક્યોંકિ સાસ કભી બહુ થી’ સિરિયલ શરૂ થઈ, તે પછી કેટલા પરિવારો તૂટ્યા?
હર્બર્ટની વિચારસરણી તો આજે ભારતમાં ઠેરઠેર ફેલાઈ ગઈ છે. સ્ત્રી હોય, દલિત હોય, મુસ્લિમ હોય, ખેડૂત હોય કે પછી નોકરિયાત હોય, દરેકને પોતે શોષિત જ લાગે છે. દરેકને હિન્દુ ધર્મ સાથે જોડાયેલી વાતો હવે બંધનકારી અને પોતાનું શોષણ કરનારી લાગે છે. હિન્દુ અને ખ્રિસ્તી પંથમાં આવા આઘાતો પહોંચાડી શકાય છે પરંતુ મુસ્લિમોમાં કટ્ટરવાદીઓ આવા આઘાત પહોંચાડનારની સામે કોઈ પણ હદે જઈ શકે છે અને તેના દાખલા છે, તેથી ત્યાં આવો કોઈ ચાળો આ લોકો કરી શકતા નથી.
જો સંઘ, હિન્દુ મહાસભા, સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય, ગાયત્રી પરિવાર, સ્વાધ્યાય પરિવાર, આર્ટ ઑફ લિવિંગ, સદ્ગુરુ જગ્ગી વાસુદેવ વગેરે હિન્દુવાદી સંસ્થાઓ તેમજ જૈનો-શીખો વગેરેની સંસ્થાઓએ ખરેખર આ દેશ-પોતાનો ધર્મ બચાવવો હશે તો માત્ર રાજકીય, મજદૂર કે ધર્મના ક્ષેત્રે ધ્યાન આપવાથી નહીં ચાલે. બાળકોને ભણતરથી જ કલ્ચરલ ટેરરિસ્ટ બનાવતી અને પોતાની કલા દ્વારા કલ્ચરલ ટેરરિઝમ ફેલાવતી વિચારસરણીને શિક્ષણ, કલા અને સાહિત્ય વગેરે ક્ષેત્રમાં મજબૂત પગપેસારો કરી ઉખાડી ફેંકવી પડશે.
(સમાપ્ત)

politics, sanjog news, vichar valonun

કર્ણાટકની ચૂંટણીમાંથી રાહુલ ગાંધી બોધપાઠ લેશે?

(વિચાર વલોણુ, સંજોગ ન્યૂઝ, તા. ૨૦/૫/૧૮)
કર્ણાટકનાં પરિણામ ૧૫મીએ આવી ગયાં. મતદારોએ સહુને માપમાં રાખ્યા. ગુજરાત પછી આ બીજી ચૂંટણી છે જ્યાં બધાના દાવાને મતદારોએ ખોટા પાડ્યા. કર્ણાટકમાં કૉંગ્રેસ ૧૨૦ બેઠકોનું સ્વપ્ન જોઈ રહી હતી, રાહુલ ગાંધી વડા પ્રધાન થવાનું દીવાસ્વપ્ન જોવા લાગ્યા હતા, ભાજપે ૧૩૦થી વધુ બેઠકોનો દાવો કર્યો હતો. આ લખાય છે ત્યારે હજુ અંતિમ રીતે પરિણામો બહાર નથી પડ્યાં, પરંતુ ભારે ઉતારચડાવ પછી ભાજપ ૧૦૪થી ૧૦૬ બેઠક વચ્ચે સ્થિર થાય તેમ દેખાય છે.
ભાજપ સૌથી મોટો પક્ષ હોવા છતાં કૉંગ્રેસનાં પૂર્વ અધ્યક્ષા સોનિયા ગાંધીએ દેવેગોવડાને ફૉન કરી તેમની સરકારને બહારથી કૉંગ્રેસનું સમર્થન આપવાનો પ્રસ્તાવ મૂકી દઈ ભાજપ કંઈ કરે તે પહેલાં આબાદ દાવ ખેલ્યો છે. આ બતાવે છે કે સોનિયા ગાંધી રાજકારણનાં પાકાં ખેલાડી છે જ્યારે રાહુલ ગાંધી કાચા.
ગુજરાતમાં કૉંગ્રેસની બેઠકો ગત વખત કરતાં વધી ત્યારે તેને રાહુલ ગાંધી અને કૉંગ્રેસની મૉરલ વિક્ટરી કહેનારા અત્યારે ગોત્યા જડે તેમ નથી. આવા લોકોના કારણે જ કૉંગ્રેસ બેઠી થઈ શકતી નથી. મોદી તરફી વાતો કરનારાને મોદીભક્તો કહેવાય છે પરંતુ કૉંગ્રેસની તરફેણમાં ગુજરાતનાં પરિણામો વખતે મૉરલ વિક્ટરીની વાતો કરનારા વર્ગના માટે હજુ યોગ્ય શબ્દ ધ્યાનમાં નથી આવતો. તેમને ચમચા કહેવું યોગ્ય છે? ખબર નહીં.
ગુજરાત પછી કર્ણાટક જેવું સમૃદ્ધ રાજ્ય કૉંગ્રેસે ગુમાવ્યું છે. ગુજરાતના વિજયને કૉંગ્રેસનો નૈતિક વિજય કૉંગ્રેસ પ્રેમીઓ કહે તે સાચું છે કે તે નહીં તેની ચર્ચામાં નથી ઉતરવું, પરંતુ કર્ણાટકમાં કૉંગ્રેસની જનતા દળ (સેક્યુલર) સાથે સરકાર બને તો પણ કૉંગ્રેસની મૉરલ ડીફિટ તો જરૂર કહેવાશે જ. આ કેમ થયું તેનું જો આત્મમંથન કૉંગ્રેસ નહીં કરે તો નરેન્દ્ર મોદી અને અમિત શાહનું ‘કૉંગ્રેસ મુક્ત ભારત’નું સ્વપ્ન જરૂર સાકાર થશે.
કર્ણાટકમાં સિદ્ધરામૈયાની સરકારે સારાં કામો કર્યાં જ નહોતાં તેવું તો નથી. તેની ગરીબો માટેની યોજનાઓ જેને સંયુક્ત રીતે ‘ભાગ્ય’ યોજનાઓ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે તે સારી જ હતી. આટલાં વર્ષોમાં બેંગ્લુરુ પહેલાં ઇલેકટ્રૉનિક્સ સિટી અને પછી આઈ. ટી. હબ બન્યું તે પણ કૉંગ્રેસ અને તે પછી રામકૃષ્ણ હેગડે, એસ. આર. બોમાઈની જનતા પક્ષની સરકાર અને તે પછી દેવેગોવડાની જનતા દળની સરકાર, કૉંગ્રેસની સરકારોને આભારી છે. પરંતુ કૉંગ્રેસ આ વાત જનતા સુધી પહોંચાડવામાં નિષ્ફળ રહી. સ્વયં મુખ્યપ્રધાન સિદ્ધરામૈયાએ ૧૭ ઑક્ટૉબર ૨૦૧૭ના રોજ જ સ્વીકાર્યું હતું કે તેમના પ્રધાનો સરકારની સિદ્ધિઓ જનતા સમક્ષ લઈ જવામાં નિષ્ફળ નિવડ્યા છે.
કૉંગ્રેસને આ તકલીફ હંમેશાં પડે છે. ૨૦૧૪માં આર. ટી. આઈ., આર. ટી. ઇ., ખાદ્ય સુરક્ષા કાયદો, બળાત્કાર વિરોધી કાયદો કડક કરવો જેવાં પગલાં તે જનતા સમક્ષ પહોંચાડી શકી નહીં. એ વાતનો પણ ઇનકાર થઈ શકે તેમ નથી કે ૨૦૧૪માં તેની હારનું મુખ્ય કારણ તેનાં અનેક હજારો કરોડોનાં કૌભાંડો હતાં. બાબા રામદેવ અને અણ્ણા હઝારેનાં આંદોલનોના કારણે જનતામાં તેના વિરુદ્ધ આક્રોશ ઊભો થયો હતો. ૨૦૦૯માં માત્ર સો દિવસમાં મોંઘવારી ઘટાડવાના વચન સાથે સત્તામાં આવેલી કૉંગ્રેસ ૨૦૧૪ સુધી મોંઘવારી ઘટાડી શકી નહોતી, ઉલટું સબસિડીવાળા ગેસના બાટલાની સંખ્યા ઘટાડીને મધ્યમ વર્ગના રોષનો ભોગ બની હતી. ગરીબી રેખાની વ્યાખ્યા બદલી નખાઈ હતી. રોજના રૂ. ૩૨ કમાતા હોય તો ગરીબ ન કહેવાય તેવી મજાકભરી વ્યાખ્યા આયોજન પંચના ઉપાધ્યક્ષ મોન્ટેકસિંહ અહલુવાલિયાએ કરી હતી.
ત્રાસવાદ અને નક્સલવાદ પણ સતત વધતો જતો હતો. દેશમાં અમદાવાદ, મુંબઈ, દિલ્લી, હૈદરાબાદ વગેરે અનેક જગ્યાએ બૉમ્બ વિસ્ફોટોમાં લોકોનાં મૃત્યુ થયાં હતાં. મુંબઈમાં તો ત્રણ દિવસ કસાબ આણિ મંડળીનો હિંસાચાર આજેય ભૂલાઈ તેમ નથી. આ બધાં પૈકી કેટલાંક પરિબળો તો આજે પણ છે, પરંતુ તે વખતે કૉંગ્રેસના પ્રધાનો અને નેતાઓ પ્રજાના ઘા પર મલમ લગાવવાના બદલે મીઠું ભભરાવતા હોય તેવાં નિવેદનો કરી પ્રજાના રોષનો ભોગ બનતા હતા. પ્રજા જાણે કે મૂંગા મોઢે ચૂંટણીની રાહ જોતી હોય તેમ એક પછી એક બધા જ જખ્મોને હૃદયમાં કોતરતી જતી હતી. આનું પરિણામ એ આવ્યું કે પ્રજાએ ૨૦૧૪ની ચૂંટણીમાં કચકચાવીને બદલો લીધો અને ભાજપને એકલા હાથે બહુમતી આપી દીધી.
આમાંથી અમુક પરિબળો આજે પણ વિદ્યમાન છે. પરંતુ નરેન્દ્ર મોદી સરકારી યોજનાઓ સરળ ભાષામાં લોકોને સમજાવવામાં સફળ નિવડે છે. નરેન્દ્ર મોદી સામે પણ લોકોના એકાઉન્ટમાં પંદર લાખ રૂપિયા જમા નથી થયા તેવા પ્રશ્નો કૉંગ્રેસના કારણે લોકોના મગજમાં ફરે છે, પરંતુ નરેન્દ્ર મોદી અને તેમની સૉશિયલ મિડિયા ટીમ લોકોને એ સમજાવવામાં સફળ થાય છે કે વિવિધ યોજનાના કારણે લોકોના પૈસાની એટલી બચત થઈ કે લોકોને પંદર લાખ કરતાંય વધુ ફાયદો થયો. દા.ત. મોદી લોકોને સમજાવે છે કે સૌભાગ્ય યોજનાના કારણે લોકોને એલ.ઇ.ડી. બલ્બ વગેરેને કારણે વીજળી બિલમાં બચત થઈ છે.
કૉંગ્રેસે તો ગેસના સબસિડીવાળા બાટલાની સંખ્યા ઘટાડી હતી પરંતુ મોદીએ બાટલા પરથી સબસિડી માટે આવકની મર્યાદા નિર્ધારિત કરી પાત્ર ન હોય તેમના માટે બાટલા સબસિડી વગર કરી નાખ્યા. સબસિડી સીધી જનતાના ખાતામાં જમા થાય તેવું કરી નાખ્યું. કાળા બજાર સમાપ્ત કરી નાખ્યો. અને ગરીબ મહિલાઓને ગેસ કનેક્શન આપ્યાં. આ વાત મોદી લોકોને સારી રીતે સમજાવી શકે છે.
કૉંગ્રેસની તકલીફ ઈન્દિરા ગાંધીના ગયા પછી એ રહી કે તેમાં હિન્દી ભાષી સારા વક્તા જ નથી જ્યારે ભાજપમાં હિન્દી ભાષી સારા વક્તાઓની મસમોટી સેના છે. કૉંગ્રેસમાં મનમોહનસિંહ, ચિદમ્બરમ્, પ્રણવ મુખર્જી, કપિલ સિબલ, જયરામ રમેશ, શશી થરૂર જેવા વિદ્વાન નેતાઓની ભરમાર છે, પરંતુ કોઈ સરળ હિન્દીમાં વાત કરી શકતા નથી. શશી થરૂર તો અધૂરામાં પૂરું, અંગ્રેજી પણ અઘરું લખે અને બોલે છે. રાહુલને હિન્દી આવડે છે પરંતુ તર્કબદ્ધ વાત કરતા નથી આવડતું અને શીખવું પણ નથી. હકીકતે, રાહુલે જો ખરેખર આગળ વધવું હોય અને દેશના વડા પ્રધાન થવું હોય તો પહેલાં તેમણે પોતાના દાદીના પિતા એટલે કે જવાહરલાલ નહેરુનું ‘ભારત એક ખોજ’ પુસ્તક વાંચવું જોઈએ. હિન્દુ ધર્મગ્રંથો અને અન્ય પંથોના ગ્રંથોનો અભ્યાસ કરવો જોઈએ. ભારતની સંસ્કૃતિ સમજવી જોઈએ.
માત્ર ચૂંટણી સમયે મંદિરે-મંદિરે કે મઠે-મઠે જવાથી કંઈ ન વળે. મંદિરે જઈ આરતીના થાળ નીચે દબાવીને દક્ષિણા મૂકવી અને તેના વિડિયો પણ ઉતરવા દેવા- તેવું કરવાથી રાહુલ પોતાને જ મજાકનું પાત્ર બનાવે છે. આજે સૉશિયલ મિડિયા છે. આવા વિડિયોથી રાહુલની કિંમત અંકાય છે. તેમના પ્રત્યે માનમાં સ્વાભાવિક જ ઘટાડો થાય છે. નેપાળના ભૂકંપ વખતે શ્રદ્ધાંજલી-સાંત્વનાનો સંદેશ મોબાઇલમાંથી જોઈને લખતા રાહુલનો વિડિયો પણ તેમને મજાકને પાત્ર બનાવે છે.
રાહુલે કંઈ નહીં તો, તેમની માતા સોનિયા ગાંધીમાંથી શીખવું જોઈએ. સોનિયા ગાંધીએ કૉંગ્રેસને આવી જ સ્થિતિમાંથી બેઠી કરી હતી. સોનિયા ગાંધી આવ્યા ત્યારે ભાજપ દ્વારા તેમની ખૂબ જ ટીકા તેમના વિદેશી કુળના લીધે થઈ હતી. પરંતુ સોનિયા હિન્દી શીખ્યા, ભલે કદાચ અંગત રીતે અપનાવી હોય કે ન અપનાવી હોય, પરંતુ જાહેરમાં ભારતીય સંસ્કૃતિ અપનાવી. જાહેર સભામાં ઈન્દિરા ગાંધી મુજબ હંમેશાં માથું ઢાંકેલું રાખતાં.
ઈન્દિરા ગાંધીએ ૧૯૭૭માં પોતાની પડતી સ્વીકારી ચરણસિંહની સરકારને સમર્થન આપેલું. પરંતુ રાહુલ ગાંધીએ તો કર્ણાટકની ચૂંટણીમાં સિદ્ધારામૈયાની યોજનાઓના પ્રચારના બદલે ૨૦૧૯માં પોતે જ વડા પ્રધાન બનશે તેવું જાહેર કરી દીધું. આવી ઉતાવળની શું જરૂર હતી? કર્ણાટકની ચૂંટણીમાં જીત મેળવ્યા પછી આવું કહી શક્યા હોત. નવેમ્બરમાં આવનારી મધ્ય પ્રદેશ, રાજસ્થાન, છત્તીસગઢની ચૂંટણી પછી કહ્યું હોત તો વધુ ઉત્તમ સમય ગણાત. પરંતુ કર્ણાટકની ચૂંટણી પહેલાં પ્રચાર દરમિયાન આવી જાહેરાતથી લોકોએ રાહુલની સરખામણીમાં સ્વાભાવિક જ મોદીને વધુ પસંદ કર્યા.
આ સિવાય ગુજરાતની જેમ જ કૉંગ્રેસ જાતિવાદ રમવા ગઈ. ગુજરાતમાં તેણે ‘ખામ’ થિયરી અપનાવી તો કર્ણાટકમાં ‘અહિન્દા’ (દલિતો અને મુસ્લિમો)ની થિયરી અપનાવી. લાગે છે કે કૉંગ્રેસના નેતૃત્વને કોઈક સામ્યવાદીનો દોરીસંચાર લાગે છે જે આવી થિયરી અપનાવવા સલાહ આપે છે. આના કારણે બીજા વર્ગો કૉંગ્રેસથી દૂર ભાગે છે અને દલિતો-મુસ્લિમો પણ આવી પ્રતીકાત્મક વાતોમાં હવે આવતા નથી, કેમ કે તેઓ પણ જુએ છે કે જ્યારે ત્રેવડા તલાકની વાત આવે છે ત્યારે કૉંગ્રેસ કટ્ટરવાદી મુસ્લિમોના પ્રભાવમાં આવી આ મુદ્દેથી દૂર ભાગે છે. દલિતો પણ સમજે છે કે કૉંગ્રેસનાં આટલાં વર્ષોના શાસન પછી પણ દલિતોની સ્થિતિ જેટલી સુધરવી જોઈએ તેટલી નથી સુધરી.
કર્ણાટકની ચૂંટણી પહેલાં જ એસ. સી. એસ. ટી. કાયદા પર સર્વોચ્ચમાં જે ચુકાદો આવ્યો તે જાણે કે મોદી સરકારે ડિક્ટેક્ટ કરાવ્યો હોય તેમ કૉંગ્રેસના પીઠબળથી દલિત સંગઠનોએ ભારત બંધ કરાવ્યો. ગુજરાતના ટીંબી ગામમાં દલિત યુવકની ઘોડી ખરીદવાથી હત્યા થઈ તેમ જૂઠો પ્રચાર કર્યો, જેનું સત્ય બહાર કંઈક જુદું જ આવ્યું છે. પ્રદીપ રાઠોડની હત્યા દરબારોએ નહીં પરંતુ એક કોળી યુવાને કરી હોવાનું અને તે પણ તેની પત્ની સાથે પ્રદીપને અનૈતિક સંબંધો હતા તેથી આ હત્યા થઈ છે. આવા સમાચારોના પગલે કૉંગ્રેસે જિજ્ઞેશ મેવાણી અને અભિનેતા પ્રકાશ રાજના ખભે બંદુક ફોડી દલિતોને પોતાની તરફ કરવાના પ્રયાસો કર્યા હતા. તે ઊંધા પડ્યા. એ તો ઠીક, પણ ગુજરાતની ચૂંટણી વખતે કૉંગ્રેસનું આઈ. ટી. સેલ અને સૉશિયલ મિડિયામાં ગુજરાત સરકાર વિરુદ્ધ ફરતા થયેલા સંદેશાઓ બાબતે જેની પ્રશંસા થઈ હતી તે દિવ્યા સ્પંદના કર્ણાટકનાં છે અને પ્રકાશ રાજ પણ કર્ણાટકના. પરંતુ આ બંનેએ મતદાન જ ન કર્યું!
૨૦૧૪ની ચૂંટણી પછી પૂર્વ સંરક્ષણ પ્રધાન એ. કે. એન્ટોનીએ હારનું આકલન કરી કેટલાંક પગલાં સૂચવ્યાં હતાં. પરંતુ આ પગલાંનો રિપૉર્ટ ક્યાંક ધૂળ ખાતો લાગે છે. શંકરસિંહ વાઘેલા આ રિપૉર્ટનો અમલ કરવા માથું પછાડી પછાડી થાકી ગયા પણ રાહુલે તેમને સાંભળ્યા જ નહીં. આ રીતે રાહુલે હેમંત બિશ્વા શર્માને પણ તેમની વાત ન સાંભળીને ગુમાવ્યા. પરિણામ એ આવ્યું કે આસામ સહિત ઈશાન ભારતનાં અનેક રાજ્યો કૉંગ્રેસના હાથમાંથી સરકી ગયાં. ગુજરાતમાં હાર પછી પણ નવા પ્રદેશ પ્રમુખ અમિત ચાવડા અને વિપક્ષના નેતા પરેશ ધાનાણી વચ્ચે બધું સમુસૂતરું નથી. મધ્યપ્રદેશમાં પણ કમલનાથને સુકાન સોંપાતા દિગ્વિજય નારાજ હોવાના અહેવાલો હતા. જૂથવાદ પર કાબૂ મેળવવો પડે.
હવે કાં તો સોનિયાએ પાછું સુકાન પોતાના હાથમાં લેવું રહ્યું અથવા પ્રિયંકાને મેદાનમાં ઉતારવાં રહ્યાં. બાકી, રાહુલના નેતૃત્વમાં કૉંગ્રેસનો સંઘ કાશીએ પહોંચે તેમ લાગતો નથી, સિવાય કે હજુ પણ રાહુલમાં કંઈક સુધારો આવે.

media, politics, sanjog news, vichar valonun

મિડિયાની સ્વતંત્રતા જોખમમાં: વાંક કોનો છે?

(વિચાર વલોણું, સંજોગ ન્યૂઝ, તા.૬/૫/૧૮)

હમણાં માધ્યમોની સ્વતંત્રતાનો એક અહેવાલ આવ્યો જેમાં ભારતનો ક્રમ નીચે ઉતરી ૧૩૮મા ક્રમે પહોંચ્યો. વ્યાપક ચર્ચા થઈ કે ભારતમાં મોદી સરકાર આવ્યા પછી માધ્યમોની સ્વતંત્રતા દિનપ્રતિદિન હણાઈ રહી છે. એ અલગ વાત છે કે જેઓ આવું કહેતા હોય છે તેઓ ઘણી વાર ટીવી પર ચાલુ ચર્ચાએ પણ કહેતા હોય છે. જો ખરેખર માધ્યમોની સ્વતંત્રતા હણાઈ હોય તો રાજદીપ-બરખા-રવીશ જેવા પત્રકારો ચોવીસે કલાક પોતાનો એજન્ડા દેખાડતા રહી શકે?

ગૌરી લંકેશની હત્યા થઈ ત્યારે પત્રકારો ઉકળી ઊઠ્યા હતા. સાચી વાત છે. પરંતુ બીજાં રાજ્યોમાં પત્રકારોની હત્યા થાય ત્યારે કેમ લોહી ઉકળતું નથી? રાહુલ ગાંધીની જન આક્રોશ રેલીમાં ખાલી ખુરશીઓ બતાવતા પત્રકારને કૉંગ્રેસીઓ ઘેરીને ધક્કે ચડાવે ત્યારે કેમ પત્રકારોની તરફેણમાં આગળ નથી આવતા? તાજેતરમાં જામનગરમાં એક વકીલની હત્યા થઈ ત્યારે કોઈ સમાચારમાં તેની જાતિનો ઉલ્લેખ ન થયો તે સારું જ થયું, પરંતુ જ્યારે કથિત દલિતની હત્યા થાય ત્યારે હેડિંગમાં દલિતનો ઉલ્લેખ થાય તે વાજબી તો નથી જ.

માધ્યમોને દબાવવાની પ્રવૃત્તિ તો કૉંગ્રેસના કોઈ પણ શાસનકાળમાં પણ થઈ જ છે. સ્વતંત્રતા સમયે શરૂ થયેલાં સમાચારપત્રો સ્વતંત્રતાના મિશનવાળાં હતાં. સાથે તેઓ સામાજિક નિસબત ધરાવતાં હતાં. રાષ્ટ્રપતિ, વડા પ્રધાન જે કંઈ બોલે તે અક્ષરશઃ પહેલા પાને છપાતું. નામની આગળ શ્રી અથવા મિસ્ટર લગાડાતું. પરંતુ સામે પક્ષે સરકારો દૂધે ધોયેલી નહોતી. સરકારોનાં કૌભાંડો તો પહેલી નહેરુ સરકારથી જ બહાર આવવાં લાગ્યાં હતાં. કેટલાંક સમાચારપત્રો હિંમત કરીને છાપવાં લાગ્યાં. વાત એટલી વણસી કે નહેરુ માધ્યમોની સ્વતંત્રતા દબાવવા માટે બંધારણમાં પહેલો સુધારો લાવ્યા હતા. ૧૯૫૦માં રોમેશ થાપર વિ. મદ્રાસ રાજ્ય તેમજ બ્રિજભૂષણ વિ. દિલ્લી રાજ્ય એમ બે કેસમાં લોકોની વાણી સ્વતંત્રતાના અધિકારને જાળવી રાખતા ચુકાદા આવ્યા.

નહેરુએ કહેલું, “ભારતીય પ્રેસનો એક ભાગ ગંદો છે, તે અશ્લીલતા, અસભ્યતા અને જૂઠાણાં ફેલાવવાનું કામ કરે છે.’ નહેરુએ જે અખબારી સ્વતંત્રતાને દાબવા કડક હાથે કામ લીધેલું તે આજે મોદી કરે તો તો દેશવિદેશમાં થૂથૂ થઈ જાય. ઈન્દિરા ગાંધીના શાસન કાળમાં કટોકટી વખતે કેટલાક અપવાદોને બાદ કરતાં મોટા ભાગનાં માધ્યમો ઝૂકવાના બદલે દંડવત પ્રણામ કરવા લાગ્યાં હતાં. રાજીવ ગાંધીએ પણ તેમના શાસનકાળમાં માધ્યમોને દબાવવા લોકસભામાં બદનક્ષીનો કુખ્યાત ખરડો લાવેલો. સોનિયા-રાહુલના દસ વર્ષના પરોક્ષ શાસનમાં આઈટી કાયદા, ૨૦૦૮માં કલમ ૬૬એને દાખલ કરવા પ્રયાસ કરેલો. મોદી સરકારમાં માહિતી અને પ્રસારણ પ્રધાન સ્મૃતિ ઈરાનીએ ખોટા સમાચારના નામે માધ્યમોને દબાવવા કોશિશ કરી પરંતુ વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ કોઈ વિવાદ થાય તે પહેલાં તેને પાછો ખેંચી લીધો. ટૂંકમાં, સત્તા પક્ષ હંમેશાં મિડિયાને દબાવવા પ્રયાસ કરે જ છે.

આમાં વાંક કોનો છે? વાંક બંને પક્ષનો છે. કૌભાંડો બહાર ભલે મિડિયા કે વિપક્ષના લોકો લાવે, હકીકતે ઘણા કિસ્સામાં તેની માહિતી છૂપી રીતે શાસક પક્ષના કેટલાક લોકોએ જ આપી હોય છે. શાસક પક્ષના અસંતુષ્ટ મંત્રીઓ કે રાજકારણીઓ જ તેમના સાથીઓનું કદ ઘટાડવા માટે કૌભાંડની માહિતી લીક કરતા હોય છે. પરંતુ જેમની માહિતી બહાર આવે તેમને તે પસંદ પડતું નથી હોતું. જો તેઓ શક્તિશાળી હોય તો તેઓ મિડિયાને દબાવવા કોશિશ કરે છે. માધવસિંહ સોલંકીના સમયમાં ગુજરાતમાં આવું થયું હતું. જોકે માધવસિંહે એક ટીવી ઇન્ટરવ્યૂમાં એ અખબારની ઑફિસ સળગાવવા માટે ગૃહ પ્રધાન અમરસિંહ ચૌધરી તરફ ઈશારો કરતા તેમની મહત્ત્વાકાંક્ષા આ માટે જવાબદાર હોવાનું કહેલું. કેટલીક વાર બ્યૂરૉક્રેટ પણ પોતાનું ધાર્યું ન થાય કે ‘ખાવા’ ન મળે ત્યારે સમાચાર લીક કરતા હોય છે. વિપક્ષોમાં અભ્યાસુ નેતાઓ પોતાનું નામ માધ્યમોમાં ચમકે તે માટે શાસક પક્ષોને ઉઘાડા પાડતા હોય છે. કેટલાક કિસ્સામાં ખરેખર સમાચારસૂંઘું પત્રકારો માહિતી બહાર લઈ આવતા હોય છે.

રાજકારણીઓ જ્યારે વિપક્ષમાં હોય છે ત્યારે તેમને મિડિયા પસંદ હોય છે કારણકે સરકાર સામેના આક્ષેપો પ્રસારિત કરવા મિડિયા હંમેશાં તૈયાર હોય છે. આનું એક કારણ એ રહ્યું કે ૧૯૮૫ પછીના સમયથી મિડિયા મોટા ભાગે એન્ટી એસ્ટાબ્લિશમેન્ટ વલણ અપનાવવા લાગ્યું. સરકારની જેટલી વધુ ટીકા કરો એટલું છાપું કે ટીવી ચૅનલ વધુ ચાલે. એ પણ નોંધવું જોઈએ કે આ એ જ સમય હતો કે જ્યારે કૉંગ્રેસનાં વળતાં પાણી થવાં લાગ્યાં હતાં. એ સમયે કટોકટી, તે પછી શીખોનો ખુલ્લેઆમ નરસંહાર અને તેને વડા પ્રધાન રાજીવ ગાંધીનું સમર્થન, બૉફૉર્સ તોપ, દૂરદર્શન રાજીવ દર્શન બની જવું, શાહબાનો કેસ અને સેતાનિક વર્સિસથી મુસ્લિમ તુષ્ટીકરણ-કાશ્મીરમાં આતંકવાદ…આ બધા ઘટનાક્રમોથી લોકોમાં કૉંગ્રેસ સામે જબરદસ્ત આક્રોશ હતો. તેથી મિડિયાનો આ એન્ટી એસ્ટાબ્લિશમેન્ટવાળો ટ્રેન્ડ બહુ ચાલ્યો.

ધીમેધીમે પેઇડ ન્યૂઝનો જમાનો આવવા લાગ્યો. રાજકારણ હોય કે કૉર્પોરેટ, પોતાના તરફી કે વિરોધીઓ સામેની વાત છપાવવા માટે સમાચાર ‘ઊભા કરાતા’ થયા. અમેરિકા સહિત વિદેશોમાં તો આ જાણીતી વાત છે. ચાવાળી કંપની પોતાની ચા વેચાય તે માટે કૉફીથી કેન્સર થાય છે તેવો સર્વે કે સંશોધન છપાવશે તો તેના બે જ મહિના પછી કૉફીવાળી કંપની ચાથી નપુંસકતા આવે છે તેવો સર્વે કે સંશોધન છપાવશે. ભારતમાં પણ આયોડિનવાળું મીઠું જેવાં ઘણાં તૂત ચાલ્યાં.

પરંતુ પેઇડ ન્યૂઝમાં જમ ઘર ભાળી જાય તેવો ઘાટ એ થયો કે મિડિયામાં સરકારની કોઈ પણ બાબતમાં ગેરવાજબી રીતે ટીકા થવા લાગી. ઉદાહરણ અત્યંત આત્યંતિક છે પરંતુ સમજવા માટે આપવું પડશે. માનો કે પચાસ માણસોને પોતાના ઘરમાં ગંદકીથી તાવ આવી જાય તો તેમાં પણ સરકારને દોષ દેવાશે. અને આમાં ભાજપ કે કૉંગ્રેસનો સવાલ નથી આવતો.

કૉંગ્રેસની સરકારો વખતે પણ આવું થયેલું જ. યુપીએ સરકાર વખતે પણ આરટીઆઈ, આરટીઇ, ખાદ્ય સુરક્ષા ખરડો, મનરેગા જેવાં ઘણાં સારાં પગલાં હતાં જ. પરંતુ સરકારનાં સારાં પગલાં મિડિયાએ પ્રશંસવા જોઈએ તે ન થયું. એ તો ઠીક, પણ સમાજના હકારાત્મક સમાચારો પણ છાપવાના-દર્શાવવાના ઓછા થઈ ગયા. સરકાર દ્વારા કે ખાલી ચણા જેવા લોકો દ્વારા પ્રસિદ્ધિ માટે પેઇડ ન્યૂઝ, જાહેરખબરના કારણે એક મત એવો પ્રસર્યો કે કોઈને હકારાત્મક પ્રસિદ્ધિ આપવી જ નહીં. ભાવનગરના જનાર્દન ભટ્ટ જેવા સામાન્ય પેન્શનર નિવૃત્તિ પછી રૂ.૧.૦૨ કરોડનું દાન સૈનિકો માટે કરે એ સમાચારને રાષ્ટ્રવ્યાપી પ્રસિદ્ધિ મળી? ધોળા જંક્શનના કથિત સવર્ણ શિક્ષકો દ્વારા આંબેડકર જયંતીના દિને કથિત દલિત બાળકો સાથે બટુક ભોજનના સમાચારને રાષ્ટ્રવ્યાપી પ્રસિદ્ધિ મળી?

આનું પરિણામ એ આવ્યું કે જનતામાં નેગેટિવિટી ઘર કરતી ગઈ. ભારતમાં કંઈ સારું જ નથી તેવો મત બંધાતો ગયો. કૉલમિસ્ટો પણ પશ્ચિમની પ્રશંસા અને ભારતની દરેક વાતમાં ટીકા કરતા થયા. રાજકીય પક્ષો બાબતે લખવાનું કે બોલવાનું હશે તો પણ લખશે કે બોલશે કે એકેય રાજકીય પક્ષ સારો નથી. એના કરતાં તેમણે જે મુદ્દો હોય તે મુદ્દા પર જે પક્ષનું વલણ સાચું હોય તેનું સમર્થન અને જેનું ખોટું હોય તેની ટીકા કરવી જોઈએ.

આના લીધે સરકાર અને જનતા વચ્ચે ખાઈ વધતી ગઈ. કોઈ સરકાર કંઈ કરતી જ નથી એ વિચાર એટલી હદ સુધી જનતાના મગજમાં ઘૂસી ગયો છે કે જનતા વેરો ભરવો, શેરી સ્વચ્છ રાખવી, બસ-ટ્રેન-જાહેર ઈમારતો સહિતની સંપત્તિને નુકસાન ન પહોંચાડવું, ટ્રાફિક સિગ્નલો ન તોડવા જેવી પોતાની ફરજો બજાવવાનું બંધ કરવા લાગી. આ બહુ નુકસાનકારક છે. આ દેશને અરાજકતાભણી લઈ જવા જેવું પગલું છે.

એમાં હવે કોઈ શંકા નથી કે મિડિયા એ બિઝનેસ બની ગયું છે. ન્યૂઝમાં વ્યૂઝની ભેળસેળ થવા લાગી. હજુ તો ભારતના વડા પ્રધાન અને બ્રિટનનાં વડાં પ્રધાન મંત્રણા કરે છે ત્યાં પહેલા પાને ‘ભારતના વડા પ્રધાન અને બ્રિટનના વડાં પ્રધાન વચ્ચે લીસી લીસી વાતોઃ પરિણામ શૂન્ય’ જેવા તંત્રી લેખ પ્રકારનાં હેડિંગ સાથે સમાચાર છપાવાં લાગ્યાં. ‘ઇન્ડિયન ઍક્સ્પ્રેસ’ જેવું છાપું ‘એન્ડ ધે હેન્ગ્ડ યાકૂબ મેમણ’ જેવા ત્રાસવાદી તરફી હેડિંગ સાથે પહેલા પાને સમાચાર છાપવા લાગ્યું. રાજકારણ તો સમજ્યા, પરંતુ કોઈ પણ નિવેદનમાં ભારતીય સંસ્કૃતિના અભ્યાસ વગર અર્થઘટન કરીને સમાચાર આપવા લાગ્યા છે.

હવે લોકો સ્માર્ટ બની રહ્યા છે. તેમની પાસે સમાચારના એક કરતાં વધુ સ્રોત છે જે તેમને પોસાય પણ છે. અગાઉ તેવું નહોતું. જે છાપું કે ચેનલ કહે તે લોકોને માની લેવું પડતું. આજે મોબાઇલમાં આંગળીના ટેરવે અનેક ઍપ, વેબસાઇટ અને ટીવી ચૅનલો છે. લોકો સમાચારની ખરાઈ જાતે કરી શકે છે.

આજે પત્રકારોના બદલે સીધા તંત્રીઓ અને માલિકો મેનેજ કરાતા થઈ ગયા છે. સામાન્ય લોકો પણ જાણે છે કે મિડિયામાં ચમકવું હોય તો શું કરવું? પહેલાં પત્રકાર-મિડિયાની જે પ્રતિષ્ઠા હતી તે આજે કેટલાંક પત્રકારો અને મિડિયાના કારણે સાવ તળિયે પહોંચી છે. એક તરફ, સુધીર ચૌધરી જેવા સેલ્ફી પત્રકારો છે અને બીજી તરફ રાજદીપ-બરખા-રવીશ જેવા ચોવીસે કલાક કોઈ પણ ઘટના માટે મોદીને ભાંડ્યા કરતા પત્રકારો છે. હદ તો ત્યારે થઈ જાય છે જ્યારે જેએનયુમાં ભારત વિરોધી સૂત્રોચ્ચાર મામલે આ રવીશકુમાર કાળો પડદો કરી નાખે છે અને પોતાની જ નાત સામે પ્રશ્નો ઉઠાવે છે. વાચકો અને દર્શકો માટે જાયે તો જાયે કહાં જેવી કરુણ પરિસ્થિતિ છે. શું આનો હલ એ હોઈ શકે કે મિડિયા દરેક પક્ષ-પંથ-જાતિના સમાચારોને સરખું મહત્ત્વ આપે, હેડિંગ માત્ર તથ્ય આધારિત અને ઉશ્કેરણી વગરનું હોય. પોતાના અભિપ્રાયોને રજૂ કરવા માટે તંત્રી લેખ, કૉલમ કે દસ તક જેવા કાર્યક્રમો છે જ. મિડિયામાં ચમકવા વાહિયાત નિવેદનો કરનારા નેતાઓ હોય કે કહેવાતા સાધુ-ઇમામો-પાદરીઓ હોય કે રાખી સાવંત પ્રકારનાં કલાકારો, તેમનાં નિવેદનો છાપવાં જ નહીં. ન મિલેગી પ્રસિદ્ધિ, ન હોગી નિવેદનબાજી.

આનાથી ટૂંકા ગાળા માટે ટીઆરપી અને જાહેરાતોનું નુકસાન થશે પણ લાંબા ગાળા માટે પ્રતિષ્ઠા ફરીથી નિર્માણ થશે. પ્રતિષ્ઠા બચશે તો જ લોકો છાપું વાંચશે કે ટીવી-વેબ જોશે. નહીં તો ટૂંકા ગાળાનો લાભ એ લાંબા ગાળાનું નુકસાન બનશે અને આવાં મિડિયા હાઉસોને તાળાં મારવાનો વારો આવશે.

media, national, sanjog news, society, vichar valonun

શું મિડિયાનું કામ માત્ર નકારાત્મકતા ફેલાવવાનું જ છે?

(વિચારવલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, તા.૨૨/૪/૧૮)

આજે ચારે તરફ નકારાત્મકતાનું વાતાવરણ છે. રસ્તા ખરાબ છે, બૅંકમાં પૈસા નથી, બળાત્કારો થાય છે, આવી સમસ્યાઓ છે જ અને તેનાથી આંખ મિચામણા કરવાની વાત નથી. આ નકારાત્મકતા નથી. પરંતુ કોઈ અણઆવડતવાળો કર્મચારી પોતાના પગારમાં તોતિંગ વધારો ન થાય ત્યારે મેનેજમેન્ટને ગાળો આપે તે નકારાત્મકતા છે. પોતાની ભાભીની હંમેશાં ટીકા કરી તેને ક્યારેય મદદરૂપ ન થતી સ્ત્રી પાછી પોતાને મદદરૂપ ન થવા માટે પોતાની નણંદની ટીકા કરે તે નકારાત્મકતા છે.

બૉસ તરીકે પોતે મોડા આવી, વહેલા નીકળી જાય અને પછી કામ બગડે તો નીચેના કર્મચારીને દોષ દે તો તે નકારાત્મકતા છે. પોતે ઘરનો કચરો ઘરની બહાર ચાર રસ્તે નાખી દે અને પછી સ્વચ્છતા માટે સરકારને ગાળો આપે તે નકારાત્મકતા છે. પોતે ટ્રાફિક નિયમોનું પાલન ન કરે અને પછી ટ્રાફિક જામ માટે સરકારને ગાળો આપે તે નકારાત્મકતા છે.

આવી ઘણી બધી નકારાત્મકતા ફેલાવવા માટે મિડિયાનો ફાળો ઓછો નથી. એમ કહે છે કે સવારે જ્યારે તમે ઊઠો છો ત્યારે તમારું મન કોરી પાટી જેવું હોય છે. ત્યારે તમે અખબાર વાંચો અને એમાં પહેલા પાને મોંકાણ (સમસ્યાઓ)ના જ સમાચાર હોય તો તમારા મનમાં નકારાત્મકતા પ્રવેશે છે. છેલ્લા પાને પણ મોંકાણ જ હોય છે. સમાચાર જોવા ટીવી ચાલુ કરો છો અને સમાચારમાં પણ આવી જ નકારાત્મકતા જ હોય તો સ્વાભાવિક જ તમારા મનમાં નકારાત્મકતા ઘર કરી જવાની.

ફરી વાર કહું, મિડિયાની વાત કરું છું ત્યારે સમસ્યાઓથી મોંઢું ફેરવી લેવાની વાત નથી પરંતુ શું હકારાત્મક સમાચાર આ દુનિયામાં બનતા જ નથી? તેને કેમ પહેલા પાને ન છાપી શકાય? રોજ પહેલી હેડલાઇન હકારાત્મક કેમ ન હોઈ શકે? મારી જાણકારી મુજબ, ‘ગોરસ’ કૉલમથી જાણીતા લેખક સ્વ. ગિરીશ ગણાત્રા આવું અખબાર શરૂ કરવાના હતા પરંતુ તેમનું અવસાન થઈ ગયું અને આવું સમાચારપત્ર શરૂ ન થઈ શક્યું.

આજે કેટલાંક ઉદાહરણ સાથે એવા સમાચાર કહેવા છે જે કદાચ આ નકારાત્મકતાના વાતાવરણમાં ઓછા ચગ્યા છે. ચગાવવા જોઈતા હતા, પરંતુ નથી ચગ્યા. અત્યારે કોઈ પણ ઘટનામાં જો પીડિત કથિત દલિત હોય તો તે સમાચાર મોટા પાયે ચગાવાય છે. તેમાં ચગેલા સમાચારથી વિરુદ્ધ સત્ય બહાર તો તે પાછું એટલી હદે ચગાવાતું નથી. આ રીતે મિડિયા જાણતાંઅજાણતાં ‘ભારત તોડો’ના ષડયંત્રમાં સામેલ થાય છે, આનું કારણ એ છે કે પીડિત પીડિત જ હોય છે, તેની કોઈ જ્ઞાતિ ન હોવી જોઈએ. સામે પક્ષે કથિત સવર્ણ જ્યારે કથિત દલિત માટે કંઈ કરે તો તે સમાચાર છપાતા નથી કે દર્શાવાતા નથી.

‘એક દલિત યુવકે ઘોડી ખરીદી તેથી તેની હત્યા થઈ ગઈ’ આવા સમાચાર છાપીને દલિતોને ઉશ્કેરવાનું કામ મિડિયાના એક વર્ગે કર્યું. સત્ય કંઈક જુદું હતું. હત્યા થવાનું કારણ ઘોડી ખરીદી તે નહીં, પરંતુ તે યુવક દ્વારા યુવતીઓની છેડતી કરાતી હતી તે હતું. (તેનાથી પણ હત્યા વાજબી તો નથી જ ઠરતી.) તે યુવક શાળામાં ભણતો ત્યારે પણ તેની સામે શિક્ષકો અને વાલીઓએ અશિષ્ટ અને ઉદ્ધત વર્તનની ફરિયાદ શિક્ષણાધિકારીને કરેલી હોવાના પુરાવા છે. પરંતુ યુવકના પિતાએ ફરિયાદ લખાવી અને તેને સાચી માની લઈ હેડિંગ બનાવી દેવાયું. શું એમ ન લખી શકાયું હોત કે ભાવનગરના ટીંબી ગામે એક યુવકની હત્યા? સનસનાટી મોટી કે સમાજ પ્રત્યેની જવાબદારી? છેક રાષ્ટ્રીય સ્તરે આ સમાચાર ખૂબ જ ચગ્યા. પરંતુ ભાવનગર જિલ્લાના જ ટીંબી નજીકના ધોળા જંક્શનમાં એક ખૂબ જ સારી, ઉદાહરણરૂપ ઘટનાને આ જ મિડિયાએ ચગાવી નહીં.

ગત ૧૪ એપ્રિલે બાબાસાહેબ આંબેડકરની જન્મજયંતિ હતી. આંબેડકરને દલિતોએ તેમના ભગવાન જ બનાવી લીધા છે. આવું નથી. તે દિવસે ટીંબીથી નજીક ધોળા જંક્શનમાં ઉમરાળા શૈક્ષણિક મહાસંઘના શિક્ષકોએ તે દિવસે દલિત બાળકો સાથે બટુક ભોજન કર્યું. ગ્રામ પંચાયતના સફાઈ કર્મચારીઓનું સન્માન કર્યું. દલિત આવાસમાં જઈને સમય વિતાવ્યો. આ શિક્ષકોમાં ઘણા બધા કથિત સવર્ણ જ્ઞાતિના પણ હતા. પરંતુ આ સમાચારને મિડિયાએ ચગાવ્યા નહીં.

આવા જ એક બીજા સમાચાર હૈદરાબાદના છે. સામાન્ય રીતે એવો કુપ્રચાર થાય કે મંદિરોમાં દલિતોને પ્રવેશ નથી. બધાં જ મંદિરો માટે આ તથ્ય સાચું નથી. અપવાદરૂપ જૂજ મંદિરો માટે જ આ વાત સાચી છે. તેમ છતાં આવો મોટા પાયે કુપ્રચાર થાય છે. હૈદરાબાદના શ્રી રંગનાથ મંદિરના પૂજારી સી. એસ. રંગરાજને એક દલિત ભક્ત ૨૫ વર્ષના આદિત્ય પારાસરીને પોતાના ખભા પર ઉપાડીને મંદિરના ગર્ભગૃહમાં લઈ જઈને દર્શન કરાવ્યા. રંગરાજનનું કહેવું છે કે આ ઘટના ૨,૭૦૦ વર્ષ જૂની પરંપરા છે જેને મુનિ વાહન સેવા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ પરંપરાને સનાતન ધર્મનો અસલી સંદેશ પહોંચાડવા અને સમાજમાં સમાનતાનો સંદેશ આપવા માટે નિભાવવામાં આવે છે. શું તમારી સમક્ષ ક્યારેય આવી સારી અને સાચી પરંપરાની વાત પહોંચી? ના. તમારી આગળ હિન્દુ ધર્મની ખોટી પરંપરાની વાત જ પહોંચે છે.

આપણે શહેરીજનો અને એમાંય મોટીમોટી સેલિબ્રિટીઓ શહેર અને ગામડામાં અસુવિધા હોય તો સરકારને ગાળો દેવામાં કોઈ કચાશ બાકી નથી રાખતા. પરંતુ પોતે જ્યાં જન્મ્યો, કે જ્યાં પૈસા કમાયા તે ગામ કે શહેર માટે કરનારા કેટલા? ગુજરાતમાં કેટલાક આવા વીરલાઓ છે પરંતુ તેમના કિસ્સા અપવાદ સિવાય મિડિયામાં ચગતા નથી કારણકે મિડિયાના મોટા વર્ગને પેઇડ પબ્લિસિટીમાં જ રસ હોય છે. જો પૈસા આપો તો પબ્લિસિટી થાય, નહીંતર નહીં. પરંતુ આપણે વાત કરવી છે એક કલાકારની જેણે પોતાના ગામનો ઉદ્ધાર કરવા ૧૯ વર્ષની ધીકતી અને ઉજ્જવળ કારકિર્દી છોડી દીધી છે.

આ કલાકાર એટલે રાજેશકુમાર. તમે તેમને ‘સારાભાઈ વર્સિસ સારાભાઈ’ના રોશેશ સારાભાઈ તરીકે જાણો છો. ‘બા બહુ ઔર બીબી’, ‘કૉમેડી સર્કસ’ના અકબર અને ‘મિસીસ એન્ડ મિસ્ટર શર્મા અલાહાબાદ’ જેવી ઘણી સિરિયલોમાં તેઓ ચમકી ચૂક્યા છે. ઋષિ કપૂર જેવા રૂપાળા અને દેખાવડા. આ કલાકાર બિહારના અંતરિયાળ બર્મા ગામના છે. તેઓ એક વાર આંબાના ઝાડ નીચે બેઠા હતા અને તેમને બુદ્ધની જેમ જ્ઞાન થયું કે તેમણે પોતાના ગામના વિકાસ માટે કંઈક કરવું જોઈએ. તેમના ગામમાં પાણી અને વીજળીની સુવિધા નહોતી. આથી તેમણે પોતાના ગામને સ્માર્ટ વિલેજ બનાવવાનો સંકલ્પ કર્યો. તેઓ આ કામમાં અત્યારે લાગી ગયા છે. તેઓ પોતાની ઉજ્જવળ કારકિર્દીને છોડીને હવે ગામડામાં રહે છે, ખેતી કરે છે, દૂધ દોહે છે, ઘાસ કાપે છે અને ઘરનું કામ પણ કરે છે.

આ સમાચાર તમારી સમક્ષ પહોંચ્યા?ના, પરંતુ, હિન્દી ફિલ્મના કેટલાક કલાકારોએ કઠુઆની પીડિતા બાળકી માટે પોતે હિન્દુ હોવાની શરમ અનુભવી તે જોરશોરથી પહોંચ્યા. આમાંની સ્વરા ભાસ્કરે ‘પદ્માવતી’ ફિલ્મ વખતે તો પોતે બળાત્કારને જાણે ન્યાયી ઠરાવતી હોય તેવો પત્ર લખેલો. કરીના કપૂરે પોતાના દીકરાનું નામ એવા રાક્ષસી બાદશાહ પરથી રાખ્યું છે જેણે બળાત્કાર સહિતના અત્યાચાર કરવામાં કોઈ કસર નહોતી રાખી. હિન્દુઓમાં કોઈ રાવણ કે કંસ પરથી પોતાના સંતાનનું નામ રાખે છે? કોઈએ પોતાના સંતાનનું નામ હિરણ્યકશિપુ રાખ્યું?

રાજકોટથી ૨૨ કિલોમીટર દૂર રાજસમઢિયાળા ગામમાં રામરાજ્ય જેવી સ્થિતિ છે. ત્યાં કોઈ પોતાના ઘરને તાળું મારતું નથી. વેપારી પણ બપોરે જમવા જાય તો દુકાન ખુલ્લી મૂકી દે છે અને ગ્રાહક આવે તો જોઈતી વસ્તુ લઈ ગલ્લામાં વસ્તુની કિંમતના રૂપિયા મૂકી દે. (આપણે ત્યાં અમેરિકા, બ્રિટનની પ્રમાણિકતાનો પ્રચાર બુદ્ધુજીવીઓ જેટલો કરે તેટલો આ બાબતનો ઉલ્લેખ પણ નહીં કરે). અહીં ગુટખા વેચવા પરના પ્રતિબંધનો જડબેસલાક અમલ થાય છે. આ બધું આભારી છે અહીંના એક સમયના સરપંચ હરદેવસિંહ જાડેજા. એમ.એ.નું ભણીને એસઆરપીમાં જોડાયેલા. પરંતુ પછી તેમનું ગામ તેમને બોલાવતું હતું તેથી તેમણે ગામની રાહ પકડી. આ ગામ પચાસ લાખથી વધુ કિંમતની શાકભાજી વેચે છે.

મોરબી નજીક હડમતિયા ગામ છે. આ ગામમાં અતિ ભારે વરસાદ પડ્યો ત્યારે કપુરીયા વોકળામાં પાણી પૂરવઠાની લાઇનને નુકસાન થયું અને પાણી પૂરવઠો ખોરવાઈ ગયો ત્યારે પાણી પૂરવઠા તંત્રની રાહ જોયા વગર સરપંચ રાજાભાઈ ચાવડાએ પોતે સરપંચ હોવાનો અહં રાખ્યા વગર મજૂરની જેમ રિપેરિંગ કરી પાણી પૂરવઠો ફરીથી ચાલુ કર્યો. આ સમાચાર તમારી સમક્ષ નહીં પહોંચ્યા હોય પરંતુ સરપંચથી માંડીને ધારાસભ્યો અને સાંસદો કામ કરતા નથી તેવા સમાચાર તમારા સુધી રોજેરોજ પહોંચાડવામાં આવે છે. આવા સમાચાર છપાય તો બીજા ચૂંટાયેલા લોકોને પણ પ્રેરણા મળે.

આ હડમતિયા ગામમાં જ એક મંદિર છે. ત્યાં ગામની ભણેલી દીકરીઓ ગામનાં બાળકોને ફ્રી ટ્યૂશન આપે છે જેથી બાળકોને બહાર ન જવું પડે અને તેઓ ભણવામાં કાચા ન રહી જાય. આનાથી પહેલી વાત તો એ સાબિત થાય કે મંદિર માત્ર પૂજા-અર્ચનાનું કેન્દ્ર નથી. મંદિરો ન હોવાં જોઈએ તેવી બુદ્ધુજીવીઓ દલીલો કરતા હોય છે અને હવે તો મંદિરમાં બળાત્કાર થાય તેવો કુપ્રચાર પણ થઈ રહ્યો છે. બીજું કે આ મંદિરમાં બાળકો ભણવા આવે છે તો તેમની શું નાતજાત પૂછવામાં આવે છે? ના.

તાજેતરમાં હૈદરાબાદના સમન્યૂ પોથુરાજુ નામના માત્ર સાત વર્ષના બાળકે આફ્રિકાના સૌથી ઊંચા પર્વત માઉન્ટ કિલિમાંજારો પર આરોહણ કરી ત્યાં તિરંગો લહેરાવ્યો. શું આ સમાચાર પૂરતી પ્રસિદ્ધિને લાયક નથી?

મોદી સરકાર આવ્યા તે પહેલાં પદ્મ પુરસ્કારો એવી વ્યક્તિને મળતા હતા જે જાણીતા હોય, પરંતુ સમાજઘડતર કે સમાજસેવામાં તેમનું પ્રદાન સાવ અલ્પ હોય, પરંતુ ૨૦૧૫થી એવી વ્યક્તિઓને પણ પદ્મ પુરસ્કાર મળે છે જેમણે સમાજ માટે ખરેખર ઘણું બધું કર્યું છે પરંતુ સમાજે તેની જોઈએ તેવી નોંધ નથી લીધી. આવી જ એક મહાન મહિલા એટલે સુહાસિની મિસ્ત્રી જેમને આ વર્ષે પદ્મશ્રી મળ્યો. આ મહિલા પશ્ચિમ બંગાળનાં છે. તેમણે શાકભાજી વેચી વેચીને પૈસા ભેગા કર્યા અને એક હૉસ્પિટલ બનાવી જેથી કોઈ ગરીબ પૈસાના અભાવે સારવાર વગર ન રહી જાય. તેનું નામ પોતાના કે પરિવારજનોના નામ પરથી રાખવાના બદલે હ્યુમનિટી હૉસ્પિટલ રાખ્યું!

મોદીજીએ ‘મન કી બાત’માં પણ તેમનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો, પરંતુ ‘મન કી બાત’ મજાકનું પાત્ર બની ગઈ છે. ન બનવી જોઈએ.

sanjog news, society, vichar valonun

દલિતોને અન્યાય બાબતે ભાગવતજીનું સૂચક નિવેદન

(વિચારવલોણું, સંજોગ ન્યૂઝ, તા.૧૫/૪/૧૮)

આ લેખ છપાશે ત્યારે ૧૫ એપ્રિલ હશે. ૧૪ એપ્રિલે બાબાસાહેબ આંબેડકરનો જન્મ દિવસ કઈ રીતે ઉજવાયો હશે તે અત્યારે, ૨ એપ્રિલ ૨૦૧૮ના રોજ થયેલી હિંસાને જોતાં કલ્પના કરી શકાતી નથી કારણ કે દલિતોનાં નામ પર ૨૦૧૯ લોકસભાની ચૂંટણી અને ૨૦૧૮ની કર્ણાટક, મધ્યપ્રદેશ, રાજસ્થાન વગેરે રાજ્યોની ચૂંટણીમાં જીત મેળવવાનું સ્વપ્ન દરેક રાજકીય પક્ષ જોઈ રહ્યો છે.

આ લખાય છે ત્યારે ૧૪ એપ્રિલે ભાજપના નેતાઓને બાબાસાહેબ આંબેડકરની પ્રતિમાને ફૂલહાર સાથે શ્રદ્ધાસુમન અર્પવા ન દેવા દલિતોના મસીહા થવા થનગનતા ગુજરાતના ધારાસભ્ય જિજ્ઞેશ મેવાણીએ હિન્દીમાં અખિલ ભારતીય સ્તરે અપીલ કરી છે. જોકે સાંત્વનાની વાત એ છે કે દલિત સમાજના વિદ્વાન અને એક પ્રખર આંબેડકરવાદીની ઓળખ ધરાવતા ડૉ. પી. જી. જ્યોતિકરના પુત્ર ડૉ. અમિત જ્યોતિકરે લાલ ઝંડાધારી જિજ્ઞેશ મેવાણી સામે કેટલાક તીખા સવાલો ઉઠાવ્યા છે જે યથાતથ અહીં પ્રસ્તુત છે.

(૧) શું તમારા આરાધ્ય દેવને કોઈ ફૂલ ચડાવવા કે પગે લાગવા આવે તો તેમાં કોઈ રાજનીતિ હોય?

(૨) શું ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકરને લાલ ઝંડાધારી શ્રી મેવાણી જેવા પોતાની જાગીર સમજે તે યોગ્ય છે?

(૩) ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકરે પોતાની વસિયતમાં લાલ ઝંડાધારી શ્રી મેવાણીને લખી આપ્યું છે કે મારા નિર્વાણ બાદ મારી મૂર્તિ પર કોણછ હાર ચઢાવે અને કોણ ન ચઢાવે?

આમ સ્પષ્ટ છે કે, દલિત સમાજમાં પણ બે ભાગ જોવા મળી રહ્યા છે. રાજનીતિ હંમેશાં ભાગલા પાડતી હોય છે અને સમાજનીતિ હંમેશાં જોડવાનું કામ કરતી હોય છે. દુઃખની વાત એ છે કે લોકો સમાજનીતિમાં પણ રાજનીતિને લઈ આવે છે. કોઈ પણ જ્ઞાતિની કોઈ પણ સંસ્થા જોઈ લો. મોટા ભાગે તેમાં રહેલા પદાધિકારીઓ દ્વારા રાજનીતિ થતી હોવાના આક્ષેપો હંમેશાં તેમના વિરોધીઓ દ્વારા થતા જ હશે. બહુ એવી ઓછી સંસ્થા બચી જશે જેમાં રાજકારણ નહીં થતું હોય. રાજકીય પક્ષો તો ખરા જ પરંતુ ક્રિકેટની સંસ્થા બીસીસીઆઈ હોય કે પછી સાહિત્ય પરિષદ હોય કે પછી બીજી કોઈ જ્ઞાતિની સંસ્થા હોય તેમાં વહાલા-દવલાની નીતિ આવે અને પછી આવે અહંકાર. પોતાનું જ ધાર્યું થવું જોઈએ તેવું તેના આગેવાનો માનવા લાગે અને તે માટે પોતાના કહ્યાગરા લોકો પદાધિકારી બને તે માટે દાવપેચ ખેલે એટલે સરવાળે એમાં જે-તે આગેવાનોનો જ અહમ સંતોષાતો હોય છે અને જ્ઞાતિનું ભલું છેવટે પાછળ રહી જતું હોય છે.

આપણે વાત કરતા હતા દલિતોના મુદ્દાની. અત્યારે દલિત સમાજમાં સૉશિયલ મિડિયા અને બાકી અનેક રીતે કથિત સવર્ણો વિરુદ્ધ ખૂબ જ ઝેર ઓકવામાં આવે છે. આની પ્રતિક્રિયારૂપે દલિત સમાજ દ્વારા પણ સવર્ણો વિરુદ્ધ સૉશિયલ મિડિયામાં બેફામ લખવામાં આવે છે જેમાં ઘણી વાર તથ્યનો અભાવ હોય છે. સરવાળે થાય છે એવું કે બંને વચ્ચે વેરઝેર ઘટવાના બદલે ઊલટાના વધે જ છે. આ સંદર્ભમાં તાજેતરમાં રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘના વડા મોહન ભાગવતનું નિવેદન ચિંતનાત્મક છે.

સંઘ અને ભાજપ વિશે તેઓ દલિત વિરોધી હોવાની છાપ ઉપસાવાઈ છે પરંતુ જો તથ્યો જોવામાં આવે તો આ છાપ ખોટી હોવાનું સાબિત થાય છે.  વર્તમાનમાં સંસદમાં સૌથી વધુ દલિત સાંસદો ભાજપના છે. બીજી તરફ સંઘ પાસે ગાંધીજી અને ડૉ.બાબાસાહેબ આંબેડકરની મુલાકાતનાં સંસ્મરણો ટાંકવા માટે છે. મહાત્મા ગાંધીજી ૧૯૩૪માં વર્ધામાં મહાદેવ દેસાઈ અને મીરાબહેન સાથે સંઘ શિબિરની મુલાકાત લીધી ત્યારે તેઓ સંઘની શિસ્ત અને સ્વયંસેવકોમાં અસ્પૃશ્યતાના અભાવથી ખૂબ જ પ્રભાવિત થયા હતા. સંઘના કોઈ અધિકારીએ વાતશ્રકહી હોય અને ગાંધીજીએ માની લીધી હોય તેવું નહોતું પરંતુ તેમણે સ્વયંસેવકોને જાતે પૂછી અને તેની ખાતરી કરી હતી. તો બીજી તરફ ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકરે પણ ૧૯૩૯ માં પૂણેમાં યોજાયેલા સંઘ શિબિરની મુલાકાત લીધી હતી. ત્યાં તેમણે જોયું કે સ્વયંસેવકો ભાઈચારા અને સમાનતાથી એકબીજા સાથે રહે છે. સ્વયંસેવકોને સંબોધતા તેમણે કહ્યું હતું કે “હું પહેલીવાર સંઘ સ્વયંસેવકોના શિબિરની મુલાકાત લઇ રહ્યો છું. મને એ વાતની ખુશી છે કે સવર્ણો અને હરિજનો વચ્ચે કોઈ ભેદભાવ નથી.”

સંઘ વડા ભાગવતજીનું તાજેતરનું નિવેદન હિન્દુ સમાજમાં સમરસતા પ્રસરાવવા માટે સંઘની પ્રતિબદ્ધતાનું વધુ એક ઉદાહરણ જણાય છે. ભાગવતજીએ કહ્યું કે “જ્યાં સુધી સામાજિક ભેદભાવ છે ત્યાં સુધી અનામત રહેશે.” અને આ અનામત જશે તોપણ ક્યારે જશે તે વિશે ભાગવતજી સ્પષ્ટ કહે છે કે “જે લોકો સામાજિક ભેદભાવનો શિકાર બન્યા છે તે લોકો કહેશે કે હવે અમારે અનામત નથી જોઈતી ત્યારે જ અનામત દૂર થશે.” ભાગવતજીએ સંઘના ત્રીજા સરસંઘચાલક બાળાસાહેબ દેવરસને ટાંકીને કહ્યું કે “સંઘ વર્ષોથી સામાજીક ભેદભાવનોનો વિરોધી રહ્યો છે. હજુ પણ ભેદભાવ ગયા નથી. હજુ પણ (ભેદભાવનાં) ઉદાહરણ આવે છે. મંદિરમાં પ્રવેશ નથી મળતો. પાણી કાઢ્યું એટલે માર પડ્યો. પહેલાં આ ભેદભાવ સહન કરવામાં આવતા હતા, હવે સહન નથી કરવામાં આવતા. પ્રતિકાર કરવામાં આવે છે. એટલે કે ભેદભાવ મનમાં છે. મનમાંથી જ આ ભેદભાવ દૂર થવા જોઈએ. ભેદભાવની વાત હિન્દુ શાસ્ત્ર કે વ્યવસ્થામાં નથી. વ્યવસ્થા (સિસ્ટમ) વિષમતાનું સ્થાન એટલા માટે બને છે કે તે મનમાં હોય છે. સારી વ્યવસ્થાઓ પણ વિષમતાઓથી ગ્રસ્ત એટલા માટે બની જાય છે કે જાતે ચલાવનારાઓના મનમાં પોતાના અને પારકાનો ભેદ આવી જાય છે.”

સંઘે વર્ષ ૨૦૧૫માં ઠરાવ કર્યો હતો કે  ગામડાંઓમાં એક મંદિર, એક કૂવો અને એક સ્મશાન હોવું જોઈએ. ભાગવતજી કહે છે, “આ માટે અમે કામ શરૂ કરી દીધું છે. બધાં મંદિરોમાં બધા હિન્દુઓ ને પ્રવેશ હોય, બધાં પાણીનાં સ્થાનો પર બધા હિન્દુઓને હક હોય ને બધાં સ્મશાન બધા હિન્દુઓ માટે હોય.”

તેઓ આગળ કહે છે, “જ્યારે અનામતની વાત આવે છે ત્યારે સમાજમાં બે ભાગ જોવા મળે છે- એક અનામત તરફી અને અનામત વિરોધી. અનામતના કારણે જેમની તક ઓછી હોય છે તેમના મનમાં રોષ હોય તે સ્વાભાવિક છે પરંતુ જો આપણે એક સમાજ હોઈએ તો આપણે શું વિચાર ન કરી શકીએ કે આજ સુધી એટલે કે બે હજાર વર્ષથી જેમણે સહન કર્યું, સહન જ કરતા આવ્યા છે, બીજું શું? આટલું બધું સહન કરવા છતાં હિન્દુ સમાજનાં અંગ બનીને રહ્યા. થોડો-ઘણો પ્રતિકાર થયો, વિદ્રોહની ભાષા આવી તો તે છેલ્લાં સો વર્ષમાં.

આટલું સહન કરીને બધા પ્રસંગોમાં હિન્દુ સમાજ સાથે ઊભા રહ્યા દેશ માટે લડ્યા, તે માટે વિરોધીઓના અત્યાચાર પણ સહન કર્યા. હજાર વર્ષ તેમણે સહન કર્યું, આપણે શું સો વર્ષ પણ સહન ન કરી શકીએ?” તે પછી તેઓ દૃઢ ભાવથી આદેશાત્મક સ્વરમાં કહે છે કે “કરવું જોઈએ.”

આના સમર્થનમાં એક ઉદાહરણ આપતા તેઓ કહે છે કે “નાનાજી દેશમુખ અને દીનદયાલજી સંઘમાં કામ કરતા હતા તે વખતની વાત છે. તેઓ ક્યાંક પગપાળા જઈ રહ્યા હતા ત્યારે એક ખાડામાં દીનદયાલજી પડી ગયા. તો તેમના ઉપર આવવાની રાહ, ઉપર ઊભેલા નાનાજી દેશમુખ અને સ્વયંસેવકો જોઈ રહ્યા હતા. દીનદયાલજીએ ઉપર ઊભેલા સ્વયંસેવકોને કહ્યું કે હાથ લંબાવો. બહાર નીકળ્યા પછી દીનદયાલજીએ કહ્યું કે “બહાર નીકળવા હું મારા પગના પંજા પર ઊંચો થયો, હાથ લંબાવ્યો. તમે પણ ઝૂકયા અને મારો હાથ પકડીને મને ખેંચીને બહાર કાઢ્યો. આ બેય વાત જ્યારે સાથે બને છે- ઉપરવાળો ઝૂકે છે અને નીચે વાળો ઊઠે છે ત્યારે સમાજની ઉન્નતિ થાય છે.” જો નીચેવાળા જો હાથ ઉપર કરે  અને ઉપર આવવાની ચાહ રાખતા હોય તો એક સમાજના ભાગ તરીકે ઉપરવાળાનું કર્તવ્ય છે કે તેમણે ઝૂકવું જોઇએ. આ જ સમજદારી છે. આ વાત આત્મીયતાની છે. આ જ માનવતા છે. આને જ ધર્મ કહે છે. ધર્મનાં મૂલ્યો આ જ છે.”

ભાગવતજીની વાત સાચી છે પરંતુ દલિત સમાજમાં જે અતિશયોક્તિ કપીને, ઘણી વાર કાગનો વાઘ કરીને કડવાશ અને ડર ફેલાવાઈ રહ્યાં છે તે પણ દૂર કરવાં પડશે કેમકે તેનાથી બંને તરફ વૈમનસ્યમાં વધારો જ થાય છે. એ વાતનો ઇન્કાર કોઈ કરી શકે તેમ નથી કે દલિતો માટે અનેક સવર્ણો લડ્યા છે. તેનાં ઉદાહરણોમાં આદ્ય કવિ નરસિંહ મહેતાથી માંડી અને મહાત્મા ગાંધીજી સુધીના કથિત સવર્ણો છે. ડૉ. બાબાસાહેબનું મૂળ નામ તો ભીમરાવ રામજી સકપાલ હતું. તેમના પ્રેમાળ બ્રાહ્મણ શિક્ષકે તેમને પોતાની અટક આંબેડકર આપેલી. બાબા સાહેબને હિન્દુ ધર્મમાં પ્રવર્તમાન ભેદભાવ સામે વાંધો હતો, નહીં કે કથિત સવર્ણો સામે. આથી જ તેમણે આંબેડકર અટક ક્યારેય ફગાવી નહીં. તેમનાં બીજી પત્ની સવિતા પણ એક બ્રાહ્મણ જ હતાં. તેમને શિષ્યવૃત્તિ આપીને પરદેશ ભણવા મોકલ્યા તે વડોદરા રાજયના મહારાજા સયાજીરાવ ગાયકવાડ મરાઠા હતા. આવા તો બીજા ઘણાં ઉદાહરણ આપી શકાય કે જે કથિત સવર્ણો હતા/છે અને દલિત સમુદાયના અધિકારો માટે, એમના ઉત્થાન માટે લડ્યા છે અને લડી રહ્યા છે. બાકી તો દલિતોની અંદર પણ ઊંચનીચના ભેદભાવ કયાં નથી? તેમની વચ્ચે પણ રોટી-બેટીના વ્યવહાર થતા નથી એ કડવી વાસ્તવિકતા છે. અને એટલે જ જાતિગત વૈમનસ્ય કે વેરઝેર રાખવાના બદલે બન્ને સમાજ જો એક થઈને અસ્પૃશ્યતાની સામે લડશે તો જ આ બધી દૂર થઇ શકશે.