international, sanjog news, vichar valonun

ભાઈ ઈમરાન, ભારત હવે ‘હાર જા’ વાળું ભારત નથી!

(વિચાર વલોણું, સંજોગ ન્યૂઝ, તા.૦૫/૦૮/૧૮)

ઈમરાન ખાન ૧૧ ઑગસ્ટે પાકિસ્તાનના વડા પ્રધાન પદના શપથ લેવાના છે. ઈમરાને ચૂંટણીની આ ‘મેચ’ પણ ‘શારજાહ’માં રમાતી મેચોની જેમ જીતેલી છે એ સ્પષ્ટ છે. ભારતીય બુદ્ધુજીવીઓ હજુ પણ પાકિસ્તાનની ભાટાઈમાંથી ઊંચા નથી આવતા. પાકિસ્તાન ભારત કરતાં કેટલું મહાન છે તે બતાવવાનો એક પણ મોકો નથી છોડતા. મિડિયાનો એક હિસ્સો પણ તેમાં આવી ગયો. આ હિસ્સો એવો છે જે ટીવી પર ડિબેટમાં પાકિસ્તાનના પદ પરથી ઉતરી ગયેલા ‘કોડીના કર્મચારી’ જેવા પરવેઝ મુશર્રફને મુશર્રફ સાહેબ કહીને સંબોધશે, અમેરિકા-બ્રિટન જેવા શોષણખોર દેશના કોઈ વ્યક્તિ માટે પણ ‘સર’ ‘સર’ કહેતાં તેમની જીભ થાકશે નહીં, પરંતુ વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીને આખા નામથી બોલાવશે. તેમાં માનવાચક નહીં લગાડે. હવે તો ગુજરાતીમાં પણ આવું જ છે. નામ પાછળ ભાઈ લગાડવાનું નીકળી ગયું!

ઈમરાને સ્પષ્ટ રીતે ‘મેચ ફિક્સિંગ’ દ્વારા જ ચૂંટણી જીતી છે. કેટલાક સેક્યુલર-લિબરલ પત્રકારોએ પાકિસ્તાનની ચૂંટણી પછી ટ્વીટ કર્યું કે પાકિસ્તાનની જેમ આપણે પણ બેલેટથી મતદાન કરાવવાની પ્રણાલિ પાછી લાવીએ. જે લોકોએ ટીવી પર પાકિસ્તાનની મતગણતરીનાં દૃશ્યો જોયાં હશે તેમને ખબર હશે કે આ ચૂંટણી જાણે કોઈ શાળાના જીએસની ચૂંટણી જેવી હતી! પ્લાસ્ટિકની મતપેટી, તેમાં ઉપર, કપડાં સૂકવવાની દોરી બાંધી હોય. આની સામે જડબેસલાક સલામત અને દાયકાઓથી અમલી એવાં ઇવીએમ વિશે પોતે હારવા લાગતા વિપક્ષો (એમાં અડવાણીજી પણ આવી જાય) શંકા ઉઠાવી તેની વિશ્વસનીયતા ખોરવી નાખવા માગે છે. અમેરિકા સહિત બીજા દેશોમાં ઇવીએમથી મતદાન નથી થતું એટલે આપણે પણ ન કરવું તે ક્યાંનો ન્યાય? શું કોઈ બાબતમાં આપણે દુનિયામાં આગળ ન હોઈ શકીએ? અમેરિકાનું જ એક મેગેઝિન છે અને તે પણ લિબરલ દૃષ્ટિકોણવાળું. આ એટલે કહ્યું કે બુદ્ધુજીવી શંકા ન કરે. તેમાં એરિક વેઇનર નામના એક પત્રકારે એક લેખ લખ્યો હતો. એરિક વેઇનરની પણ ઓળખ આપી દઈએ જેથી તેની વિશ્વસનીયતા વિશે પણ શંકા ન થાય. એરિક વેઇનર ભારતપ્રેમી નથી. તે પણ ભારતને ધિક્કારે જ છે. એરિક વેઇનર ઘણાં બેસ્ટ સેલર પુસ્તકોનાં લેખક છે. તેમણે ૩૦ દેશોમાં પત્રકાર તરીકે કામ કર્યું છે. આ સ્લેટ મેગેઝિનમાં આ એરિકભાઈએ અમેરિકા ભારતની જેમ શા માટે ઈવીએમ નથી અપનાવતું તે વિશે લેખ લખ્યો છે, તે વાંચી જવો જોઈએ.

આપણા દેશના કેટલાક માનસિક દાસ લોકો હજુ પણ અંગ્રેજો-મોગલોની માનસિકતામાંથી બહાર નથી આવતા અને એટલે બિલ ક્લિન્ટન, બરાક ઓબામા, કેનેડાના જસ્ટિન ટ્રુડો કે ઈમરાન ખાન જેવા લોકોથી અંજાઈ જઈએ છીએ. ભારતમાં વિવિધ મિડિયા હાઉસ દ્વારા કૉન્ક્લેવ થાય છે તેમાં જે પત્રકાર સંચાલન કરતા હોય છે કે પછી દર્શક તરીકે જે બુદ્ધિજિવીઓ આવ્યા હોય છે તે સ્પષ્ટ પણે આવા વિદેશી મહાનુભાવોથી અંજાઈ ગયેલા જણાય છે. આપણા મનમાં એવી છબી બનાવી દેવાઈ છે કે સારું અંગ્રેજી કે સારું ઉર્દૂ બોલી શકે, સૂટ-બૂટ પહેરેલા હોય તે જ મહાન. કોઈ વ્યક્તિ દાઢીવાળી, વિખરાયેલા વાળ કે કરચલીવાળાં કપડાં પહેરેલી હોય, ગુજરાતી કે શુદ્ધ હિન્દી બોલતી હોય પરંતુ તેની પાસે ભાષા કે વિજ્ઞાન કે અન્ય કોઈ ક્ષેત્રનું અદ્ભુત જ્ઞાન હોય તો તેની કિંમત નહીં.

ઈમરાન ખાનથી પણ આ જ કારણોસર ભારતના કેટલાક બુદ્ધુજીવીઓ, જે પોતે પણ બુદ્ધુ જેવા છે, તે અંજાઈ ગયા છે. તેની ‘પ્લે બોય’ જેવી ઇમેજ ગર્વથી વર્ણવાય છે. એમાં ગર્વ હોય કે શરમ? જો ભારતીય નેતા આવો હોય તો આ જ લોકો તેને લફરેબાજ કહીને ઉતારી પાડશે. પરંતુ ઈમરાન ખાન તો પ્લે બૉય! તેમાંય તેણે ઝિન્નત અમાન, મૂનમૂન સેન જેવી સુંદરીઓનો ઉપભોગ કર્યો! આવા બુદ્ધુજીવીઓના લખાણ અને વક્તવ્યમાં ‘થ્રી ઇડિયટ્સ’ના પેલા હારેલા ચતુર રામલિંગમ જેવો બોધ જણાય છે, ‘તોહફા કુબૂલ કીજિયે’. જેમ પહેલાંના રાજામહારાજાના સમયમાં વધુ શક્તિશાળી ભીષ્મ હરણ કરીને કન્યાઓને પોતાના કુળના દીકરાઓને વરાવવા માટે લઈ આવતા, ચંદ્રગુપ્તને હેલન પરણાવાયેલી, આવું જ ઉપરોક્ત ઈમરાન ખાનના કિસ્સામાં આપણને જાણે અનુભૂતિ કરાવાય કે તમે હજુ પણ દાસ જ છો તે રીતે આપણી સમક્ષ પ્રસ્તુત થાય છે.

‘પોતે ભારતને ધિક્કારીને મોટો થયો છે’ તેમ કહેનાર ઈમરાન યેનકેન પ્રકારેણ સત્તારૂઢ થશે ત્યારે સ્વાભાવિક જ આપણને ૧૯૮૦નો ઉત્તરાર્ધ અને ૧૯૯૦નો પૂર્વાર્ધ યાદ આવી જાય. શારજાહ એટલે ‘ભારત માટે હાર જા’ એવી ઉક્તિ યાદ આવી જાય. ઈમરાન ભલે મહાન બોલર અને બૅટ્સેમેન હશે, ભલે તેઓ પાકિસ્તાનની ક્રિકેટ ટીમને વિશ્વ કપ જીતનાર સુધી પહોંચાડનારો લેખાતા, પણ આ દાયકામાં ભારતીય ટીમની બૂરી વલે થઈ તેમાં નિશ્ચિત પણે ‘મેચ ફિક્સિંગ’, અમ્પાયરોની અંચાઈ અને પાકિસ્તાનના હુલ્લડબાજ પ્રેક્ષકો (૧૯૮૯માં તો કેપ્ટન શ્રીકાંત પર પાકિસ્તાનના એક દર્શકે છરીથી હુમલો કરેલો)નો ત્રિકોણ જ હતો.

એવું નથી કે ભારત શારજાહમાં જીત્યું નથી. ૧૯૮૪ અને ’૮૫ના બંને રોથમેન કપ ભારતે જીત્યા હતા. પરંતુ ૧૯૮૬ પછી ભારતની પાકિસ્તાન સામે સતત હાર થતી આવી. અંતે ૨૦૦૦ના વર્ષ પછી ભારતની સંસદ પર ત્રાસવાદી હુમલા પછી ભારતે પાકિસ્તાનની સામે ક્રિકેટ રમવાનું જ બંધ કરી દીધું. શારજાહ કપ ભારતને હરાવવા માટે, ખાસ કરીને પાકિસ્તાન સામે, રમાતો હોય તે રીતની ‘ગોઠવણ’ જ હતી. મૂળ તો પાકિસ્તાનમાં જન્મેલા યુએઇના વેપારી અબ્દુલ રહેમાન બુખાતીરે રણમાં લીલુંછમ મેદાન બનાવીને શારજાહમાં મેચો શરૂ કરાવેલી. શારજાહની મેચોમાં મૉસ્ટ વૉન્ટેડ ત્રાસવાદી દાઉદ ઇબ્રાહિમની હાજરી, તેની સાથે ભારતીય અભિનેત્રી મંદાકિની, અનિલ કપૂર, ઋષિ કપૂર, ફિરોઝ ખાન જેવા લોકો જવા મળતા. એમાંય મારા મનગમતા કલાકારો પૈકીના એક એવા ઋષિએ તો દાઉદે ચા પીવડાવી તેમાં કોઈ દેશના રાષ્ટ્રપ્રમુખે કે મહાન સંતે ચા પીવડાવી હોય તેવા અહોભાવથી જે વાત રજૂ કરી તેનાથી તેમના પ્રત્યેના માનમાં ઘટાડો થઈ ગયો.

૧૯૮૬માં જે મેચમાં જાવેદ મિંયાદાદે ચેતન શર્માની છેલ્લી ઑવરના છેલ્લા દડા પર છગ્ગો મારી મેચ જીતાડી ત્યારથી પાકિસ્તાનની જીતનો ક્રમ શરૂ થયો. વર્ષ ૨૦૦૦માં મેચ ફિક્સિંગનું ભૂત બહાર આવેલું ત્યારે મહાન કેપ્ટન અને ક્રિકેટર કપિલ દેવ પર પણ શંકાની સોય ઉઠેલી. અંતે જોકે કોઈને ખાસ કંઈ થયું નહીં. અઝહરુદ્દિન તો કૉંગ્રેસની ટિકિટ પર ૨૦૦૯માં સાંસદ પણ બન્યો. ૨૦૧૪માં રાજસ્થાનમાંથી હારી ગયો. હવે કૉંગ્રેસ તેને તેલંગણામાંથી વિધાનસભાની ચૂંટણી લડવા ઑફર કરી રહી છે! એટલે કપિલ દેવે એ લગભગ ભારત દ્વારા જિતાયેલી લાગતી મેચમાં છેલ્લી ઑવર પ્રમાણમાં નવા અને બિનઅનુભવી એવા ચેતન શર્માને આપી તે શંકા જન્માવે તેવી બાબત છે.

૨૦૦૧માં મેચ ફિક્સિંગના આરોપોનું કેન્દ્રબિંદુ શારજાહ હતું. આઈસીસીના એન્ટી કરપ્શન યૂનિટે તેની તપાસ હાથ ધરેલી જેમાં અમ્પાયરો પણ આવી જતા હતા. ૨૦૦૧માં બીબીસીના ક્રિકેટ સંવાદદાતા જૉનાથન ઍગ્ન્યૂએ કહેલું, “હું સોગંદ પર કહી શકું છું કે ડઝન પૈકીની બે મેચો જેનો હું તે મેદાન પર સાક્ષી બન્યો છું તે ફિક્સ થયેલી હતી અને બંને પાકિસ્તાનની મેચો હતી.’

તે સમયના ક્રિકેટ ચાહકોને કૉમેન્ટેટર તરીકે ડૉ. નરોત્તમ પુરીનું નામ યાદ હશે. તેઓ દૂરદર્શનના કૉમેન્ટેટર હતા. ૨૦૦૦માં એક અંગ્રેજી સમાચારપત્રને આપેલા ઇન્ટરવ્યૂમાં તેમણે સ્વીકાર્યું કે તેમણે ૧૯૭૯માં સટ્ટા વિશે સાંભળેલું. પરંતુ સટ્ટો અને મેચ ફિક્સિંગ જુદી બાબત છે. સટ્ટામાં કોઈ વ્યક્તિગત ક્રિકેટર પર રમાય કે આંકડા પર રમાય. પણ મેચ ફિક્સ કરવી એટલે પહેલેથી પરિણામ નક્કી કરી નાખવું. તેમણે ‘તહલકા’ દ્વારા થયેલા સ્ટિંગમાં સ્વીકાર્યું હતું કે તેમને તેમના એક દોસ્ત રમન કપૂર (જે અભિનેતા વિનોદ ખન્નાના સાળા અને ‘ખલીજ ટાઇમ્સ’ના પત્રકાર હતા)નો ફૉન આવ્યો કે એક રૂમમાં મીટિંગ ચાલી રહી છે, કાલે વેસ્ટ ઇન્ડિઝ અને પાકિસ્તાનની મેચમાં વેસ્ટ ઇન્ડિઝ હારવાનું છે, બોલ તારે પૈસા લગાડવા છે? તે વખતે વેસ્ટ ઇન્ડિઝમાં વિવિયન રિચાર્ડ્સ, ગૉર્ડન ગ્રીનિચ, માલ્કમ માર્શલ હતા પરંતુ તેઓ એ મેચમાં રમવાના નહોતા!

‘૮૬ની આસપાસનો જ એ સમય હતો જ્યારે વિશ્વમાં મુસ્લિમ કટ્ટરવાદ જન્મ લઈ રહ્યો હતો. ૧૯૮૪માં પાકિસ્તાનના લોકમતમાં મુહમ્મદ ઝીયા ઉલ હકે સ્થાપેલા શરિયા મુજબના શાસનને મંજૂરી આપેલી. ૧૯૭૯માં ઈરાનમાં ક્રાંતિ થયેલી અને સૈયદ રુહોલ્લાહ ખોમૈની જે આયાતોલ્લાહ ખોમૈની તરીકે પણ ઓળખાય છે તેના હાથમાં ઈરાનની ધૂરા આવી હતી. તેમણે ‘સેતાનિક વર્સીસ’ પુસ્તક માટે સલમાન રશ્દી સામે ફતવો બહાર પાડેલો. ૧૯૮૫નું જ વર્ષ હતું જ્યારે ભારતમાં સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયે શાહબાનો નામનાં તે સમયે ૬૨ વર્ષનાં છૂટાછેડા પામેલાં મુસ્લિમ વૃદ્ધાને પતિ દ્વારા ભરણપોષણનો ચુકાદો આપેલો. પરંતુ તે વખતે મતો માટે થઈને બહુમતી હોવા છતાં હિંમત દાખવવાના બદલે રાજીવ ગાંધી ઉદારવાદી મુસ્લિમ આરીફ મોહમ્મદ ખાનના વિરોધ છતાં કટ્ટરવાદીઓને શરણે થઈ ગયા. (આરીફ મોહમ્મદ ખાનના કહેવા પ્રમાણે, આધુનિક એવા રાજીવને કટ્ટરવાદી મુસ્લિમોને શરણે જવા પ્રેરણા આપનાર નજમા હેપ્તુલ્લાહ હતા, જે ઘણાં વર્ષોથી ભાજપમાં છે અને મોદી સરકારમાં પહેલાં પ્રધાન અને હવે મણિપુરમાં રાજ્યપાલ છે). સલમાન રશ્દીના પુસ્તક પર રાજીવ ગાંધીએ પ્રતિબંધ મૂકી દીધો! (જોકે એમાં અંગત પૂર્વગ્રહ પણ હોઈ શકે કારણકે ઈન્દિરા ગાંધીએ સલમાનના ‘મિડનાઇટ ચિલ્ડ્રન’ પુસ્તકના કારણે બ્રિટનમાં બદનક્ષીનો કેસ કરેલો, એ વાત પછી ક્યારેક.) પાકિસ્તાન જીતે તો ભારતમાં કેટલાક વિસ્તારોમાં ફટાકડા ફૂટતા અને હારે તો કાશ્મીર સહિતના કેટલાક ભાગોમાં રમખાણો થતાં.

આ જ સમય હતો જ્યારે જમ્મુ-કાશ્મીરમાં ત્રાસવાદ શરૂ થઈને એટલો વકર્યો કે હિન્દુઓએ રાતોરાત કાશ્મીર છોડીને નાસવું પડેલું. અનેક હિન્દુ માબહેનો પર બળાત્કાર, હત્યા સહિતના અત્યાચાર થયા.

ઈમરાન ખાનના કારણે આ પૃષ્ઠભૂમિ યાદ આવી ગઈ. પરંતુ હવે ભારત પહેલા જેવું ‘હાર જા’ વાળું ભારત નથી રહ્યું. વિશ્વ કપમાં ૧૯૯૨થી ભારતે પાકિસ્તાનને સતત હાર આપી છે. ભારતની ટીમ હોય કે વર્તમાન સરકાર, પાકિસ્તાનને ‘જેવા સાથે તેવા’ની ભાષામાં જવાબ આપવાની હવે તાકાત, ત્રેવડ અને હિંમત ત્રણેય છે. ૨૦૦૦થી બદલાયેલી નવી સદીનું ભારત જુદું જ છે. ઈમરાનમિંયા, હવે કાશ્મીરનો રાગ આલાપવાનું બંધ કરો. વાત કરવી હોય તો પાકિસ્તાને બથાવી પાડેલા કાશ્મીર, બલોચિસ્તાન, સિંધ, ગિલગિટ-બાલ્ટીસ્તાનની વાત કરો. તમારા દેશમાં હાફીઝ સઈદ જેવા ત્રાસવાદીને મળતા છૂટા દોરની વાત કરો. તમારી વિશ્વ સ્તરે બની ગયેલી ત્રાસવાદને પોષક રાષ્ટ્રની છબીની વાત કરો. મેચ કે ચૂંટણી ફિક્સ થઈ શકે, પરંતુ યુદ્ધનાં પરિણામો નહીં. અને કાશ્મીરમાં યુદ્ધ ચાલુ જ છે. રોજ તમારા મોકલેલા ત્રાસવાદીઓ મરી રહ્યા છે, એ ભૂલશો નહીં.

Advertisements
sanjog news, society, vichar valonun

બહોત કુછ હૈ લેકિન કુછ ભી નહીં હૈ…

(વિચારવલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, તા.૨૬/૧૧/૧૭)

 બહુવિકલ્પો માણસને સગવડ આપે છે કે અગવડ? પ્રશ્ન ન સમજાયો? તો જરા ઉદાહરણ સાથે વાત કરીએ. તમને ભૂખ લાગી છે, અને તમારી પાસે જમવા માટે રોટલી, શાક અને ભાત જ છે. સ્વાભાવિક તમને ધરાઈને આ આરોગશો. પરંતુ જો તમારી પાસે ટમેટાંનું સૂપ, મકાઈનું સૂપ, રોટલી, રોટલો, ભાખરી, થેપલાં, બે શાક, દાળ, કઢી, ફરસાણમાં સમોસા, કટલેસ, કચોરી, ભજિયાં, મીઠાઈમાં ગાજરનો હલવો, બરફી, રાયવાળાં મરચાં, તળેલાં મરચાં, અથાણું, તળેલી સિંગ, કાકડી-ટમેટાં-ગાજરનું કચુંબર, ડુંગળી, લસણની ચટણી, કોથમીર-મરચાંની ચટણી, આંબલીની ચટણી, સાથે ચાઇનીઝ નુડલ્સ, પાણી પુરી, સેવ પુરી, દહીં પુરી, આટલું હશે તો? તમે ધરાઈને ખાઈ શકશો? સ્વાભાવિક છે કે તમે મૂંઝાઈ જશો. બહુવિકલ્પોની આ જ વાત છે.

અગાઉ અછતનો જમાનો હતો. પાણીથી માંડીને વાહન સુધી બધી રીતે અછત-મુશ્કેલી-સંઘર્ષ. અત્યારે છતનો જમાનો છે. તમારી સામે બહુ વિકલ્પો છે. (અલબત્ત, અત્યારે પણ ઘણા પરિવારો અછતમાં નિભાવી જ રહ્યા છે) કોઈ પણ વાત હોય, જાણે અલાઉદ્દીનનો ચિરાગ હાજર છે- માગ માગ, માગે તે આપું. તમારે એક શહેરથી બીજા શહેર જવું છે? તો તમારી પાસે તમારી કાર ઉપરાંત એસ.ટી.ની વૉલ્વો, પ્રાઇવેટ મિની બસ, પ્રાઇવેટ વૉલ્વો, ઉબેર/ઑલા જેવી ટૅક્સી, કોઈ વ્યક્તિ તમને પૈસા લઈને લિફ્ટ આપીને કારમાં લઈ જાય તે…આમ, તમારી પાસે અનેક વિકલ્પો છે. તમારે શહેરની અંદર ક્યાંય જવું છે? તો પણ તમારી પાસે સ્કૂટર, કાર, રિક્ષા (રિક્ષામાં પણ છકડો કે અંગત રિક્ષા), સિટી બસ, બીઆરટીએસ બસ, ઉબેર/ઑલા જેવી ટૅક્સી…એમ કેટલાય ઑપ્શન છે. થોડાં વર્ષો પૂર્વેનો સમય યાદ કરો. એસ.ટી.ની ખખડધજ બસો અને એવા જ ખખડધજ રસ્તા. અત્યારે જે જગ્યાએ પહોંચવામાં ત્રણ કલાક લાગે છે ત્યાં છ કલાક લાગતા! વળી રસ્તામાં પંક્ચર પડે તો ખોટી થવું પડે તે અલગ!

ફિલ્મ જોવી હોય તો હવે તમારી આસપાસ અનેક થિયેટરો છે. થિયેટર સુધી લાંબા ન થવું હોય તો નજીકની દુકાનેથી ઑરિજનલ સીડી/ડીવીડી લઈ આવો. તેમ પણ ન કરવું હોય તો ઑનલાઇન મૂવી જોઈ લો. કેટલીક જૂની ફિલ્મો તો યૂટ્યૂબ પર પણ મળી જશે. આ ઉપરાંત સેટ ટૉપ બૉક્સમાં તો ફિલ્મોની કેટકેટલી ચેનલ! આજથી વીસ વર્ષ પહેલાં થિયેટરોની સંખ્યા કેટલી હતી! ટિકિટ મેળવવા લાઇનમાં ઊભા રહેવું પડતું. કેટલાક ઊંચા ભાવે બ્લેકમાં ટિકિટ ખરીદી ફિલ્મ જોવાનો સંતોષ માણતા. તો કેટલાક પરિવારસહ થિયેટરના ડેલે હાથ દઈ પાછા આવતા! અને અત્યારે જેમ ફિલ્મ ગમે ત્યારે ગમે તે સમયે જોઈ શકાય તેવું નહોતું. ભાવનગર સહિતનાં શહેરોમાં તો ફિલ્મો ઘણી વાર એકાદ વર્ષ પછી રિલીઝ થતી! ઉપરાંત બજેટની રીતે પણ પોસાતું નહીં. એટલે લોકો જોઈ આવે પછી ફિલ્મ સારી છે તેવી ખબર પડે તેના આધારે ફિલ્મ જોવા જતા. ઘણી વાર તો ફિલ્મની સંગીતની કેસેટ પણ ભાડે લાવતા! અથવા કોઈ એક ફિલ્મની કેસેટ ખરીદવાના બદલે, બે ચાર ફિલ્મના સારાં પસંદગીનાં ગીતોની યાદી બનાવીને કેસેટની દુકાનવાળાને દઈ આવવાની. તે રેકોર્ડ કરીને એક કેસેટ બનાવી દે.

દૂરદર્શન પર ગુરુવારે અને શનિવારે એમ બે વારે જ ફિલ્મો આવતી! એમાંય જો લાઇટ જાય કે ‘રૂકાવટ કે લિયે ખેદ હૈ’ આવી ગયું તો પત્યું! બીજાના ઘરે જ્યાં લાઇટ હોવાની આશા હોય ત્યાં પહોંચી જવાનું. એમાં વિડિયો કેસેટ આવી. વીસીઆર પણ પાછું ભાડે લાવવાનું. ખરીદવાનું તો પોસાય જ નહીં. અને વીસીઆર-વિડિયો કેસેટ માટે નજીકના દુકાનવાળા કે કોઈ જાણીતા વ્યક્તિની ઓળખાણ આપવાની! પરંતુ તેમાંય વિડિયો કેસેટ સારી ગુણવત્તાની નીકળે તેવી કોઈ ગેરંટી નહીં! ઉપરથી નીચે કે નીચેથી ઉપર જતાં પટ્ટા આવે, અધવચ્ચે અટકી જાય તેવું બનવાની શક્યતા પૂરેપૂરી!

પરંતુ આ વીસીઆર અને વિડિયો કેસેટ પણ એક વ્યક્તિ ન લાવે. સોસાયટી/ફ્લેટમાં ચાર-પાંચ જણા વચ્ચે લાવવામાં આવે અને એ બધા સાથે જોતા હોય તેની મજા જ અનેરી! એ ફિલ્મ જોતી વખતે કૉમેન્ટ થાય, ખાણી પીણી થાય, ક્યારેક કોઈ યુવાન-યુવતી વચ્ચે પ્રેમની કુંપળો પણ ફૂટી નીકળે!

દૂરદર્શન પર સાંજે સાતથી અગિયાર સુધી જ કાર્યક્રમો આવે. રાતે ૧૧ વાગ્યા પછી તમારે જોવા જ હોય તો ઝરમરિયાં જોવાના! અગિયાર વાગે એટલે ફરજિયાત સૂઈ જવાનું!

ચેનલોના પણ કેટલા વિકલ્પો હતા? દૂરદર્શન પછી બહુ બહુ તો ઝી અને સ્ટાર હતા! કેબલવાળો પણ દર સોમવારે વેકેશનમાં નવી ફિલ્મ મૂકે! હવે વિચારો કે એટલી ચેનલો થઈ છે કે પોતાની મનગમતી ચેનલ જોવા ઝઘડા થાય છે. બાળકને કાર્ટૂન જોવું હોય છે, ગૃહિણીને એકતા કપૂરની કકળાટવાળી સિરિયલ, પતિને સમાચારની ચેનલ, દાદાને જૂની ફિલ્મ અથવા ધાર્મિક ચેનલ. દાદીને રસોઈ શો જોવો હોય! આ વિકલ્પો કેવી સ્થિતિ લાવે છે તે વિચારો! હવે ઘરમાં બે ટીવી રખાતાં થઈ ગયાં છે. પણ એ એવા ઘરમાં જે ખાધેપીધે સુખી છે. જે નથી તે?

આ જ રીતે ખાણીપીણીમાં પણ બહુવિકલ્પોએ અને ખાસ તો માતાપિતાનાં સંતાનોને લાડના લીધે ભોજનમાં વેરાઇટી વધી છે. ઘરમાં કોઈ પણ નિર્ણય લેવાય, તેમાં સંતાન ડિસીશન મેકરની ભૂમિકામાં હોય છે. માતાપિતા સંતાનના નિર્ણયને મહત્ત્વ આપતાં થઈ ગયા છે. દાદાદાદી કોરાણે મૂકાઈ ગયાં છે. પરિણામે જો વતનમાં ઘર હોય તો દાદાદાદી પોતાના વતનના ઘરમાં અલગ જ રહેવાનું પસંદ કરે છે. પોતે પોતાની મરજી મુજબ ખાઈ પી શકે, ચેનલ જોઈ શકે. પોતાના મિત્રો-મહેમાનોને ઘરમાં બોલાવી શકે. પરંતુ જો દીકરાના ઘરે મહેમાનોને બોલાવ્યા હોય કે ટીવી જોતા હોય તો પૌત્ર-પૌત્રી જ મોઢા પર કહી દેતાં થઈ ગયાં છે કે અમારે પરીક્ષા છે, અમને ભણવા દો. માતાપિતા પણ સંતાનોને ટોકતાં નથી, સમજાવતાં નથી કે દાદાદાદી સાથે નમ્રતાથી વાત કરાય. પોતે કરતા હોય તો સંતાનોને સમજાવે ને. સંતાનો તો માતાપિતાનું જ અનુકરણ કરવાનાં. બૅન્કોની જાહેરખબરમાં તો હવે માતા જ પુત્રને સલાહ આપે છે કે લગ્ન પછી આપણને સાથે નહીં ફાવે, તું લૉન લઈને અલગ ઘર લઈ લેજે. બીજી એક જાહેરખબરમાં દાદાદાદીની સાથે પૌત્ર સૂવે છે તો પાટા મારીને ઊંઘ હરામ કરી દે છે તેથી દાદાદાદી માટે અલગ રૂમ બનાવવા લૉન લેવાની સલાહ અપાય છે.

અગાઉ એક જ રૂમમાં કેટલા લોકો સાથે સૂઈ શકતા હતા! રાતે આરામથી ગપ્પા મારતા. દાદાદાદી પૌત્ર/પૌત્રીને વાર્તા કહેતાં, બાળગીતો ગાતાં, હાલરડાં ગાતાં અને સંસ્કારસિંચન કરતાં! ક્યારેક વડીલ બનીને તો ક્યારેક દોસ્ત/બહેનપણી બનીને ફઈઓ પણ આ કાર્યમાં જોડાતી.

ન તો સ્કૂલના બહુ ઑપ્શન હતા, ન તો કૉલેજના. ન તો આજના જેટલા કારકિર્દીના વિકલ્પો હતા. પરંતુ જે હતું તે આજે સુખદાયક લાગે છે. આજે સ્કૂલના એટલા બધા વિકલ્પ છે કે વાત ન પૂછો. ઇન્ટરનેશનલ સ્કૂલમાં બેસાડવા છે કે સીબીએસઇમાં કે પછી ગ્રાન્ટેડ સ્કૂલમાં? અંગ્રેજી મિડિયમ કે ગુજરાતી? ત્રીજી ભાષા કઈ રખાવવી? જર્મન-ફ્રેન્ચ-ગુજરાતી કે પછી સંસ્કૃત? ૧૧મામાં કયું ગ્રૂપ લેવું? એ કે બી? એનિમેશનમાં કારકિર્દી બનાવવી કે ફેશન ડિઝાઇનિંગમાં કે પછી ઍરોસ્પેસમાં? યા તો રૉબોટિક્સમાં? જિનેટિક સાયન્સમાં? કે પછી પેથોલોજિસ્ટ બનવું? મેડિકલ લાઇનમાં જવું તો શેના સ્પેશિયલિસ્ટ બનવું? કૉમર્સની લાઇન લેવી તો પછી સીએ બનવું કે સીએસ? કે પછી એમબીએ કરવું? એમસીએ પણ સારો વિકલ્પ છે.

એગ્રીકલ્ચર પણ ખોટો નથી. ભાષા, કલા આ બધામાં તો અત્યારે બહુ જ સ્કૉપ છે. એન્જિનિયરિંગ કરવું તો શેમાં કરવું? મિકેનિકલ કે ઇસી? કે પછી આઈટીની લાઇન લેવી? આઈટીઆઈમાં જવાય? એમએસસી કરવું તો શેમાં કરવું? સ્પૉર્ટ્સમાં કેરિયર પણ અત્યારે બહુ જ ઉજ્જવળ છે. કે પછી નાનપણથી સંગીત શિખવાડીને ‘વૉઇસ ઑફ ઇન્ડિયા’ કે ‘સારેગમપ’માં મોકલીને નાનપણથી જ સંતાનને સ્ટાર બનાવી દેવું? કે પછી એને નાનપણથી જ મોડેલિંગ માટે તૈયાર કરવું? ના, ના, વિદેશ જવા માટેની તૈયારી કરાવવી જ સારી, આપણા દેશમાં તો ક્યાં કોઈ સ્કૉપ છે? વિદેશમાં જવું તો ક્યાં જવું? એન્જિનિયરિંગ માટે તો જર્મની જ સારું. હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટીમાં જવું કે મેસેચ્યુસેટ્સમાં?

પહેલાં તો? માબાપને કંઈ ખબર નહોતી. સંતાનને જે કરવું હોય તે કરવા દે. બહુ પહેલાં તો ચાર ચોપડી ભણે એટલે પૂરતું. તે પછી મેટ્રિકનો ક્રાઇટેરિયા આવ્યો. તે પછી ગ્રેજ્યુએટનો. હવે પૉસ્ટ ગ્રેજ્યુએટ હો તો જ કંઈ કામનું.

ડ્રેસ, ગોગલ્સ, નંબરવાળા ગોગલ્સ, જૂતાં, ચપ્પલ, સ્લિપર, નાસ્તા, રેડી ટૂ મેડ ફૂડ, રેઝર, શેવિંગ ક્રીમ, શેમ્પૂ, સાબુ, ટેલ્કમ પાઉડર, ટૂથપેસ્ટ, પર્યટન સ્થળો અને ઇવન કૉન્ડોમમાં પણ કેટલા વિકલ્પો! ક્રેડિટ કાર્ડથી ખરીદી કરવી છે કે રોકડાથી કે પછી યુપીઆઈ એપથી? સમાચાર જોવા છે તો પ્રિન્ટ, ટીવી, વેબ અને હવે મોબાઇલ એપ અને મોબાઇલમાં પણ લાઇવ ટીવી! ફોટા પાડવા હોય તેટલા ઢગલો પાડો. તેને સંગ્રહિત કરવા છે? તો પેન ડ્રાઇવ, એક્સ્ટર્નલ હાર્ડ ડિસ્ક, ઇન્ટર્નલ હાર્ડ ડિસ્ક, ક્લાઉડિંગ..અનેક વિકલ્પો હાજર છે. પહેલાં તો એક રૉલ લાવવો મોંઘો પડતો. તેમાંય ૩૬ ફોટા જ પડતા. કેમેરા બીજાનો માંગીને લવાતો. અને એ વખતે મોંઘો કેમેરા હોવા છતાં લોકો ખુશીખુશી આપતા. કારણકે આવક ઓછી હતી પરંતુ દિલ વિશાળ હતું.

હવે તો એક જ ઘરમાં પતિ અને પત્ની એકબીજાને પોતાના ફૉન ન આપે. બાળકો તેમના ફૉન માબાપને ન આપે. પ્રાઇવસીનો સવાલ છે ભાઈ! અગાઉ બીજાના પીપી નંબરવાળા ફૉન પર જઈને બિન્દાસ્ત બહારગામથી આવતા ફૉન રિસિવ કરતા. બિચારા માયાળુ પડોશી ફૉન આવે તો બોલાવી પણ જાય. અને ફૉન પર વાત પતી જાય પછી ચાપાણી પણ પીવડાવે!

એ વખતે કદાચ ઘણું બધું નહોતું પણ ઘણું સુખ તો હતું. અત્યારે ઘણું બધું છે પરંતુ સુખ? વિચારજો.

sankalan shreni, television

સાંસ્કૃતિક આઘાત કરતી ટીવી જાહેરખબરો

(સંકલન શ્રેણી પાક્ષિક તા. ૭/૮/૧૫ની કવરસ્ટોરી)

આપણે મોટા ભાગે માનતા હોઈએ છીએ કે ભારત દેશના દુશ્મનો ચીન અને પાકિસ્તાન છે. ક્યારેક ત્રાસવાદને આપણું મોટો શત્રુ માનીએ છીએ તો ક્યારેક ગરીબીને પણ આપણી રિપુ લેખાવાય છે. પણ સાંસ્કૃતિક આક્રમણથી મોટો શત્રુ કોઈ નથી. કોઈ દેશને જીતવો હોય તો તેના દેશના લોકોને તેમની સંસ્કૃતિ પ્રત્યે ધિક્કાર કરતા કરી દો, તેમને તેમનાં મૂલ્યોથી વિમુખ કરી દો, તમે યુદ્ધ જીતી ગયા. પશ્ચિમી દેશો અને તેમણે સ્થાપેલી કોન્વેન્ટિયા શાળામાં ભણેલા લોકો આ જ કામ કરી રહ્યા છે. ફિલ્મો, સિરિયલો અને ટીવી પર આવતી જાહેરખબરો દ્વારા થતું સાંસ્કૃતિક આક્રમણ ન દેખાય તેવું છે, પરંતુ તે અત્યંત ખતરનાક છે. આપણે આ કવરસ્ટોરીનો વિષય માત્ર ટીવી પર આવતી જાહેરખબરો પૂરતો સીમિત રાખીએ.

ટીવી પર દર દસ મિનિટે એક બ્રેક આવે છે. કહેવાય છે તો બે મિનિટનો બ્રેક પણ ઘણી વાર તેનાથી વધુ હોય છે. તે બે મિનિટમાં તમે ઓછામાં ઓછી પાંચેક જાહેરખબર જુઓ છો અને તે જાહેરખબરો દરેક બ્રેકમાં રિપિટ થતી હોય છે. આજે માણસ સરેરાશ પાંચથી છ કલાક ટીવી જુએ છે. અને જાહેરખબરો માત્ર મનોરંજન આપતી ચેનલો જેવી કે સ્ટાર પ્લસ, સોની, ઝી ટીવી વગેરે પર જ નથી બતાવાતી, પણ ન્યૂઝ ચેનલો, ફૂડ ચેનલો, મૂવી ચેનલો કોઈ પણ ચેનલ લો, તેના પર આ જાહેરખબરો દર્શાવાય છે. તે બનાવનારા લોકોમાંથી મોટા ભાગના ભારતીયતામાં માનનારા નથી હોતા અને તે પશ્ચિમી જાહેરખબરો પરથી પ્રેરાઈને જાહેરખબર લખતા- ફિલ્માવતા હોય છે. વળી, તેમાં જે અભિનેતા કે અભિનેત્રી કામ કરે છે તેમના માટે ફિલ્મો કે સિરિયલ મેળવવાનું આ પહેલું પગથિયું હોય છે. તેથી તેઓ પણ આવી જાહેરખબરોમાં બિન્દાસ કામ કરે છે. આ જાહેરખબરો દિવસમાં ઓછામાં ઓછી ૩૬થી ૪૦ વાર આપણી આંખો અને કાનોમાં અથડાય છે. કહેવાય છે કે એક ને એક જૂઠાણું જો વારંવાર કહેવામાં આવે તો માણસ તેને સત્ય માનવા લાગે છે.

જ્યારે ભારતમાં ટીવી જગતનો પ્રારંભ થયો ત્યારે પણ જાહેરખબરોમાં જૂઠાણાં અને આપણને આપણા ધર્મ-સંસ્કૃતિ અને મૂલ્યોથી વિમુખ કરવાનો પ્રયાસ હતો જ પરંતુ હવે એ અનહદ વધી ગયો છે. આવી જાહેરખબરોના રચયિતાઓ પોતાના બચાવમાં એવો દાવો કરતા હોય છે કે તેઓ સમાજનું જ પ્રતિબિંબ પાડે છે, પરંતુ એવું હોતું નથી.

આપણે કેટલીક જાહેરખબરોનાં ઉદાહરણ સાથે ચર્ચા કરીએ તો વધુ સમજાશે. કેડબરી ફાઇવ સ્ટારની ‘રમેશ-સુરેશ’નાં પાત્રોવાળી અનેક જાહેરખબરો આવી ગઈ છે. તેમાં એકમાં રમેશ-સુરેશના પિતાજીને મળવા માટે કોઈ ભાઈ આવે છે. તેના પિતાજી બહાર બેઠા છે. બહાર ખુરશી મૂકવા પિતાજી રમેશ-સુરેશને કહે છે. રમેશ-સુરેશ ચોકલેટ ખાતાં ખાતાં એવા ખોવાઈ ગયા છે કે તેમને સંભળાય છે તો ખરું પણ તેઓ અમલ કરતા નથી. આથી છેવટે પિતાજી અને મહેમાન અંદર આવે છે અને બેસવા જતા હોય છે ત્યાં જ રમેશ-સુરેશ એ સોફા લઈને બહાર એમ કહેતા જાય છે કે ‘અંકલજી કી કુર્સી ઝટ સે આ ગઈ’. બોલો, આવા નકામા છોકરા થવાનો સંદેશો આપતી જાહેરખબર સારી કહેવાય કે?

કોલગેટની વર્ષો પહેલાં (એટલે કે દૂરદર્શનના સમયમાં) એક જાહેરખબર આવતી હતી જેમાં કોલસા અને મીઠું ઘસતા માણસની મજાક ઉડાવાતી હતી અથવા આવું ઘસવાની ના પાડતા હતા અને કોલગેટ ઘસવાનું કહેતા હતા. આજે કોલગેટની જાહેરખબરમાં તમે ઢાબામાં જમતા હો અને મૂળો ખાવા જતાં દાંતમાંથી લોહી નીકળે એટલે અચાનક અભિનેત્રી પ્રિયંકા ચોપરા સુપરમેનની જેમ આકાશમાંથી પ્રગટ થઈ જાય છે. અને તે પૂછે છે ક્યા આપકે ટૂથપેસ્ટ મેં નમક ઔર નીમ હૈ? ઉપરાંત લારા દત્તાવાળી કોલગેટની જાહેરખબરમાં કહે છે કે કોલસાથી દાંત ચોખ્ખા થાય છે. બહેન, અમારા વડવાઓ તો કોલસા અને મીઠાથી દાંત ઘસતા જ હતા. તમને હવે જ્ઞાન લાધ્યું?

આપણા સમાજમાં ટાપ-ટીપનું મહત્ત્વ હતું પરંતુ એ ઘરેલુ નુસખાથી જ કરાતી હતી. જ્યારથી ઉદારીકરણ અને વૈશ્વીકરણનો પ્રારંભ થયો ત્યારથી કોસ્મેટિક ઉત્પાદનોમાં ઊછાળો આવી ગયો છે. મિસ વર્લ્ડ અને મિસ યુનિવર્સ તરીકે ભારતીય સુંદરીઓને વિજેતા બનાવી દેવાઈ, તે પછી સુંદર દેખાવવાની યુવતીઓમાં હોડ વધી ગઈ. પોતાનું કામ પૂરું થઈ ગયું એટલે કંપનીઓએ ભારતીયોને મિસ વર્લ્ડ અને મિસ યુનિવર્સ તરીકે વિજેતા બનાવવાની બંધ કરી બીજા દેશોને પ્રલોભવાનું ચાલુ કર્યું. હવે સ્ત્રીઓ તો સૌંદર્ય પ્રસાધનો ઢગલાબંધ વાપરતી થઈ એટલે આ કંપનીઓ હવે પુરુષોને નિશાન બનાવી રહી છે. શાહરુખ ખાન અને જોન અબ્રાહમ જેવા જાણીતા કલાકારોને લઈને પુરુષોને ગોરા બનાવવાનું છેતરામણું વચન આપતી ફેરનેસ ક્રીમની જાહેરખબરો આવી રહી છે. હકીકતે ઈશ્વરે જેને જે રૂપ આપ્યું છે તે જ રહેવાનું અને આપણા ભગવાન શ્રી રામ અને શ્રીકૃષ્ણ શ્યામ છે. આપણે ત્યાં રૂપ કે રંગ કરતાં સદ્ગુણોને પ્રાધાન્ય અપાયું છે અને આઠે અંગ વાળા અષ્ટવક્રને પણ મહાન ગણાવાયા છે. પરંતુ આ જાહેરખબર ગેરભ્રમે દોરનારી છે.

ભારતમાં પાન મસાલા પર ઘણી જગ્યાએ પ્રતિબંધ છે અને મોટા ભાગે એવી માન્યતા છે કે સ્ત્રીઓ તો પાન મસાલા ન જ ખાય. તે તો ધાણા દાળ, વરિયાળી, તલ, અજમા વગેરે ખાય. પરંતુ હવે સ્ત્રીઓને પણ પાનમસાલા ખાતી કરવાની બદઈરાદાવાળી જાહેરખબર ટીવી પર વારંવાર દેખાડાઈ રહી છે. શાહરુખ ખાન અને રીમા લાગુએ ફિલ્મી પડદે ઘણી વાર દીકરા-માની ભૂમિકા કરી છે. તેમને લઈને આ જાહેરખબર બનાવાઈ છે. તેમાં બતાવાય છે કે પાન વિલાસ નામનો પાનમસાલો ખાવાથી રીમા લાગુનો ગુસ્સો શાંત થઈ જાય છે અને તેઓ સીટી મારવા લાગે છે!

અંતઃવસ્ત્રોની તો જાહેરખબરો પાર વગરની ગંદી હોય છે. અમૂલ નામના અંતઃવસ્ત્રની જાહેરખબરમાં એક યુવતી ભણવા અગાશી પર આવી હોય છે પરંતુ તે એક પુરુષને કસરત કરતો જોઈ જાય છે. તેની પત્ની કપડાં સૂકવતી હોય છે અને તેના કારણે યુવતીને દેખાતું નથી. અને તે જોખમ લઈને ટાંકી પર ચડી જાય છે. આવી જાહેરખબરો વારંવાર માનસ પર અથડાયા રાખે ત્યારે ગંદી છાપ જ છોડી જવાની કે નહીં?

અત્યારે જેના પર પ્રતિબંધ છે તેવી મેગીની એક જાહેરખબરમાં અભિનેત્રી ઝરીના વહાબને માતા બતાવાય છે અને તે તેની દીકરીને પૂછે છે કે તું એક જ શહેરમાં અમારાથી અલગ કેમ રહે છે? દીકરી કહે છે કે હું એકવીસ વર્ષની થઈ ગઈ છું અને હવે ઇન્ડિપેન્ડન્ટ રહેવા માગું છું. બોલો! આવું આપણા સમાજમાં ક્યાં જોવા મળ્યું? ૨૧ વર્ષની થઈ એટલે દીકરીએ અલગ રહેવાનું? દીકરાએ પણ અલગ શું કામ રહેવાનું હોય? વિભાજીત થયેલા કુટુંબને ઓર વિભાજીત કરવાની વાત થઈ આ.

રેડ લેબલ નામની ચાની એક નવી જાહેરખબરમાં કેવું બતાવાય છે? ચિરાગ નામનો દીકરો ક્યાંક બહારગામ ભણે છે. (મહાનગર જ હશે તેમ કલ્પી લઈએ.) તેના જન્મદિવસે તેને સુખદ આશ્ચર્ય આપવા તેનાં માતાપિતા તેના ઘરે આવી ચડે છે અને જુએ છે તો છોકરી પણ છે! ચિરાગ ખુલાસો કરે છે કે આ પલ્લવી છે. અમે સાથે જ રહીએ છીએ. છોકરી માતા-પિતા માટે ચા બનાવી લાવે છે. મા કહે છે કે ચિરાગના પિતાને ડાયાબિટીસ છે એટલે તેને ખાંડ વગરની ચા ચાલશે. પણ પલ્લવી બતાવે છે કે તેને ખબર છે એટલે તે આવી જ ચા લાવી છે. એટલે દીકરો ચાના સંદર્ભમાં પૂછે છે કે કૈસી હૈ? મા (અભિનેત્રી હિમાની શિવપુરી) કહે છે, “બૂરી નહીં હૈ”. આ વાક્ય ચા અને પલ્લવી બંનેના સંદર્ભમાં હતું. હવે કહો જોઈ, આ જાહેરખબર લિવ ઇન રિલેશનશિપનો પ્રચાર કરે છે કે નહીં?

ઝટક નામના ડીઓની જાહેરખબરની વાત કરીએ. તેમાં એક નવોઢાની લગ્નની પહેલી રાત્રિ છે. તે પલંગ પર પતિની રાહ જોતી બેઠી હોય છે ત્યાં એક સુગંધ આવે છે. આ સુગંધ તેને એટલી ઉત્તેજિત કરી દે છે કે તે તેના રૂમની બારી ખોલીને જુએ છે તો સામે બીજી બારીમાં કોઈ છોકરો આ ડીઓ છાંટતો દેખાય છે. આના કારણે નવોઢા તે છોકરા આગળ પોતાનું ચારિત્ર્ય ગુમાવવા તૈયાર થઈ જાય છે, તેની સાડી સરી પડે છે અને પોતાના હાથમાં પતિએ પહેરાવેલી વીંટી કાઢી નાખતી બતાવાય છે. અનૌક નામની એક વસ્ત્રોની બ્રાન્ડની જાહેરખબરમાં બે યુવતીઓને સમલૈંગિક બતાવીને હદ જ કરી નાખી.

પીયર્સ નામના એક સાબુની જાહેરખબરમાં મા (અભિનેત્રી હુમા કુરૈશી) તેની દીકરીને નવડાવતા નવડાવતાં પ્રખ્યાત ગીત ‘દિલ હૈ છોટા સા’ની ધૂનમાં ઇતિહાસ શીખવાડે છે કે બાબર કા બેટા હુમાયુ, હુમાયુ કા બેટા અકબર. આ જાહેરખબર જોઈને અનેક બાળકોને બાબરની વંશાવળી યાદ રહી ગઈ હશે. સવાલ એ છે કે ભારત પર આક્રમણ કરીને અનેક નિર્દોષોને મારનારાઓની વંશાવળી શું કામ યાદ કરાવવી જોઈએ?

ટીવીની જાહેરખબરોમાં મોટા ભાગે હિન્દુ પાત્રો જ હોય છે. તેથી શું સંદેશો જાય? હિન્દુ યુવતી ૨૧ વર્ષની થાય એટલે તેણે અલગ રહેવું જોઈએ. હિન્દુ દીકરો હોય તો તે લિવ ઇન રિલેશનશિપમાં રહે તો વાંધો નહીં. હિન્દુ નવોઢા એક સુગંધ માટે પોતાનું ચારિત્ર્ય ગુમાવી પારકા પુરુષ સાથે સંબંધ બાંધવા તૈયાર થઈ જાય. હિન્દુઓએ આક્રમણ કરનારાઓનો વંશ યાદ રાખવો જોઈએ, તેમને સારા માનવા જોઈએ.

શું આ જાહેરખબરોમાં અન્ય ધર્મનાં પાત્રો જ નથી બતાવાતાં? બતાવાય છે ને પણ કેવી રીતે? રેડ લેબલની જ એક જાહેરખબરમાં હિન્દુ દંપતી પોતાના ઘરની ચાવી ભૂલી ગયાં છે. પડોશી મુસ્લિમ મહિલા છે. તે તેમને પોતાના ઘરમાં રાહ જોવા કહે છે. હિન્દુ દંપતી પૈકી પતિ અચકાય છે. તેમ છતાં મુસ્લિમ મહિલા ચા મૂકી દે છે અને તેની સુગંધથી હિન્દુ પતિ માની જાય છે. તે પત્ની સાથે ઘરમાં જાય છે અને ચા પીએ છે. એટલું જ નહીં એક ઓર ચા માગે છે. આનો અર્થ એ થયો કે હિન્દુઓ રૂઢિચુસ્ત અને સંકુચિત માનસિકતાવાળા હોય છે,મુસ્લિમો સાથે હળતાભળતા નથી. જ્યારે મુસ્લિમો સહૃદય હોય છે. તેઓ મહેમાનગતિ સારી કરી જાણે છે.

વાંદાને મારવા માટે વપરાતા રેડ હિટની જાહેરખબરમાં એવું બતાવાય છે કે છોકરો માંદો પડી ગયો છે અને માતા કહે છે કે સ્કૂલનું પાણી પીવાના કારણે આવું થયું. ત્યાં અચાનક સંખ્યાબંધ ખ્રિસ્તી સાધ્વી (નન) જેવી ચાર-પાંચ મહિલા પ્રગટ થાય છે. તેમના ગળામાં ક્રોસ લટકે છે અને તેઓ કહે છે કે તમારા ઘરના વાંદાના કારણે તે માંદો પડ્યો છે. મતલબ કે ક્રિશ્ચિયન કે કોન્વેન્ટ સ્કૂલો તો હંમેશાં સારી જ હોવાની. આ રીતે નનને તો સારી બતાવાય છે પણ જાહેરખબરોમાં સાધુ-સંતો અને બાબાની મજાક ઉડાવાય છે.

પ્રશ્ન એ થાય છે કે ફિલ્મને પ્રસારિત કરવા માટે સેન્સર બૉર્ડ છે, પરંતુ સિરિયલો કે જાહેરખબરો માટે કેમ સેન્સર બૉર્ડ કંઈ કરતું નથી? ફિલ્મો તો ત્રણ કલાક પૂરતી જ અસર કરે જ્યારે આ જાહેરખબરો તો ૩૬૫ દિવસ X ૫ કલાક અસર કરે છે. તેની સામે તમે એડવર્ટાઇઝિંગ સ્ટાન્ડર્ડ કાઉન્સિલ ઑફ ઇન્ડિયાને ફરિયાદ કરી શકો, પરંતુ તે કેટલી અસરકારક છે તે એ ઉદાહરણ પરથી જ સાબિત થાય છે કે આવી જાહેરખબરો આવતી જ રહે છે.

gujarat guardian, television

દૂરદર્શનકાળથી આપણું મનોરંજન કરતા આવેલા કલાકારો

(ગુજરાત ગાર્ડિયનની ફિલ્મ પૂર્તિમાં ‘ટેલિટૉક’ કૉલમમાં તા.૮/૧/૧૬ના રોજ આ લેખ છપાયો.)

ઇશુના નવા વર્ષ ૨૦૧૬માં ૧૮ જાન્યુઆરીથી એક નવી સિરિયલ સબ ટીવી પર શરૂ થઈ રહી છે. તેનું નામ છે ‘વો તેરી ભાભી હૈ પગલે’. આ સિરિયલથી એક કલાકારનું સ્વાગતયોગ્ય પુનરાગમન થઈ રહ્યું છે અને તેનું નામ છે અલી અસગર.

આમ તો અલી ટીવી પર સતત દેખાતો રહ્યો છે, પણ પુનરાગમન શબ્દ એટલે વાપર્યો છે કારણકે છેલ્લાં કેટલાંય સમયથી તમે તેને સતત સ્ત્રીપાત્રમાં જ જોતા રહ્યા છો. જી હા, ‘કોમેડી નાઇટ્સ વિથ કપિલ’માં દાદીના વહાલા લાગે તેવા પાત્રમાં અલી છેલ્લાં બે-ત્રણ વર્ષથી આપણું મનોરંજન કરતો રહ્યો છે. દર્શકોને તે જેટલો પસંદ પુરુષ પાત્રમાં પડ્યો છે તેટલો જ આ સ્ત્રીપાત્રમાં પણ પડ્યો છે. પણ શું એ ખબર છે કે અલી ‘ઇત્તુ સા થા’ ત્યારથી આપણું મનોરંજન કરતો આવ્યો છે?

આપણે અલી સહિત એવા કેટલાક કલાકારોની વાત કરવાના છીએ જે ભારતમાં ટીવીના પ્રારંભકાળથી આપણું સતત મનોરંજન કરતા આવ્યા છે. તેમાં પહેલા અલીની વાત કરીએ. જે લોકો અત્યારે ૩૦-૩૫ની ઉપરની ઉંમરના હશે તેમને એક સિરિયલ યાદ હશે. ‘એક દો તીન ચાર’. ચાર કિશોરો ડિટેક્ટિવ તરીકે કામ કરતા હોય તેવી એ સિરિયલનું ગીત હજુ પણ ઘણાને યાદ હશે- એક દો તીન ચાર, ચારો મિલ કે સાથ ચલે તો કર દે ચમત્કાર. આ ટેણિયાઓ મળીને દહેજ જેવા મોટેરાઓના પ્રશ્નો ઉકેલતા.

અલીએ ‘એક દો તીન ચાર’ તે દસમા ધોરણમાં હતો ત્યારે શરૂ કરી હતી. તે પછી તેણે પોલિટિકલ સાયન્સમાં બી.એ. કર્યું. તે પછી તેણે હોટલ મેનેજમેન્ટ કર્યું. ‘કોમેડી નાઇટ્સ વિથ કપિલ’માં પિયક્કડ દાદીની ભૂમિકા કરતા અલી અસગર વાસ્તવમાં નથી દારૂ પીતો, નથી ધૂમ્રપાન કરતો! તેણે ઝી ટીવી પર એડ મેડ શોમાં પણ કામ કર્યું હતું. અત્યારે જે સિરિયલો આવે છે ત્યારે થાય છે કે ક્યાં ગઈ વિવિધતા જે ટીવીની શરૂઆતના કાળમાં આવતી હતી? આ એડ મેડ શોમાં એક ઉત્પાદનનું નામ કહેવામાં આવતું અને તેના પર તાત્કાલિક રેડિયો કે ટીવી એડ બનાવીને બોલવી પડતી.

તેણે એકતા કપૂરની સિરિયલ ‘ઇતિહાસ’ અને ‘કહાની ઘર ઘર કી’માં કામ કર્યું. તેણે ‘ચમત્કાર’, ‘જોરુ કા ગુલામ’

જેવી ફિલ્મો કરી. ‘જોરુ કા ગુલામ’માં એનઆરજી રાજુ પટેલની ભૂમિકા જે સતત ‘આઈ લવ માય ઇન્ડિયા’ કહેતો ફરે છે તેને એરપોર્ટ પરથી જ ગોવિંદા-જોની લિવર ગેરમાર્ગે દોરી દે છે. અને ગોવિંદા પોતે રાજુ પટેલ બની જાય છે.

અલીની પૂરી રેન્જ ખિલી કોમેડી સર્કસમાંથી. આ શોમાં પાકિસ્તાની કલાકાર  તેણે સ્ત્રીપાત્રો પણ ભજવ્યાં અને એક અશક્ય જેવી મિમિક્રી પણ કરી. અશોકકુમાર, રાજકુમાર, દિલીપકુમાર, દેવ આનંદ, અમિતાભ બચ્ચન, રાજેશ ખન્ના, પ્રાણ, અજિત, જીવન, કનૈયાલાલ, ઓમપ્રકાશ આ બધાની મિમિક્રી તો જાણીતી હતી પણ અલી અસગરે એવા કલાકારની મિમિક્રી કરી બતાવી જે તેના સિવાય સંભવત: કોઈ કરી શકતું નથી અને તે કલાકાર એટલે ચિન્ટ-ઋષિ કપૂર!

ઋષિ કપૂરનો અવાજ, તેમની શૈલીની નકલ કરવી સરળ નથી. આ માટે બારીક નિરીક્ષણ કરવું પડે. અલી અસગર ઋષિ કપૂરની સારી મિમિક્રી કદાચ એટલે કરી શકે છે કારણકે તે તેનો મોટો ચાહક છે.

અલીએ લોકોને બહુ પસંદ પડેલી સિરિયલ ‘એફ.આઈ.આર.’માં ચંદ્રમુખી ચૌટાલાને પસંદ કરતા ઇન્સ્પેક્ટર રાજ આર્યનની ભૂમિકા પણ ભજવી હતી અને ‘જિની ઔર જુજુ’માં જુજુ બન્યો હતો. તે પછી ‘કોમેડી નાઇટ્સ’માં તેણે દાદીની ભૂમિકાથી લોકોનાં દિલ જીત્યાં. ખરેખર, અલી કોમેડીમાં દાદી નહીં, પણ દાદુ છે.

અલી કરતાંય જૂનો એક કલાકાર છે જે ટીવીના આરંભકાળથી આપણું સતત મનોરંજન કરતો આવ્યો છે. તેનું નામ છે આસીફ શૈખ. અત્યારે તમે તેને ‘ભાભીજી ઘર પે હૈ’માં વિભૂતિ નારાયણ મિશ્ર તરીકે જુઓ છો. એની ડાયલોગ ડિલિવરી, એનું હિન્દી-ઉર્દૂ ઉચ્ચારણો પર પ્રભુત્વ, સિરિયલમાં વિભૂતિ તરીકે કંઈ કામ ન કરતા હોવા છતાં એક પ્રભાવશાળી વ્યક્તિત્વ, આ બધા પરથી લાગે કે આસીફ શૈખ એક સારો થિયેટર આર્ટિસ્ટ હશે અને એ વાત સાચી છે.

આસીફે અનેક નાટકોમાં કામ કર્યું છે. દૂરદર્શન પર પહેલી સોપ ઓપેરા તરીકે ‘હમ લોગ’ જાણીતી છે. તેમાં તેણે કુંવર અજયસિંહનું નેગેટિવ પાત્ર કર્યું હતું. આસીફ શૈખે ‘રામા ઓ રામા’ નામની ફિલ્મમાં હીરો તરીકે પણ કામ કર્યું હતું, જેનું અમિતકુમારે આર.ડી.બર્મનના સંગીતમાં ગાયેલું ગીત ‘રામા ઓ રામા, તૂને યે કૈસી દુનિયા બનાઈ, લું નામ તેરા, દૂં મૈં દુહાઈ’ ઘણું લોકપ્રિય બન્યું હતું.

બીજું એક ઘણું જાણીતું બનેલું ગીત પણ આસીફ શૈખના ખાતે બોલે છે. ‘યારા દિલદારા’ નામની બહુ ન ચાલેલી ફિલ્મનું બહુ ચાલેલું ગીત એટલે ‘બિન તેરે સનમ મર મીટેંગે હમ’. એ વખતે નવાસવા આવેલા સંગીતકાર જતિન-લલિતે આ ગીતની ધૂન બનાવી હતી. એ પછી આસીફ શૈખ ફિલ્મોમાં વિલન તરીકે બહુ જ આવ્યો. આ રીતે તેણે ‘કરણ અર્જુન’, ‘હસીના માન જાયેગી’, ‘જોડી નં. વન’ જેવી ફિલ્મો કરી.

ટીવી પડદે તેની અને રાકેશ બેદીની જોડી નં. વને ‘યસ બોસ’ સિરિયલને દસ વર્ષ સુધી સફળતમ કોમેડી સિરિયલોમાં નામ અપાવ્યું. ‘યસ બોસ’ની વાર્તા અત્યારે ‘ભાભીજી ઘર પે હૈ’ આવે છે તેવી જ હતી. મોહન (રાકેશ બેદી) અને તેની પત્ની મીરા એક જ કંપનીમાં કામ કરે છે, પણ ઑફિસમાં મીરા મોહનની બોસ છે. આ કંપનીમાં નવા એમ.ડી. તરીકે વિનોદ વર્મા આવે છે. વિનોદ પાસે મીરા અને મોહન બંને પતિ-પત્ની નથી તેવી વાત કરે છે. આથી ઘરે મોહન વૃદ્ધનો ગેટ અપ ધરી મીરાનો પતિ બને છે. આ તરફ, વિનોદની પત્નીને મોહન પ્રત્યે કુણી લાગણી છે. પણ વિનોદ અને મોહનને ઊભાય બનતું નથી.

આસીફે તે પછી કેટલીક કોમેડી સિરિયલ તો કરી પણ તેને

’યસ બોસ’ જેટલી સફળતા મળી નહીં. આવી સિરિયલો જલદી પૂરી પણ થઈ ગઈ. તે હતી ‘યે ચંદા કાનૂન હૈ’, ‘રિંગ રોંગ રિંગ’, ‘ડોન્ટ વરી ચાચુ’, ‘હમ આપ કે હૈ ઇન લૉઝ

’.

આસીફ ઉંમર થવા છતાં તો હજુ એવો ને એવો યુવાન લાગે છે. એટલે તો તે ‘ભાભીજી ઘર પે હૈ’માં મુખ્ય પાત્ર ભજવી રહ્યો છે, પણ ‘યસ બોસ’માં તેને સમકક્ષ મોહનનું પાત્ર ભજવનાર રાકેશ બેદી ‘ભાભીજી ઘર પે હૈ’માં મનમોહન તિવારીના સસરા અને અંગૂરીના ડેડુના પાત્ર તરીકે છેલ્લા કેટલાક એપિસોડમાં દેખાય છે. આ રાકેશ બેદી પણ ભારતમાં ટેલિવિઝન કાળના પ્રારંભથી આપણું મનોરંજન કરતા આવ્યા છે. અને તેમનાં પાત્રો પણ ‘યસ બોસ’ના મોહનની જેમ કામચોરના જ રહ્યા.

ભારતીય ટેલિવિઝન પર કદાચ સૌ પ્રથમ કોમેડી સિરિયલ કહી શકાય તો તે ‘યે જો હૈ ઝિંદગી’ હતી. વિખ્યાત હાસ્ય લેખક-કવિ શરદ જોશીએ લખેલી અને કુંદન શાહે નિર્દેશિત કરેલી આ સિરિયલ અદ્ભુત કોમેડી હતી. તેમાં એક-એકથી ચડિયાતા કલાકાર હતા. શફી ઈનામદાર રણજીતના પાત્રમાં, સ્વરૂપ સંપત રેણુના પાત્રમાં, રાકેશ બેદી રાજાના પાત્રમાં હતાં. તેમાં આજે જેમ જેઠાલાલને તેનો સાળો સુંદર હેરાન કર્યા રાખે છે તેમ રણજીતને રાજા હેરાન કર્યા કરતો. તે ઉપરાંત દર એપિસોડમાં નવા પાત્ર તરીકે દેખાતા સતીશ શાહ. ટીકુ તલસાણિયા, ફરીદા જલાલ, સુલભા આર્ય, વિજય કશ્યપ, નિવેદિતા જોશી (જે પછી બહુ જાણીતા મરાઠી અને હિન્દી ફિલ્મો-સિરિયલના અભિનેતા અશોક શરાફને પરણી) પણ આ જ સિરિયલમાં આવતા હતા.

રાકેશ બેદીની ફિલ્મ અને ટીવીનો બહુ મોટો ઇતિહાસ છે. તેમણે ‘શ્રીમાન શ્રીમતી’ કોમેડી સિરિયલમાં દિલરુબાનું પાત્ર કર્યું હતું. ‘હમ સબ એક હૈ’ સિરિયલમાં પણ તેઓ હતા. ફિલ્મોની રીતે

‘ચશ્મે બદ્દૂર’, ‘એક દૂજે કે લિયે’, ‘સાથ સાથ’, ‘તેરી કસમ’, ‘કલાકાર’, ‘તિરંગા’ (દૂરદર્શનના સમાચારવાચકની શૈલીમાં ખબર આપતા ખબરીલાલનું પાત્ર કેમ ભૂલાય?) તેમણે કરી. આસીફ શૈખની જેમ રાકેશ બેદી પણ નાટકના કલાકાર છે. તેમનું અત્યારે ‘મેરા વો મતલબ નહીં થા’ ખૂબ ચાલી રહ્યું છે.   આ નાટક તેમણે જ લખ્યું અને નિર્દેશિત કર્યું છે અને તેમાં જાણીતા કલાકારો અનુપમ ખેર તેમજ નીના ગુપ્તા કામ કરે છે.

gujarat guardian, literature, television

ના આ હસવાની વાત નથી, હાસ્ય કવિ પણ અભિનય કરે છે!

(ગુજરાત ગાર્ડિયનની ફિલ્મ પૂર્તિમાં ‘ટેલિટોક’ કૉલમમાં તા. ૧૮/૯/૧૫ના રોજ આ લેખ પ્રસિદ્ધ થયો.)

એવું કહેવાય છે કે કવિને ત્યાં ખાવાના ફાંફા હોય, પણ સંભળાવવા માટે કવિતા ભરપૂર હોય. કવિ હંમેશાં ગરીબ હોય. કુર્તા-પાયજામામાં હોય, ખભે થેલો લટકાવેલો હોય. ટૂંકમાં સરસ્વતીના ભરપૂર આશીર્વાદ હોય પરંતુ લક્ષ્મીજી કુપિત હોય.

જોકે આ જૂના જમાનાની વાત હશે. છેલ્લાં કેટલાંક વર્ષોથી કવિઓને સારા એવા પૈસા અને પ્રસિદ્ધિ મળવા લાગ્યા છે, થેંક્સ ટૂ ટીવી. જો તમે ૩૦થી ઉપરની ઉંમરના હશો તો તમને હોળી વખતે આવતા હાસ્ય કવિ સંમેલન યાદ હશે. તેમાં શૈલ ચતુર્વેદી, અશોક ચક્રધર, શરદ જોશી, કાકા હાથરસી વગેરે યાદ હશે.

તમે નવી પેઢીના હશો તો બેએક વર્ષ પહેલાં સબ ટીવી પર એક કાર્યક્રમ આવેલો તે યાદ હશે- વાહ વાહ ક્યા બાત હૈ. આ કાર્યક્રમનું સોની પલ પર પુનઃપ્રસારણ થાય છે. (દરેક ચેનલોની એવી ભગિની ચેનલો હોય જ છે, જેના પર તે ચેનલના જૂના કાર્યક્રમો દર્શાવાય, જેમ કે, સ્ટાર પ્લસની સ્ટાર ઉત્સવ, ઝીની ઝી અનમોલ, સોની-સબની સોની પલ, કલર્સની રિશ્તે…) આ ‘વાહ વાહ ક્યા બાત હૈ’નું સંચાલન શૈલેષ લોઢા- નેહા મહેતા (‘તારક મહેતા કા ઉલટા ચશ્મા’ના તારક  મહેતા અને અંજલી) સાથે કરતાં.

અને તમને એ પણ યાદ હશે કે ૨૦૦૬ની આસપાસ સ્ટાર વન (જેનું નામ બાદમાં લાઇફ ઓકે કરી નખાયું) તેના પર ‘ધ ગ્રેટ ઇન્ડિયન લાફ્ટર ચેલેન્જ’ નામનો શો આવતો હતો. તેમાં બીજા બધા ઉપરાંત અહેસાન કુરૈશી તેની હાસ્ય કવિતા (કવિતા કહેવાય કે નહીં તે એક સવાલ છે) અને તેના વાળના અને મોઢાના ઝટકાના તેમજ બોલવાના લહેકાના કારણે પ્રચલિત થયા હતા.

તમને થશે કે આ કૉલમ તો ટેલિવિઝનની છે, તેમાં કવિઓની વાત શા માટે? અરે ભાઈ! હજુ ન સમજાયું? આમાંથી મોટા ભાગના વચ્ચે, તેઓ કવિ હોવા સિવાય, બીજી એક વાત સામાન્ય છે. તેઓ બધા ટીવી સિરિયલો સાથે સંકળાયેલા છે. યાદ આવી ગયું? હજુ યાદ ન આવ્યું? ચાલો, એક-એક કલાકાર વિશે વાત કરીએ એટલે યાદ આવતું જશે.

શરદ જોશી એટલે હિન્દીના ધૂરંધર કવિ. તેમની કવિતાઓમાં હાસ્ય જેટલું જ વ્યંગ પણ હોય. તેઓ કવિ હોવા ઉપરાંત લેખક, વ્યંગકાર, સંવાદલેખક, કથા લેખક હતા. તેમનું પ્રદાન ટીવી ક્ષેત્રે ઘણું છે. ભારતીય ટેલિવિઝનના ઇતિહાસમાં કદાચ સૌ પ્રથમ કોમેડી સિરિયલ કહી શકાય તેવી ‘યે જો હૈ ઝિંદગી’ના લેખક તેઓ હતા. તેમણે  ‘વિક્રમ ઔર બૈતાલ’, શેખર સુમન અને કિરણ જુનેજાની રોમેન્ટિક કોમેડી સિરિયલ ‘વાહ જનાબ’ સિરિયલો લખેલી. તેમનું નિધન ૧૯૯૧માં થઈ ગયેલું પરંતુ તેમના સર્જન પર બેએક વર્ષ પહેલાં સબ ટીવી પર નિર્માતા-નિર્દેશક અશ્વિની ધીરે ‘લાપતાગંજ’ સિરિયલ અને અજય દેવગન, કોંકણા સેન શર્મા અભિનિત ‘અતિથિ તુમ કબ જાઓગે’ ફિલ્મ બનાવી હતી.

આવા કવિઓ અભિનેતા બને ત્યારે તેમને જોઈને એવું કહેવાનું મન ન થાય કે ‘તુમ કબ જાઓગે?’. શૈલ ચતુર્વેદીની જ વાત કરીએ તો તેમણે માત્ર સિરિયલો જ નહીં, પરંતુ ફિલ્મોમાં પણ અભિનય કર્યો હતો. જેમ હિન્દી ફિલ્મોમાં સલીમ-જાવેદ સૌથી સફળ લેખકમાંના એક ગણાય છે તે જ રીતે મનોહર શ્યામ જોશી પણ ટેલિવિઝન ખાતે સૌથી સફળ લેખક પૈકીના એક નિઃશંક કહી શકાય. દૂરદર્શનના (અને ટીવીના પણ) શરૂઆતના તબક્કામાં સફળ ધારાવાહિકો પૈકી ઘણા ખરા મનોહર શ્યામ જોશીએ લખ્યા હતા. નામ નોંધવા હોય તો નોંધી લો:  હમ લોગ, બુનિયાદ, મુંગેરીલાલ કે હસીન સપને, હમરાહી, ઝમીન આસમાન, ગાથા. અરે એક નામ તો રહી જ ગયું. ‘કક્કાજી કહીન’.

તમે કહેશો કે આ ‘કક્કાજી કહીન’ પેલી ઓમ પુરીવાળી તો નહીં જેમાં ઓમ પુરી નેતા હોય છે અને મોટા અવાજે (‘યમ હૈ હમ’ના યમરાજા-ચિત્રગુપ્ત યાદ આવી જાય તેવું) અટ્ટહાસ્ય કરે છે? તો હું કહીશ, ‘સહી પકડે હૈં’. આ ‘કક્કાજી કહીન’ રાજકારણીઓ પર વ્યંગવાળી સિરિયલ હતી. તેમાં નેતાનું પાત્ર શૈલ ચતુર્વેદી નામના દૂરદર્શનના હોળી નિમિત્તે હાસ્ય કવિ સંમેલનમાં અચૂક જોવા મળતા હાસ્ય કવિ ભજવતા હતા. આ શૈલ ચતુર્વેદીની વ્યંગ રચના પણ જોઈએ. તેમણે ‘બાઝાર કા યે હાલ હૈ’ કવિતામાં લખેલું:

કિતાબવાલા કહેતા હૈ-

ક્યા કહા?પ્રેમચંદ કા ગોદાન?

યે કિતાબો કી દુકાન હૈ

કિસી ભી ગૌશાલા મેં જાઈયે શ્રીમાન

યહ નામ તો હમને પહલી બાર સુના હૈ

આપને ભી કૌન સા ઉપન્યાસ ચુના હૈ

હમ તો પ્રેમકથાયેં બેચકર બૂઢોં કો જવાન કર રહે હૈં

મામૂલી દુકાનદાર હૈ લેકિન રાષ્ટ્રીય ચરિત્ર કા નિર્માણ કર રહે હૈ

શૈલ ચતુર્વેદીએ ‘કક્કાજી કહીન’ ઉપરાંત ‘બ્યોમકેશ બક્ષી’, ‘ઝબાન સંભાલ કે’ અને ‘શ્રીમાન શ્રીમતી’ (ભાભીજી ઘર પે હૈનું જૂનું વર્ઝન)માં અભિનય કર્યો હતો તો ‘ઉપહાર’, ‘ચિતચોર’, ‘ચમેલી કી શાદી’, ‘નરસિંહા’, ‘ધનવાન’ અને ‘કરીબ’ જેવી ફિલ્મો પણ કરી હતી.

શૈલ ચતુર્વેદી જે સમયમાં હાસ્ય કવિ સંમેલનોમાં આવતા તે વખતે એક બીજા કવિ પણ હતા – અશોક ચક્રધર. તેમની હાસ્ય કવિતાઓ પણ સારી હતી. તેમના શ્લેષ અલંકાર પણ યાદગાર હતા. તેઓ ઝી ન્યૂઝ પર ૧૯૯૮ વખતે ચૂંટણીને લગતા હાસ્ય કાર્યક્રમનું એન્કરિંગ કરતા હતા. તેમણે ચૂંટણીને લગતા સમાચારોને પાનના ગલ્લા જેવા ગણાવતા શ્લેષ (અંગ્રેજીમાં પન) કરેલો કે ચુનાવ કથા ઐસી હૈ જૈસે ચૂના વ કથ્થા.

આ અશોક ચક્રધરનું જોકે અભિનેતા તરીકે બિલકુલ અલગ રૂપ સોની ટીવી પર આવેલી ‘છોટી સી આશા’ સિરિયલમાં જોવા મળેલું. તેમાં તેઓ લાગણીશીલ દેખાયા હતા. જો ભૂલતો ન હોઉં તો મોટા ભાગે તેઓ ત્રણ બાળકોના દાદા હતા, જેમનો દીકરો ગુજરી જાય છે. પછી તેમની પુત્રવધૂ પોતાનાં બાળકોને અલગ-અલગ લોકોને દત્તક દઈ દે છે. સુપરહિટ ‘એક દૂજે કે લિયે’ બનાવનાર જાણીતા તમિલ નિર્દેશક કે. બાલાચંદર આ સિરિયલના નિર્દેશક હતા.

જેમ ૩૦થી ઉપરની ઉંમરની પેઢી ‘હમલોગ’ સિરિયલમાં અંતે અશોકકુમાર આવતા તેની મિમિક્રી (છન્ન પકૈયા છન્ન પકૈયા) કે તે વાતો યાદ કરે છે તે જ રીતે વર્ષો પછી જ્યારે લોકો આજના સમયને યાદ કરતા હશે, ત્યારે ‘તારક મહેતા કા ઉલ્ટા ચશ્મા’માં છેલ્લે શૈલેષ લોઢાના સૂત્રધાર તરીકેના કામને યાદ કરશે. તેમની ઝડપથી બોલવાની સ્ટાઇલ, હંગામે તો બહોત હોંગે, લેકિન આપ કે ઘર મેં ઠહાકે ગૂંજેંગે, દેખતે રહિયે મેરે સાથ, તારક મહેતા કા ઉલ્ટા ચશ્મા..આ બધું યાદ કરાશે. શૈલેષ લોઢા અભિનેતા બન્યા તે પહેલાં તેઓ કવિ તરીકે ઘણી નામના મેળવી ચુક્યા હતા. તેમને એક હાસ્ય કવિ સંમેલનનું સંચાલન કરતા જોઈ સબ ટીવી (જ્યારે તેને સોની નેટવર્કે ખરીદી નહોતી અને અધિકારી બ્રધર્સની માલિકીની હતી) પર ‘વાહ વાહ’ નામના કવિઓના કાર્યક્રમનું સંચાલન કરવા કહ્યું. તે પછી તો ‘તારક મહેતા…’ સિરિયલ મળી અને પછી તો એ જ નેહા મહેતા સાથે ‘વાહ વાહ ક્યા બાત હૈ’માં એન્કરિંગ પણ કર્યું. તેમાંય બ્રેક લેવાની તેમની સ્ટાઇલ જાણીતી બની હતી. હમ દેતે હૈ અગલે કવિ કા અભી નામ, લેકિન ઈસ વક્ત એક અલ્પવિરામ…

ઉપર વાત કરી તેમ સ્ટાઇલના મામલે અહેસાન કુરૈશી પણ જાણીતા બન્યા. ‘ધ ગ્રેટ ઇન્ડિયન લાફ્ટર ચેલેન્જ’માં તેમની સ્ટાઇલ અને તેમની કહેવાતી હાસ્ય કવિતાએ નિર્ણાયકો શેખર સુમન અને નવજોતસિંહ સિદ્ધુને જ નહીં, એ કાર્યક્રમ જોતા ઘણા ખરા દર્શકોને પેટ પકડીને હસાવ્યા. અહેસાન કુરૈશી મૂળ તો શિક્ષક હતા. પણ આ કાર્યક્રમે તેમના માટે એક નવી ક્ષિતિજ ઉઘાડી દીધી અને પછી તો તેમની ગાડી નિકલ પડી. તેમણે ‘બિગ બોસ’માં સ્પર્ધક તરીકે ભાગ લીધો. ‘બોમ્બે ટૂ ગોવા’ (મહેમૂદવાળી નહીં, સુનીલ પાલવાળી) અને થોડા મહિનાઓ પહેલાં આવેલી ‘એક પહેલી લીલા’માં માનસિંહનું પાત્ર ભજવ્યું અને હવે સબ ટીવી પર આવતી ‘હમ આપ કે ઘર મેં રહતે હૈં’માં પ્રોફેસર ત્રિપાઠીની ભૂમિકા ભજવી રહ્યા છે. દેખો મૈં પહેલે હી બતા દેતા હૂં આપ મુઝે સી..ઇઇરિયસલ  લીજિયે….અને ગધા કહીં કા…ચલ સોરી બોલ…આ તકિયાકલામ સાથે તેમનો અભિનય લોકોને બહુ હસાવે છે.

gujarat guardian, television

રિયાલિટી શો માટેના ભારતીય આઇડિયા

(આ લેખ ગુજરાત ગાર્ડિયનની ફિલ્મ પૂર્તિમાં ‘ટેલિ ટોક’ કૉલમમાં તા. ૨૮ ઑગસ્ટ ૨૦૧૫ના રોજ પ્રકાશિત થયો.)

‘કૌન બનેગા કરોડપતિ’ હોય કે ‘બિગ બોસ’, ‘સચ કા સામના’, ‘ઇન્ડિયા હેઝ ગોટ ટેલન્ટ’, ‘ઇન્ડિયન આઇડોલ’, ‘ઇસ જંગલ સે મુઝે બચાઓ’, ‘કમઝૌર કડી કૌન’, ‘ક્યા આપ પાંચવી પાસ સે તેજ હૈ?’, ‘ફીયર ફેક્ટર ખતરોં કે ખિલાડી’ હોય કે ‘ઝલક દિખલા જા’, આપણા હિન્દી રિયાલિટી શોમાંના મોટા ભાગના વિદેશી રિયાલિટી શોની બેઠી કોપી હોય છે. વિદેશના હોવાથી ત્યાંની સંસ્કૃતિ (અથવા કહો કે વિકૃતિ) મુજબ તેને ઢાળવામાં આવ્યા હોય છે. તેને અહીંના રીતરિવાજો, પસંદગી, પરિવારને ધ્યાનમાં રાખીને બનાવવા જોઈએ, પરંતુ ‘કૌન બનેગા કરોડપતિ’ જેવા અપવાદ (અને તે પણ અમિતાભને કારણે, શાહરુખવાળી સિઝન તો નબળી હતી)ને બાદ કરો તો બહુમતી શોને જેમના તેમ અપનાવવામાં આવ્યા. વિવાદ સર્જવામાં આવ્યા. લફરાં બતાવવામાં આવ્યાં. ઓછાં (અથવા ટૂંકા) કપડાંમાં સેલિબ્રિટીઓને બતાવવામાં આવી.

શું આપણે ત્યાં મૌલિક વિચારવાળા લોકોની કમી છે? શા માટે મસમોટી રકમ દઈને વિદેશી શોના કોપીરાઇટ ખરીદવામાં આવે છે? આવું ગાંડપણ કેમ ટીવી ચેનલો અને નિર્માતાઓને ઉપડ્યું છે? જેમ કેટલીક સિરિયલો મૌલિક વાર્તા (અહીં મૌલિક એટલે જે વિદેશી સિરિયલની કોપી નથી) પરથી બનાવાય છે, તેમ શું રિયાલિટી શો ભારતીય સંસ્કૃતિને અનુરૂપ ન બનાવી શકાય? જો નિર્માતાઓ પાસે આઇડિયાની કમી હોય તો આ રહ્યા કેટલાક આઇડિયા:

૧. બોડી વિથ બ્રેઇન: સજ્જ વિદ્યાર્થીઓ

વર્ષો પહેલાં દૂરદર્શન પર એક શો આવતો. નામ તો વિસરાઈ ગયું છે. તેમાં વિદ્યાર્થીઓ ભાગ લેતા. તેમણે સૈનિકોની તાલીમ હોય તેવી આકરી કસોટીઓ આપવી પડતી, જેમ કે પૂલ પર લટકાતા પસાર થવાનું, કોણી પર સૂતાસૂતાં આગળ વધવાનું, કૂદકા મારતા આગળ જવાનું અને તેમાંય કયો વિદ્યાર્થી સહુથી પહેલાં આ બધી કસોટી પાર કરે છે તે જોવાતું. પછી માઇન્ડ ગેમના રાઉન્ડમાં ઓબ્ઝર્વેશન સહિતનો માઇન્ડ ટેસ્ટ કરાતો. જેમ કે કોઈ ફિલ્મનું દૃશ્ય બતાવી તે અંગે સવાલો પૂછે કે એ દૃશ્યમાં રૂમમાં કેટલી બારી હતી? આવો શો ફરી બને તો જરૂર હિટ રહે અને જોનારાને પણ બોડી માટે જુસ્સો ચડે અને તેમનો ઓબ્ઝર્વેશન પાવર પણ વધે.

૨. તાથૈયા થૈયા: ક્લાસિકલ ડાન્સ પર શો

આપણે ત્યાં અનેક મહાન ક્લાસિકલ ડાન્સ છે. અને પ્રદેશે-પ્રદેશે આવા ડાન્સ જોવા મળે છે. પહેલાં દૂરદર્શનનો જમાનો હતો ત્યારે રાતે ૧૦.૩૦ કે ૧૧ વાગ્યે ક્લાસિકલ ડાન્સના પ્રોગ્રામ આવતા અને તે જોવાની મજા પડતી. તે નૃત્યનાટિકામાં વાર્તા પણ જાણવા મળતી. ડાન્સરનો પરિચય આપતી વખતે એનાઉન્સર બોલતી, “આપ લખનઉ સે હૈ, આપને પં. બિરજુ મહારાજ સે કથ્થક કા પ્રશિક્ષણ લીયા હૈ…”. આપણે ત્યાં કેટલા બધા ક્લાસિકલ ડાન્સ છે: કથ્થક, ભરતનાટ્યમ્, કથકલી, કુચીપુડી, મણિપુરી, મોહિનીયટ્ટમ, ઓડિસી. શું આ બધા ડાન્સનો રિયાલિટી શો ન બની શકે? અત્યારે જે કોઈ ડાન્સ આવે છે તે મોટા ભાગના વિદેશી (તેમાંય મોટા ભાગે પાશ્ચાત્ય) ડાન્સ હિપ હોપ, સાલસા, રોક એન રોલ હોય છે. તેમાં વધુ તો રિધમ અને મૂવમેન્ટ જ હોય છે. ચહેરાના હાવભાવનું મહત્ત્વ નહીંવત્ હોય છે. જ્યારે ભારતીય નૃત્યોમાં ભાવઅંગિમાનું મહત્ત્વ હોય છે. ખરેખર તો ક્લાસિકલ ડાન્સમાં પણ અનેક ફાંટા અને ઘરાના છે. તો, એક નૃત્યને પણ લઈને પણ જો રિયાલિટી શો બનાવવામાં આવે તો પણ શો સારો બની શકે.

૩. યે બોડી મસ્ત હૈ: બોડી બિલ્ડિંગની સ્પર્ધા

કંઈ એવું જ નથી કે જિમમાં જઈએ તો જ બોડી બને. પહેલાંના સમયમાં ક્યાં જિમ હતા? લોકો અખાડામાં જઈને બાવડાં બનાવતાં જ હતા ને. આવા શોના એક સેક્શનમાં સૂર્યનમસ્કારની સ્પર્ધા રાખી શકાય. કોણ વધુ સૂર્યનમસ્કાર કરી શકે છે? બીજા શોમાં કોણ વધુ દંડ બેઠક કરી શકે છે તેવું રખાય. તો ત્રીજા સેક્શનમાં વેઇટ લિફ્ટિંગ જેવું કંઈક રાખી શકાય. આ તો પ્રાથમિક વિચાર છે. તેને વધુ ડેવલપ કરાય તો શો જરૂર હિટ બને અને યુવાનો પણ મોંઘા જિમ પાછળ પૈસા બગાડવાના બદલે આ રીતે ઘરે બેઠા શરીર કસવા પ્રેરાઈ શકે.

૪. ૧૨. વાર્તાકથન

સારી રીતે વાર્તા કહેવી એ એક કળા છે અને આગળ જતાં તે માર્કેટિંગ કે સેલ્સ જેવા વ્યવસાય માટે ઉપયોગી સાબિત થઈ શકે. સ્વાભાવિક છે કે આવા શોમાં બાળકો હોવાનાં. પણ જો ફલક વિસ્તારવું હોય તો યુવાનો કે તેથી મોટા લોકો તેમણે વાંચેલી સારી વાર્તા દા. ત. રવીન્દ્રનાથ ટાગોર કે ટોલ્સટોય વગેરેની ટૂંકમાં કહી શકે. શોના એક રાઉન્ડમાં શીઘ્ર કવિતા કે શીઘ્ર વાર્તા લખવાની સ્પર્ધા પણ રાખી શકાય. 

૫. હમ સાથ સાથ: બીજા પરિવારમાં રહેવા જવું

આપણે ત્યાં મિલનસાર સ્વભાવ ઘટતો જાય છે. એકલતા અને વ્યક્તિવાદ આવતો જાય છે. પહેલાં તો પ્રવાસમાં પણ કોઈ બાજુમાં બેઠું હોય તો તેની સાથે પરિચય કેળવાઈ જતો (‘જબ વી મેટ’ની જેમ). આપણે જમતા કે નાસ્તો કરતા હોય તો તેને ઓફર કરતા. પરંતુ હવે આવું નથી રહ્યું. પરિવારમાંય એડજસ્ટમેન્ટ પ્રોબ્લેમ છે. નાની નાની વાતે અહંકાર ટકરાય છે. રોડ પર કોઈ સાઇડ ન આપે તોય આપણે તેના પ્રત્યે ઉકળી ઊઠીએ છીએ. તો એવો કોન્સેપ્ટ વિચારી શકાય જેમાં સ્પર્ધકે એક પરિવારમાં રહેવાનું હોય? અને તે જેટલો વધુ એડજસ્ટ થઈને રહે તેટલા તેને વધુ માર્ક મળે. આમાં તેના ઝઘડા નહીં બતાવવાના. તો તો પાછો આજના રિયાલિટી શો જેવો જ બની જાય.

૬. કિચન કિંગ મહિલાઓ

ફૂડ ચેનલો પર અને બાકી જનરલ એન્ટરટેઇનમેન્ટ ચેનલો પર પણ રસોઈના રિયાલિટી શો આવે જ છે, પરંતુ આ શોમાં પરંપરાગત વાનગીઓ બનાવવાનું જે જાણતા હોય તેને વધુ માર્ક મળે. આનાથી લુપ્ત થતી જતી પ્રાદેશિક પરંપરાગત વાનગીઓને તો ઉત્તેજન મળશે જ, સાથે આવાં જે હોટલ કે રેસ્ટોરન્ટ હોય તેની જાહેરખબરો પણ મળી શકે.

૭. પધારો મ્હારે દેશઃ લોકગીતોનો શો

પ્રાદેશિક ચેનલો પર આવા શો આવે છે જેમ કે ઈ ટીવી ગુજરાતી (હવે કલર્સ ગુજરાતી) પર કીર્તિદાન ગઢવી દ્વારા સંચાલિત ‘લોકગાયક ગુજરાતી’ શો આવતો હતો. પરંતુ આવા શોના લીધે લોકગીતો જે-તે પ્રદેશ પૂરતા જ સીમિત રહે. એક વિકલ્પ એ ખરો કે તમે બીજી ભાષાની પ્રાદેશિક ચેનલ પર આવા શો આવતા હોય તો તે જોઈ શકો, પરંતુ શા માટે આ જનરલ એન્ટરટેઇનમેન્ટની શ્રેણીમાં આવતી ચેનલ પર પ્રાદેશિક ગીતો આધારિત શો ન આવે? વર્ષો પહેલાં ગજેન્દ્રસિંહના સોનુ નિગમ સંચાલિત ‘સારેગમપ’માં એક વિભાગમાં સ્પર્ધકે લોકગીત ગાવું પડતું હતું, પણ એ એક વિભાગ પૂરતું જ મર્યાદિત હતું. જો આવો કોઈ શો થાય તો પ્રદેશે-પ્રદેશનું સંગીત અને તેના શબ્દો માણવાની મજા પડી જાય, પછી ભલે એ શબ્દોના અર્થ ન સમજાય. અને હા, જો તેની સાથે તેના ભાષાંતરની રીતે હિન્દીમાં કે અંગ્રેજીમાં સબટાઇટલ મૂકાય તો તો ઓર મજો પડી જાય.

૮. પરંપરાગત બાબતોની સ્પર્ધા

પરંપરાગત કેટલીક બાબતો વિસરાઈ રહી છે. દા. ત. સાડી પહેરતાં ઘણી યુવતીઓને નહીં આવડતું હોય. તો સ્પર્ધામાં એવું રાખી શકાય કે કોણ ઝડપથી સાડી પહેરી શકે છે.  કે પછી કયો યુવાન ઝડપથી ધોતિયું પહેરી શકે છે. લગ્નના રિવાજો કયા કયા છે, તે અંગે કોણ વધુ જાણે છે?  ઘરમાં મંદિર કયા ખૂણામાં હોવું જોઈએ, શિવના મંદિરમાં નંદી ગર્ભગૃહની અંદર હોય કે બહાર આવા પ્રશ્નો પૂછી શકાય. આવા બીજા રિવાજો વિશે પણ સ્પર્ધા રાખી શકાય.

૯. ભારતીય ગ્રંથો પર ક્વિઝ શો

આ લેખક જ્યારે આઠમા ધોરણમાં હતો ત્યારે તેણે નાનાભાઈ ભટ્ટના પુસ્તક ‘મહાભારતનાં પાત્રો’ પર આધારિત ભાવનગરના આંતર શાળા ક્વિઝ શોમાં ભાગ લીધો હતો. આનો ફાયદો એ થયો કે મહાભારત લગભગ મોઢે થઈ ગયું. ભારતીય ગ્રંથો પર આવો કોઈ ક્વિઝ શો શા માટે ન રાખી શકાય? તેમાં રામાયણ, મહાભારત, ગીતા, શિક્ષાપત્રી, ગુરુગ્રંથ સાહિબ, કુરાન, બાઇબલ જેવા ગ્રંથોનો સમાવેશ કરી શકાય. હિન્દુ સ્પર્ધકોને હિન્દુ ગ્રંથો વિશે પૂછવાનું, હિન્દુ ઇતર સ્પર્ધકોને તેમના પંથ-સંપ્રદાયનાં પુસ્તકોને લગતા સવાલો પૂછી શકાય.

૧૦. લોકકળા પર આધારિત શો

ભારતમાં પ્રદેશે-પ્રદેશે લોકકળાનું વૈવિધ્ય વિપુલ પ્રમાણમાં છે. આદિવાસીઓની કળા, કચ્છની ભરતગૂંથણની કળા, કેરળની માર્શલ આર્ટ કલરિપયટ્ટુ, ગુજરાતના ગરબા, બેડા નૃત્ય, આ બધા પર આધારિત એક શો ન બનાવી શકાય? ઇન્ડિયા હેઝ ગોટ ટેલન્ટમાં ભારતીય કળાના ચમકારા જોવા મળી જાય છે, પરંતુ તેમાં બીજા દેશોની કળાની ઘૂસણખોરી પણ થઈ જાય છે.

૧૧. શાસ્ત્રીય સંગીતનો શો

કમનસીબે આપણે ત્યાં સારી વસ્તુ છે તેની મજાક બનાવી દેવામાં આવે છે. કોઈ યુવાને શિખા (ચોટલી) રાખી હશે તો તેની મજાક ઉડાવાશે. કોઈ શુદ્ધ હિન્દી બોલશે તો તેની મજાક ઉડાવાશે. પણ જે ધર્મ-સંપ્રદાયો ઉગ્ર છે તેમની મજાક ઉડાવવાની હિંમત કોઈ નહીં કરે. આવું જ શાસ્ત્રીય સંગીત બાબતે થઈ ગયું છે.  શાસ્ત્રીય સંગીત એટલે માત્ર ‘આ…આ…આ..’ એવું નથી. શાસ્ત્રીય સંગીત એટલે શાંતિ-શાતા આપનારું સંગીત. એમાંય સેંકડો રાગ-રાગિણીઓ. તેનો શો જરૂર હિટ રહે. તેમાં જજ જે રાગ કહે તે રાગનું ગીત ગાવાનું. કોઈ રાગનું ગીત સંભળાવે તો તે રાગ ઓળખવાનો. કોઈ ગીત હોય તેની સરગમ કહી બતાવવાની. આવું તો ઘણું બધું આ શો માટે વિચારી શકાય. દૂરદર્શન પર તાજેતરમાં ‘નાદભેદ’ નામનો એક આવો જ શો આવ્યો હતો. પરંતુ હવે એક પ્રશ્ન એ છે કે દૂરદર્શન તેના શોનું માર્કેટિંગ કરતું નથી. તેથી આવા શોની જાણ થતી નથી. આ જ રીતે શાસ્ત્રીય સંગીતના વાદનનો શો પણ રાખી શકાય.

૧૨. દેશી રમતોનો શો

આપણે ત્યાં કબડ્ડીનો શો ચાલુ થયો છે તે આનંદની વાત છે. પણ આ સિવાય ઘણી રમતો છે. તે એક-એક રમતોને લઈને પણ એક-એક શો બનાવી શકાય અથવા તેમાંની કેટલીક રમતોને એક જ શોમાં વણી લઈ શકાય. એક જ શોમાં વણવી હોય તો પહેલા રાઉન્ડમાં અમુક રમત, બીજા રાઉન્ડમાં બીજી રમત એમ રાખવાની. દા. ત. સંગીત ખુરશી, ખો, નારગેલ, આંધળોપાટો, લંગડી,  હોડી રેસ, બળદ દોડ, આંબલીપીપળી…વિચારવા બેસો તો આવી ઘણી રમતો યાદ આવશે. પ્રદેશે-પ્રદેશે પણ પરંપરાગત રમતોનું વૈવિધ્ય છે જ.

film, gujarat guardian

નીના ગુપ્તા: હવે કુંવારી મા બનવાનો પસ્તાવો થાય છે

કેટલાક કલાકાર એવા હોય છે જેના વિના ઇતિહાસ અધૂરો રહે. દૂરદર્શન અને ટેલિવિઝનનો ઇતિહાસ લખાશે ત્યારે નીના ગુપ્તાનું નામ પણ તેમાં શિરમોર હશે. વિચાર તો કરો, ૧૯૮૫માં દર બુધવારે દૂરદર્શન પર આવતી ‘ખાનદાન’ સિરિયલમાં કેતકીનું પાત્ર ભજવનારી નીના ગુપ્તાએ માઇલસ્ટોન બની ગયેલી સિરિયલ ‘બુનિયાદ’માં માસ્ટર હવેલીરામના સૌથી નાના અને નટખટ દીકરા રોશન (મઝહર ખાન)ની પત્ની રજ્જોની ભૂમિકા ભજવી હતી.

પછી તો શ્યામ બેનેગલની ‘ભારત એક ખોજ’, વેદ રાહીની કાશ્મીરની પૃષ્ઠભૂમિ પર આધારિત સિરિયલ ‘ગુલ ગુલશન ગુલફામ’ (જેનું શીર્ષક ગીત આવું હતું: મુસ્કુરાતી સુબહ કી ઔર ગુનગુનાતી શામ કી યે કહાની ગુલ કી હૈ,  ગુલશન કી હૈ, ગુલફામ કી) , ડૉ. ચંદ્રપ્રકાશ દ્વિવેદીની ‘ચાણક્ય’, ‘ગુમરાહ’ જેવી સિરિયલો કરી તો દૂરદર્શન પર પહેલી સિરિયલ નિર્દેશક તરીકે ‘દર્દ’, સ્ટાર પ્લસ પર પોતે નિર્માણ અને નિર્દેશિત કરેલી ‘સાંસ’ અને ‘પલછિન’ જેવી સિરિયલો પણ આપી. ‘સાંસ’ અને ‘પલછિન’નાં શીર્ષક ગીતો ગુલઝારે લખ્યાં હતાં અને ખૂબ જ સારાં બન્યાં હતાં. ‘સાંસ’નું ‘સાંસે સદા નહીં રહેતી’ ગીત હરિહરને ગાયું હતું તો ‘પલછિન’નું ‘કોઈ અટકા હુઆ હૈ પલ શાયદ’ ગઝલ માસ્ટર જગજીતસિંહે ગાયું હતું. (એ વખતે આજની જેમ સિરિયલોમાં શીર્ષક ગીત પહેલા હપ્તામાં જ દેખાડી દે તેવું નહોતું. સિરિયલની શરૂઆતમાં શીર્ષક ગીત આખું આવતું અને કલાકારોના નામ પણ સ્પષ્ટ વંચાય તેમ અને તેમના ચહેરા સાથે આવતા, જેથી કલાકારો વિશે જાણવા પણ મળતું.)

‘ધૂંધ’, ‘જુનૂન’, ‘સિસકી’, ‘ક્યોં હોતા હૈ પ્યાર’, ‘દેસ મેં નિકલા હોગા ચાંદ’, ‘જસ્સી જૈસી કોઈ નહીં’, ‘સાત ફેરે’ અને ‘લેડિઝ સ્પેશિયલ’ જેવી સિરિયલો પણ નીના ગુપ્તાની કારકિર્દીમાં ઉલ્લેખનીય સિરિયલો છે. ‘કૌન બનેગા કરોડપતિ’ પછી ટૂંકા ગાળામાં શરૂ થયેલા ઈનામી શો ‘કમઝૌર કડી કૌન’માં નિર્દયી સંચાલિકા તરીકે પણ નીના ગુપ્તાએ લોકોની ટીકા સહન કરી હતી.

નીના ગુપ્તાની વાત આવે એટલે તેની કુંવારી માની ઇમેજ તરીકે બોલ્ડ એન્ડ બ્યૂટિફૂલ તરીકેની પહેલી સ્મૃતિ માનસપટ પર ઉભરી આવે, પરંતુ નીના ગુપ્તાએ કલા ક્ષેત્રે કરેલું પ્રદાન આ સ્મૃતિ ભૂંસી નાખે છે. ૪ જુલાઈ ૧૯૫૯ના રોજ દિલ્હીમાં જન્મેલી નીના ગુપ્તાએ સંસ્કૃતમાં એમ. ફિલ કર્યું છે! તેણે નવી દિલ્હીની નેશનલ સ્કૂલ ઑફ ડ્રામામાં પણ અભ્યાસ કર્યો. એ જ તો કારણ છે કે તે આટલી અભિનય અને નિર્દેશનની સૂજબૂજ ધરાવે છે. બાળક તરીકે તેણે સનાવરની લોરેન્સ સ્કૂલમાં અભ્યાસ કર્યો. તેણે માત્ર ટીવી અને ફિલ્મોમાં જ કામ નથી કર્યું. ‘સૂર્ય કી અંતિમ કિરણ સે લે કે સૂરજ કી પહેલી કિરણ તક’, ‘મેરા વો મતલબ નહીં થા’ જેવાં નાટકો પણ કર્યાં છે.

તેણે પહેલી ફિલ્મ કરી વિનોદ પાંડેની (જેણે બાદમાં શેખર સુમનને લઈને દૂરદર્શન પર ‘રિપોર્ટર’ નામની સિરિયલ બનાવી હતી) ‘યે નઝદિકિયાં’. આ ફિલ્મમાં શબાના આઝમી, માર્ક ઝુબેર, પરવીન બાબી હતાં. નીના ગુપ્તાએ તેમાં પોતાના નામનું એટલે કે નીના નામનું પાત્ર જ ભજવેલું. તેમાં લોકોએ તેની નોંધ ન લીધી, પરંતુ રિચર્ડ એટનબરોની ફિલ્મ ‘ગાંધી’માં તો એક-એકથી ચડિયાતા હીરો હતા અને ફિલ્મ પણ માસ્ટર પીસ બની હતી. તેમાં નીના ગુપ્તાએ ગાંધીજીની સાથે રહેતાં આભા ગાંધીનું પાત્ર ભજવી પોતાની અમીટ છાપ છોડી દીધી. જગજિતનાં અમર ગીતો ‘યે તેરા ઘર યે મેરા ઘર’ અને ‘તુમ કો દેખા તો યે ખયાલ આયા’ તો બધાને યાદ હશે, પરંતુ તે ‘સાથ સાથ’ ફિલ્મનાં હતાં તે ઓછાને યાદ હશે.

આ ફિલ્મ નિર્માણ કરી હતી દિલીપ ધવને. એ જ દિલીપ ધવન જે ‘નુક્કડ’માં ગુરુ અને ‘હમ સાથ સાથ હૈ’ ફિલ્મમાં આલોકનાથની દીકરી નીલમનો જેઠ બન્યો હતો. આ ફિલ્મના એડિટર હતા ડેવિડ ધવન જે બાદમાં કોમેડી ફિલ્મના નિર્દેશક બન્યા. તેમાં મજાની વાત એ હતી કે તેના ઘણા કલાકારો તે વખતે સંઘર્ષ કાળમાં હતા પરંતુ પછીથી ખૂબ જાણીતા બન્યાં. તેમનાં નામો ફિલ્મમાં તે જ હતા, જેમ કે કોમેડિયન સતીશ શાહનું નામ સતીશ શાહ જ હતું, અવતાર ગિલનું નામ અવતાર હતું, કિરણ વૈરાલેનું નામ કિરણ હતું, રાકેશ બેદીનું નામ રાકેશ હતું, જાવેદ ખાન (‘રામ તેરી ગંગા મૈલી’માં મંદાકિનીનો પતિ બનવા માગતો મંગલુ)નું નામ જાવેદ હતું. આ જ રીતે નીના ગુપ્તાનું નામ પણ આ ફિલ્મમાં નીના હતું. આ બધાં કૉલેજમાં સાથે ભણતાં હતાં. ચશ્મા અને છુટ્ટા વાળમાં નીના કેટલી સુંદર લાગતી હતી! અત્યારે ક્લાસિક ફિલ્મ ગણાતી ‘જાને ભી દો યારોં’માં પણ ‘સાથ સાથ’ની જેમ જ સંઘર્ષ કાળના, પરંતુ પાછળથી ખૂબ ખ્યાતિ પામેલા કલાકારો હતા. તેમાં નીના ગુપ્તાએ તનેજા (પંકજ કપૂર) નામના બિલ્ડરની સાથીની ભૂમિકા કરી હતી જે કમિશનર ડીમેલો (સતીશ શાહ)ને સિડ્યુસ કરે છે.

જોકે નીના ગુપ્તાની ફિલ્મો અને ટીવી સિરિયલોના કારણે છાપ જ કઠોર વ્યકિતની બની ગઈ અને તેમાં ઉમેરો થયો તેના કુંવારા માતૃત્વનો એટલે તે છાપ મજબૂત બની. તેણે જે પણ ફિલ્મો અને ટીવી સિરિયલો કરી તે તે જમાનામાં તો શું, આજના જમાનામાં પણ બોલ્ડ કહેવાય તેવું જ હતું.  એટલે ખરા અર્થમાં તે એવી વ્યક્તિ હતી જેણે ઓન સ્ક્રીન અને ઑફ સ્ક્રીન એક સરખા વ્યક્તિત્વને જીવ્યું છે. દા. ત. ‘ઉત્સવ’માં તે ગણિકા બની હતી. તે સજ્જલ (દક્ષિણના અભિનેતા શંકર નાગે આ પાત્ર ભજવ્યું હતું) નામના ક્રાંતિકારીની પ્રેમિકા હતી અને એક દૃશ્યમાં સજ્જલ તેને મળવા આવે છે. ત્યાં દરવાજા પર વેશ્યાલયના લોકો ખટખટાવા લાગે છે. સજ્જલ કહે છે કે તું ચાળીસ સુધીની ગણતરી કર. ત્યાં સુધીમાં મારું કામ પૂરું થઈ જશે. નીના ગુપ્તા ચાળીસ સુધીની ગણતરી કરે છે. સજ્જલ તેની સાથે સેક્સ માણી ભાગી જાય છે. શ્યામ બેનેગલની યાદગાર આર્ટ ફિલ્મ ‘મંડી’માં પણ નીના ગુપ્તાએ બસંતી નામની વેશ્યાની ભૂમિકા કરી હતી જેનો ફોટો ફોટોગ્રાફર ઓમ પુરી પાડી લે છે અને તે તથા નસીરુદ્દીન શાહ તેની સાથે ઝઘડે છે.

એ જ નીના ગુપ્તા ‘સ્વર્ગ’ ફિલ્મમાં રાજેશ ખન્નાના સાવકા અને નાના ભાઈ દિલીપ ધવનની પત્ની બને જે તેના જેઠ – જેઠાણી અને નણંદની સાથે કડવો વ્યવહાર કરે. સુનીલ શેટ્ટીની પહેલી ફિલ્મ ‘બલવાન’માં નીના ગુપ્તાએ એક ઇન્સ્પેક્ટરની વિધવાની ભૂમિકા ભજવી હતી જે સુનીલ શેટ્ટીને ભાઈજી (ડેની) સામે લડવા પ્રેરે છે. એ પછી સુભાષ ઘઈની ફિલ્મ ‘ખલનાયક’ આવી અને તેમાં માધુરી દીક્ષિત સાથે ‘ચોલી કે પીછે’ ગાતી નીના ગુપ્તા દેખાઈ. ગીતની સાથે માધુરી અને નીના ગુપ્તા પણ લોકપ્રિય બની ગયાં. પરંતુ એ ફિલ્મમાં નીના ગુપ્તાનું નામ શું હતું એ બહુ ઓછાને યાદ હશે. તેનું નામ હતું ચંપા જેને ગંગા (માધુરી) નાચવા-ગાવાની ગુરુ માનતી હોય છે. આ જ રીતે અત્યારે ઘણી સિરિયલોમાં એક ગીત સાંભળવા મળે છે, ‘બન્નો તેરી અંખિયાં સૂરમેદાની’. ‘દુશ્મની’ ફિલ્મનું આ ગીત પડદા પર ફિલ્માવાયું હતું નીના ગુપ્તા પર. નીના ગુપ્તાનું કામ ‘વો છોકરી’ નામની આર્ટ ફિલ્મમાં પણ ઘણું વખાણાયું હતું જેના માટે તેને રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર પણ મળ્યો હતો. ‘વો છોકરી’માં તે પલ્લવી જોશીની વિધવા માતાની ભૂમિકા કરે છે જે એક રાજકારણી પરેશ રાવલના પ્રેમમાં પડી જાય છે.

નીના ગુપ્તાએ એક સમયે ફિલ્મ-સિરિયલને છોડી દેવાનું વિચારી હોટલમાં રિસેપ્શનિસ્ટ બનવાનું વિચાર્યું હતું તે કોણ માનશે? પણ વાત સાચી છે. ‘સાંસ’ સિરિયલ બનાવી ત્યારની વાત છે. તેણે આ સિરિયલની દરખાસ્ત ઝી ટીવીને કરી હતી. દૂરદર્શનની બાબુશાહીની માથાકૂટમાં તે પડવા માગતી નહોતી. ઝી ટીવી સાથે લેખક કમલેશ પાંડે (‘તેજાબ’ ફિલ્મના લેખક) સંકળાયેલા હતા. તેમણે પાઇલોટ એપિસોડ જોઈને કહી દીધું: નિર્દેશન સારું નથી. નીનાએ પૂછ્યું: શું ખામી છે. કમલેશ સમજાવી ન શક્યા. કદાચ નીનાને નિર્દેશક તરીકે સ્વીકારવું અઘરું હતું. આથી તેણે તાજ હોટલમાં રિસેપ્શનિસ્ટ માટે અરજી કરી. તેને નોકરી મળી પણ ગઈ. એવા જ સમયે તેને સ્ટાર પ્લસમાંથી જાણવા મળ્યું કે તેની સિરિયલ મંજૂર થઈ ગઈ છે. જે કુંવારી માતા હતી તેણે એક પત્નીની લાગણી કેવી હોઈ શકે તેનું અદ્ભુત ચિત્રણ આ સિરિયલમાં કર્યું હતું. કંવલજીતસિંહ, નીના પોતે અને કવિતા કપૂરના ટ્રાયેંગલે સિરિયલને ખૂબ જ લોકપ્રિય બનાવી હતી. નવલકથા પરથી તો સિરિયલો બને પણ કદાચ પહેલી વાર આ સિરિયલ પરથી નવલકથા બનવાની હતી.

નીના ગુપ્તાનો વિવિયન રિચાર્ડ્સ સાથેનો કિસ્સો જાણીતો છે. તે તેના પ્રેમમાં પડી ગઈ હતી અને તેના થકી તેણે મસાબા નામની દીકરીને જન્મ આપ્યો. એકલા હાથે તેને ઉછેરી તે પણ જાણીતું છે. પરંતુ એ બહુ ઓછું જાણીતું છે કે હવે નીના ગુપ્તાને તેના આ પરાક્રમ પર અફસોસ થાય છે. નીનાને ‘સાથ સાથ’ ફિલ્મ તેની પહેલી ભૂલ લાગે છે તો કુંવારી માતા બનવા માટે પણ પસ્તાવો થાય છે. એ વખતે કંઈક કરી દેખાડવાના જોશમાં તેણે આ પગલું ભરી લીધું, પરંતુ પછી તેને લગ્ન કરવા હતા તો કોઈ તૈયાર નહોતું થતું. વિવિયન રિચાર્ડસ પહેલાં તેને અભિનેતા આલોકનાથ સાથે તેમજ શાસ્ત્રીય ગાયક પં. જશરાજના દીકરા, ‘અંતાક્ષરી’ ફેમ દુર્ગા જશરાજના ભાઈ અને ‘માલગુડી ડેઝ’, ‘સલીમ લંગડે પે મત રો’ ફેમ સંગીતકાર શારંગદેવ સાથે સંબંધ હતા. એક પુરુષ જેનું નામ નીના આપતી નથી તેણે પણ લગ્નની ના પાડી દીધી. શારંગદેવના ઘરમાં તે રહેવા જતી રહી હતી, પરંતુ શારંગદેવે લગ્ન કરવા ના પાડી દીધી. નીનાને તે વખતે હતું કે જો પ્રેમ કરતા હોય અને પુરુષ વચનબદ્ધ હોય તો પછી લગ્નની શું જરૂર? તે પછી તેના વિવિયન રિચાર્ડ્સ સાથેના સંબંધો થયા.

નીનાની માતાનું કેન્સરથી મૃત્યુ થયું. નીનાના જીવનમાં તેના પિતા આર. એન. ગુપ્તાનો ફાળો ઘણો બધો એટલે ઘણો બધો રહ્યો છે. તેના અપરિણીત હોવા છતાં વિવિયનની દીકરી મસાબાને જન્મ આપવાના નિર્ણયના તેઓ શરૂઆતમાં (સ્વાભાવિક જ) વિરોધી હતા પરંતુ પછી તેમણે જબરદસ્ત ટેકો આપ્યો. તેઓ તેની સાથે મુંબઈ રહેવા આવતા રહ્યા હતા. રિચાર્ડ્સનું પણ ખાતું એવું જ હતું. તે ભારતીય તો હતો નહીં. તેથી તેને પ્રેમ વ્યક્ત કરતા ન આવડે. અલબત્ત એ નીના અને તેની દીકરી મસાબાના સંપર્કમાં જરૂર રહે, પણ તેમાં તે અનિયમિત. ક્યારેક તો ત્રણ-ત્રણ વર્ષ સુધી ફોન ન કરે. તે સામેથી નીના માટે કોઈ વસ્તુ ન લાવે, પણ જો નીના તેની પાસે કોઈ ચીજ માગે તો તેને શોધવા આકાશ-પાતાળ એક કરી નાખે. આજે નીના સ્વીકારે છે કે ભારતમાં કોઈએ કુંવારી માતા ન બનવું જોઈએ. એકલા હાથે બાળકને ઉછેરવું ખૂબ જ અઘરું છે.

નીનાને પણ લગ્નની જરૂરિયાત સમજાઈ એટલે તેણે ૪૯ વર્ષની ઢળતી વયે ‘પ્રાઇસ વોટરહાઉસ કૂપર્સ’માં ભાગીદાર વિવેક મહેરા સાથે લગ્ન કરી લીધાં. બંને એકબીજાને ૧૪ વર્ષથી જાણતાં હતાં. નીના તેની દીકરી મસાબા અને પિતા સાથે દિલ્હી રહેવા જતી રહી હતી. તેને અછબડાં થયા અને તે વખતે તેણે લગ્નનો નિર્ણય લીધો. આજે નીના ગુપ્તા તમામ સ્ત્રીસ્વતંત્રતાની ઝંડેધારી સ્ત્રીઓને કહેવા માગે છે, ‘ભારતમાં અને સમાજમાં રહેવું હોય તો તમારે લગ્ન કરવા જ જોઈએ.’ નીનાની દીકરી મસાબાએ તેની માતાની જેમ ભૂલ કરી નથી. તે ‘ગજિની’, ‘જૂઠા હી સહી’ ફેમ નિર્માતા મધુ મન્ટેના સાથે પરણી ગઈ છે.

(ગુજરાત ગાર્ડિયન દૈનિકની શુક્રવારની પૂર્તિમાં ‘બર્થડે બેશ’ કૉલમમાં તા.૩/૭/૧૫ના રોજ આ લેખ છપાયો.)