national, sanjog news, vichar valonun

નહેરુ માનતા હતા કે દેશની રક્ષા કરવા સેનાની જરૂર જ નથી, પોલીસ પૂરતી છે!

(વિચાર વલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, તા.૧૩/૫/૧૮)

કર્ણાટકની ચૂંટણીની સાથેસાથે એક વિવાદ સર્જાયો. વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ સેનાના જનરલો સાથે પ્રથમ વડા પ્રધાન નહેરુએ કરેલા વર્તનની વાત ઊછાળી. કૉંગ્રેસે તેનો વિરોધ કર્યો. કૉંગ્રેસના વિરોધને શેખર ગુપ્તા જેવા પત્રકારે પીઠબળ પૂરું પાડ્યું. નહેરુ-ગાંધી પરિવાર કેન્દ્રિત કૉંગ્રેસ તો લાલબહાદુર શાસ્ત્રીને ભૂલાવી દેવા માગતી હોય તે સ્વાભાવિક છે, પરંતુ શેખર ગુપ્તા જેવા પત્રકાર પણ કૉંગ્રેસની જ ચાલ રમે તે કેવું કહેવાય? એક સમાચારપત્રમાં શેખર ગુપ્તાએ લખ્યું કે “૧૯૭૧ને બાદ કરતાં કોઈ પણ યુદ્ધમાં ભારતની સ્પષ્ટ જીત હાંસલ નથી થઈ.”
શેખર ગુપ્તા કદાચ ભૂલી ગયા કે ૧૯૪૭માં પાકિસ્તાને હુમલો કર્યો ત્યારે ભારતે તેને મારી ભગાડ્યું હતું, એ તો નહેરુ આ પ્રશ્નને સંયુક્ત રાષ્ટ્રોમાં લઈ ગયા એટલા માટે અડધું કાશ્મીર પાકિસ્તાન પચાવી શક્યું. આ જ રીતે ૧૯૬૫ના યુદ્ધમાં પણ ભારતની ટાંચાં સાધનો (તેના માટે પણ નહેરુ જવાબદાર છે જેની વાત આ લેખમાં આગળ લખીશ) છતાં જીત થઈ હતી.

જો શેખર ગુપ્તા જીતને રાજદ્વારી રીતે પણ આંકતા હોય તો તો કારગીલને બાદ કરતાં એકેય યુદ્ધમાં ભારતની સ્પષ્ટ જીત થઈ જ નથી કારણકે દર વખતે ટેબલ પર મંત્રણામાં ભારતના રાજકીય નેતાઓએ પાકિસ્તાનના નેતૃત્વ સામે શરણાગતિ જ સ્વીકારી છે. કારગીલ વખતે પણ આવું થવાની શક્યતા હતી. નવાઝ શરીફ અમેરિકામાં પ્રમુખ બિલ ક્લિન્ટનને મળવા ધસી ગયા હતા, બિલે પણ અટલજીને તેડું પાઠવ્યું હતું પરંતુ અટલજીએ સ્પષ્ટ ના પાડી દીધી અને કહ્યું, “પહેલાં શરીફને કહો, સેના પાછી ખેંચે પછી જ બીજી બધી વાત.” બિલ ક્લિન્ટનના વિશેષ સહાયક બ્રુસ રિએડલે આજથી બરાબર ૧૬ વર્ષ પહેલાં એટલે કે ૧૯ મે ૨૦૦૨ના રોજ આ વાત કહી હતી.

નહેરુનું સેના વિશેનું દર્શન કેવું હતું? જાણીને હસવું આવશે. સેના વિશેના ઇતિહાસકાર શિવ કુણાલ વર્માએ ‘૧૯૬૨: ધ વૉર ધેટ વૉઝન્ટ’માં લખ્યું છે તે સંદર્ભ સાથે વાત કરીએ.

૧૯૩૮માં ગાંધીજીએ સુભાષચંદ્ર બોઝને (ત્રાગા કરીને) હાંસિયામાં ધકેલી દીધા અને કૉંગ્રેસ છોડવા વિવશ કર્યા. બોઝ એક માત્ર રાજકીય નેતા હતા જે સેનાનું મહત્ત્વ સમજતા હતા. બોઝના ગયા બાદ અને સરદાર પટેલના મૃત્યુ બાદ એક પણ વ્યક્તિ નહોતી જે સેનાના પુનર્ગઠન માટે પ્રેરણા આપી શકે જે આ દેશને દુશ્મનોથી બચાવી શકે.

૧૯૨૮માં જ હકીકતે નહેરુના સેના વિશેના વિચારો સ્પષ્ટ થઈ ગયા હતા જે સ્વતંત્રતા પછી પણ અકબંધ રહ્યા હતા. કેરળમાં પ્રાંતીય પરિષદમાં તેમણે કહેલું: “ભારતને એકેય દિશા તરફથી ખતરો નથી. અને જો ખતરો ઊભો થશે તો પણ આપણે તેમને પહોંચી વળશું.” કદાચ માની લઈએ કે આદર્શવાદી નહેરુ ત્યારે પાકિસ્તાનની સંભવિત રચનાથી અજાણ હોય. પરંતુ જ્યારે પાકિસ્તાનની રચના થઈ ચૂકી હતી ત્યારે?

સ્વતંત્રતા પછી બ્રિટિશ વ્યક્તિ લૅફ્ટ. જનરલ રૉબર્ટ લૉકહાર્ટ ભારતીય સેનાના વડા હતા. તેઓ વડા પ્રધાન નહેરુ આગળ સેના વિશેની યોજના લઈને ગયા. તેમને હતું કે સરકાર આ બાબતે ઉત્સાહ દેખાડશે. સંરક્ષણ નીતિ પર કોઈ દિશાનિર્દેશ આપશે. તેઓ મેજર જનરલ ‘જિક’ રૂદ્રની ઑફિસમાં નિસ્તેજ પાછા ફર્યા. (મેજર જનરલ ‘જિક’ રૂદ્રની આત્મકથામાં પણ આ વાત નોંધાયેલી છે.) તેમને પૂછવામાં આવ્યું ત્યારે તેમણે કહ્યું, “વડા પ્રધાને મારા કાગળ પર એક નજર જ ફેંકી અને ગુસ્સે થઈ ગયા. “રબિશ! રબિશ!” નહેરુ બરાડી ઊઠ્યા હતા. આપણને કોઈ સંરક્ષણ યોજનાની જરૂર નથી. આપણી નીતિ અહિંસાની છે. આપણને સૈન્ય પડકાર નથી (આપણી પર કોઈ આક્રમણ કરવાનું નથી). સેનાને વિખેરી નાખો. આપણી સુરક્ષા જરૂરિયાતો પૂરી કરવા પોલીસ જ પૂરતી છે!” પોલીસથી દેશની સીમાનું રક્ષણ થાય તેવું નહેરુ સમજતા હતા. તેમને વધુ પડતા લાગણીશીલ સમજવા કે મૂર્ખ?
“જિક”ની આત્મકથા અનુસાર, કાશ્મીર જે કંઈ ભારત પાસે બચ્યું તેમાં નહેરુનો કોઈ ફાળો નહોતો, પણ એ બચ્યું હતું સેનાના કારણે. જોકે ૧૯૭૧ના યુદ્ધની જીતના હીરો જનરલ સામ માણેક શૉ મુજબ તો જ્યારે પાકિસ્તાને કબીલાઈઓની મદદથી કાશ્મીર પર આક્રમણ કરી દીધું ત્યારે નહેરુને તેને બચાવવાની ઉતાવળ નહોતી. લેખક પ્રેમશંકર ઝા ‘કાશ્મીર ૧૯૪૭, રાઇવલ વર્ઝન્સ ઑફ હિસ્ટરી’ નામના પુસ્તકમાં જનરલ શૉનો ઇન્ટરવ્યૂ મૂક્યો છે. તેમાં માણેક શૉએ એ સમયનું વર્ણન કરતા કહ્યું હતું, “બપોરના ૨.૩૦ વાગ્યા હતા. જનલર સર રૉય બુચર મારા રૂમમાં દાખલ થયા અને કહ્યું, “એહ, તમે જાવ અને તમારું ટૂથબ્રશ લઈ લે. તમારે વી. પી. મેનન સાથે શ્રીનગર જવાનું છે. ફ્લાઇટ ચાર વાગે ઉડાન ભરશે. “ મેં (શૉએ) પૂછ્યું, “હું શા માટે, સાહેબ?”

બુચરે કહ્યું કે કાશ્મીરની સ્થિતિ ચિંતાજનક છે. શૉ તે વખતે ડિરેક્ટૉરેટ ઑફ મિલિટરી ઑપરેશન્સ હતા. તેઓ સમગ્ર ભારત, પશ્ચિમી સીમા, પંજાબ બધે જ ચાલતાં ઑપરેશન માટે જવાબદાર હતા. કાશ્મીરની પરિસ્થિતિ તેમને ખબર હતી. આજે કૉંગ્રેસ સહિત ઘણા લોકોને મોહમ્મદ અલી ઝીણા માટે પ્રેમ છલકાય જાય છે પરંતુ ઝીણાએ અખંડ ભારતમાં ડાયરેક્ટ ઍક્શન દ્વારાં રમખાણો તો ભડકાવ્યાં જ પરંતુ અલગ પાકિસ્તાન લઈને પણ તેમને ચેન નહોતું પડ્યું.

શૉએ એ ઇન્ટરવ્યૂમાં કહ્યું કે પાકિસ્તાનની સેના, કબીલાઈ લોકો તે વખતે કાશ્મીરમાં રેઇડ કરી રહ્યા હતા, બળાત્કારો કરી રહ્યા હતા. જોકે તે અમારા માટે સારું હતું. મહારાજાની સેનામાં ૫૦ ટકા મુસ્લિમો અને ૫૦ ટકા ડોગરાઓ હતા. મુસ્લિમોએ તે વખતે બળવો કરી દીધો હતો અને પાકિસ્તાની સેના સાથે જોડાઈ ગયા હતા. મહારાજા હરિસિંહને ભારતમાં જોડાવા માટે મનાવવા સરદાર પટેલ અને વી. પી. મેનન ગયા હતા. મહારાજા માની ગયા. સરદાર, મેનન અને જનલર શૉ ફ્લાઇટમાં દિલ્લી પાછા આવી ગયા.

માઉન્ટબેટનની અધ્યક્ષતામાં કેબિનેટની બેઠક મળી રહી હતી. નહેરુ, સરદાર પટેલ, સરદાર બલદેવસિંહ સહિતના પ્રધાનો હાજર હતા. સરદાર બલદેવસિંહ સંરક્ષણ પ્રધાન હતા. માઉન્ટ બેટને મને (માણેક શૉને) પૂછ્યું, “કમ ઑન માણેકજી, (કાશ્મીરમાં) સેનાની શું સ્થિતિ છે?” માણેક શૉએ વિગતો આપીને કહ્યું કે આપણે સેનાને તાબડતોબ ફ્લાઇટમાં કાશ્મીર નહીં મોકલીએ તો આપણે શ્રીનગર ગુમાવી બેસીશું, કારણકે સડક માર્ગે જવામાં દિવસો લાગી જશે અને જો કબીલાઈઓના હાથમાં ઍરપૉર્ટ આવી ગયું તો આપણે સેનાને ફ્લાઇટ દ્વારા પણ નહીં મોકલી શકીએ.”
માણેક શૉએ એ ઇન્ટરવ્યૂમાં કહ્યું હતું, “હંમેશની જેમ નહેરુ સંયુક્ત રાષ્ટ્રો, રશિયા, આફ્રિકા, ઈશ્વર વિશે વાતો કરતા રહ્યા. આખરે સરદાર પટેલે તેમનો પિત્તો ગુમાવ્યો. તેમણે સીધું જ પૂછ્યું, “જવાહરલાલ, તમારે કાશ્મીર જોઈએ છે કે પછી તમે તેને આપી દેવા માગો છો?” તેમણે (નહેરુએ) કહ્યું, “હા, હું કાશ્મીર ઈચ્છું છું.” પટેલે કહ્યું, “તો પછી આદેશ આપો ને.” પણ નહેરુ કંઈ બોલે તે પહેલાં સરદારે જ માણેશ શૉ તરફ ફરીને કહ્યું, “તમને તમારા આદેશ મળી ગયા છે.”

શિવ કુણાલ વર્મા પોતાના ઉપરોક્ત પુસ્તકમાં લખે છે, “જનરલ કરિયપ્પાએ નહેરુને ચીન વિશે ચેતવ્યા હતા કે ભારતની સેના ચીનની સેનાનો સામનો કરી શકે તેવી સક્ષમ નથી. સેના અને વિવિધ સમિતિઓની વારંવારની ચેતવણીઓ છતાં નહેરુએ સેનાને મજબૂત બનાવવા કંઈ કર્યું નહીં…નહેરુને સેના વિશે અણગમો હતો..તેમનો રાજકીય સિદ્ધાંત સેનાના નેતૃત્વની ક્ષમતાને વખાણી પ્રોત્સાહિત કરવાના બદલે તેને ઉતારી પાડવાનો હતો…
ભારતીય સેનાના પહેલા જનરલ નિયુક્ત કરવાના હતા ત્યારનો કિસ્સો પણ જાણીતો છે. આ માટેની બેઠકનું નેતૃત્વ સ્વાભાવિક જ નહેરુએ કર્યું હતું. નહેરુનો શું મત હતો? જાણીને આઘાત લાગશે પણ નહેરુએ કહ્યું હતું કે (સ્વતંત્ર થયા પછી પણ) આપણે ભારતીય સેનાના વડા તરીકે કોઈ ભારતીય અધિકારીના બદલે બ્રિટિશ અધિકારીને નિયુક્ત કરવા જોઈએ કારણકે ભારતીય અધિકારીઓમાં અનુભવની ખામી છે.

ત્યાં હાજર બધા જ લોકોએ નહેરુની વાતનું સમર્થન કર્યું. પરંતુ બેઠકમાં એક સૈન્ય અધિકારી ઊભા થયા અને તેમણે કહ્યું, “આપણી પાસે દેશને આગળ વધારવાનો અનુભવ નથી તો શું વડા પ્રધાન તરીકે પણ કોઈ બ્રિટિશરને નિયુક્ત ન કરવા જોઈએ?” આ અધિકારીની વાતથી બેઠકમાં સોપો પડી ગયો. કાપો તો લોહી ન નીકળે તેવી સ્થિતિ થઈ ગઈ. આ અધિકારીએ કહ્યું, “આપણી પાસે ઘણા લાયક અધિકારીઓ છે.” અને પછી આ અધિકારીએ કરિયપ્પાનું નામ સૂચવ્યું. આ બહાદુર અધિકારી હતા નથુસિંહ રાઠોડ.

જોકે નહેરુને સેના પ્રત્યે આટલો અણગમો કેમ હતો? એક સંભવિત તર્ક એ પણ છે કે બીજા વિશ્વ યુદ્ધ પછી સ્વતંત્ર થયેલા ઘણા દેશોમાં સેનાએ બળવો કરી સત્તા હસ્તગત કરી હતી. જનરલ થિમય્યા પણ નહેરુની સેના તરફની અવગણનાથી દુઃખી હતા. જાહેરમાં નહેરુ થિમય્યાના વખાણ કરતા થાકતા નહોતા, પરંતુ અંદરખાને એવા કાવાદાવા કરતા જે સ્પષ્ટ બતાવતી હતી કે નહેરુને ડર હતો કે થિમય્યા તેમના શત્રુ છે જે ભારતના નિર્વિવાદિત વડા તરીકે તેમને ઉથલાવી શકે છે.

થિમય્યા સેનાના વડા બન્યા પછી જ્યારે પહેલી વાર નહેરુને મળ્યા ત્યારે સામાન્ય રીતે શાંત ‘ટિમ્મી’ (થિમય્યાનું હુલામણું નામ) રોષે ભરાઈ ગયા હતા. તેમણે નૉર્થ ઇસ્ટ ફ્રન્ટિયર ઍજન્સી (જે આજે અરુણાચલ પ્રદેશ તરીકે ઓળખાય છે) સેનાને સોંપવાના નિર્ણયનો વિરોધ કરતા કહ્યું હતું કે સેનાને પૂરતાં સંસાધનો આપ્યા વગર સરહદો આપી દેવી એ નિરર્થક નિર્ણય હતો. તેનાથી ચીનને તક મળી જશે કે હકીકતે ભારત આક્રમણ કરે છે.
થિમય્યાને આ ભૂલ ભારે પડી. થોડા દિવસો પછી તત્કાલીન સંરક્ષણ પ્રધાન કૃષ્ણ મેનન થિમય્યાને મળવા ગયા અને તેમને વડા પ્રધાનનો સીધો સંપર્ક કરવા બદલ ખખડાવી નાખ્યા. દુઃખી થિમય્યાએ તરત જ ત્યાગપત્ર આપી દીધો. થિમય્યાને મનાવવા નહેરુએ ડોળ કર્યો. તેમને બોલાવ્યા. મનાવવા ઉપરછલ્લો પ્રયાસ કર્યો. પણ તેઓ મક્કમ રહ્યા એટલે તેમના ત્યાગપત્રના સમાચાર મિડિયામાં લીક કરવામાં આવ્યા (કૉંગ્રેસનું મિડિયા મેનેજમેન્ટ તે સમયથી જોરદાર હતું) પરંતુ ત્યાગપત્રમાં શું વાત લખેલી છે તે જાહેર ન કરાયું. ન તો મિડિયાએ જાણવા પ્રયાસ કર્યો. સંસદમાં નહેરુએ કહ્યું કે થિમય્યાએ તો નજીવા કારણસર રાજીનામું આપી દીધું છે. ચીન-ભારતના છમકલાં વચ્ચે સેનાના વડાના ત્યાગપત્ર બદલ નહેરુએ તેમને બદનામ પણ કર્યા. હકીકતે કૃષ્ણ મેનનના અપમાનજનક વર્તન દ્વારા નહેરુએ જ થિમય્યાને રાજીનામું આપવા વિવશ કર્યા હતા. સેનાને અનુત્સાહિત કરવાનું પરિણામ એ આવ્યું કે ૧૯૬૨નું ચીન સામેનું યુદ્ધ ભારત હારી ગયું.

અને કદાચ આ આઘાતમાં જ પછી નહેરુનું પણ અવસાન થયું…તેમ મુલાયમસિંહ યાદવ સહિત અનેક લોકો માને છે.

Advertisements
international, sanjog news, vichar valonun

પાકિસ્તાનની નાપાક હરકતોની સામે સૈન્ય કાર્યવાહીને મોળી ન આંકો

(વિચાર વલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, તા.૧૧/૨/૧૮)

ગત રવિવારે (૪ ફેબ્રુઆરીએ) જમ્મુ-કાશ્મીરના રાજૌરી જિલ્લામાં પાકિસ્તાનના તોપમારામાં ભારતના ચાર જવાનો શહીદ થયા. સ્વાભાવિક જ આના ઉગ્ર પ્રત્યાઘાતો પડ્યા. ફરીથી પડી રહેલી ઠંડીની વચ્ચે લોકોનું લોહી ફરી ઉકળી ઊઠ્યું. ભારતના ગૃહ પ્રધાન રાજનાથસિંહ તો માત્ર વાણી વિલાસ જ કરે છે ને નરેન્દ્ર મોદી તો માત્ર વિરોધ પક્ષમાં હતા ત્યારે જ એક સામે દસ જવાનોને મારવાની વાત કરતા હતા તેવી વાતો ફરી વહેતી થઈ.

આ બધી ટીકાથી સૈન્યનું મનોબળ કેટલું ઘટે છે તે આપણે વિચારતા નથી. સૈન્ય જડબાતોડ જવાબ આપે જ છે, પરંતુ આપણે વિચારીએ એટલે તેવું ન બને કે સૈન્ય તરત જ બદલો લે. આપણે ભૂલી જઈએ છીએ કે આ સૈન્ય મોદી સરકારમાં બે વાર સર્જિકલ સ્ટ્રાઇક કરી ચૂક્યું છે. આ જ બહાદુર સૈનિકોએ ગત ૧૫ જાન્યુઆરીએ પૂંચમાં જડબાતોડ જવાબમાં પાકિસ્તાનના સાત જવાનો મારી નાખ્યા હતા. આ ઉપરાંત ગત ૨૫ ડિસેમ્બરે સર્જિકલ સ્ટ્રાઇક કરી ત્યારે પાકિસ્તાનના ત્રણ સૈનિકો મારી નાખ્યા હતા.

એટલે આપણે હાથ પર હાથ ધરીને બેઠા છીએ તેવી છાપ અત્યારના સંજોગોમાં ઉપસાવવી એ પ્રજા અને પ્રસાર માધ્યમો (મિડિયા) બંને પક્ષે ખોટું છે. વિપક્ષની તો વાત કરવા જેવી જ નથી કારણકે અત્યારનો વિપક્ષ મોદી સરકારના વિરોધમાં પાકિસ્તાનની પડખે બેસી જાય તેવો દાખલો બેસાડતો રહ્યો છે. જે  વિપક્ષ (કૉંગ્રેસ) દેશના સંકટ સમયે (ડોકલામ મડાગાંઠ) ચીનના રાજદૂત સાથે વાટાઘાટ કરે કે પાકિસ્તાન જઈને ‘મોદી સરકારને પછાડવા અમને ટેકો આપો’ એવી ભીખ માગે કે પછી જે વિપક્ષના સાંસદ (સમાજવાદી પક્ષના નરેશ અગ્રવાલ) કુલભૂષણ જાદવને ત્રાસવાદી કહી પાકિસ્તાનના તેના અને તેના પરિવાર પ્રત્યેના વ્યવહારને ઉચિત ઠેરવે તેની શું વાત કરવી? જે વિપક્ષ (કૉંગ્રેસ)ના સાંસદ (સંદીપ દીક્ષિત) સૈન્યના વડા તો ગુંડાની ભાષા બોલે છે તેમ કહી સૈન્યનું મનોબળ ઘટાડે તેની શું વાત કરવી?

અને આંકડા પર પણ નજર નાખવા જેવી છે. મોટા ભાગના મિડિયાના અહેવાલો જોતાં સામાન્ય છાપ એવી ઉપસે કે કાશ્મીરમાં ભારતીય પક્ષે જ બહુ ખુવારી થાય છે. પરંતુ રક્ષા વિશેષજ્ઞો કહે છે કે મોદી સરકારમાં સૈન્યને જે ખુલ્લી છૂટ મળેલી છે તે અગાઉ એકેય સરકારમાં મળી નહોતી. રક્ષા વિશેષજ્ઞો એમ પણ કહે છે કે અત્યાર સુધી કાશ્મીરમાં ઘૂસી આવતા ઘૂસણખોર ત્રાસવાદીઓને જ ભારત મારતું હતું (તેમાંય મસૂદ અઝહર, કસાબ વગેરેને તો પકડીને જેલમાં પૂરી દેવાતા અને બિરયાનીઓ ખવડાવાતી) પરંતુ પહેલી વાર ભારત પાકિસ્તાનના સૈનિકોનેને મારી રહ્યું છે. અર્થાત્ તીર દુશ્મનની નાભિમાં મરાઈ રહ્યું છે કેમ કે ત્રાસવાદીઓને ભારતમાં ઘૂસાડવા પાકિસ્તાનનું હરામખોર સૈન્ય જ કવર ફાયરિંગ કરતું હોય છે.

કૉંગ્રેસનો આક્ષેપ છે કે ત્રણ વર્ષમાં ૧૭૨ ત્રાસવાદી હુમલા થયા છે તેમાં માત્ર કાશ્મીરમાં ૨૦૩ જવાનો છેલ્લાં ત્રણ વર્ષમાં શહીદ થયા છે. પરંતુ એની સામે એકલા વર્ષ ૨૦૧૭માં ૨૦૦થી વધુ ત્રાસવાદીઓ જેમાં બુરહાન વાની, યાસીન યતૂ જેવા હિઝબુલ મુજાહિદ્દીનના ટોચના કમાન્ડર પણ સામેલ છે. ઉપરાંત ૧૩૮ પાકિસ્તાની સૈનિકો પણ માર્યા ગયા છે.

એની સામે વર્ષ ૨૦૧૨માં તત્કાલીન સંરક્ષણ પ્રધાન એ. કે. એન્ટોનીએ સંસદમાં આપેલી માહિતી પર નજર કરવા જેવી છે. તેમણે માહિતી આપી હતી કે ૨૦૦૦થી ૨૦૧૨ સુધીમાં આપણા ૩,૯૮૭ સૈનિકો શહીદીને વહોર્યા હતા. યુપીએ સરકારમાં સૈનિકોનું મનોબળ કેટલું નિમ્ન સ્તરે પહોંચ્યું હતું તેની કલ્પના કરો. ૨૦૦૯થી ૨૦ નવેમ્બર ૨૦૧૨ સુધીમાં ૩૯૪ જવાનોએ આત્મહત્યા કરી હતી. ૨૦૦૪થી ૨૦૧૪ સુધીના યુપીએ-૧ અને યુપીએ-૨ એટલે કે સોનિયા ગાંધીના કૉંગ્રેસી શાસનમાં કુલ ૧,૧૭૭ જવાનો શહીદ થયા હતા, પરંતુ કૉંગ્રેસ પ્રભાવિત મિડિયાએ આ દસ વર્ષમાં આપણી સમક્ષ ક્યારેય આ આંકડા પહોંચાડ્યા જ નહીં.

સામાન્યત: કોઈ પણ પક્ષની સરકાર હોય ત્યારે વર્ષોથી ચાલી આવતા વલણના કારણે રિવાજ છે કે સરકારનો આંધળો વિરોધ કરવો. પરંતુ બધા મુદ્દાઓ સર્વગ્રાહી રીતે ચકાસ્યા પછી આ વિરોધ થાય તો વાજબી છે. કાશ્મીરના ઊડીમાં હુમલો થયા પછી જ્યારે કેરળના કોઝીકોડમાં નરેન્દ્ર મોદીએ પાકિસ્તાન સામે નરમ વલણ અપનાવ્યું હોય તેવું ભાષણ કર્યું હતું કે આવો આપણે ગરીબી સામે લડીએ. તે પછી તરત જ આ લેખકે તીવ્ર કટાક્ષરૂપે એક બ્લૉગ પૉસ્ટ લખેલી કે આપણે માત્ર ‘બેબી’ જેવી ફિલ્મમાં જ હાફીઝ સઈદ જેવા ત્રાસવાદીને ભારત લઈ આવીને સંતોષ માનવાનો છે. એ સમયે આ આલોચના બરાબર હતી, પરંતુ તે પછી કેટલાં પાણી વહી ગયાં છે તે પણ ચકાસવું જરૂરી છે.

પહેલેથી વાત માંડીએ. નરેન્દ્ર મોદીએ સત્તામાં આવ્યા તે પહેલા દિવસથી જ તેમની પાકિસ્તાન અને પડોશી દેશોની નીતિને સૌથી પહેલી પ્રાથમિકતા આપી હતી. તેમની શપથવિધિમાં પાકિસ્તાનના તત્કાલીન વડા પ્રધાન નવાઝ શરીફ અને સાર્ક સંગઠનના સભ્ય દેશોના વડાઓને આમંત્રણ આપ્યું હતું. એટલું જ નહીં, પરંતુ શપથવિધિના બીજા દિવસે શરીફ સાથે દિલ્લીના હૈદરાબાદ હાઉસમાં મંત્રણા પણ તેમણે કરી હતી. તેના એક વર્ષ પછી અફઘાનિસ્તાનથી પરત ફરતી વખતે ઓચિંતા તેમણે લાહોર ઉતરીને નવાઝ શરીફને જન્મદિવસની અને તેમની પૌત્રી મહેરુન્નિસાના લગ્નના વધામણાં આપ્યાં હતાં.

વિપક્ષો જ્યારે પાકિસ્તાન અને નરેન્દ્ર મોદીની વાત નીકળે ત્યારે આ વાત અચૂક કરતા હોય છે, પરંતુ તેઓ ક્રમને ખોટો દર્શાવે છે, કેમ કે મોદીએ શાંતિની આ પહેલ શરૂઆતમાં કરી દીધી હતી, પરંતુ ઊડીના હુમલા પછી પાકિસ્તાન સાથે વાતચીત બંધ કરી દેવામાં આવી છે. ક્રિકેટ મેચ પણ રમાતી નથી. જ્યારે યુપીએ સરકારમાં ૨૦૧૩માં ભારતના બે સૈનિકોનાં માથાં વાઢીને પાકિસ્તાનના જવાનો ચાલ્યા ગયા પછી તત્કાલીન વડા પ્રધાન રાજા પરવેઝ અશરફ અજમેરની દરગાહના દર્શન કરવા આવ્યા ત્યારે તત્કાલીન વિદેશ પ્રધાન સલમાન ખુર્શીદે ‘મેરા પિયા ઘર આયા’ની ભાવનાથી તેમના માનમાં ભોજનનું આયોજન કર્યું હતું. અરે! તે સમયે અજમેર દરગાહના દીવાન સૈયદ ઝૈનુલ અબેદીન અલી ખાને પણ રાજા પરવેઝ અશરફનો વિરોધ અને બહિષ્કાર કર્યો હતો પરંતુ સલમાન ખુર્શીદ અને વડા પ્રધાન મનમોહનસિંહ જેમણે કહેલું કે આ દેશનાં સંસાધનો પર પહેલો હક મુસ્લિમોનો છે તેઓ પોતાના મતદારોને ખુશ કરવા માટે આ હદે ગયા હતા.

જ્યારે મોદીએ ઊડીના હુમલા પછી પાકિસ્તાન પ્રત્યે એકધારું કડક વલણ અપનાવ્યું છે. હકીકતે, ભાજપની બીજી કોઈ પણ બાબતે ટીકા કરી શકાય પરંતુ જ્યારે પાકિસ્તાન-કાશ્મીરની વાત આવે ત્યારે તેની નિષ્ઠા અને કડક વલણની ટીકા થઈ શકે તેમ નથી. ‘સાઉથ એશિયા ટેરરિઝમ’ પૉર્ટલ અનુસાર અટલ બિહારી વાજપેયીના શાસનમાં વર્ષ ૨૦૦૧માં ૨,૮૫૦ ત્રાસવાદીઓ મરાયા હતા. ભારતના ઇતિહાસમાં કોઈ એક વર્ષમાં સૌથી વધુ ત્રાસવાદી મરાયા હોય તો તે વર્ષ ૨૦૦૧માં મરાયા હતા.

વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી, વિદેશ પ્રધાન સુષમા સ્વરાજ, ગૃહ પ્રધાન રાજનાથસિંહ અને પૂર્વ સંરક્ષણ પ્રધાન મનોહર પાર્રીકરની ટીમે આ બાબતે ખૂબ જ પ્રશંસનીય કાર્ય કર્યું છે. સુષમા સ્વરાજે સંયુક્ત રાષ્ટ્રોમાં પાકિસ્તાનને જડબાતોડ શાબ્દિક જવાબ આપવાનાં કાર્યો કર્યાં છે અને સાથેસાથે માનવીય રીતે પાકિસ્તાનના નાગરિકોને આરોગ્ય કે બીજી મદદ કરવાનું કાર્ય કર્યું છે. રાજનાથસિંહે સુરક્ષા દળો અને મનોહર પાર્રીકરે સેનાનું મનોબળ અને સુવિધા વધારવાનું કામ કર્યું છે, જે હવે સંરક્ષણ પ્રધાન તરીકે નિર્મલા સીતારમણ પણ કરી રહ્યાં છે. વડા પ્રધાને તમામ આંતરરાષ્ટ્રીય મંચો પર પાકિસ્તાનને તમામ રીતે એકલું પાડવાનો સફળ પ્રયાસ કર્યો છે. ગત સપ્ટેમ્બરમાં બ્રિક્સમાં બળુકા ચીનના વિરોધ છતાં પાકિસ્તાન સ્થિત ત્રાસવાદી જૂથોનો બ્રિક્સના ઘોષણા પત્રમાં સમાવેશ એ ભારતનો મોટો રાજદ્વારી વિજય હતો. મોદીના નેતૃત્વમાં ભારતની અમેરિકા સાથે વધતી ગાઢ દોસ્તીના કારણે અમેરિકાએ પાકિસ્તાનને ૨૫.૫ કરોડ ડૉલરની સહાય અટકાવી દીધી છે. અમેરિકા પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પનાં નિવેદનો એવું સૂચવે છે કે ત્રાસવાદીઓ સામે લડવાના બહાને સહાય પડાવીને પાકિસ્તાને અમેરિકાને અત્યાર સુધીમાં મૂર્ખ જ બનાવ્યું છે.

અમેરિકા અને રશિયા જેવી પરસ્પર વિરોધી ધરીનો ત્રાસવાદ અને પાકિસ્તાન બાબતે ટેકો મેળવવામાં ભારત સફળ થયું છે અને ‘ફાઇનાન્શિયલ ઍક્શન ટાસ્ક ફૉર્સ’ની ગત નવેમ્બરમાં આર્જેન્ટિનામાં બેઠક હતી તેમાં આ સંગઠને પાકિસ્તાનને સ્પષ્ટ રીતે ત્રાસવાદીઓને ભંડોળ અટકાવવા સૂચના આપી છે.

એ ઉપરાંત, સૌથી મોટી જરૂરિયાત કાશ્મીરમાં રહીને ભારતના પૈસે ખાઈને ભારતનું ખોદતા અલગાવવાદીઓ પર સંકજો કસવાની હતી. અત્યાર સુધીની તમામ સરકારો (એમાં વાજપેયી સરકાર પણ આવી ગઈ) આ અલગાવવાદીઓને પોષતી હતી, એમ માનીને કે પાકિસ્તાન સાથે મધ્યસ્થી કરવામાં અને કાશ્મીરીઓનું દિલ જીતવામાં તેઓ આપણને મદદ કરશે, પરંતુ આ અલગાવવાદીઓએ હંમેશાં પાકિસ્તાન પ્રત્યે જ નમકહલાલી કરી છે. એટલે મોદી સરકારે આ અલગાવવાદીઓને કાશ્મીરમાં અશાંતિ ફેલાવવા માટે તિહાડ જેલમાં પૂરી દીધા છે.

કેટલાક ભલે ન માને, પણ નોટબંધીથી કાશ્મીરમાં પથ્થરમારાને અને ત્રાસવાદીઓને મોટો ફટકો પડ્યો છે. (જોકે ભવિષ્યમાં તેઓ કદાચ નવો રસ્તો શોધી પણ લે-જેમ બીજા બધા કાયદામાં છટકબારી શોધી લેવાતી હોય છે તેમ) તો એન્ફૉર્સમેન્ટ ડાયરેક્ટોરેટે કાશ્મીર અને દિલ્લીમાં બદામના વેપારીઓ પર દરોડા પાડીને ત્રાસવાદીઓને અને કાશ્મીરના પથ્થરબાજોને જે માર્ગે પૈસા પૂરા પડાતા હતા તે માર્ગ પણ બંધ કરી દીધો છે.

મોદી સરકારને અત્યારે જરૂર છે વિપક્ષોના અને પ્રજાના સમર્થનની. સૈન્ય ત્રાસવાદીઓને પકડવા જાય ત્યારે પથ્થરબાજો પથ્થરમારો કરી ત્રાસવાદીઓને ભગાડવાનું કામ કરતા હોય છે. આવા પથ્થરબાજો સૈન્ય કાર્યવાહીમાં માર્યા જાય તો આપણું સેક્યુલર મિડિયા Army kills two stone pelters એમ લખે અને એટલું જ નહીં સાથે એમ પણ લખે કે Setback to peace process! અરે! શાંતિપ્રક્રિયાને ફટકો પથ્થરમારાથી પડે છે કે સૈન્ય કાર્યવાહીથી? આ મિડિયા તો એ હદ સુધી જાય તેમ છે કે જો ભવિષ્યમાં ભારતીય સૈન્ય પાકિસ્તાનના જવાબમાં કાર્યવાહી કરશે તો પણ લખશે કે સેટબૅક ટૂ પીસ પ્રૉસેસ. આપણા હિન્દી ફિલ્મ જગત અને ક્રિકેટ ક્ષેત્રમાં અત્યારે તો પાકિસ્તાન પ્રત્યેના પ્રેમમાં ઓટ આવી છે પરંતુ પાકિસ્તાન પ્રેમના જીવાણુઓ હજુ પણ ઘણાના શરીરમાં ખદબદી રહ્યા તો હશે જ. આવા જીવાણુઓ ધરાવતા એક-એક જણને જ્યાં સુધી ભારતની બહારનો દરવાજો અથવા જેલનો દરવાજો નહીં બતાવવામાં આવે ત્યાં સુધી પાકિસ્તાન આપણને આમ ને આમ કનડતું જ રહેશે

international, sanjog news, terrorism, vichar valonun

સાઉદી અરેબિયા અને ઈરાનનો ટકરાવ ત્રીજું વિશ્વ યુદ્ધ છેડશે?

(વિચાર વલોણું, સંજોગ ન્યૂઝ, તા.૩/૧૨/૧૭)

 ગયા રવિવારે ૨૬ નવેમ્બર હતી, પરંતુ આપણે મુંબઈ પર નવ વર્ષ પહેલાં થયેલો ભયાનક હુમલો ભૂલી ગયા. મીણબત્તી ગેંગ ક્યાંક ગૂમ થઈ ગઈ! ભારતની પ્રજા જૂના ઇતિહાસને પણ ભૂલી જાય છે અને નજીકનાને પણ. એવું ન હોત તો મુંબઈમાં ત્રાસવાદી હુમલા પછી તરત જ ૨૦૦૯માં થયેલી લોકસભાની ચૂંટણી અને મહારાષ્ટ્ર વિધાનસભાની ચૂંટણીમાં કૉંગ્રેસ-એનસીપીનું ગઠબંધન કઈ રીતે વિજેતા બન્યું હોત કેમ કે ૨૦૦૮ના એ હુમલા દરમિયાન ન માત્ર સરકારનું જાસૂસી તંત્ર ઉંઘતું ઝડપાયેલું પરંતુ સુરક્ષાના પણ લીરા ઉડ્યા હતા. એ તો ઠીક, પણ આ હુમલાઓ પછી ઘા પર મીઠું ભભરાવતા હોય તેમ એનસીપીના નેતા અને મહારાષ્ટ્રના તત્કાલીન ગૃહ પ્રધાન આર. આર. પાટીલે ‘દિલવાલે દુલ્હનિયા લે જાયેંગે’ના શાહરુખ ખાન જેવો ડાયલોગ મારતા કહેલું, ‘મોટાંમોટાં શહેરોમાં આવી નાનીનાની ઘટનાઓ બનતી રહે છે’!

તે વખતે કૉંગ્રેસના કેન્દ્રીય સરકારના ગૃહ પ્રધાન શિવરાજ પાટીલે પોતાને એનએસજીના કમાન્ડો સાથે આવવાનું હતું અને ફ્લાઇટને મોડી કરાવી હતી તેવા બિનસત્તાવાર અહેવાલો હતા, પરંતુ સત્તાવાર વાત એ હતી કે આ પછી તેમને ગૃહ પ્રધાન પદેથી દૂર કરાયા હતા.

સારી વાત એ છે કે છેલ્લાં ત્રણ વર્ષમાં મોદી સરકારમાં જમ્મુ-કાશ્મીરમાં ત્રાસવાદીઓના હુમલા, પઠાણકોટના સેના ડેપો પર હુમલો આ બનાવોને બાદ કરતાં દેશમાં અન્યત્ર આતંકવાદીઓએ ત્રાટકવાની હિંમત કરી નથી. પરંતુ એનાથી નિશ્ચિંત થઈને ઊંઘી જવા જેવું નથી, કેમ કે આ દેશમાં હજુ પણ ત્રાસવાદીઓને સમર્થન આપનારાં તત્ત્વો છે જ…

પાકિસ્તાન સમર્થિત લશ્કર-એ-તોઇબાના ત્રાસવાદી હાફીઝ સઈદને છોડી મૂકાયો તે વાત પર ઉત્તર પ્રદેશના લખીમપુર શહેરમાં ઉજવણી કરાઈ હોવાના સમાચાર છે. ૨૪ નવેમ્બર ને શુક્રવારે સવારે શિવપુરી વિસ્તારની બેગમબાગ કૉલોનીના કેટલાક રહેવાસીઓએ પોતાનાં ઘરોને લીલા ધ્વજથી શણગાર્યા હતાં અને ‘હાફીઝ સઈદ ઝિંદાબાદ’ તથા ‘પાકિસ્તાન ઝિંદાબાદ’ જેવાં સૂત્રોચ્ચાર કર્યા હોવાની જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટને જાણ કરવામાં આવી હતી. પોલીસને આ વાતની ખબર હતી જ, પરંતુ પોલીસે તેને ગંભીરતાથી ન લીધી! જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટને જાણ થતાં તેમણે પોલીસને તાકીદ કરી. તેથી પોલીસ ઊંઘમાંથી જાગી.

દરમિયાનમાં સાઉદી અરેબિયાથી સમાચાર મળી રહ્યા છે કે તેણે ૨૬ નવેમ્બર ને રવિવારે ૪૦ ઇસ્લામિક દેશો સાથે ઇસ્લામિક મિલિટરી કાઉન્ટર ટેરરિઝમ એલાયન્સ (આઈએમસીટીસી)ની પહેલી ઉચ્ચ સ્તરીય બેઠક યોજી હતી. આપણને ખુશી થાય તેવા સમાચાર એ છે કે આ બેઠક જેની હતી તેનું નામ ઇસ્લામિક કાઉન્ટર ટેરરિઝમ એલાયન્સ છે! ભારતમાં બુદ્ધુજીવીઓ અને સેક્યુલરો કહે છે કે શીશશશ…ત્રાસવાદ જ કહો. તેને ધર્મનું નામ ન આપો. પણ સાઉદી અરેબિયા કહે છે કે અમે પણ ઇસ્લામિક ત્રાસવાદથી પીડિત છીએ. સાઉદીમાં રિયાધમાં ૨૦૦૦ના વર્ષમાં કાર બૉમ્બ વિસ્ફોટમાં બ્રિટિશ નાગરિક ક્રિસ્ટૉફર રૉડવે અને તેની પત્નીનું મૃત્યુ થયું હતું. ત્યારથી લઈને આ વર્ષ સુધી સાઉદી અરેબિયામાં અનેક ત્રાસવાદી હુમલાઓ થયા છે. અરે! મુસ્લિમો માટે તીર્થ જેવા મદીનામાં મોહમ્મદ સાહેબની મસ્જિદ બહાર મગરીબ (સાંજ)ની નમાઝના થોડા સમય પહેલાં હુમલો થયો હતો જેમાં ચાર પોલીસ અધિકારી માર્યા ગયા હતા!

આ સાઉદી અરેબિયાએ ૪૦ દેશો સાથે મળીને ઇસ્લામિક મિલિટરી કાઉન્ટર ટેરરિઝમ એલાયન્સ બનાવ્યું છે. હસવું આવે તેવી વાત એ છે કે તેમાં ચોરને જ પોલીસ ઇન્સ્પેક્ટર બનાવાયા છે એટલે કે પાકિસ્તાનના સેનાના પૂર્વ અધ્યક્ષ રાહીલ શરીફને આ એલાયન્સના પહેલા કમાન્ડર ઇન ચીફ બનાવાયા છે! ચોરો મળીને એમ કહે કે અમે ચોરી અટકાવવા સક્રિય બનશું તેમ સાઉદી અરેબિયાના નેતૃત્વમાં રિયાધમાં મળેલી આ એલાયન્સની બેઠકમાં સાઉદી અરેબિયાના યુવરાજ મોહમ્મદ બિન સલમાને સંકલ્પ વ્યક્ત કર્યો કે “જ્યાં સુધી પૃથ્વી પરથી ત્રાસવાદીઓનો સફાયો ન થઈ જાય ત્યાં સુધી અમે તેમનો પીછો કરીશું.”

જોકે અહીં એ અર્થ નિહિત છે કે આ ત્રાસવાદીઓ એટલે ઈરાન પોષિત શિયા ત્રાસવાદીઓ કારણકે આ મોરચામાં ઈરાન, ઈરાક કે સિરિયાને બાકાત રાખવામાં આવ્યા છે. કતારે પણ પોતાના કોઈ પ્રતિનિધિને આ નાટકમાં જોડાવા મોકલ્યો નહોતો. આવાં ૧૦૦થી વધુ ત્રાસવાદી જૂથો હોવાનું કહેવાય છે. પરંતુ તેઓ સુન્ની ત્રાસવાદીઓ જેટલા ખતરનાક નથી, અને તે મધ્ય પશ્ચિમ (મધ્યપૂર્વ તો અમેરિકા વગેરે પશ્ચિમી દેશો માટે થયું, આપણે શા માટે મધ્ય પૂર્વ કહેવું જોઈએ?)ના દેશોમાં વધુ સક્રિય છે. જ્યારે સુન્ની ત્રાસવાદી સંગઠનો તો સમગ્ર વિશ્વમાં હાહાકાર મચાવી રહ્યા છે.

સાઉદી અરેબિયાએ આ કંઈ પહેલી વાર ત્રાસવાદીઓને નિર્મૂળ કરવાની વાત નથી કરી. ૨૦૧૫માં જ્યારે આ મોરચો રચાયો ત્યારે પણ સાઉદી અરેબિયાએ આવી જ ડાહીડાહી વાતો કરી હતી. આ મોરચાનો ઉદ્દેશ પશ્ચિમી દેશોના ટીકાકારોને શાંત પાડવાનો છે. આટલા બધા ત્રાસવાદી હુમલા અને તે પણ પશ્ચિમી દેશોમાં થવા લાગ્યા હોય ત્યારે સ્વાભાવિક છે કે પશ્ચિમી દેશોની જનતા પણ તેમના સાઉદી અરેબિયા સાથેના સંબંધો અંગે જાગે અને તેની ટીકા પણ કરે.

અમેરિકાની જનતા તેના દેશના સાઉદી અરેબિયાની સાથે અનૈતિક સાંઠગાંઠથી દુઃખી હતી, તેનો લાભ ઉઠાવવા ડૉનાલ્ડ ટ્રમ્પે પણ પોતાના પ્રમુખ પદ માટેના પ્રચારમાં ન્યૂ યૉર્કમાં ૧૧ સપ્ટેમ્બર ૨૦૦૧ના હુમલા માટે સાઉદી અરેબિયાની સરકારને જવાબદાર ઠરાવી હતી, પરંતુ જે રીતે ભારતમાં વિરોધ પક્ષમાં હોય ત્યારે પાકિસ્તાનને ગાળો દેતો ભાજપ સરકારમાં આવી ગયા પછી પાકિસ્તાનને તેની ભાષામાં જવાબ દેવાનું ભૂલી જાય છે તેમ ડૉનાલ્ડ ટ્રમ્પે પોતાનો પહેલો જ વિદેશ પ્રવાસ સાઉદી અરેબિયાનો કર્યો હતો જેમાં સાઉદી અરેબિયાએ તેમને ૮૩ જેટલી મોંઘીમોંઘી ભેટો આપી હતી. આમ તો આ પ્રવાસ ગત મે મહિનામાં થયો હતો પરંતુ વાત બહાર આવી ગત સપ્ટેમ્બરમાં, આપણા આરટીઆઈની જેમ ત્યાં ફ્રીડમ ઑફ ઇન્ફૉર્મેશન છે તેના દ્વારા.

જોકે એક સારી વાત એ બની કે મે મહિનાના પોતાના પ્રવાસ દરમિયાન સાઉદી અરેબિયાની ધરતી પર ડૉનાલ્ડ ટ્રમ્પે માન્યું કે ભારત ત્રાસવાદનો ભોગ બનેલું છે. અગાઉ તો ભારતની સરકારો કહી કહીને થાકી ગઈ પણ અમેરિકા માનવા જ તૈયાર નહોતું કે ભારત સરહદ પારના ત્રાસવાદનો શિકાર છે. જ્યારે અમેરિકાના નાક નીચે પાણી પહોંચ્યું ત્યારે તેણે સ્વીકાર્યું.

અમેરિકાના સાઉદી અરેબિયા સાથેના સંબંધો નિતાંત સ્વાર્થના છે. આ સંબંધોની શરૂઆત ૧૯૪૫થી થઈ હતી જ્યારે અમેરિકાના પ્રમુખ ફ્રૅન્કલીન ડી. રૂઝવેલ્ટ સાઉદી અરેબિયાના સ્થાપક રાજા અબ્દુલ અઝીઝને મળ્યા હતા. એ વખતે બંને વચ્ચે એક સોદો થયો હતો- અમેરિકા તેને સુરક્ષા આપશે જ્યારે સાઉદી બદલામાં તેને તેલ (ઑઇલ) આપશે. અમેરિકાના કોઈ પ્રમુખે આ લાઇન છોડી નથી. અમેરિકા જેમાંથી જન્મ્યું તે બ્રિટનને પણ સાઉદીમાં રસ છે અને તેનું કારણ એ છે કે સાઉદી અરેબિયા યુકેનાં શસ્ત્રોનો સૌથી મોટા ખરીદનારા પૈકીનું એક છે. એટલે જ વડાં પ્રધાન થેરેસા મેએ એક સત્તાવાર અહેવાલ દબાવી દીધો હતો જેમાં ત્રાસવાદીઓને નાણાં ભંડોળ પૂરું પાડવામાં સાઉદી અરેબિયાની સૌથી મોટી ભૂમિકા હોવાની વાત સ્પષ્ટપણે જણાવાઈ હતી. ૧૧ સપ્ટેમ્બર ૨૦૦૧ના ન્યૂ યૉર્ક હુમલાના ૧૯ અપહરણકારો પૈકી ૧૫ સાઉદી નાગરિકો હતા તો પણ અમેરિકાને કોઈ વાંધો નથી. આ બાબતે તે ગાંધીજીના ત્રણ વાંદરા જેવી ભૂમિકામાં આવી જાય છે. અમેરિકાના વિદેશ વિભાગના એક દસ્તાવેજમાં પણ એ વાત જાહેર થઈ હતી કે સાઉદી જ ત્રાસવાદીઓને સૌથી વધુ નાણાં ભંડોળ પૂરું પાડે છે, પરંતુ અમેરિકાને તેનાથી કોઈ ચિંતા નથી.

જોકે અમેરિકા નાક દબાવવા માગતું હોય કે પછી હવે તેનું પોતાનું ઑઇલ પ્રૉડક્શન વધતાં ગરજ ઓછી થઈ હોય, અમેરિકામાં સાઉદી અરેબિયાને શસ્ત્રો વેચવા સામે સાંસદોનો વિરોધ વધી રહ્યો છે. ગયા વર્ષે સપ્ટેમ્બરમાં ૧ અબજ ડૉલરની કિંમતની અમેરિકાની બનાવટની ટૅન્ક અને અન્ય શસ્ત્રો વેચવા સામે સેનેટમાં ખરડો લાવવામાં આવ્યો હતો, તે ૭૧ વિરુદ્ધ ૨૭ મતે પરાસ્ત થયો હતો, પરંતુ આ વર્ષે જૂનમાં ૫૧ કરોડ ડૉલરના પ્રિસિશન ગાઇડેડ મ્યુનિશન સાઉદીને વેચવા સામેનો ખરડો ૫૩ વિરુદ્ધ ૪૭ મતે પરાજય પામ્યો હતો. આ બિલના કૉસ્પૉન્સર અને ડેમોક્રેટિક સેનેટર ક્રિસ મર્ફીનું કહેવું છે કે “હું સાઉદી અરેબિયાને બિનલોકશાહી દેશ માનું છું જે વિશ્વ ભરમાં ત્રાસવાદનું સમર્થન કરી રહ્યું છે.”

દરમિયાનમાં, તાજેતરમાં રિયાધ ઍરપૉર્ટ પર ઈરાને બેલિસ્ટિક મિસાઇલથી હુમલો કર્યાનો સાઉદીએ આક્ષેપ કર્યો છે. મિસાઇલોને વચ્ચે જ આંતરી લેવાઈ હતી. પરંતુ સાઉદી અરેબિયા કહે છે કે “અમે આને યુદ્ધની જાહેરાતરૂપે ગણીએ છીએ.” નિષ્ણાતો માને છે કે આ બાબત ત્રીજા વિશ્વ યુદ્ધની શરૂઆત માટેનો મુદ્દો હોઈ શકે છે અને તે માત્ર મધ્ય પશ્ચિમ માટે જ નહીં પરંતુ સમગ્ર વિશ્વ માટે ચિંતાજનક હોઈ શકે છે. સાઉદી અરેબિયા અને ઈરાન યમન, સિરિયા, કતાર અને લેબેનોનના કારણે ટકરાઈ રહ્યા છે. લેબેનોનમાં ઈરાન સમર્થિત ત્રાસવાદી જૂથ હિઝબુલ્લાએ આક્ષેપ કર્યો છે કે ત્યાંના વડા પ્રધાન સાદ અલ હરીરીએ સાઉદીના દબાણથી રાજીનામું આપવું પડ્યું છે અને સાઉદીએ તેના પર યુદ્ધ જાહેર કર્યું છે.

આ તરફ, પાકિસ્તાનમાં ચૂંટણી લડતા ઉમેદવારોએ લેવાના શપથમાં સુધારો કરાયાના વિરોધમાં લોકો રસ્તા પર નીકળી પડ્યા છે. આ વિરોધ સાવ ખોટેખોટો છે કારણકે શપથમાં સુધારો કરાયો પરંતુ તે પાછો ખેંચી લેવાયો છે. એટલે ઈશનિંદા થઈ હોવાની વાત પૂરી થઈ ગઈ છે, પરંતુ વિરોધીઓની પિન કાયદા પ્રધાન ઝહીદ હમીદના રાજીનામા પર ચોંટી ગઈ છે. આ વિરોધ પાકિસ્તાનના એક રાજકીય પક્ષ તહેરીક-એ-લબાયક પાકિસ્તાન નામના પક્ષ દ્વારા પ્રેરિત છે. તે પાકિસ્તાનમાં શરિયતના કાયદાનું શાસન ઈચ્છે છે. ૨૦૧૮માં પાકિસ્તાનમાં લોકસભાની ચૂંટણી છે. જેમ ગુજરાતમાં ૨૦૧૫માં અચાનક આંદોલનો ફૂટી નીકળ્યાં તેમ પાકિસ્તાનમાં પણ આ ઈશનિંદાનો લાભ લઈ આ વિરોધને વધુ ભડકાવવામાં અને હિંસક બનાવવામાં આવી રહ્યો છે. તહેરીક-એ-લબાયક આ વિરોધનો લાભ લઈ ૨૦૧૮ની ચૂંટણી જીતવા માગે છે અને નવાઝ શરીફના પક્ષ મુસ્લિમ લીગ (એન)ની સરકાર વિરોધીઓ પર પોલીસને છોડીને આંદોલન બંધ કરવાથી તે વધુ ભડકશે તેવી બીકથી ફૂંકી ફૂંકીને છાશ પીવા માગે છે. ભારતની સરકારથી લઈને નિષ્ણાતોને ભય છે કે આ સ્થિતિનો લાભ લઈ પાકિસ્તાનમાં લશ્કરી શાસન સ્થપાઈ શકે છે અને હાફીઝ સઈદ જેલમાંથી છૂટ્યો છે તે જોતાં ત્રાસવાદીઓના હાથમાં પણ સત્તા આવી શકે છે.

આમ, ૨૦૧૭ના અંતના સંકેત સારા જણાતા નથી.

national, patriotism, sikka nee beejee baaju

નવાઝ શરીફ કે હાફીઝ સઈદ જ ભારતના દુશ્મન નથી!

(મુંબઈ સમાચારની રવિપૂર્તિમાં ‘સિક્કાની બીજી બાજુ કૉલમ’માં તા.૯/૧૦/૧૬ના રોજ આ લેખ પ્રકાશિત થયો.)

ભારતમાં વ્યક્તિવાદ ખૂબ જ પ્રચલિત છે. સારું કામ કરનારની અતિ પ્રશંસા થવા લાગે અને ખરાબ કામ કરનાર વ્યક્તિની ખૂબ જ ટીકા થવા લાગે. શ્રીકૃષ્ણથી લઈને બુદ્ધે મધ્યમ માર્ગ બતાવ્યો પરંતુ એ આપણને પસંદ નથી પડતો. અત્યારે નવાઝ શરીફ અને હાફીઝ સઈદને ભારતના દુશ્મન તરીકે ચિતરાઈ રહ્યા છે. નવાઝ શરીફ કે હાફીઝ સઈદ કંઈ પણ નિવેદન આપે ત્યારે શરીફ બદમાશ, શરીફની અવળચંડાઈ, હાફીઝે ફરી ઝેર ઓક્યું વગેરે વગેરે હેડિંગ સાથે આપણું મોટા ભાગનું મિડિયા મંડી પડે છે. નાગરિકો પણ તેમની સામે ક્રોધે ભરાય છે.
આપણે ભૂલી જઈએ છીએ કે નવાઝ શરીફ કે હાફીઝ સઈદ જ ભારતના દુશ્મન નથી! હા. આ સાચું છે અને એનું કારણ એ છે કે પેઢીએ પેઢીએ આપણા દુશ્મનોના ચહેરા બદલાય છે. આ દુશ્મનાવટનું કારણ જાણવા આપણે ઊંડા ઉતરતા જ નથી. પહેલાં મોહમ્મદ અલી ઝીણા આપણા દુશ્મન હતા. તે પછી લિયાકત અલી ખાન, અયૂબ ખાન, યાહ્યા ખાન, ઝુલ્ફીકાર અલી ભુટ્ટો, મુહમ્મદ ઝિયા ઉલ હક, બેનઝીર ભુટ્ટો, નવાઝ શરીફ, પરવેઝ મુશર્રફ અને અત્યારે ફરી નવાઝ શરીફ…ઝુલ્ફીકાર અલી ભુટ્ટોએ ભારત સામે ૧૦૦૦ વર્ષ યુદ્ધ કરવાની જાહેરાત કરી હતી. ઝિયાએ ભારતમાં ત્રાસવાદ ફેલાવવા માટે સંગઠનો રચ્યાં અને જમ્મુ-કાશ્મીરમાં અશાંતિની શરૂઆત કરી. ઓછાં કટ્ટરવાદી બેનઝીર ભુટ્ટોએ પણ ગાદી જાળવી રાખવા પિતાની રાહે ભારત સામે ૧,૦૦૦ વર્ષ યુદ્ધ લડવાની જાહેરાત પુનરાવર્તિત કરી હતી. નવાઝ શરીફે અટલ બિહારી વાજપેયી સાથે શાંતિનાં ગાણાં ગાયાં પરંતુ એના જ સમયમાં મુશર્રફે ઉપરવટ જઈને કે તેમની અનુમતિ સાથે કારગિલ યુદ્ધ કર્યું.
આપણે એ વિચારતા નથી કે પાકિસ્તાન શા માટે અલગ થયું? અલગ થયા પછી પાકિસ્તાન શા માટે ઉંબાડિયાં કર્યા જ રાખે છે? ઝીણા જેવી રાષ્ટ્રવાદી વ્યક્તિ અલગતાવાદી શા માટે થઈ? ઝિયા ઉલ હકે પ્રૉક્સી વૉરની નીતિ અપનાવી તો આપણને પ્રૉક્સી વૉર કરતાં કોણ રોકતું હતું? એમાં ના નહીં કે વડા પ્રધાન તરીકે નરેન્દ્ર મોદી આવ્યા પછી બલુચિસ્તાન, સિંધ અને પાકિ. અધિકૃત કાશ્મીરમાં ત્યાંની દૃષ્ટિએ બળવાખોર ગણાય તેવા લોકોએ માથું ઉંચક્યું છે. પણ આ નીતિ અપનાવતાં આપણને ૩૫-૪૦ વર્ષ નીકળી ગયાં અને આ સમયગાળામાં કાશ્મીર અને પંજાબ સતત ભડકે બળ્યા રાખ્યું! ૧૯૮૮ના શ્રીનગરમાં બૉમ્બ ધડાકાથી લઈને ઉડી હુમલા…આતંકવાદી હુમલાઓની યાદી બહુ મોટી છે.
વિચારો કે આ ચાલીસ વર્ષ આપણને કેટલા મોંઘા પડ્યાં! આપણા કેટલા જવાનો, આપણા કેટલા નાગરિકોના પ્રાણ ગયા! આપણે આખા વિશ્વ સમક્ષ પાકિસ્તાનની પોલ ઉઘાડી પાડતા રહ્યા પણ કોણે આપણું સાંભળ્યું? કૉંગ્રેસ હવે કહે છે કે પહેલાં પણ સર્જિકલ સ્ટ્રાઇક થતી રહી છે (જોકે તેના પુરાવા તે નહીં આપે) પણ તેની સાઇકૉલૉજિકલ અસર શું થઈ? કંઈ નહીં. કારણ કે તે જાહેર જ નહોતી કરાઈ. આ વખતની સર્જિકલ સ્ટ્રાઇક તો ઘણી બધી રીતે અલગ હોવાનું સંરક્ષણ નિષ્ણાતો કહે છે તે વાત જવા દઈએ તો પણ તેને જાહેર કરવાના કારણે તેની સાઇકૉલૉજિકલ અસર ઘણી છે. અને છતાંય આ કાયમી ઉપાય નથી! એનું કારણ છે આપણા દેશમાં જ રાજકારણીઓથી માંડીને ફિલ્મ ઉદ્યોગ સુધી…બધે જ પાકિસ્તાનને મદદ કરે તેવા લોકો બેઠા છે.
બરખા દત્ત એક ચેનલની એડિટર છે. ૨૦૦૮ના મુંબઈ હુમલા વખતે તેણે નાગરિકો ક્યાં છુપાયા છે તેની માહિતી લાઇવ પૂરી પાડી હતી જેનો ત્રાસવાદીઓએ ભરપૂર ફાયદો ઉઠાવ્યો હતો. એક ભૂલ માફ કરીએ પણ અત્યારેય તેનું પુનરાવર્તન ચાલુ જ છે. સર્જિકલ સ્ટ્રાઇક પછી તે કાશ્મીર સરહદે પહોંચી ગઈ છે અને ત્યાં ચેનાબ નદી કાંઠે કઈ કઈ વલ્નેરેબલ (નબળી) કડીઓ છે તેનું રિપોર્ટિંગ ચેનલ પર-ટ્વિટર પર કરે છે! બીએસએફના જવાન તેની સાથે હોય છે અને તેઓ તેને આ માહિતી આપે છે. અર્થાત્ બીએસએફના જવાન તેના કરતાં વધુ દોષિત ગણાય અને એ કરતાંય વધુ દોષિત મોદી સરકાર ગણાય જેણે બરખા દત્તને સરહદ પર રિપૉર્ટિંગ કરવા અનુમતિ આપી.
દિલ્લીના મુખ્યપ્રધાન જેવા મહત્ત્વના હોદ્દા પર બિરાજમાન અરવિંદ કેજરીવાલ (જેમને વડા પ્રધાન થવાનાં ઓરતાં છે, થાય તો દેશની શું સ્થિતિ થાય વિચારો!) પાકિસ્તાનની ભાષા બોલતા, મોદી સરકાર પાસે પુરાવા માગે છે. કૉંગ્રેસ ઉપાધ્યક્ષ રાહુલ ગાંધીની નિકટના નેતા સંજય નિરુપમ પણ સરકાર પાસે પુરાવા માગે છે. નિરુપમ તો ઠીક, પણ દેશમાં ગૃહ પ્રધાન અને નાણા પ્રધાન જેવા ખાતાં સંભાળી ચૂકેલા ચિદમ્બરમ્ પણ આવું નિવેદન આપે તે કેવું! જોકે કૉંગ્રેસનું આ વલણ નવું નથી…
પોખરણમાં પહેલું પરમાણુ પરીક્ષણ કૉંગ્રેસનાં નેતા અને વડાં પ્રધાન ઈન્દિરા ગાંધીએ કરાવ્યું હતું પણ એ જ કૉંગ્રેસે ડાબેરી પક્ષો સાથે મળીને મે ૧૯૯૮માં વડા પ્રધાન અટલ બિહારી વાજપેયીએ બીજી વાર પરીક્ષણ કર્યું તેની સામે છાજિયાં લીધાં હતાં. તેનું કારણ કદાચ એ હતું કે ૧૯૭૪માં કૉંગ્રેસ (આઈ) હતી એટલે કે ઈન્દિરા ગાંધીવાળી કૉંગ્રેસ. ૧૯૯૮માં એ સોનિયા કૉંગ્રેસ થઈ ગઈ હતી! ૧૯૯૯માં આ જ (સોનિયા) કૉંગ્રેસે આક્ષેપ કર્યો હતો કે ચૂંટણીમાં લાભ લેવા માટે વાજપેયી સરકારે પાકિસ્તાનની સરકાર સાથે હાથ મિલાવીને કારગિલ યુદ્ધ કર્યું છે! (સોનિયા) કૉંગ્રેસના મણિશંકર અય્યરે મોદી સરકારને ઉથલાવવા પાકિસ્તાન જઈને તેની મદદ માગી હતી ને! યુદ્ધની પરિસ્થિતિમાં પણ ફિલ્મ ઉદ્યોગ પાકિસ્તાની કલાકારોની તરફેણ કરે છે! ઉડીના હુમલાને વખોડવાની ના પાડતા ફવાદ ખાન જે ફરદીન ખાન કરતાં પણ નબળો અભિનેતા છે તે સહિતના પાકિસ્તાની કલાકારો માટે સલમાન ખાન, કરણ જોહર, મહેશ ભટ્ટ, ઓમ પુરી વગેરે લોકોને પેટમાં દુઃખે છે.
અગાઉ કહ્યું તેમ, શરીફ કે હાફીઝ આપણા દુશ્મન નથી તેમ કેજરીવાલ, સોનિયા કે સંજય નિરુપમ પણ દેશવિરોધી નથી. તેમની માનસિકતા દેશવિરોધી છે. તેમની વિચારસરણી દેશવિરોધી છે. આનો ઈલાજ શું? પહેલાં તો આપણે એ સમજી લેવું પડશે કે ત્રાસવાદી ઈસ્લામી સંગઠનોએ જેહાદ છેડી છે જે આજકાલની નથી! ઈસ્લામનો જન્મ થયો ત્યારથી છે. અગાઉ બાદશાહ હતા જે તલવારના જોરે દુનિયાને ઈસ્લામિક બનાવવા નીકળી પડ્યા હતા. ભલે અમેરિકા-પાકિસ્તાને અફઘાનિસ્તાનમાંથી સોવિયેત સંઘને કાઢવા તાલિબાન, અલ કાયદા અને ભારત વિરોધી ત્રાસવાદી સંગઠનોને જન્મ આપ્યો હોય, પરંતુ સ્થિતિ એ થશે કે અમેરિકા-પાકિસ્તાન તેમને ના પાડશે તોય આ સંગઠનો ચૂપ નહીં રહે, કારણકે તેમાં ભરતી થયેલા લોકોના મનમાં જે આત્યંતિક મઝહબી ઝેર રેડવામાં આવ્યું છે તે અસર કર્યા વગર થોડું રહેશે? આ સંગઠનોને કચડવા તો પગલાં લેવાં જ પડશે અને સાથે ભારતની અંદર જમ્મુ-કાશ્મીરથી લઈને કેરળ અને પ.બંગાળથી લઈને ગુજરાત સુધી અંદર ખાને આ કટ્ટરવાદી-ત્રાસવાદીઓની પ્રવૃત્તિ ચાલે છે તેને વૉટ બૅંકની પરવા વગર બંધ કરવી પડશે. નહીં તો આ દેશના વધુ ટુકડા થશે જ. ૧૯૪૭માં પૂર્વ બંગાળ હાથમાંથી ગયું. આજે પશ્ચિમ બંગાળના બીરભૂમ જિલ્લાના કંગલાપહરી ગામમાં ગણ્યાગાંઠ્યા મુસ્લિમોના વિરોધના લીધે સરકાર દુર્ગાપૂજાનું આયોજન કરવા ત્રણસો કુટુંબને છેલ્લાં ત્રણ વર્ષથી અનુમતિ નથી આપતી! એટલે જો વેળાસર ન જાગ્યા તો ભવિષ્યમાં પશ્ચિમ બંગાળ અને બીજા પ્રદેશો પણ ભારતથી અલગ થાય તો નવાઈ નહીં.
બીજી તરફ, ભારતમાં કેજરીવાલથી માંડીને કન્હૈયાકુમાર સુધી અલગ-અલગ ચહેરા દ્વારા જે વિચારસરણી આવે છે તે સમાપ્ત થાય તે માટે લાંબા ગાળાની રણનીતિ જરૂરી છે. કોઈ પંથ-સંપ્રદાયની વાત નથી પણ આ દેશના નાગરિકોમાં દેશભક્તિ તો પ્રગટવી જ જોઈએ. નાગરિકો દેશને પોતાનો માનતા થાય- તે પ્રમાણે વર્તતા થાય, પોતપોતાના કામ નિષ્ઠાપૂર્વક કરતા થાય, સરકારી સંપત્તિને પોતાની માની તેને નુકસાન ન પહોંચાડે તે જરૂરી છે. શાળામાં એનસીસી કે અન્ય કોઈ રીતે લશ્કરી શિક્ષણ ફરજિયાત થાય, ટ્રાફિકની સૂજ, શ્રમદાન, ઘોંઘાટ પર નિયંત્રણ, મોબાઇલ મેનર્સ…વગેરે અનેક સિવિક મેનર્સ ફરજિયાત ભણાવવી જરૂરી છે. જેએનયુ બંધ કરાવવા કરતાં તેમાં, અંગ્રેજી માધ્યમોની શાળાઓમાં, મદરેસાઓમાં જે ભારતવિરોધી વિચારસરણીનાં બી રોપાય છે, તે બંધ થવું જરૂરી છે. દેશ આખામાં પ્રાથમિક શાળાઓથી માંડીને યુનિવર્સિટી સુધી આ દેશની હિન્દુ સંસ્કૃતિની ગૌરવશાળી વાતો, પ્રાચીન વિજ્ઞાન, સાચો ઇતિહાસ, દેશભક્તિ અંગે સાચો બોધપાઠ અપાય તે જરૂરી છે.
આ દેશમાં પોપાબાઈનું રાજ હોય તેમ આખા દેશમાં કાયદાની ફજેતી થાય છે. તે બંધ કરવી જરૂરી છે. ન્યાયતંત્રમાં પણ બેવડાં ધોરણો બંધ થાય તે હિતાવહ છે. શાસકો-ન્યાયતંત્ર-મિડિયા-બ્યુરોક્રસી-પોલીસથી શરૂ થશે તો પ્રવાહ નીચે નાગરિકોમાં આવશે. સેક્યુલરિઝમ (સર્વ પંથ સમભાવ) ખોટું નથી પણ સેક્યુલરિઝમના નામે માત્ર હિન્દુઓનો વિરોધ અને (ખ્રિસ્તી, પારસી, યહુદી, જૈન વગેરે લઘુમતીને છોડીને) માત્ર મુસ્લિમ વૉટ બૅંકની ખોટી આળપંપાળ ન ચાલે. દા.ત. ઘણા મુસ્લિમો તલાક તેમજ છૂટાછેડા લીધેલી મુસ્લિમ સ્ત્રીને ભરણપોષણને લગતા કાયદા બદલાય તેમ ઈચ્છે છે પણ કોઈ સરકાર કાયદો બદલવા તૈયાર નથી, મોદી સરકાર પણ નહીં. સર્જિકલ સ્ટ્રાઇક સંદર્ભે પાકિસ્તાનની ભાષા બોલતા ભારતીય રાજનેતાઓ એમ માનતા હોય કે તેઓ આમ કરીને મુસ્લિમ વૉટબૅંકને ખુશ કરશે તો તેઓ ખોટું વિચારે છે. બધા મુસ્લિમો દેશવિરોધી નથી.
દેશમાં આજેય મોગલો-અંગ્રેજો રાજ કરતા હોય તેવી માનસિકતા લોકોમાં પ્રવર્તે છે. દસ હિન્દુ વચ્ચે એક મુસ્લિમ કે ગોરો હોય અને તે મુસ્લિમ/ગોરો ગુજરાતી/હિન્દી બોલતો હોય તો પણ હિન્દુઓ સલામ કરવા લાગશે, ઉર્દૂ અથવા બાવા હિન્દી/અંગ્રેજી બોલવા લાગશે પોતે કેટલા સેક્યુલર છે તે કહેવા લાગશે. ફિલ્મોમાંય હિન્દુ પાત્ર હોય તોય ગીતો-સંવાદોમાં ખુદા, મૌલાથી લઈને અનેક બાબતોમાં મોટા પાયે બિનજરૂરી ઇસ્લામિક અસર દેખાશે. પાકિસ્તાની કલાકારો-ખેલાડીઓના સમર્થન પાછળ પણ ભારતના નાગરિકોમાં ઘૂસી ગયેલી ગુલામીની માનસિકતા કામ કરે છે. આ ફિલ્મકારો અફઘાનિસ્તાનના કલાકારોને કેમ બોલાવતા નથી? શું તેઓ મુસ્લિમ નથી? કૉલમિસ્ટોથી લઈને ટીવી ચેનલોના એન્કરોની ભાષા ઉર્દૂ પ્રચૂર હોય તે સારું મનાય છે. સંસ્કૃતપ્રચૂર હોય તો ભદ્રંભદ્ર કહીને મજાક ઉડાવાય છે. ટીવી ચેનલો પર વડા પ્રધાનને મોદી કહેવાય જ્યારે પાકિસ્તાનનો કોઈ લલ્લુપંજુ નિષ્ણાત પણ હશે તો તેના નામ પાછળ સાહબ કહીને તેને બોલાવાશે. આમ આ ગુલામ માનસિકતા દૂર થવી જરૂરી છે. તે થશે એટલે દેશભક્તિ આપોઆપ આવશે જ.

international, national, sikka nee beejee baaju

પાકિસ્તાન સામે આક્રમક થતાં ભારતને ૪૫ વર્ષ કેમ લાગ્યાં?

(મુંબઈ સમાચારની રવિપૂર્તિમાં ‘સિક્કાની બીજી બાજુ કૉલમ’માં તા.૨/૧૦/૧૬ના રોજ આ લેખ પ્રકાશિત થયો.)

પાકિસ્તાનના પચાવી પાડેલા કાશ્મીર પર ભારતીય સેનાના કમાન્ડોએ કરેલા આક્રમણનો નિર્ણય લેવામાં વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ હિંમત દાખવી તેની પ્રશંસા જ કરવી પડે કેમ કે ઈન્દિરા ગાંધી પછી આવેલી એક પણ સરકાર આ હિંમત દાખવી શકી નહોતી. આવું કેમ થયું? કેવા સંજોગો હતા? આવો જરા આ ૪૫ વર્ષના સમયગાળા પર નજર કરીએ.

૧૯૭૧માં ઈન્દિરાજીએ પાકિસ્તાનના બે ટુકડા કર્યા તે પછી ઈન્દિરાજી અને વિશેષ તો તેમના દીકરા સંજયના કારણે કટોકટી આવી પડી અને ૧૯૭૭માં વર્તમાન ભાજપ જેનો ઘટક હતો તે જનતા પક્ષની સરકાર આવી જે માંડ બે વર્ષ ચાલી. તે પછી ચરણસિંહની સરકાર કૉંગ્રેસના ટેકાથી રચાઈ જે માંડ ૨૪ દિવસ ચાલી! કૉંગ્રેસે ઈન્દિરાજી સામેના કટોકટી વખતના અત્યાચારોને લગતા કેસો પાછા ખેંચવાના દબાણ સામે ચરણસિંહ ન ઝુકતાં કૉંગ્રેસે ટેકો પાછો ખેંચી લીધો. ૧૯૮૦માં ઈન્દિરાજી મજબૂતીથી સત્તામાં પાછાં ફર્યાં પરંતુ તે વખતે મુખ્ય તકલીફ સંજય ગાંધીએ પોતે જ ઊભા કરેલા ભિંદરાનવાલે પછી સરકાર સામે પડતાં તેને હલ કરવાની હતી અને તેમાં ઈન્દિરાજીનો જીવ પણ ગયો.

ઈન્દિરાજીના પુત્ર રાજીવ તો પોતાની બુદ્ધિ કરતાં સલાહકારોની બુદ્ધિના આધારે વધુ ચાલતા હતા. રાજ્યપાલ જગમોહને અનેક વાર પત્ર લખી જમ્મુ-કાશ્મીરમાં પરિસ્થિતિ વણસી રહી હોવાના સંકેત આપવા છતાં રાજીવ ગાંધીએ કોઈ પગલાં ન લીધા તે આ કૉલમના નિયમિત વાચકો સારી રીતે જાણે છે. રાજીવજી પાસે તો લોકસભા-રાજ્યસભા બધી રીતે બહુમતી હતી. પરંતુ તેમનું ધ્યાન બધાને ખુશ કરવામાં રહ્યું. પહેલાં છૂટાછેડા લીધેલાં મુસ્લિમ વૃદ્ધા શાહબાનોને ભરણપોષણ આપવાના ચુકાદાને પલટાવી દીધો, સલમાન રશદીના પુસ્તક ‘સેતાનિક વર્સીસ’ પર ઉતાવળો પ્રતિબંધ મૂકી દીધો અને તે પછી રામજન્મભૂમિ મંદિરનાં તાળાં ખોલાવી નાખ્યાં. આમ બંને પક્ષે કટ્ટરવાદીઓને પ્રોત્સાહિત કર્યા. રાજીવજી પછી ૧૯૮૯માં વી. પી. સિંહ આવ્યા. પરંતુ તેમના પક્ષે ઝાઝા રસોઈયાએ રસોઈ બગાડી. તેમને સામ્યવાદીઓ અને ભાજપ વચ્ચે સંતુલન કરીને ચાલવાનું હતું. તો સાથે સરકારની અંદર પણ અરુણ નહેરુ જેવા જમણેરી અને જ્યૉર્જ ફર્નાન્ડિઝ જેવા ડાબેરી વિચારના અને મુસ્લિમ વૉટ બૅંકને ધ્યાનમાં રાખનારને ખુશ રાખવાના હતા. જગમોહને તેમના પુસ્તકમાં લખ્યું છે કે જ્યૉર્જે (જે તે વખતે ભાજપની વિચારસરણીથી પળોટાયા નહોતા) તેમને હટાવવામાં મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી.

વી. પી. પછી ચંદ્રશેખર સરકાર આવી જે ઝાઝું ટકી નહીં. તે વખતે ઈરાક-કુવૈતના યુદ્ધમાં અમેરિકાએ પણ ઝંપલાવ્યું હતું. અને ભારત પણ આર્થિક રીતે ખૂબ ખરાબ પરિસ્થિતિમાં પહોંચી ગયું હતું. આવી સ્થિતિમાં રાજીવ ગાંધીના ઘરની જાસૂસીના આક્ષેપસર કૉંગ્રેસે તેની જૂની ટેવનું પુનરાવર્તન કરીને ટેકો પાછો ખેંચી લીધો. ચૂંટણી આવી પડી, રાજીવજીની હત્યા થઈ! ૧૯૯૧માં નવી સરકાર આવી તે લઘુમતી સરકાર હતી- નરસિંહરાવની કૉંગ્રેસ સરકાર. જમ્મુ-કાશ્મીરનો સળગતો પ્રશ્ન હોવા છતાં તેના માટે પહેલી પ્રાથમિકતા દેશને આર્થિક પતનમાંથી ઉગારવાનો હતો. તે તેમણે કર્યું અને સાથે પંજાબમાં કે. પી. એસ. ગિલને છૂટો દોર આપીને પાકિસ્તાન સમર્થિત ખાલિસ્તાની ત્રાસવાદને પણ સમાપ્ત કર્યો.

નરસિંહરાવની સરકારે લથડિયાં ખાતાં પાંચ વર્ષ પૂરાં કર્યાં તે પછીની ચૂંટણીમાં સૌથી મોટા પક્ષ તરીકે ભાજપનો રાજકારણના પટ પર પહેલી વાર ઉદય થયો. તેને સરકાર રચવા પણ દેવાઈ. પરંતુ શિવસેના, જ્યૉર્જ ફર્નાન્ડિઝ-નીતીશકુમારના એ વખતના સમતા પક્ષ, હરિયાણા વિકાસ પાર્ટી સિવાય કોઈ પક્ષે સાંપ્રદાયિકતાના નામે ભાજપને ટેકો ન આપ્યો. વિશ્વાસ મત પહેલાં જ પોતાનું તીક્ષ્ણ ધારવાળું પ્રવચન આપીને અટલજીએ રાજીનામું ધરી સંસદમાંથી ચાલતી પકડી. તે પછી માત્ર ૪૬ બેઠકો પર જીતેલા જનતા દળના એચ. ડી. દેવેગોવડાને કૉંગ્રેસને ટેકો મળતાં અને ડાબેરીઓ સરકારમાં જોડાતાં સરકાર બની હતી. પણ એક વર્ષમાં તો કૉંગ્રેસે ટેકો પાછો ખેંચી લીધો! ઘણી રકઝક પછી દેવેગોવડાની જગ્યાએ ઈન્દ્રકુમાર (આઈ. કે.) ગુજરાલના નેતૃત્વમાં સરકારને ટેકો આપવા કૉંગ્રેસ તૈયાર થઈ ગઈ. પણ પછી રાજીવ હત્યા કેસનો જૈન પંચનો રિપૉર્ટ સંસદમાં મૂકાતાં અને તેમાં ડીએમકે એલટીટીઇ (જેણે રાજીવ ગાંધીની હત્યા કરી હતી)ને ટેકો આપતો હોવાની વાત બહાર આવતાં કૉંગ્રેસે હઠ પકડી કે ડીએમકેના મંત્રીઓ પડતા મૂકાવા જોઈએ. ગુજરાલે આ માગણી સ્વીકારવા ના પાડી દીધી એટલે કૉંગ્રેસે ૨૮ નવેમ્બર ૧૯૯૭એ ફરી ટેકો પાછો ખેંચી લીધો. (તે વખતે રાજીવનાં વિધવા સોનિયાના હાથમાં કૉંગ્રેસની કમાન નહોતી પણ તેમના હાથમાં આવી તે પછી એ જ ડીએમકેના ટેકાથી ૨૦૦૪માં અને ૨૦૦૯માં કૉંગ્રેસે સરકાર બનાવી!)

૧૯૯૮ની ચૂંટણી પછી અટલ બિહારી વાજપેયીની એનડીએ સરકાર આવી. આવતાં વેંત અટલજીએ અમેરિકાના દબાણને ફગાવીને તેમજ સીઆઈએને ગંધ આવવા દીધા વગર ૧૧ મે ૧૯૯૮ના રોજ પોખરણમાં પરીક્ષણ કરીને ફરીથી મજબૂત ઈચ્છાશક્તિ દાખવી જે ૧૯૭૪નાં પોખરણ પરીક્ષણ-૧ પછી પહેલી વાર જોવા મળી રહી હતી! પરંતુ ૧૯૯૯માં કારગિલ યુદ્ધમાં આ ઈચ્છાશક્તિ માત્ર પાકિસ્તાનના સૈનિકોને ખદેડવા અને કારગિલ પાછું મેળવવા પૂરતી સીમિત રહી. અલબત્ત, નવાઝ શરીફ વૉશિંગ્ટન દોડી ગયેલા અને અમેરિકા પ્રમુખ બિલ ક્લિન્ટને અટલજીને વૉશિંગ્ટન બોલાવેલા પણ પહેલાં પાકિસ્તાન સેના પાછી જાય તે પછી જ પોતે આવશે તેમ કહી અટલજીએ મજબૂત ઈરાદો જરૂર બતાવ્યો હતો. ૨૦૦૧માં કમને મુશર્રફને મંત્રણા માટે આગરા બોલાવ્યા તે વખતેય પાકિસ્તાન સમર્થિત ત્રાસવાદનો મુદ્દો સમજૂતીમાં સમાવવા બાબતે અટલ સરકાર મક્કમ રહેતાં આ મંત્રણા નિષ્ફળ ગઈ હતી. છેવટે ૨૦૦૪માં અટલ મુશર્રફને ઝુકાવીને જ રહ્યા. મુશર્રફે સમજૂતી દ્વારા કહેવું પડ્યું કે પાકિસ્તાન ત્રાસવાદીઓને તેની ધરતીનો ઉપયોગ નહીં કરવા દે.

દુર્ભાગ્યે ૨૦૦૪માં અટલ સરકારનો પરાજય થયો. કૉંગ્રેસના નેતૃત્વમાં મનમોહનની યુપીએ સરકાર આવી જે ૨૦૦૯માં ફરી ચૂંટાઈ. આમ, આ સરકારને દસ વર્ષ જેટલો લાંબો સમય મળ્યો. મનમોહને મંદીના સમયમાં ભારતને આર્થિક સદ્ધર રાખ્યું, અંતરીક્ષ ક્ષેત્રે સીમાચિહ્નો મેળવ્યા, અમેરિકા સાથે અટલ સરકારે મજબૂત કરેલા સંબંધોને ઓર મજબૂત કર્યા, પૂર્વના દેશો સાથે સંબંધો મજબૂત કર્યા એ તેમની ઉપલબ્ધિ. પરંતુ પાકિસ્તાન મોરચે તેમણે ભયંકર ઉદાસીનતા દાખવી. ૨૦૦૮માં મુંબઈ પર વિશ્વના ઇતિહાસનો સૌથી ભયાનક હુમલો થયો તે પછી પણ કોઈ મક્કમ પગલાં ન લીધાં. પાકિસ્તાનની સેના ભારતના કાશ્મીરમાં ઘૂસીને બે સૈનિકોનાં માથાં વાઢી ગઈ તે પછી પણ મક્કમ પગલાંનો અભાવ જોવા મળ્યો. એ તો ઠીક, પણ પાકિસ્તાનના વડા પ્રધાન રાજા પરવેઝ અશરફ અજમેર દરગાહની અંગત મુલાકાતે આવ્યા ત્યારે ભારતના વિદેશ પ્રધાન સલમાન ખુર્શીદે તેમના માટે ભવ્ય ભોજન સમારંભ રાખ્યો!

નરેન્દ્ર મોદીએ સરકારમાં આવતાં વેત પહેલાં તો શપથ ગ્રહણ સમારંભમાં નવાઝ શરીફ સહિત સાર્ક દેશોના વડાને આમંત્રી પોતે શાંતિ ઈચ્છતા હોવાનો સંદેશ આપ્યો. તે પછી અલગ-અલગ દેશોમાં આંતરરાષ્ટ્રીય મંચના ઉપક્રમે શરીફ સાથે દોસ્તી સ્થાપી. લોકોની ટીકા છતાં શાલ વગેરે ભેટ મોકલી. અફઘાનિસ્તાનના પ્રવાસેથી અચાનક લાહોર પહોંચી ગયા અને નવાઝની દોહિત્રીના લગ્ન પૂર્વે શુભકામના આપી. તે પછી પઠાણકોટમાં હુમલો વર્ષની શરૂઆતમાં જ થયો. એ પછી મોદીભાઈના સૂર બદલાવા લાગ્યા.

સત્તામાં આવ્યા ત્યારથી જ તેમની પાકિસ્તાનને અલગ પાડવાની નીતિ તેમના વિદેશ પ્રવાસો દ્વારા શરૂ કરેલી. ભારતમાં લોકોની ટીકા છતાં તેમણે પ્રવાસો ચાલુ રાખ્યા. પાકિસ્તાનના વિશ્લેષકો પણ આ વાત સારી રીતે સમજતા હતા. જુલાઈ ૨૦૧૬ના વિડિયોમાં પાકિસ્તાનના વિશ્લેષક ઝૈદ હમીદ, જે ભારતના આકરા ટીકાકાર રહ્યા છે, તેઓ કહે છે કે “૧૯૭૧માં પણ ભારતે પાકિસ્તાનને તોડવા માટે જે યોજના કરી હતી તે તેની વિદેશ નીતિમાંથી ખબર પડી જાય છે. બાંગ્લાદેશને અલગ કરતાં પહેલાં ઈન્દિરા ગાંધી રશિયા ગયાં હતાં. ત્યાં સમજૂતીઓ કરી હતી. તે પછી અમેરિકામાં પ્રમુખ રિચાર્ડ નિક્સનને મળ્યાં હતાં. પાકિસ્તાનને અલગ કરવાનું શરૂ કર્યું હતું. લશ્કરી પગલાં પહેલાં આખી દુનિયામાં રાજદ્વારી અને રાજકીય વાતાવરણ બનાવવું પડે છે. અમેરિકાએ ઈરાક પર હુમલા કરતાં પહેલાં સામૂહિક સંહારનાં શસ્ત્રો સદ્દામ હુસૈન પાસે હોવાનો ગાઈ વગાડીને પ્રચાર કર્યો હતો. આવું જ મોદી પાકિસ્તાન વિરુદ્ધ કરે છે. મોદીએ પાકિસ્તાનના જૂના દોસ્તોને હાઇજેક કરી લીધા છે. સાઉદી અરેબિયા સાથે સ્ટ્રેટેજિક એલાયન્સ કરી પાકિસ્તાનને સ્થાને ભારતને મૂકી દીધું. સાઉદીનું બીજા દેશના વડાને અપાતું સર્વોચ્ચ સન્માન મોદીને અપાયું. સાઉદીના કટ્ટર દુશ્મન ઈરાનને પણ પોતાની તરફ લીધું. અફઘાનને તો પહેલેથી જ પાકિસ્તાનનો દુશ્મન બનાવી ચૂક્યા છે. બાંગ્લાદેશને (જમીન હસ્તાંતરણ દ્વારા) પણ આપણી વિરુદ્ધ કરી ચૂક્યા છે. અમેરિકાને પોતાનું મજબૂત સાથી બનાવી ચૂક્યા છે. અત્યારે આપણા સંબંધો અમેરિકા સાથે ખરાબ છે. ઈરાન સાથે ખરાબ છે. અફઘાન સાથે યુદ્ધની સ્થિતિ છે. બાંગ્લાદેશમાં પાકિસ્તાનીઓને ફાંસી અપાઈ રહી છે. સાઉદી અરેબિયા પાકિસ્તાનનું સમર્થક નથી રહ્યું.“

ઉડીમાં ૧૮ જવાનો શહીદ થયા પછી મોદી ટ્વિટર પર પ્રતિક્રિયા બાદ મૌન રહ્યા ત્યારે તેમની ઘણી મજાક ઊડી અને ટીકા પણ થઈ. કોઝિકોડમાં પક્ષના સંમેલનમાં તેમણે પાકિસ્તાનના નાગરિકોને સંબોધતાં ભારત તેમનું દુશ્મન નથી પણ ત્રાસવાદીઓને ટેકો આપતા તેના શાસકોનું છે તેમ કહ્યું અને લડવું હોય તેમજ હરીફાઈ કરવી હોય તો ગરીબી, બેરોજગારી અને નિરક્ષરતાને નાથવા માટે કરીએ તેમ કહ્યું ત્યારે પણ મારા સહિત ઘણાને નિરાશા થઈ હતી પરંતુ ૨૯મી સપ્ટેમ્બરે બપોરે સમાચાર આવ્યા કે ભારતે ૨૮મીની મધરાત્રે (તારીખ મુજબ ૨૯મીએ) પાકિ. અધિકૃત કાશ્મીરમાં ત્રાસવાદી છાવણી પર હુમલો કર્યો છે અને ચાલીસથી પચાસ ત્રાસવાદીઓને મારી નાખ્યા ત્યારે સમગ્ર દેશમાં ઉત્સાહનું વાતાવરણ થઈ ગયું.

આમ, ભારતને આક્રમક થતાં ૪૫ વર્ષ જેટલો સમય લાગ્યો છે. આશા રાખીએ ઈન્દિરા ગાંધી પછી જેમ લાંબો બ્રેક આવી ગયો અને ભારત પોતાની સમસ્યાઓમાં જ ગૂંચવાઈને રહી ગયું તેવું હવે ન થાય. ૧૯૭૧ પછી ઈન્દિરા મદમાં છકી ગયેલાં તેવું મોદી સાથે ન થાય. ૧૯૮૯ પછી સતત અસ્થિરતાનું વાતાવરણ રહ્યું તેવું ન બને અને રાજકીય પક્ષો અંદરોઅંદરની લડાઈમાં ન ખૂંપી જાય જેથી પાકિસ્તાન કે ચીન જેવા દુશ્મન તેનો ફાયદો ઉઠાવી જાય.

international, national

એનએસજી: ભારતનો પ્રવેશ આજ નહીં તો કાલ, અવશ્યંભાવિ છે!

(સંકલન શ્રેણી સામયિકના જુલાઈ ૨૦૧૬માં પ્રસિદ્ધ લેખ)

પરમાણુ આપૂર્તિ સમૂહ (એનએસજી)માં ભારતને (ધારણા મુજબ જ) પ્રવેશ ન મળ્યો. આનાથી ભારતના અનેક લોકોને ખુશી થઈ. આનાથી વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના પાંચ દિવસના પાંચ દેશોના ઝંઝાવાતી પ્રવાસ પર પાણી ફરી વળ્યું, ખાસ કરીને અમેરિકી સંસદના સંયુક્ત સત્રને સંબોધન, મિસાઇલ ટૅક્નૉલૉજી નિયંત્રણ શાસન (એમટીસીઆર)માં ભારતને પ્રવેશ મળ્યો અને એનએસજીમાં પ્રવેશ માટેના પ્રયાસોથી મોદીજીએ કમાયેલી કીર્તિ. (અલબત્ત એમટીસીઆરમાં પ્રવેશ માટે બરાક ઓબામાએ વર્ષ ૨૦૧૦માં ભારતની મુલાકાત વખતે જ બાંયધરી આપી દીધી હતી.)

ભારતમાં અગાઉ એવી માનસિકતા હતી કે જો જીતવા માટે પૂરા પ્રયાસો કરીને પણ હાર મેળવે તો તેવી વ્યક્તિ ગૌરવનું ઉદાહરણ બનતી. અકબર કરતાં મહારાણા પ્રતાપને મહાન ગણાવાય છે. આવું જ સિકંદર સામે ઝઝૂમનાર પોરસ માટે પણ છે. રાણી લક્ષ્મીબાઈ માટે પણ છે. પણ હવે અર્થ અને ભોગવાદી વિચારધારા હેઠળ માનસિકતા બદલાઈ રહી છે. હવે પ્રજા કોઈ કંપનીના સીઇઓ જેવી બની રહી છે. તમે પ્રયાસો શું કર્યા તે મહત્ત્વનું નથી. પરિણામ શું લાવ્યા તેની સાથે જ નિસબત છે. અને ભારત એનએસજીમાં પ્રવેશ મેળવી શક્યું નથી એ હકીકત છે.

પરંતુ ભારત પ્રવેશ નહીં જ મેળવી શકે તેવું પણ કહી નહીં શકાય. કેમ કે આ વર્ષના અંતમાં ડિસેમ્બરમાં એનએસજીની બેઠક ફરીથી મળવાની છે. અને હવે એનએસજીની અધ્યક્ષતા ચીનના પ્યાદા જેવું ઉત્તર કોરિયા નથી કરવાનું, સ્વિત્ઝર્લેન્ડ કરવાનું છે. અને ડિસેમ્બરની બેઠક માટે મેક્સિકોએ પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો, જેની સાથે મોદીજીની યાત્રા પછી સંબંધો વધુ સારા બન્યા છે. નહીં તો અગાઉ મેક્સિકો જ ભારતના એનએસજીના પ્રવેશ બાબતે વિરોધમાં હતું.

અહીં પ્રશ્ન એ પણ થવાનો કે તાજેતરમાં પાંચ દેશોના પ્રવાસમાં સ્વિત્ઝર્લેન્ડની મુલાકાત પણ મોદીજીએ લીધી હતી અને સ્વિત્ઝર્લેન્ડે એનએસજી અંગેના ભારતના દાવાને સમર્થન પણ કર્યું હતું. તો તે કેમ ફરી ગયું? તકલીફ એ છે કે હવે સમાચાર નાના છાપવાની શૈલી આવી છે. લેખો પણ નાના થતા જાય છે. લોકો પણ નાનું વાંચવાની ટેવ અપનાવી રહ્યા છે. આનાથી લોકોને પૂરેપૂરી માહિતી મળતી નથી. ‘ઇન્ડિયન એક્સ્પ્રેસ’ જેવા જૂજ સમાચારપત્રોમાં એકાદ કે અડધું પાનું ભરીને એક જ વિષય પર માહિતી આપવામાં આવે છે. એટલે આપણને એ ખબર નથી પડતી કે આનું કારણ શું?

હકીકતે સ્વિત્ઝર્લેન્ડ અને ભારત વચ્ચે મધૂરા સંબધો નથી. આનું કારણ સ્પષ્ટ છે નરેન્દ્ર મોદીના આવ્યા પછી તેઓ સ્વિસ બૅંકોમાં રહેલા ભારતીયોના કાળાં નાણાં બાબતે સતત સ્વિત્ઝર્લેન્ડ પર દબાણ કરી રહ્યા છે. બીજું, સ્વિત્ઝર્લેન્ડ અમેરિકા કે ચીન કે રશિયા એમ કોઈની છાવણીમાં નથી. સ્વિત્ઝર્લેન્ડ સામાન્ય રીતે તટસ્થતા જાળવી રાખે છે. (આ નીતિ ભારતના પ્રથમ વડા પ્રધાન જવાહરલાલ નહેરુની શરૂઆતમાં ‘નામ’ નામના સંગઠન સાથે હતી, પરંતુ પછી ભારત રશિયા તરફ ઢળતું ગયું.) એટલે તો સ્વિત્ઝર્લેન્ડ લાંબા સમય સુધી સંયુક્ત રાષ્ટ્રોનું સભ્ય નહોતું બન્યું. તે અમેરિકા અને સાથી દેશોના સૈન્ય દળ ‘નાટો’માં પણ નથી કે નથી તે યુરોપીય સંઘમાં. એટલે બની શકે કે કાળાં નાણાંના કારણસર સ્વિત્ઝર્લેન્ડે ભારતના એનએસજી પ્રવેશનો વિરોધ કર્યો હોય. સ્વિત્ઝર્લેન્ડે ૨૦૦૮માં પણ એનએસજીના સભ્ય દેશો દ્વારા ભારતને મળેલી છૂટનો વિરોધ કર્યો હતો.

હવે બીજું પાસું- ચીનનો વિરોધ. આ તો જાણીતી વાત છે. સ્વાભાવિક છે કે કોઈ પણ દેશ તેના હરીફને આગળ ન વધવા દે. એમાંય તાજેતરમાં નરેન્દ્ર મોદી અમેરિકા સામે રીતસર ઝૂકી ગયા છે. આ નીતિ પણ જોખમી છે. ભારતે અમેરિકાની ઘણી બધી માગણીઓ સ્વીકારી છે જેના બદલામાં અમેરિકાએ ભારતને ખાસ એવું કંઈ આપ્યું નથી. અને આ વલણ આજકાલનું નથી. ૧૯૯૧માં પી. વી. નરસિંહરાવની કૉંગ્રેસ સરકાર આવી ત્યારથી છે. ભારત ડબ્લ્યુટીઓમાં જોડાયું, ‘ગેટ’ કરાર કર્યો ત્યારથી માંડીને સામાન્ય રીતે નરમ ગણાતા મનમોહનસિંહની કૉંગ્રેસ સરકારે ‘સરકાર જાય તો ભલે જાય, પણ અમેરિકા સાથે પરમાણુ નાગરિક સંધિ તો થશે જ” તેવું વલણ લીધું હતું. આ મામલે, કૉંગ્રેસ-ભાજપ એક છે! એ અલગ વાત છે કે જે પક્ષ સત્તાની બહાર હોય તે થોડો મંદ વિરોધ કરી લે છે. નરેન્દ્ર મોદીના આવ્યા પછી તો ભારત-અમેરિકાએ એક લૉજિસ્ટિક અને ડિફેન્સની સંધિ પણ કરી છે. પહેલી નજરે ચીન-પાકિસ્તાનની ધરીને જોતાં આ સંધિ જરૂરી લાગે પરંતુ ભવિષ્યમાં તે જોખમી પૂરવાર થઈ શકે. આ ઉપરાંત એમસીટીઆર અને એનએસજીમાં પ્રવેશની (વણજાહેર કરાયેલી) શરતને આધીન ભારતે સંરક્ષણ, રિટેલ વગેરે અનેક બાબતોમાં વિદેશ પ્રત્યક્ષ રોકાણ (એફડીઆઈ)ના દરવાજા ખુલ્લા મૂકી દીધા. આનાથી મેક ઇન ઇન્ડિયા આગળ વધે તો તે સારી વાત છે, પરંતુ આ પણ સમયની કસોટીએ જ સાબિત થાય તેવો જોખમી મામલો છે.

એનએસજી માટે ભારતના ધમપછાડા કેમ? તેમાં પ્રવેશ મળવાથી શું થશે? હકીકતે ભારતે ૧૯૭૪માં ઈન્દિરા ગાંધીના શાસનમાં પ્રથમ વાર પરમાણુ પરીક્ષણ કર્યું તેના જવાબમાં જ બળુકા દેશોએ એનએસજી રચી દીધું હતું. તેનો ઉદ્દેશ દેખીતી રીતે તો પરમાણુ શસ્ત્રોનો પ્રસાર ન થાય તે માટેનો હતો પરંતુ તેની પાછળ ખરું કારણ બીજા કોઈ દેશો પરમાણુ સત્તા ન બની જાય તે હતું. ભારતે જે કેટલીક બાબતોમાં મક્કમ વલણ અપનાવ્યું છે તે પૈકી એક છે-એનપીટી. પરમાણુ અપ્રસાર સંધિ. આના પર ભારતે હસ્તાક્ષર કર્યા નથી. ચાહે, કૉંગ્રેસની સરકાર હોય, ત્રીજા મોરચાની કે ભાજપની. આ સંધિ એનએસજીમાં ભારતના પ્રવેશને અટકાવવાનું બહાનું બની છે. ૧૯૯૮માં અટલ બિહારી વાજપેયી સરકારે પરમાણુ પરીક્ષણ ફરી વાર કરીને પોતાની તાકાત દેખાડી દીધી. અમેરિકા અને તેના સાથી દેશોએ ભારત પર આર્થિક પ્રતિબંધો લાદી દીધા. તેમ છતાં ભારતે આર્થિક પ્રગતિ સારી કરી. અમેરિકાના વિદેશ પ્રધાન સ્ટ્રોબ તાલબોટ્ટ સાથે તે વખતે ભારતના વિદેશ પ્રધાન જશવંતસિંહે ૧૪ રાઉન્ડ મંત્રણાઓ કરી હતી. તાલબોટ્ટે પોતાના પુસ્તક ‘એન્ગેજિંગ ઇન્ડિયા: ડિપ્લોમસી, ડેમોક્રસી એન્ડ ધ બૉમ્બ’માં અટલ બિહારી વાજપેયીની વાતચીતમાં લાં…બો પૉઝ લેવાની ટેવની ટીકા કરી છે. પૂર્વ વડા પ્રધાન આઈ. કે. ગુજરાલ કોઈ સાંભળી ન શકે એટલું ખૂબ જ ઓછા અવાજે બોલતા તેની ટીકા કરી છે. નવાઝ શરીફ ચાપલૂસીની હદ સુધી ખુશ કરવાની નીતિ ધરાવતા હતા તેવું પણ લખ્યું છે, પરંતુ જશવંતસિંહ માટે તેમણે પ્રશંસાનાં પુષ્પો વેર્યાં છે અને લખ્યું છે કે જશવંતસિંહ માટે મને માન છે કારણકે તેમણે પોતાના દેશનાં હિતોને આગળ વધાર્યા અને ભારત-અમેરિકાના સંબંધો સુમધૂર કરવા માટે અથાગ પ્રયાસ કર્યા. ટૂંકમાં, કહેવાનું એ કે અમેરિકા-સાથી દેશોના પ્રતિબંધો છતાં ભારતની આર્થિક પ્રગતિ થઈ શકે છે અને તે પછી ભારતનું વિશ્વ સ્તરે જે માન વધ્યું છે તે પણ દેખીતું છે. જે રીતે ભારતમાં આપણે જોઈએ છીએ કે દરેક કાયદામાં છિંડાં હોય છે તેમ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પણ છે. એટલે ભારતે ભલે એનપીટી પર હસ્તાક્ષર નથી કર્યા પણ ભારત આ રીતે દબાણ ચાલુ રાખશે અને એવી દલીલ મજબૂતાઈથી કરશે કે ભલે અમે એનપીટી પર હસ્તાક્ષર નથી કર્યા પણ પરમાણુ શસ્ત્રો અપ્રસાર માટે અમે અનેક પગલાં લીધાં છે અથવા બીજી કોઈ રીતે ચીન જેવા વિરોધી દેશનું નાક દબાવશે તો એનએસજીમાં પ્રવેશ આજ નહીં તો કાલ મળવાનો જ છે તે અવશ્યંભાવિ છે.

પરંતુ માનો કે એનએસજીમાં સભ્ય પદ નહીં મળે તો કંઈ આભ તૂટી પડવાનું નથી. વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ એનએસજી માટે પોતાની પ્રતિષ્ઠા દાવમાં મૂકી દીધી. એક આગેવાન તરીકે આ વાત સારી કહેવાય કે તેઓ કોઈ પણ કામ, ચાહે તે દિલ્લી-બિહાર જેવા રાજ્યની ચૂંટણી હોય કે એનએસજી માટે પ્રયાસ, પોતાની પ્રતિષ્ઠા દાવમાં લગાવી દે છે, પરિણામ જે આવે તે. પરંતુ પ્રવેશ નહીં મળવાથી એક સમાચાર પત્રએ મથાળું બાંધ્યું તેમ “ભારતની વિશ્વસ્તરે બેઇજ્જતી” થઈ નથી. થાય પણ નહીં.

આમાંથી શું શીખ મેળવવાની એ પણ જાણી લેવું જોઈએ. હકીકતે ચીનના મોડલમાંથી ભારતે ઘણું શીખવાનું છે. સામાન્ય રીતે “ગિવ એન્ડ ટેઇક”ની નીતિ કામ કરતી હોય છે પરંતુ ચીને નહીં ઝૂકીને પણ પોતાનો દબદબો વિશ્વસ્તરે બનાવ્યો છે તે ઉદાહરણરૂપ છે. ચીને સંયુક્ત રાષ્ટ્રોમાં પ્રવેશ કેવી રીતે મેળવ્યો? બીજા વિશ્વયુદ્ધ વખતે તે જીતનાર દેશો સાથે હતું. આથી તેને તેમાં પ્રવેશ મળી ગયો. તે પછી ચીને સતત પ્રગતિ કર્યે રાખી છે. તેણે દેશની પ્રગતિમાં બાધારૂપ બને તેવી તમામ બાબતોને દૂર રાખી છે- ખાસ કરીને ધર્મ. ચીનમાં રમઝાન, નાતાલ વગેરેની ઉજવણી પર પ્રતિબંધ છે. ઈસ્લામી ત્રાસવાદીઓને ઉગતા જ ડામી દેવાય છે. એક હથ્થુ એક જ પક્ષનું વર્ષોથી શાસન છે. હા તેમાં સત્તાનું હસ્તાંતરણ થતું રહે છે, તેમ છતાં તેના કારણે આપણે ત્યાં જે રીતે ‘જેટલાં મોઢાં તેટલી વાતો’ જેવું થતું નથી. શું આપણે કલ્પી શકીએ કે જે રીતે ચીને બ્રિટિશરો સાથે પહેલા ‘અફીણ યુદ્ધ’ પછી હારેલું હૉંગ કોંગ ૧૯૯૭માં ૧૫૦ વર્ષ પછી પાછું મેળવ્યું અને તે પણ માર્ગારેટ થેચર જેવાં લોખંડી મહિલાની સામે કોઈ શરત માન્યા વગર, તે રીતે ભારત તેના કાશ્મીર સહિતના ગુમાવેલા પ્રદેશો પાછા મેળવી શકે?

અત્યારે જે રીતે યુરોપીય દેશોની નબળી સ્થિતિ છે, અમેરિકાની પણ ઘણી હદે પીછેહટ થઈ રહી છે (બાકી, અમેરિકાની ઈચ્છા વિરુદ્ધ એનએસજીમાં ભારતના પ્રવેશને અટકાવી કેમ શકાય?) તે જોતાં ભારતે તેની અત્યારે અમેરિકા કેન્દ્રિત વિદેશનીતિ પર સત્વરે સમીક્ષા કરવાની જરૂર છે. નહીં તો એવું ન બને કે એક સમયે રશિયાનું પીઠ્ઠું બનીને રહી ગયેલા ભારતને ભોગવવું પડ્યું તેમ હવે અમેરિકાનું પીઠ્ઠું બનીને ભારતે ફરીથી વેઠવાનો વારો આવે.

international, national

મોદીજી વિદેશ ફરી આવ્યા, ભારત માટે શું-શું લાવ્યા?

એક શહેરમાં એક ઘર. આલિશાન, ભવ્ય, સુંદર. તમામ સુવિધાઓથી યુક્ત. મકાનમાલિક વિદેશ રહે. તેણે પરિચિત મિત્રને મકાન સાચવવાની જવાબદારી સોંપેલી. પરંતુ એ મિત્ર ક્યારેક જ એ મકાને આવતો. આથી મકાન જીર્ણશીર્ણ થઈ ગયું. બંધ મકાનના ભાવ ગગડાવવા, એ મકાન વિશે જાતજાતની અફવાઓ ચાલુ થઈ ગઈ. મકાન વેચવા કાઢ્યું છે. તેમાંથી સાપ નીકળે છે. આ મકાનમાં ભૂતોનો નિવાસ છે વગેરે વગેરે. મકાન માલિકના કાને આ વાત પહોંચી. તે તાબડતોબ સ્વદેશ આવ્યો. તેણે પહેલાં તો સાફસફાઈ કરાવી. રંગરોગાન કરાવ્યા. બધી સુવિધાઓ ચાલુ કરાવી. અને પછી આ મકાન વેચવાની ઈચ્છા જાહેર કરી. પણ કોઈ મકાન ખરીદવા તૈયાર જ ન થાય. છેવટે મકાનમાલિકે પહેલાં તો આડોશપાડોશમાં ઘરે ઘરે જઈને સમજાવ્યું કે બીજા કોઈ પૂછે તો એટલિસ્ટ તમે આ અફવાને સમર્થન ન આપતા. પછી એસ્ટેટ એજન્ટને પકડ્યો. છાપામાં જાહેરાત આપી. છેવટે તેનું મકાન વેચાઈ ગયું.

વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની તાજેતરની અમેરિકા યાત્રા પછી તેમની વિદેશ યાત્રાઓની ટીકા કરનારાઓનાં મોઢાં સીવાય જવાં જોઈએ (પણ સીવાશે નહીં.). રચનાત્મક ટીકા થવી જ જોઈએ પરંતુ ટીકા કરતી વખતે તથ્યોનું પ્રમાણભાન રાખવું જોઈએ. મોદી એક તો ઓછા દિવસોમાં વધુ કાર્યક્રમ રાખે છે. તાજેતરમાં તેમણે પાંચ દિવસમાં પાંચ દેશોની મુલાકાત લીધી. સામાન્ય જણ પણ ફરવા ગયું હોય તો પણ એકાદ દિવસ આરામ માટે રાખે. જ્યારે મોદીના વિદેશ પ્રવાસમાં ભરચક કાર્યક્રમ હોય છે. તેઓ બને તો સૂવાનું પ્લેનમાં જ રાખે છે જેથી બને એટલો વધુ સમય વિદેશના નેતાઓ-ઉદ્યોગપતિઓ-વૈજ્ઞાનિકો-ભારતીય સમુદાયના લોકોને ફાળવી શકાય. ૧૬-૧૭ ઑગસ્ટ ૨૦૧૫ની બે દિવસની યુએઇ મુલાકાતેથી પરત ફર્યા બાદ મોદી ૧૮મીએ બિહારમાં રેલી સંબોધી રહ્યા હતા!

તમે બહુ બોલકા હો તો લોકોની નજરે ચડી જશો. એ ફાયદો છે પણ સાથે તમારા વિરોધી પણ વધી જાય. મોદીના વિદેશ પ્રવાસોની સંખ્યાની ખૂબ જ ટીકા થઈ છે. પણ એ વાજબી નથી. ટીકા આવા પ્રવાસો પછી નિષ્ફળતાની થવી જોઈએ. બાકી હિલેરી કિલન્ટને વિદેશ પ્રધાન તરીકે ચાર વર્ષમાં ૧૧૨ દેશોની મુલાકાત લીધી હતી. સત્તામાં આવ્યા તે પહેલાં જ મોદીએ વિદેશ મોરચે હોમ વર્ક કરવા માંડ્યું હતું. તેથી તો શપથગ્રહણ સમારંભમાં કટ્ટર દુશ્મન પાકિસ્તાનના નવાઝ શરીફ સહિત સાર્કના દેશોના પ્રમુખ/વડા પ્રધાનો હાજર હતા. જુલાઈ ૨૦૧૪માં બ્રિક્સ (બ્રાઝિલ, ભારત, રશિયા, ચીન અને દક્ષિણ આફ્રિકાનું સંગઠન)ની શિખર પરિષદ હતી. તે પછી સપ્ટેમ્બરમાં સંયુક્ત રાષ્ટ્રોની મહાસભા હતી. આવા કાર્યક્રમો કંઈ મોદી સત્તામાં આવે તે પછી આયોજિત ન જ કરાયા હોય. તો શું તેમાં ટીકાના ભયે મોદીએ નહોતું જવું જોઈતું? પહેલા વર્ષમાં મોદીએ ૫૧ દિવસમાં ૧૭ દેશોનો પ્રવાસ કરેલો. જ્યારે તેમના પુરોગામી વડા પ્રધાન મનમોહને પહેલા વર્ષમાં ૪૭ દિવસમાં ૧૨ દેશોનો પ્રવાસ કરેલો. છતાં મોદીના વિદેશપ્રવાસો લોકોને વધુ પડતા લાગે છે.

આ બધું છોડો. પ્રજા કંપનીના સીઇઓ જેવી છે. તેમને તો એ મતલબ છે કે આ વિદેશ યાત્રાથી આપણને કેટલો ફાયદો? સૌ પહેલાં તો પડોશીઓને સાચવવા પડે. આપણા પડોશી ચીને મનમોહનની સોનિયા સંચાલિત સરકાર વખતે નેપાળ, શ્રીલંકા અને પાકિસ્તાનને પોતાના પડખામાં લઈ લીધા હતા. ભૂતાન ઉત્પાતિયો દેશ નથી પણ તેથી તેની ઉપેક્ષા ન કરાય. સત્તા પર આવતા વેંત આ દેશની મોદીએ મુલાકાત લીધી. તેની સાથે ૧૦ હજાર મેગા વૉટના હાઇડ્રોપાવર સહકારની સમજૂતી કરાઈ. ભૂતાન પર કેટલીક ચીજના નિકાસના પ્રતિબંધો હતા તેમાંથી મુક્તિ આપી. મુક્ત વેપારની સમજૂતી કરી.

પછી બ્રાઝિલમાં બ્રિક્સ શિખરમાં ભારતને નવી સ્થપાયેલી ડેવલપમેન્ટ બૅન્કની અધ્યક્ષતા મળી. ચીનને તેનું વડુંમથક મળ્યું પણ ભારતે એ વાતમાં સફળતા મેળવી કે નવી બૅન્કમાં બધા દેશોને સમાન શેરહૉલ્ડિંગ રાઇટ હશે. ત્યાર બાદ નેપાળની મુલાકાતમાં અનેક કરાર થયા. ભારતે સહાયો જાહેર કરી. એપ્રિલ ૨૦૧૫માં ભૂકંપ પછી ભારતે તાબડતોબ ઘણી મદદ કરી. પરંતુ દુર્ભાગ્યે નેપાળમાં ચૂંટણીમાં ચીનના પરોક્ષ કાબૂવાળા સામ્યવાદીઓનો વિજય થયો. બંધારણ નવું બન્યું તેમાં મધેશી-થારુ સમુદાયની ઉપેક્ષા થઈ પરિણામે મધેશીઓનું ઉગ્ર આંદોલન થયું. ભારતથી આવતી સામગ્રીઓને અટકાવાઈ. નેપાળીઓની ખરાબ સ્થિતિ થઈ. આમ, મોદીની યાત્રા પછી પણ નેપાળ સાથે ખાસ સંબંધો સુધર્યા નથી. ત્યાં ચીનના લીધે કમ્યૂનિસ્ટ પાર્ટીનું વર્ચસ્વ ઓછું કરવામાં વાર લાગશે. તેમાં સીધેસીધું કંઈ કરી શકાય નહીં. એના માટે પડદા પાછળ રમતો રમવી પડે.

ઑગસ્ટમાં જાપાનની મુલાકાતમાં મોદીએ ડ્રમ વગાડવા સિવાય ઘણું બધું પ્રાપ્ત કર્યું. જાપાન તરફથી સ્માર્ટ સિટી, બુલેટ ટ્રેન અને ગંગા નદીની સ્વચ્છતા માટે જાપાનની સહાય તો મળી જ પરંતુ સાથે ૧૯૯૮ના પરમાણુ પરીક્ષણ પછી જાપાને ભારતની હિન્દુસ્તાન ઍરોનૉટિક્સ લિ. સહિતની પાંચ કંપનીઓ પર પ્રતિબંધ મૂકેલો તે હટાવતાં ૧૬ વર્ષ નીકળી ગયાં! તે જ રીતે મોદીની પહેલી અમેરિકાની મુલાકાત તેમના માટે અંગત ગૌરવની પળ હતી પરંતુ દેશ માટે પણ હતી કેમ કે તેમના પર ૨૦૦૫માં ગુજરાત રમખાણોના કારણે પ્રતિબંધ મૂકાયેલો. અમેરિકા મોદીનું મહત્ત્વ પારખવામાં વિદેશોમાં સૌથી મોડે જાગ્યું અને જાગ્યું ત્યારે તેણે તેને ગેરમાર્ગે દોરનાર તેની રાજદૂત નેન્સી પોવેલની હકાલપટ્ટી થઈ. મોદી જ્યારે ગુજરાતના મુખ્યપ્રધાન હતા ત્યારે જ તેમણે વિદેશનીતિ શરૂ કરી દીધી હતી. તેમને મળવા માટે અનેક દેશોના રાજદૂતો આવતા અને તેમણે પોતે પણ ચીન, જાપાન, દક્ષિણ કોરિયા સહિતના દેશોની મુલાકાત લીધી હતી. નેન્સી પોવેલ મોડે મોડે છેક ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૪માં મોદીને મળવા ગાંધીનગર આવ્યાં ત્યારે મોદીએ ભારતની રાજદૂત દેવયાની ખોબ્રાગડે સાથે અમેરિકાએ કરેલા વર્તન માટે રોકડું પરખાવી દીધેલું! અમેરિકાએ મોદી ચૂંટાયા નહીં ત્યાં સુધી એવું ડીંડવાણું પકડી રાખ્યું કે મોદી જો વિઝા માટે અરજી કરશે તો અમે વિચારીશું. (એટલે એને નકારીને મોદીનું અપમાન કરી શકાય.) તો પણ મોદી બધું ભૂલીને અમેરિકાની મુલાકાતે ગયા. તેમણે તેમના અપમાનની નાની લીટીની સામે મેડિસન સ્ક્વેરમાં રોકસ્ટાર જેવા ભવ્ય કાર્યક્રમની મોટી લીટી તાણી બતાવી. મોદી-ઓબામાએ મળીને ત્યાંના વૉશિંગ્ટન પૉસ્ટમાં જોઇન્ટ એડિટોરિયલ લખ્યો. સંરક્ષણ, અફઘાનિસ્તાન, વિજ્ઞાન સહિત અનેક ક્ષેત્રે સફળ મંત્રણાઓ થઈ. સંયુક્ત રાષ્ટ્રોમાં મોદીના હિન્દી પ્રવચને પ્રશંસા મેળવી એટલું જ નહીં પહેલા ઘાએ નિશાન પાર પાડતા યોગ દિવસ શરૂ કરાવી ભારતીય સંસ્કૃતિનો ડંકો વગાડ્યો.

નવેમ્બરમાં ‘ઇસ્ટ એશિયા સમિટ’ નિમિત્તે મ્યાનમારની મુલાકાતમાં મોદીએ વાજપેયી-મનમોહનની ‘લુક ઇસ્ટ’ની વિદેશનીતિ આગળ ધપાવી. એ જ મહિને ઑસ્ટ્રેલિયામાં જી-૨૦ શિખરમાં મોદીએ કાળાં નાણાં અને કરચોરી મુદ્દે ભારપૂર્વક રજૂઆત કરી. ઑસ્ટ્રેલિયાના વડા પ્રધાન સાથે મંત્રણામાં મોદીએ ભારતીય વિદ્યાર્થીઓને હેરાનગતિનો મુદ્દો જોરશોરથી ઉપાડ્યો. મોરિશિયસ ભારત માટે કાળાં નાણાંનો રૂટ છે. આથી ૨૦૧૫માં મોરેશિયસની યાત્રામાં કરવેરા અંગે માહિતી આપલેના કરાર થયા. તેના ફળસ્વરૂપે ગત મેમાં મોરિશિયસ સાથે ભારતની બેવડા કરને ટાળવાની સંધિમાં જે ફેરફાર થયા તે ભારતીય દ્વારા કાળાં નાણાંના સર્જનને રોકવામાં ખૂબ જ મહત્ત્વની મનાય છે. શ્રીલંકાની યાત્રામાં વિઝા, કસ્ટમ, યુવા વિકાસ સહિતના મુદ્દે સમજૂતીઓ થઈ. શ્રીલંકા પર છેલ્લા ઘણા સમયથી ચીનની પકડ વધતી જતી હતી ત્યારે મોદીના આવ્યા પછી ચૂંટણીમાં ભારત તરફી મૈત્રીપાલ શિરિસેના

નો વિજય મહત્ત્વનો મનાય છે.

ફ્રાન્સની મુલાકાતમાં મોદી રાફેલ સોદો કરી આવ્યા પણ સુબ્રમણિયમ સ્વામીની ચેતવણી પછી આ સોદો અટકી પડ્યો છે. જોકે લાંબા સમયથી અટકી પડેલા જૈતાપુર પ્રૉજેક્ટને આગળ વધારવા સંમતિ સાધી શકાઈ છે. કેનેડાની સરકારે જ બહાર પાડેલા આંકડા મુજબ, મોદીની કેનેડા યાત્રાએ ૧.૬ અબજ કેનેડિયન ડૉલરનો બિઝનેસ સર્જ્યો હતો. સામાન્ય રીતે જે દેશોની મુલાકાત લેવામાં આવે તેની સાથે સંરક્ષણ, વેપાર, સાંસ્કૃતિક અને વિજ્ઞાન ક્ષેત્રે કરારો થતા હોય છે. પરંતુ આ સિવાયની કેટલીક વાતો મહત્ત્વની બની જતી હોય છે જેમ કે બાંગ્લાદેશની મુલાકાતમાં બાંગ્લાદેશના જન્મ પછીથી અટકી પડેલો સરહદી વિવાદ ઉકેલાયો.

યુએઈ જેવા ચુસ્ત ઇસ્લામી દેશ યુએઇની મુલાકાતમાં બીજા બધા ઉપરાંત મંદિર માટે તે દેશ જમીન ફાળવે તે પણ મહત્ત્વની સિદ્ધિ છે. મોદી ત્રાસવાદના જનક જેવા સાઉદી અરેબિયા જાય તે પહેલાં અમેરિકા અને સાઉદી અરેબિયા લશ્કર-એ-તૈબા સહિતના ત્રાસવાદી સંગઠનો અને ત્રાસવાદીઓ પર પ્રતિબંધ મૂકે તે પણ જેવી તેવી વાત નથી.

અમેરિકી મુલાકાત વખતે ગૂગલ અને ફેસબુક સહિતની વિશાળ કંપનીઓના સીઇઓ સાથેની મુલાકાત મોદી માટે અંગત પ્રસિદ્ધિમાં વધારો કરનાર બની રહી. ઝુકરબર્ગ સાથેની વાતચીતમાં માને યાદ કરીને રડી પડવા માટે મોદીની ટીકા થઈ તો ઝુકરબર્ગને ફોટો માટે હડસેલતા મોદીનો વિડિયો પણ મજાકનું સાધન બની રહ્યો. ગૂગલ સાથે સમજૂતીના લીધે ભારતનાં દસ રેલવે મથકો પર મફત વાઇફાઇ સેવા શરૂ પણ થઈ ગઈ છે. પરંતુ ગૂગલની સર્ચ, ઇમેઇલ વગેરે સુવિધાઓ ઘણી સારી હોવા છતાં તેના પર વિશ્વસનીયતા કરવા જેવી નથી. ક્યારેક વિકિલિક્સ જેવું ગૂગલનું પણ કૌભાંડ બહાર આવે તો નવાઈ નહીં.

બ્રિટનની મુલાકાતમાં મોદીએ ગોરા બ્રિટિશરોની ધરતી પર તેના વડાની હાજરીમાં ભારત માતા કી જયના નારા અને કેમેરોન પાસે “કેમ છો?” બોલાવીને દિલ તો જીત્યાં જ સાથે, અમદાવાદ-લંડનની સીધી ફ્લાઇટ પણ શરૂ કરાવી જે વર્ષ ૨૦૦૪માં શરૂ તો થઈ હતી પણ પછીની કૉંગ્રેસ સરકારે બંધ કરી દીધી હતી.

મોદીના વ્યક્તિત્વમાં આક્રમકતા અને રોકડું પરખાવી દેવાની ઉત્તર ગુજરાતી શૈલીની છાપ ક્લાઇમેટ ચેન્જમાં પણ દેખાઈ જ્યાં તેમણે અમેરિકા સહિતના દેશોને કહી દીધું કે પ્રદૂષણ અમારા કારણે નથી. નવેમ્બર ૨૦૧૫માં ક્લાઇમેટ ચેન્જ બેઠક પહેલાં પેરિસ પર ત્રાસવાદી હુમલા, વર્ષ ૨૦૧૬ના બેલ્જિયમના પ્રવાસ પહેલાં બ્રુસેલ્સમાં બોમ્બધડાકાઓ ભયસૂચક છે. તેમની ઈરાન મુલાકાતમાં ચાબહાર બંદરના વિકાસ માટે સમજૂતી કરીને ચીન-પાકિસ્તાનની ધરીને જબરદસ્ત ફટકો મરાયો છે. આ પ્રૉજેક્ટ પણ અટલ બિહારી વાજપેયી વખતે શરૂ કરવા જાહેરાત થઈ હતી પરંતુ પછીની કૉંગ્રેસ સરકારે તેને અભેરાઈ પર ચડાવી દીધેલો. આનાથી લશ્કરી રીતે જ નહીં પણ વેપારની રીતે પણ ભારતને ઘણો ફાયદો મળશે. હમણાં ૬-૮ જૂનની અમેરિકા મુલાકાતમાં મિસાઇલ ટૅક્નૉલૉજી કંટ્રોલ રિજાઇમમાં ભારતનો પ્રવેશ તે પણ ઘણી મોટી સિદ્ધિ છે. ન્યુક્લિયર સપ્લાયર ગ્રુપમાં ભારતનો પ્રવેશ ટૂંક સમયની વાત મનાય છે.

જોકે પાકિસ્તાનનો તેમનો ઓચિંતો પ્રવાસ – નવાઝ શરીફની દોહિત્રીના લગ્ન પહેલાં મોદીની હાજરી, શરીફ સાથે ચા-નાસ્તાના બદલામાં પઠાણકોટ હુમલો એ સોનાની થાળીમાં લોઢાની મેખ જેવું છે. ચીનની સેનાની ઘૂસણખોરીના કિસ્સા મનમોહન સરકાર કરતાં ઘટ્યા છે પણ મસૂદ અઝહર સહિતના મુદ્દે ચીને અડંગા નાખ્યા જ છે. ઓબામા પણ આત્મીયતા ગમે તેટલી બતાવે, તેના માનવ અધિકારના રિપોર્ટ, અસહિષ્ણુતાની વાત કરીને ભારતને સમય આવ્યે ઠપકારીને નીચું દેખાડવાની તક હજુ જતી નથી કરતા.

બૉક્સ-

ગૌરવ સમી ચીજો પરત આવી રહી છે

મોદીજી વિદેશ જાય છે ત્યારે ભારતીયોનું ગૌરવ તો સ્થાપિત કરે જ છે પરંતુ જ્યારે પરત આવે છે ત્યારે ભારતની ઓળખ અને ગરીમા સમી જે દુલર્ભ ચીજો દાણચોરીથી કે ભેટ સ્વરૂપે વિદેશ ચાલી ગઈ હોય છે તે પણ લેતા આવે છે. જેમ કે તાજેતરમાં ૬-૮ જૂનની અમેરિકા યાત્રામાં મોદીજીને ગણેશજીની કાંસ્ય પ્રતિમા, જૈનોના બાહુબલિની મૂર્તિ, ચોલ કાળની તમિલ કવિ માણિકકવિચાવકર સહિત કેટલીક સાંસ્કૃતિક ચીજો પરત કરવામાં આવી. ઑસ્ટ્રેલિયાના વડા પ્રધાન ટોની એબોટ્ટે ચોરાયેલી ચોલ કાળની નટરાજ અને અર્ધનારીશ્વરની મૂર્તિઓ પરત કરી. કેનેડાના વડા પ્રધાન સ્ટીફન હાર્પરે ખજૂરાહો મંદિરની ૯૦૦ વર્ષ જૂની ‘પેરોટ લેડી’ની મૂર્તિ પરત કરી હતી. જર્મનીએ જમ્મુ-કાશ્મીરમાંથી ચોરાયેલી ૧૦મી સદીની મા દુર્ગાની મૂર્તિ પરત કરી. જોકે મોદી ગુજરાતના મુખ્યપ્રધાન હતા ત્યારે તેઓ ગુજરાતના ક્રાંતિવીર શ્યામજી કૃષ્ણ વર્માના અસ્થિ પાછા લેતા આવેલા. આ ખૂબ આનંદની વાત છે.