film, international, media, sanjog news, vichar valonun

હૉલિવૂડ પર અસહિષ્ણુ લિબરલોનો કબજો કેમ?

(વિચાર વલોણું, સંજોગ ન્યૂઝ, તા.૧/૭/૧૮)

સામાન્ય રીતે ભારતના મિડિયામાં પશ્ચિમ વિશે એક જ પ્રકારનો સૂર જોવા મળે છે. કલ્ચરલ માર્ક્સિસ્ટો (આમ તો કલ્ચરલ ટેરરિસ્ટો) એવા બુદ્ધુજીવીઓ અને કલમઘસુઓ પશ્ચિમાંધપણા અને ત્યાંની વિકૃતિથી પીડાઈને અને એ વિકૃતિનો પ્રચારપ્રસાર કરવા માટે આપણા પર પોતાના કુવિચારોનો સતત મારો ચલાવતા રહે છે. પશ્ચિમમાં તો પ્રમાણિકતા બહુ, સ્વચ્છતા બહુ, ફ્રી સેક્સ, લોકો ગમે તેવાં કપડાં પહેરે તો પણ ચાલે, જાહેરમાં ભેટાભેટી કે કિસમકિસી કરે તો પણ ચાલે, બધી વૈજ્ઞાનિક શોધો ત્યાં જ થઈ, એ લોકો વૈજ્ઞાનિક અને તર્કવાદી જ્યારે ભારતના લોકો ગમાર, ગામડિયા, અંધશ્રદ્ધાળુ, જડસુ, વાનરસેના જેવા, અપ્રમાણિક, અસ્વચ્છ, સેક્સ પ્રત્યે સૂગ ધરાવે, કપડામાં અને ખાણીપીણીમાં રૂઢિચુસ્તતતા વગેરે વગેરે.

આનું કારણ એ છે કે આ બુદ્ધુજીવીઓ અને કલમઘસુઓ બહુ સંશોધનમાં પડવા નથી માગતા. તેમનો વન પૉઇન્ટ એજન્ડા જ હોય છે કે ભારતને ખરાબ ચિતરવું જેથી ભારતનું ઇન્ટેલેક્ચ્યુઅલ ક્રીમ વિદેશ જતું રહે. આના માટે તેમને વિદેશ તરફથી ડૉલર મળતા હશે કે નહીં તે તો રામ જાણે, પણ હા, તેનાથી તેમને કેટલાંક વર્તુળોમાં વાહવાહ જરૂર મળી રહે છે. આ વર્તુળમાં રાષ્ટ્રવાદી વિચારો ધરાવતા છતાં લઘુતાગ્રંથિથી પીડાતાં સંગઠનોનો પણ સમાવેશ થાય છે જે પણ પેલા બ્રાહ્મણની મનોદશામાં આવી જાય છે કે ખભે ખરેખર કૂતરું જ છે.

હકીકતે ભારતની સંસ્કૃતિ પ્રશ્નો પૂછવાની અને તર્ક કરવાની રહી છે છતાં આપણને અંધશ્રદ્ધાળુઓમાં ખપાવી દેવામાં આવે છે. ભારતમાં તર્ક કરવો અને સંવાદ કરવો તે મુખ્ય સંસ્કૃતિ રહી છે. તેથી ખુલ્લું મન રાખવું જરૂરી છે. ભારતે અને હિન્દુ ધર્મે જેટલી નવી બાબતો સ્વીકારી, કેટલીક તો નુકસાન જાય એ હદે સ્વીકારી, (હવે તો ભગવાનની જન્મજયંતીએ કેક ધરાવાય છે!) તેટલી અન્ય કોઈ પંથે સ્વીકારી નથી, તેમ છતાં આ બુદ્ધુજીવીઓ અને કલમઘસુ આ ધર્મને-આ દેશને સતત બદનામ કરવાની પ્રવૃત્તિમાં મંડી પડ્યા છે. તમે પરંપરાનો વિરોધ કરો તો તમે પ્રગતિશીલ ગણાવ તેવી માન્યતા ઠોકી બેસાડી છે. લઘુમતીને ભડકાવો, સ્ત્રીઓને પરંપરાઓ સામે બળવો કરવા ઉશ્કેરો, કપડાં ટૂંકા પહેરો, જાતીયતાનું પ્રદર્શન કરો, પબ્લિક ડિસ્પ્લે ઑફ અફૅક્શનના નામે જાહેરમાં પ્રેમચેષ્ટાઓ કરો તો તમે ઉદાર. તમે અંગ્રેજી બોલો તો તમે આધુનિક. તમે ખભા ઉલાળીને વાત કરો તો તમે વેલ બિહેવ્ડ. જાહેરમાં પ્રેમની ચેષ્ટા કરો તો તે કુદરતી આવેગની અભિવ્યક્તિ પરંતુ કુદરતી આવેગવશ અને જાહેર શૌચાલયના અભાવે દેવીલાલ (પૂર્વ નાયબ વડા પ્રધાન) સડક પર લઘુશંકા કરે તો તેનો અખબારમાં ફોટો છાપી તેમને બદનામ કરવામાં આવે! આનું કારણ ભારતીય મિડિયામાં ભારતીયતાના વિરોધી લોકો કુંડાળું મારીને બેઠા છે. રાષ્ટ્રવાદીઓ ખુલીને બહાર આવતા નથી. તેમનામાં સંપ નથી એ પણ કડવી હકીકત છે. ફિલ્મ જગત અને શિક્ષણ જગતમાં પણ આવું જ છે.

પરંતુ માત્ર ભારતમાં જ આવું નથી, પશ્ચિમના જે લોકો શિષ્ટતામાં માને છે, જે લોકો પરંપરામાં માને છે તેમની પણ આ જ વેદના છે. પશ્ચિમમાં હૉલિવૂડ, મિડિયા અને શિક્ષણમાં આ લિબરલો-કલ્ચરલ માર્ક્સિસ્ટો કઈ રીતે ચડી બેઠા? અને તેમણે એવો તે કઈ રીતે પગદંડો જમાવી દીધો કે કોઈ રૂઢિચુસ્ત (કન્ઝર્વેટિવ) હોય (રૂઢિચુસ્તનો અર્થ નેગેટિવ ન લેવો જોઈએ, સારી પરંપરા હોય તો શું તે માત્ર પરંપરા છે એ જ કારણસર ફગાવી દેવાની?) તો તેને કામધંધાની પણ મુશ્કેલી પડી જાય?

જે બુદ્ધુજીવીઓ અને કલમઘસુઓ એવી દલીલ કરે છે કે પશ્ચિમમાં તો અભિવ્યક્તિની ખૂબ જ સ્વતંત્રતા છે તેમના સુધી આ લેખ પહોંચશે અને વાંચશે તો ચોંકી જશે. આ અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા માત્ર લિબરલો પૂરતી જ સીમિત છે. તમે જો લિબરલ ન હો તો તમને અભિવ્યક્તિની કોઈ સ્વતંત્રતા નથી. અને જો તમે એ સ્વતંત્રતાનો પ્રયોગ કરો તો તમારે કામધંધો ભૂલી જવાનો. તમારું જીવવાનું હરામ કરી નાખે આ લિબરલો. તેઓ ભારે અસહિષ્ણુ હોય છે, તેઓ ટોળકી જમાવીને બેસે છે. આ ટોળકીનું નેટવર્ક જબરદસ્ત હોય છે. માનો કે મિડિયાની જ વાત કરીએ તો, અલગ-અલગ ચેનલ કે અખબારમાં લિબરલો રહેલા હોય તો તેમની વચ્ચે જોરદાર સંપર્ક હોય છે. એમાં કોઈ ખોટી વાત નથી. પરંતુ તેઓ તેમના પોતાના અખબાર કે ચેનલ તો ઠીક, પરંતુ હરીફ અખબાર કે ચેનલમાં પણ કોઈ વિરોધી વિચારવાળાને ઘૂસવા નહીં દે.

અમેરિકાની જ વાત કરીએ એટલે આ દાખલા વધુ સમજાશે કારણકે આપણને પશ્ચિમનાં ઉદાહરણોની ટેવ પડી ગઈ છે. નીલ ગ્રોસ નામના સૉશિયૉલૉજીના પ્રૉફેસર છે. તેમણે સૉશિયૉલૉજી અને પૉલિટિકલ વિષયો પર અનેક પુસ્તકો લખ્યાં છે. તેમનો ‘ન્યૂ યૉર્ક ટાઇમ્સ’માં લેખ છે (અને તે પણ ગત જાન્યુઆરીનો એટલે કે તાજો જ) – ‘વ્હાય હૉલિવૂડ ઇઝ સૉ લિબરલ?’. આ લેખ વાંચવા જેવો છે. જેમ ભારતના ફિલ્મી એવૉર્ડમાં અભિનેતા-અભિનેત્રીઓ, ખાસ કરીને અભિનેત્રીઓ હવે નામ પૂરતાં કપડાં પહેરે છે, હિન્દી ફિલ્મ માટેનું ભાષણ અંગ્રેજીમાં આપે છે, વિદેશમાં પ્રશંસા મેળવવા પ્રિયંકા ચોપરા રોહિંગ્યા મુસ્લિમોને મળવા જાય છે (પરંતુ કાશ્મીરી પંડિતોને મળવા નથી જતા) તેમ હૉલિવૂડના એવૉર્ડનું પણ છે. ભારતમાં અક્ષયકુમાર અને અજય દેવગન જેવા કલાકારો ગમે તેટલી હિટ ફિલ્મો આપે તેમને એવૉર્ડ નહીં મળે. પોતાની એકેય ફિલ્મમાં હજુ સુધી કિસનું દૃશ્ય ન કરનાર સલમાનને પણ એવૉર્ડ ઓછા મળશે. આમીર ખાનને નહીં જ મળે. પરંતુ એવૉર્ડના સ્ટેજ પર ગે ચેષ્ટાઓ અને તેવા જૉક ફટકારનાર, બીજાનું અપમાન કરનાર, શાહરુખ-કરણ જોહર પર એવૉર્ડની વર્ષા થશે. નીલભાઈ લખે છે કે ગૉલ્ડન ગ્લૉબ અને ક્રિટિક્સ ચૉઇસ એવૉર્ડમાં પણ અભિનેતા-અભિનેત્રી પોતે કેટલા ‘પ્રૉગ્રેસિવ’ છે તે બતાવશે. એવૉર્ડ સ્વીકારતાં ભાષણોમાં વંશીય ન્યાય, માધ્યમોનું સ્વાતંત્ર્ય, માનવ અધિકારો વગેરેની મોટીમોટી વાતો કરશે.

આનું એક કારણ તો એ છે કે ભારતમાં જેમ મોટા ભાગના કલાકારો મુંબઈમાં રહે છે તેમ અમેરિકામાં હૉલિવૂડના ૫૭ ટકા લોકો કાં તો કેલિફૉર્નિયામાં રહે છે અથવા તો ન્યૂ યૉર્કમાં. કેલિફૉર્નિયા અને ન્યૂ યૉર્ક સામાન્ય રીતે ડેમૉક્રેટિક પક્ષના મજબૂત ગઢ છે. આથી ડેમૉક્રેટ પક્ષને નાખુશ કરીને તમે હૉલિવૂડ કે ટેલિવિઝન ઇન્ડસ્ટ્રીમાં ટકી ન શકો.  ફિલ્મ જગતમાં રહેવું હોય તો યૂનિયનના સભ્ય પણ રહેવું પડે. ચાહે તે સ્ક્રીન ઍક્ટર ગિલ્ડ હોય કે ઍક્ટર્સ ઇક્વિટી ઍસોસિએશન, આ યૂનિયનો મોટાભાગનાં સામ્યવાદી છે. (ડિટ્ટો ભારતીય ફિલ્મ જગત. ત્યાં પણ સામ્યવાદીઓ પહેલેથી જ ચોકો જમાવી બેસી ગયા છે.) કોઈ ગુંડો કોઈ વ્યક્તિને એક વાર માર પડે પછી તે વ્યક્તિ હંમેશાં ગુંડાથી દબાયેલી જ રહે છે, તેમ કૉંગ્રેસે કટોકટી (ઇમર્જન્સી) લાદી અને તે વખતે ફિલ્મ કલાકારોને સંજય ગાંધીના દરબારમાં ફરજિયાત કાર્યક્રમો કરવા પડેલા. તે પછી એટલી હદે ધાક પેસી ગઈ કે તમે ૮૦ના દાયકામાં આવેલા જિતેન્દ્ર, હેમા માલિની, શ્રીદેવી અભિનિત ‘જસ્ટિસચૌધરી’ ફિલ્મમાં જસ્ટિસ ચૌધરી બનેલા જિતેન્દ્રના ઘરમાં દીવાલ પર પં. નહેરુની તસવીર જોઈ શકો. અરે! ૨૦૦૮માં આવેલી આમીર ખાન નિર્મિત ફિલ્મ ‘જાને તૂ યા જાને ના’માં પરેશ રાવલના પોલીસ મથકની દીવાલ પર ઈન્દિરા ગાંધીની તસવીર દેખાશે. નરેન્દ્ર મોદીજીના માનીતા અને ભાજપ માટે પ્રચાર પણ કરતા નિર્માતા-કલાકારોની સિરિયલ ‘તારક મહેતા કા ઉલ્ટા ચશ્મા’માં પણ નહેરુ કે ઈન્દિરાજીની તસવીર પૉલીસ મથકમાં જોવા મળી હતી. પરંતુ જો આજે કોઈ ફિલ્મમાં દીવાલ પર અટલ બિહારી વાજપેયી કે નરેન્દ્ર મોદીની તસવીર દેખાય તો આ લિબરલો હોબાળો મચાવી દે! (આ તસવીરો પણ અચેતન મગજમાં એક સંદેશ આપતી હોય છે. જો તેમ ન હોત તો ભાજપના નેતાઓ મંચ પર નરેન્દ્ર મોદી-અમિત શાહ કે કૉંગ્રેસના નેતાઓ મંચ પર સોનિયા-રાહુલની વિશાળ તસવીરો સાથેનું બૅનર ન લગાડતા હોત)

આમ, હૉલિવૂડ કે બૉલિવૂડમાં તમારે કામ કરવું હોય તો લિબરલ ટોળકીના ભાગ રહેવું જ પડે. કલાના જગતમાં કોઈ અનામત નથી હોતી કે કોઈ એવા નિયમો નથી હોતા કે જેના વિરુદ્ધ તમે કૉર્ટમાં જઈ શકો. ઈમરાન હાશ્મીને મુંબઈમાં ઘર ન મળે તો તે બૂમરાણ મચાવી શકે છે જેને મિડિયા હાઇપ પણ આપે છે પરંતુ વિવેક ઓબેરોય ઐશ્વર્યા રાયને અતિશય હેરાનગતિ કરનારા સલમાન ખાન સામે પડે તો વિવેકની કારકિર્દીને એટલું નુકસાન થાય કે તે ક્યારેય બેઠો થઈ શકતો નથી. (આમાં અભિનયક્ષમતાની જો કોઈ બુઠ્ઠી દલીલ કરે તો તે ન ચાલે કારણકે વિવેકે ‘કંપની’ જેવી હાર્ડ હિટિંગ, ‘સાથિયા’ જેવી રોમેન્ટિક ફિલ્મ કે પછી ‘મસ્તી’ જેવી સેક્સ કૉમેડી ફિલ્મો દ્વારા પોતાની અભિનય ક્ષમતા પૂરવાર કરેલી જ છે.) એટલે હૉલિવૂડમાં પણ આવું જ છે. અહીં જો તમે લિબરલોની ટોળીના ભાગ ન હો તો તમને કામ મળવું મુશ્કેલ છે. સ્ટેશી ડેશ જેવી જાણીતી અભિનેત્રી, ટીમ એલન જેવા પ્રસિદ્ધ અભિનેતા અને કૉમેડિયન, અભિનેતા કેલસી ગ્રામર, અભિનેત્રી એન્જી હાર્મન સાથે શું કર્યું આ લિબરલોએ તે આવતા અંકે. લિબરલોની દાદાગીરી અંગે ઘણીઘણી વાતો કરવાની છે. આ કૉલમ ચૂકવાનું પોસાશે નહીં.

(ક્રમશ:)

Advertisements
abhiyaan, media, national

કઠુઆ કાંડના કઠે તેવા પ્રશ્નો

(અભિયાન સામયિક તા. ૭/૭/૧૮નો અંક)

જમ્મુ-કાશ્મીરમાં પોતે સત્તા ગુમાવ્યા બાદ પૂર્વ મુખ્યપ્રધાન મહેબૂબા મુફ્તીએ રાજ્યપાલને મળીને કઠુઆ સામૂહિક બળાત્કાર કેસમાં ન્યાય અપાવવાની અપીલ કરતા આ કેસ ફરીથી ચર્ચામાં આવ્યો છે. આ કેસ બન્યો‌ જાન્યુઆરીમાં પણ એપ્રિલમાં દેશભરમાં બહુચર્ચિત બન્યો.

એક તરફ તો સેક્યુલર પત્રકારો અને હિન્દી ફિલ્મ જગતના કલાકારોએ પોતે હિન્દુ હોવાની શરમ અનુભવતા હોવાના લખાણ સાથેના પાટીયા સહિત પોતાની તસવીરો સોશિયલ મીડિયા પર મૂકી હતી. સ્વાભાવિક રીતે જ પીડિતા આઠ વર્ષની બાળકી હોવાના કારણે તેમજ આરોપપત્રમાં જે પ્રકારનું વર્ણન કરાયું હોવાનું બહાર આવ્યું છે તે જોતાં કોઈ પણ સંવેદનશીલ હૈયુ કાંપી ઊઠે. તેમાં એવું ચિત્ર ઊપસ્યું કે આ આઠ વર્ષની બાળકી મુસ્લિમ છે અને તેના પર હિન્દુ મંદિરમાં હિન્દુઓએ ખૂબ જ પીડા આપીને, દવાઓ આપીને સામૂહિક બળાત્કાર કર્યો અને પછી તેની હત્યા કરી.

તેમાં પાછા ભાજપના કાશ્મીરના બે મંત્રીઓ કથિત આરોપીઓના સમર્થનમાં ખુલ્લેઆમ બહાર આવ્યા. એટલું જ નહીં પરંતુ જમ્મુના વકીલોએ પણ સામૂહિક રીતે આ આરોપપત્રનો વિરોધ કર્યો હોવાનું પ્રસાર-માધ્યમોમાં આવ્યું. આનાથી લોકોમાં એવો સંદેશ ગયો કે આરોપીઓ હિન્દુ છે અને પીડિતા મુસ્લિમ છે તેથી ભાજપ અને આ વકીલો આરોપીઓ અને જ રીતે બહાર આવ્યા છે.

આરોપપત્રમાં એવું કહેવાયું છે કે બકરવાલ સમાજ જે એક અનુસૂચિત જનજાતિનો પરંતુ મુસ્લિમ સમાજ છે તેને ભગાડવા આરોપી સાંજીરામે આ કૃત્ય તેના ભાણેજ તેના દીકરા અને કેટલાક પોલીસ અધિકારીઓ સાથે મળીને આચર્યું છે. આ પ્રકારની વિગતથી આ આખો કિસ્સો મુસ્લિમ વિરુદ્ધ હિન્દુનો બની ગયો છે જેમાં ન માત્ર હિન્દુઓ આરોપી તરીકે ચિતરાયા છે પરંતુ એક ધર્મસ્થાન પણ દુષ્કૃત્યના સ્થાન તરીકે ચિતરાયું છે.

મિડિયામાં મૌલવીઓ અને ખ્રિસ્તી પાદરીઓ કે બીજા ધર્મગુરુઓના દ્વારા જાતીય દુષ્કૃત્યોના કિસ્સાઓ ઓછા ચગાવાય છે જ્યારે તેની સામે આસારામ, બાબા રામ રહીમ, રાધે મા તેમજ નિર્મલ બાબા વગેરેના કિસ્સાઓ ભરપૂર છે. આ બધાના કારણે લોકોની આસ્થા પર આઘાત સ્વાભાવિક છે તો સાથે ફિલ્મ સહિતનું કલાજગત, પત્રકારો  અને તર્કવાદીઓના કારણે લોકો અને સેક્યુલર હોવાને વધુ મહત્ત્વ આપવા લાગ્યા છે. કઠુઆ કાંડે આ બાબતમાં વધારો કર્યો છે અને લોકોને હિંદુ તરીકે શરમ આવે તેવું કર્યું છે.

જમ્મુ-કાશ્મીરના પોલીસના આરોપપત્રમાં મુજબ મૂળ ઘટના શું હતી? આરોપ પત્ર મુજબ, જમ્મુના કઠુઆ પાસે હીરાનગર તાલુકાના રાસના ગામમાં આ ઘટના ઘટી હતી. ૧૨ જાન્યુઆરી ૨૦૧૮ના રોજ મહંમદ યુસુફ નામના એક વ્યક્તિએ હીરાનગર પોલીસ સ્ટેશનમાં એવી ફરિયાદ નોંધાવી હતી કે તેની આઠ વર્ષની દીકરી ગઈ હતી અને તે ગુમ થઈ ગઈ છે. ૧૭ જાન્યુઆરી એટલે કે ફરિયાદના પાંચ દિવસ બાદ આ બાળકીનો મૃતદેહ જંગલમાંથી મળી આવ્યો હતો.  સાંજીરામના ઘરે તેનો ભાણેજ રોકાવા આવ્યો હતો. આ સગીર ભાણેજ કુછંદે ચઢ્યો હતો અને તેને તેની સ્કૂલમાંથી કાઢી મુકાયો હતો. તેણે કેટલાક લોકો સાથે પીડિતા પર અત્યાચાર કર્યા, વારંવાર બળાત્કાર કર્યા, કરપીણ‌ હત્યા કરી. આરોપ પત્રમાં જે વર્ણન કરાયું છે તે એટલું અને કમકમાટી ઉપજાવે તેવું છે કે કોઈ પણ વ્યક્તિ જેનામાં સહેજ પણ લાગણીનો છાંટો હોય તેને આરોપીઓ પ્રત્યે સખત નફરત ઉપજે અને આરોપીને ઓછી સજા ન થાય તેવી માગણી કરે તે સ્વાભાવિક છે.

પરંતુ અહીં પ્રશ્ન એ થાય કે જમ્મુ-કાશ્મીરના ખાસ કરીને જમ્મુના વકીલો શા માટે સીબીઆઇ તપાસની માગણી સામૂહિક રીતે કરે? શા માટે ભાજપના મંત્રીઓ પોતાના પદને જોખમમાં મૂકીને બળાત્કારીનો આરોપ લાગેલા વ્યક્તિઓનું કરે જ્યારે કે મુખ્ય આરોપી સાંજીરામ વ્યક્તિ નથી કોઈ મહત્ત્વના પદ પર, કે નથી કોઈ પ્રભાવશાળી વ્યક્તિ કે નથી કોઈ ઉદ્યોગપતિ તો પછી આવા મામૂલી માટે આટલું સમર્થન કેમ?

બીજી તરફ, જે રીતે શહેલા રસીદ નામની ડાબેરી અને લોકોના વેરાના આધારે જવાહરલાલ નેહરૂ યુનિવર્સિટી અભ્યાસ કે અભ્યાસના બહાને રાજનીતિ કરી રહેલી યુવતી, તેની સાથેની જેની તસવીર બહાર આવી છે તેવી દીપીકા રાજાવત જે પીડિતાના પરિવારની વકીલ પણ છે તે,  ત્રીજી તરફ સેક્યુલર પત્રકારો દ્વારા ટ્વિટર પર છેડાયેલું અભિયાન, અને ચોથી તરફ ફિલ્મ જગતના કલાકારો દ્વારા પોતે આ ઘટનાના કારણે હિન્દુ તરીકે શરમ અનુભવતા હોવાની તસવીરો સાથે ની ઝુંબેશ… સામાન્ય રીતે બળાત્કાર પીડિતા વ્યક્તિનું નામ કે તેનો ધર્મ બહાર આવતો નથી પરંતુ આ મામલાને ચગાવવા માટે સેક્યુલર મિડિયાએ બળાત્કાર પીડિતાનું નામ જાહેર કરી દીધું અને આ રીતે તમામ હદો વટાવી દીધી. આ બધાના કારણે કઠુઆના આ કાંડને બીજી બાજુએથી જોવા અને વિચારવા પ્રેરે છે.

લગભગ સમગ્ર મીડિયાએ આ ઘટનાને એક તરફી રીતે રજૂ કરી છે. અપવાદ માત્ર ઝી ન્યૂઝ અને ‘દૈનિક જાગરણ’ રહ્યાં. કોઈ મિડિયાએ ઘટના સ્થળ ઉપર પત્રકારને મોકલી ને તપાસ કરવાનું ઉચિત સમજ્યું નહિ પરંતુ ઝીએ ઘટનાસ્થળે જઈ ફર્સ્ટ હેન્ડ માહિતી મેળવવાનો પ્રયાસ કર્યો. ઝી ન્યૂઝે ગામના લોકો સાથે વાતચીત કરી હતી અને ગામના લોકોએ ક્રાઈમ બ્રાંચ દ્વારા તપાસ પર વિશ્વાસ વ્યક્ત કર્યો ન હતો અને સીબીઆઈ દ્વારા તપાસની માગણી કરી હતી.

ગામના લોકોએ કેટલાક સવાલો કર્યા જેનો જવાબ આરોપપત્રની દૃષ્ટિએ મળે તેમ નથી.

૧. જે મંદિરમાં પીડિતાને બંધક બનાવીને રખાઈ હોવાનો આરોપ છે તે મંદિરમાં માત્ર એક જ ઓરડો છે તેના ત્રણ દરવાજા અને બારી છે. યાદ રહે કે આ મંદિર રાસના નામના ગામ નું મંદિર છે, નહિ કે અમદાવાદ મુંબઈ કે દિલ્લી જેવા કોઈ મોટા શહેર નું મંદિર કે જ્યાં લોકો મંદિરની બારીમાંથી ડોકિયાં કરીને જુએ નહીં. અહીં લોકો સવારસાંજ પૂજા કરવા આવતા હોય છે. વળી આ મંદિરની ચાવી માત્ર સાંજીરામ પાસે જ રહે છે તેવું નથી, બીજા પરિવારો પાસે પણ તેની ચાવીઓ રહે છે. આ સ્થિતિમાં આવા નાનકડા મંદિરમાં કોઈ નાનકડી દીકરીને છ દિવસ સુધી બંધક રખાઈ હોય તો તે ગામના લોકોની જાણમાં આવ્યા વગર રહે નહીં.

૨. શંકા ઉપજાવે તેવી બીજી બાબત એ છે કે આરોપપત્ર મુજબ બળાત્કાર સાંજીરામના ભાણેજ અને તેના દીકરાએ કર્યો હતો પરંતુ સાંજીરામે નહીં. આવા અપરાધોના મામલામાં સાંઇરામ જેવી વ્યક્તિ પોતે બળાત્કાર ન કરે પરંતુ પોતાના ભાણેજ અને દીકરાને બળાત્કાર કરવા પ્રેરે, છૂટ આપે તે વાત ગળે ઉતરે તેવી નથી.

૩. આરોપપત્રમાં એવું કહેવાયું છે કે સાંજીરામે પોલીસ અધિકારીઓને લાખો રૂપિયાની લાંચ આપી હતી. જો આવું હોય તો શું સાંજીરામ બળાત્કાર પીડિતાની લાશ પોતાના ઘરની નજીકના વિસ્તારમાં ફેંકાવા દે જેથી તેના પર જ શંકા જાય? શું તે કારની વ્યવસ્થા કરી ન શકે?

૪. વળી સ્થાનિક લોકોનું એવું કહેવું છે કે ૧૫ જાન્યુઆરીએ આ મંદિરમાં ભંડારો થયો હતો એટલે કે સામૂહિક જમણવાર. આરોપપત્ર મુજબ ૧૫ જાન્યુઆરીએ બળાત્કાર પીડિતા આ મંદિરમાં હતી તો શું જમણવારમાં કોઈએ આ નાનકડા મંદિરમાં રહેલી પીડિતાને જોઈ નહીં?

૫. આરોપપત્રમાં વિસંગતતાઓ ઘણી છે.  તેમાં શરૂઆતમાં કહેવાયું છે કે સાંજીરામે ૭ જાન્યુઆરીએ તેના ભાણેજને આ બળાત્કાર પીડિતાનું અપહરણ કરવા કહ્યું  હતું. આરોપપત્રના એ જ ફકરામાં આજ વાત પછી તરત જ આનાથી વિરુદ્ધ વાત આવે છે અને એ વાત એ છે કે દીપક ખજુરીયા નામના એક વ્યક્તિએ સાંજના ભાણેજને સિગરેટ ની લાલચ આપીને બોલાવ્યો અને તેને બૉર્ડની પરીક્ષામાં પાસ કરાવી દેવાની લાલચ આપીને બળાત્કાર પીડિતાની અપહરણ કરવા કહ્યું. તો ખરેખર અપહરણ કરવાની યોજના સાંજીરામની હતી કે પછી દીપક ખજુરીયાની? આરોપપત્રમાં એ તો કહ્યું છે કે સાંજીરામ ગામમાંથી મુસ્લિમ સમુદાયને  ભગાડવા માટે આ પ્રકારની ઘટના કરવા માગતો હતો પરંતુ અપહરણ પાછળ દીપક ખજુરીયાને કયો રસ હતો તે વાત આરોપપત્રમાં સ્પષ્ટ થતી નથી.

૬. આ દુર્ઘટનાની તપાસ માટે મહેબૂબા મુફ્તી સરકારે કાશ્મીરના ઇરફાન વાની નામના એક પોલીસ અધિકારીને વિશેષ તપાસ ટુકડી  (સિટ)ના સભ્ય તરીકે નીમ્યા. આ પોલીસ અધિકારી પોતે ૨૦૦૭ના વર્ષમાં હત્યા અને બળાત્કારના આરોપસર જેલમાં જઈ આવેલા છે.

૭. ગામના લોકોનો એવો આરોપ પણ છે કે જ્યારે ક્રાઈમ બ્રાન્ચને તપાસ સોંપવામાં આવી ત્યારે તેણે ગામના લોકોને પોલીસ સ્ટેશનમાં ખૂબ જ યાતના આપી હતી.

૮. આરોપપત્રમાં બીજી વિસંગતતા એ છે કે ૧૧ જાન્યુઆરીએ સાંજે પાંચ વાગે મુખ્ય આરોપી સાંજીરામનો ભાણેજ  દીવાબત્તી કરવા માટે આ મંદિરમાં આવે છે તેમ લખેલું છે. તે પછી તે તેના મામાના દીકરા વિશાલ જંગોત્રા જે મેરઠમાં છે તેને તેની કામવાસના સંતોષવા રાસના આવવા આમંત્રણ આપે છે. વિશાલ બીજા દિવસે સવારે ૬.૩૪ મિનિટે આવી પહોંચે છે. આરોપપત્ર લેખકોએ આ લખતી વખતે કદાચ ગૂગલ સર્ચ કરી જોયું હોત તો પણ તેમને ખબર હોત કે મેરઠથી કઠુઆની કોઈ સીધી બસ કે ફ્લાઈટ નથી. કઠુઆથી પાછું રાસના ૨૬ કિમી દૂર છે. આથી વિશાલને રાસના આવવું હોય તો તેણે ટ્રેનમાં જ આવવું પડે. ટ્રેનમાં પણ તરત જ ટિકિટ મળવી અને સમયસર પહોંચવું તને આ બધું પાર પડે તો પણ બીજા દિવસે સવારમાં ૬.૩૦એ પહોંચવું શક્ય તો નથી જ. આરોપ પત્ર મુજબ ૧૫ કે ૧૬ જાન્યુઆરીએ બળાત્કાર કરી ને પછી મેરઠ જવા રવાના થયો હવે વિશાલના પરિવારના કહેવા મુજબ, તે ૧૫મીએ તો મુઝફ્ફરાબાદ માં પરીક્ષા આપી રહ્યો હતો તેની ઉત્તરવહી પણ પ્રાપ્ય છે તેણે એટીએમમાંથી નાણાં ઉપાડ્યાં હોવાના છે તો પછી તે એક જ સમયે બે સ્થળે કઈ રીતે એક જ સમયે બે સ્થળે કઈ રીતે હોઈ શકે?

૯. સૌથી મોટી વાત એ છે કે કોઈ કેસમાં આરોપીઓ પોતે તેમના નાર્કૉ ટેસ્ટની માગણી કરે? આ કેસના આરોપીઓ કરી રહ્યા છે!

આ આખો કાંડ હિન્દુઓ અને મંદિરોને બદનામ કરવા તેમજ બકરવાલ મુસ્લિમ સમુદાય જે દેશભક્ત છે, પાકિસ્તાનના ત્રાસવાદીઓ સામે લડે છે, તેને ગામમાંથી ભગાડવા માટે સર્જ્યો હોવાનું માનવાના પૂરતાં કારણો છે. મહેબૂબા સરકાર જમ્મુમાં રોહિંગ્યાઓને વસાવી રહી હતી જેની સામે આ વકીલો સહિતના નાગરિકો આક્રોશિત હતા. પહેલી વખત વકીલે આક્રોશમાં આવીને આની સામે શસ્ત્રો ઉપાડવા ધમકી આપી તે જ બતાવે છે કે સરકારના આ પગલા સામે અને રોહિંગ્યા સામે સ્થાનિકોનો રોષ કેટલો બધો હશે?

આ ઘટનામાં માનવ અધિકારવાદી વકીલ ઇન્દિરા જયસિંહ, તેમના પૂર્વ સાથી દીપિકા રાજાવત તેમજ જેએનયુ માં અલગતાવાદી અને ‘ભારત તેરે ટુકડે હોંગે’ ગેંગના સમર્થકોની સામેલગીરી પણ એક શંકા ઉપજાવે છે કારણકે ઈન્દિરાને સંયુક્ત રાષ્ટ્રોએ રોહિંગ્યા બાબતે તપાસ કરવા નિમ્યાં છે. ઇન્દિરા જયસિંહ એક એનજીઓ પણ આવી પ્રવૃત્તિઓ માટે ચલાવે છે. અને મોદી સરકારે તેમના એનજીઓ પર વિદેશથી ગેરકાયદે રીતે ભંડોળ મેળવવા માટે પ્રતિબંધ મૂક્યો છે. તેમની એનજીઓમાં દીપિકા રાજાવત કામ કરી ચૂક્યાં છે. દીપીકા રાજાવત એ શેહલા રશીદ સાથે મિત્રતા ધરાવતાં હોવાની વાત સોશિયલ મિડિયા પર ચર્ચામાં છે. શેહલા રસીદ એ જેએનયુની ભારત તેરે ટુકડે હોંગે ગેંગની સમર્થક છે. તે વામપંથી વિચારધારાની છે.

‘દૈનિક જાગરણ’ના અહેવાલ મુજબ તો પીડિતા બાળકી પર બળાત્કાર નથી થયો! જમ્મુથી અવધેશ ચૌહાણે લખેલા આ અહેવાલ મુજબ આરોપપત્રમાં જે તથ્યો અને પ્રમાણો આપવામાં આવ્યાં છે તેમની વચ્ચે ઘણી કડી બેસતી નથી. કઠુવા જિલ્લા હૉસ્પિટલ સિટને બે પોસ્ટમોર્ટમ રિપૉર્ટ આપ્યા છે. સામાન્ય રીતે એક જ રિપૉર્ટ આપવામાં આવે છે. બંને ડૉકટરોના રિપોર્ટ વચ્ચે પણ તફાવત છે. ચોંકાવનારી વાત, આ અહેવાલ મુજબ એ છે કે આ બંને રિપોર્ટમાં બળાત્કારની કોઈ વાત જ નથી.

સામાન્ય રીતે મંત્રી હોય કે વકીલ, એ આવા બળાત્કાર જેવા ગુનામાં વચ્ચે પડતા નથી હોતા કારણ કે તેમને પોતાની કારકિર્દીની પડી હોય છે. વકીલ આરોપી માટે કેસ જરૂર લડે પરંતુ જાહેરમાં તેનો બચાવ એક ઝુંબેશની જેમ કરે તેવું ભાગ્યે જ બનતું હોય છે પરંતુ આ કિસ્સામાં જમ્મુના વકીલોએ જે રીતે આરોપપત્ર દાખલ ન થાય તે માટે વિરોધ પ્રદર્શન અને હડતાલ કરી તે બતાવે છે કે આ કિસ્સામાં આરોપીઓને બીજી બાજુથી જોવા જરૂરી છે. આરોપીઓના વકીલ અંકુર શર્માએ તો ત્યાં સુધીની આક્ષેપો કર્યા કે મહેબૂબા સરકાર જમ્મુ-કાશ્મીરનું ઈસ્લામીકરણ કરવા માગે છે. તેમણે ગૌહત્યા અને પશુઓની તસ્કરીને સંપૂર્ણ છૂટ આપેલી છે. તેમણે કહ્યું કે મહેબૂબા જિહાદી મુખ્ય પ્રધાન છે અને તેઓ જમ્મુનું પણ કાશ્મીરની‌ જેમ જનસંખ્યા (ડેમૉગ્રાફિક)ની રીતે પરિવર્તન કરીને જમ્મુ-કાશ્મીરનો ઈસ્લામીકરણ કરવા માગે.

જમ્મુ-કાશ્મીરમાં જવાનોની શહીદી બાબતે ફજેતો થયા પછી લોકસભાની ચૂંટણીના દસેક મહિના પહેલાં સરકારમાંથી નીકળી જનાર ભાજપે કઠુઆ કાંડ વખતે તેના બે મંત્રીઓએ આરોપીઓનું સમર્થન કર્યું તે વખતે તેમનાં રાજીનામાં લઈ લીધાં હતાં. તેના બદલે તે જ વખતે સરકાર છોડી હિંમતભેર હિન્દુઓને સાથ આપ્યો હોત તો હિન્દુઓમાં તેના પ્રત્યે માન વધી ગયું હોત. પરંતુ ચૂંટણી આવે ત્યારે હિન્દુઓની વાત કરતો ભાજપ શાસનમાં આવ્યા પછી તેને ભૂલી જતો હોય છે. આવી સ્થિતિમાં જમ્મુના હિન્દુઓએ પોતાની તાકાત પર જ લડાઈ લડવી પડશે. કાશ્મીરમાં ગઠબંધન તોડ્યા પછી પણ ભાજપે આ કેસમાં સીબીઆઈ તપાસની કોઈ માગણી કરી નથી!

બૉક્સ

શેહલા આણિ મંડળીએ બળાત્કારને ‘ધંધો’ બનાવ્યો?

એક અૉડિયો ટેપમાં પીડિતાનાં વકીલો દીપિકા રાજાવત તેમજ તાલિબ હુસૈન અને શેહલા રશીદ પર આ કેસમાં પીડિતાના પરિવારને સહાય કરવા માટે ઉઘરાવાયેલા રૂ. ૭૦ લાખ  ચાંઉ કરી જવાનો આરોપ મૂકાયો છે. જ્યારે મુસ્લિમ પીડિતા અને હિન્દુ ગુનેગારની થિયરી ચલાવી હિન્દુઓને બદનામ કરાતા હોય ત્યારે અહીં એ પણ લખવું જરૂરી છે કે આ અૉડિયો ટેપ બે મુસલમાન વચ્ચેની જ છે. ઓડિયોમાં જમ્મુ નિવાસી ને અૉલ ઇન્ડિયા ટ્રાઇબ કૉઑર્ડિનેશન કમિટીના અધ્યક્ષ ચૌધરી નજાકત ખટાના અને ‘મઝલૂમ‌ કી આવાઝ’ નામનું સંગઠન ચલાવતા વકાર ભટ્ટી વચ્ચે વાતચીત છે.

અૉડિયોમાં નજાકત કહે છે કે તાલીબ દિલ્લીથી ૭૦ લાખ રૂપિયા લઈને આવ્યો હતો અને તે શેહલા રસીદ સાથે મળીને પરિવારને મૂર્ખ બનાવે છે. તેના જવાબમાં વકાર એવું કહે છે કે પીડિતાનો ફોટો વાઇરલ તેણે બનાવ્યો, જમ્મુ બંધ તેણે કરાવ્યું અને કેન્ડલ માર્ચ તેણે કઢાવી, પરંતુ ફાયદો દીપિકા, શેહલા અને તાલીબ ઊઠાવી રહ્યાં છે.

media, national, sanjog news, society, vichar valonun

શું મિડિયાનું કામ માત્ર નકારાત્મકતા ફેલાવવાનું જ છે?

(વિચારવલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, તા.૨૨/૪/૧૮)

આજે ચારે તરફ નકારાત્મકતાનું વાતાવરણ છે. રસ્તા ખરાબ છે, બૅંકમાં પૈસા નથી, બળાત્કારો થાય છે, આવી સમસ્યાઓ છે જ અને તેનાથી આંખ મિચામણા કરવાની વાત નથી. આ નકારાત્મકતા નથી. પરંતુ કોઈ અણઆવડતવાળો કર્મચારી પોતાના પગારમાં તોતિંગ વધારો ન થાય ત્યારે મેનેજમેન્ટને ગાળો આપે તે નકારાત્મકતા છે. પોતાની ભાભીની હંમેશાં ટીકા કરી તેને ક્યારેય મદદરૂપ ન થતી સ્ત્રી પાછી પોતાને મદદરૂપ ન થવા માટે પોતાની નણંદની ટીકા કરે તે નકારાત્મકતા છે.

બૉસ તરીકે પોતે મોડા આવી, વહેલા નીકળી જાય અને પછી કામ બગડે તો નીચેના કર્મચારીને દોષ દે તો તે નકારાત્મકતા છે. પોતે ઘરનો કચરો ઘરની બહાર ચાર રસ્તે નાખી દે અને પછી સ્વચ્છતા માટે સરકારને ગાળો આપે તે નકારાત્મકતા છે. પોતે ટ્રાફિક નિયમોનું પાલન ન કરે અને પછી ટ્રાફિક જામ માટે સરકારને ગાળો આપે તે નકારાત્મકતા છે.

આવી ઘણી બધી નકારાત્મકતા ફેલાવવા માટે મિડિયાનો ફાળો ઓછો નથી. એમ કહે છે કે સવારે જ્યારે તમે ઊઠો છો ત્યારે તમારું મન કોરી પાટી જેવું હોય છે. ત્યારે તમે અખબાર વાંચો અને એમાં પહેલા પાને મોંકાણ (સમસ્યાઓ)ના જ સમાચાર હોય તો તમારા મનમાં નકારાત્મકતા પ્રવેશે છે. છેલ્લા પાને પણ મોંકાણ જ હોય છે. સમાચાર જોવા ટીવી ચાલુ કરો છો અને સમાચારમાં પણ આવી જ નકારાત્મકતા જ હોય તો સ્વાભાવિક જ તમારા મનમાં નકારાત્મકતા ઘર કરી જવાની.

ફરી વાર કહું, મિડિયાની વાત કરું છું ત્યારે સમસ્યાઓથી મોંઢું ફેરવી લેવાની વાત નથી પરંતુ શું હકારાત્મક સમાચાર આ દુનિયામાં બનતા જ નથી? તેને કેમ પહેલા પાને ન છાપી શકાય? રોજ પહેલી હેડલાઇન હકારાત્મક કેમ ન હોઈ શકે? મારી જાણકારી મુજબ, ‘ગોરસ’ કૉલમથી જાણીતા લેખક સ્વ. ગિરીશ ગણાત્રા આવું અખબાર શરૂ કરવાના હતા પરંતુ તેમનું અવસાન થઈ ગયું અને આવું સમાચારપત્ર શરૂ ન થઈ શક્યું.

આજે કેટલાંક ઉદાહરણ સાથે એવા સમાચાર કહેવા છે જે કદાચ આ નકારાત્મકતાના વાતાવરણમાં ઓછા ચગ્યા છે. ચગાવવા જોઈતા હતા, પરંતુ નથી ચગ્યા. અત્યારે કોઈ પણ ઘટનામાં જો પીડિત કથિત દલિત હોય તો તે સમાચાર મોટા પાયે ચગાવાય છે. તેમાં ચગેલા સમાચારથી વિરુદ્ધ સત્ય બહાર તો તે પાછું એટલી હદે ચગાવાતું નથી. આ રીતે મિડિયા જાણતાંઅજાણતાં ‘ભારત તોડો’ના ષડયંત્રમાં સામેલ થાય છે, આનું કારણ એ છે કે પીડિત પીડિત જ હોય છે, તેની કોઈ જ્ઞાતિ ન હોવી જોઈએ. સામે પક્ષે કથિત સવર્ણ જ્યારે કથિત દલિત માટે કંઈ કરે તો તે સમાચાર છપાતા નથી કે દર્શાવાતા નથી.

‘એક દલિત યુવકે ઘોડી ખરીદી તેથી તેની હત્યા થઈ ગઈ’ આવા સમાચાર છાપીને દલિતોને ઉશ્કેરવાનું કામ મિડિયાના એક વર્ગે કર્યું. સત્ય કંઈક જુદું હતું. હત્યા થવાનું કારણ ઘોડી ખરીદી તે નહીં, પરંતુ તે યુવક દ્વારા યુવતીઓની છેડતી કરાતી હતી તે હતું. (તેનાથી પણ હત્યા વાજબી તો નથી જ ઠરતી.) તે યુવક શાળામાં ભણતો ત્યારે પણ તેની સામે શિક્ષકો અને વાલીઓએ અશિષ્ટ અને ઉદ્ધત વર્તનની ફરિયાદ શિક્ષણાધિકારીને કરેલી હોવાના પુરાવા છે. પરંતુ યુવકના પિતાએ ફરિયાદ લખાવી અને તેને સાચી માની લઈ હેડિંગ બનાવી દેવાયું. શું એમ ન લખી શકાયું હોત કે ભાવનગરના ટીંબી ગામે એક યુવકની હત્યા? સનસનાટી મોટી કે સમાજ પ્રત્યેની જવાબદારી? છેક રાષ્ટ્રીય સ્તરે આ સમાચાર ખૂબ જ ચગ્યા. પરંતુ ભાવનગર જિલ્લાના જ ટીંબી નજીકના ધોળા જંક્શનમાં એક ખૂબ જ સારી, ઉદાહરણરૂપ ઘટનાને આ જ મિડિયાએ ચગાવી નહીં.

ગત ૧૪ એપ્રિલે બાબાસાહેબ આંબેડકરની જન્મજયંતિ હતી. આંબેડકરને દલિતોએ તેમના ભગવાન જ બનાવી લીધા છે. આવું નથી. તે દિવસે ટીંબીથી નજીક ધોળા જંક્શનમાં ઉમરાળા શૈક્ષણિક મહાસંઘના શિક્ષકોએ તે દિવસે દલિત બાળકો સાથે બટુક ભોજન કર્યું. ગ્રામ પંચાયતના સફાઈ કર્મચારીઓનું સન્માન કર્યું. દલિત આવાસમાં જઈને સમય વિતાવ્યો. આ શિક્ષકોમાં ઘણા બધા કથિત સવર્ણ જ્ઞાતિના પણ હતા. પરંતુ આ સમાચારને મિડિયાએ ચગાવ્યા નહીં.

આવા જ એક બીજા સમાચાર હૈદરાબાદના છે. સામાન્ય રીતે એવો કુપ્રચાર થાય કે મંદિરોમાં દલિતોને પ્રવેશ નથી. બધાં જ મંદિરો માટે આ તથ્ય સાચું નથી. અપવાદરૂપ જૂજ મંદિરો માટે જ આ વાત સાચી છે. તેમ છતાં આવો મોટા પાયે કુપ્રચાર થાય છે. હૈદરાબાદના શ્રી રંગનાથ મંદિરના પૂજારી સી. એસ. રંગરાજને એક દલિત ભક્ત ૨૫ વર્ષના આદિત્ય પારાસરીને પોતાના ખભા પર ઉપાડીને મંદિરના ગર્ભગૃહમાં લઈ જઈને દર્શન કરાવ્યા. રંગરાજનનું કહેવું છે કે આ ઘટના ૨,૭૦૦ વર્ષ જૂની પરંપરા છે જેને મુનિ વાહન સેવા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ પરંપરાને સનાતન ધર્મનો અસલી સંદેશ પહોંચાડવા અને સમાજમાં સમાનતાનો સંદેશ આપવા માટે નિભાવવામાં આવે છે. શું તમારી સમક્ષ ક્યારેય આવી સારી અને સાચી પરંપરાની વાત પહોંચી? ના. તમારી આગળ હિન્દુ ધર્મની ખોટી પરંપરાની વાત જ પહોંચે છે.

આપણે શહેરીજનો અને એમાંય મોટીમોટી સેલિબ્રિટીઓ શહેર અને ગામડામાં અસુવિધા હોય તો સરકારને ગાળો દેવામાં કોઈ કચાશ બાકી નથી રાખતા. પરંતુ પોતે જ્યાં જન્મ્યો, કે જ્યાં પૈસા કમાયા તે ગામ કે શહેર માટે કરનારા કેટલા? ગુજરાતમાં કેટલાક આવા વીરલાઓ છે પરંતુ તેમના કિસ્સા અપવાદ સિવાય મિડિયામાં ચગતા નથી કારણકે મિડિયાના મોટા વર્ગને પેઇડ પબ્લિસિટીમાં જ રસ હોય છે. જો પૈસા આપો તો પબ્લિસિટી થાય, નહીંતર નહીં. પરંતુ આપણે વાત કરવી છે એક કલાકારની જેણે પોતાના ગામનો ઉદ્ધાર કરવા ૧૯ વર્ષની ધીકતી અને ઉજ્જવળ કારકિર્દી છોડી દીધી છે.

આ કલાકાર એટલે રાજેશકુમાર. તમે તેમને ‘સારાભાઈ વર્સિસ સારાભાઈ’ના રોશેશ સારાભાઈ તરીકે જાણો છો. ‘બા બહુ ઔર બીબી’, ‘કૉમેડી સર્કસ’ના અકબર અને ‘મિસીસ એન્ડ મિસ્ટર શર્મા અલાહાબાદ’ જેવી ઘણી સિરિયલોમાં તેઓ ચમકી ચૂક્યા છે. ઋષિ કપૂર જેવા રૂપાળા અને દેખાવડા. આ કલાકાર બિહારના અંતરિયાળ બર્મા ગામના છે. તેઓ એક વાર આંબાના ઝાડ નીચે બેઠા હતા અને તેમને બુદ્ધની જેમ જ્ઞાન થયું કે તેમણે પોતાના ગામના વિકાસ માટે કંઈક કરવું જોઈએ. તેમના ગામમાં પાણી અને વીજળીની સુવિધા નહોતી. આથી તેમણે પોતાના ગામને સ્માર્ટ વિલેજ બનાવવાનો સંકલ્પ કર્યો. તેઓ આ કામમાં અત્યારે લાગી ગયા છે. તેઓ પોતાની ઉજ્જવળ કારકિર્દીને છોડીને હવે ગામડામાં રહે છે, ખેતી કરે છે, દૂધ દોહે છે, ઘાસ કાપે છે અને ઘરનું કામ પણ કરે છે.

આ સમાચાર તમારી સમક્ષ પહોંચ્યા?ના, પરંતુ, હિન્દી ફિલ્મના કેટલાક કલાકારોએ કઠુઆની પીડિતા બાળકી માટે પોતે હિન્દુ હોવાની શરમ અનુભવી તે જોરશોરથી પહોંચ્યા. આમાંની સ્વરા ભાસ્કરે ‘પદ્માવતી’ ફિલ્મ વખતે તો પોતે બળાત્કારને જાણે ન્યાયી ઠરાવતી હોય તેવો પત્ર લખેલો. કરીના કપૂરે પોતાના દીકરાનું નામ એવા રાક્ષસી બાદશાહ પરથી રાખ્યું છે જેણે બળાત્કાર સહિતના અત્યાચાર કરવામાં કોઈ કસર નહોતી રાખી. હિન્દુઓમાં કોઈ રાવણ કે કંસ પરથી પોતાના સંતાનનું નામ રાખે છે? કોઈએ પોતાના સંતાનનું નામ હિરણ્યકશિપુ રાખ્યું?

રાજકોટથી ૨૨ કિલોમીટર દૂર રાજસમઢિયાળા ગામમાં રામરાજ્ય જેવી સ્થિતિ છે. ત્યાં કોઈ પોતાના ઘરને તાળું મારતું નથી. વેપારી પણ બપોરે જમવા જાય તો દુકાન ખુલ્લી મૂકી દે છે અને ગ્રાહક આવે તો જોઈતી વસ્તુ લઈ ગલ્લામાં વસ્તુની કિંમતના રૂપિયા મૂકી દે. (આપણે ત્યાં અમેરિકા, બ્રિટનની પ્રમાણિકતાનો પ્રચાર બુદ્ધુજીવીઓ જેટલો કરે તેટલો આ બાબતનો ઉલ્લેખ પણ નહીં કરે). અહીં ગુટખા વેચવા પરના પ્રતિબંધનો જડબેસલાક અમલ થાય છે. આ બધું આભારી છે અહીંના એક સમયના સરપંચ હરદેવસિંહ જાડેજા. એમ.એ.નું ભણીને એસઆરપીમાં જોડાયેલા. પરંતુ પછી તેમનું ગામ તેમને બોલાવતું હતું તેથી તેમણે ગામની રાહ પકડી. આ ગામ પચાસ લાખથી વધુ કિંમતની શાકભાજી વેચે છે.

મોરબી નજીક હડમતિયા ગામ છે. આ ગામમાં અતિ ભારે વરસાદ પડ્યો ત્યારે કપુરીયા વોકળામાં પાણી પૂરવઠાની લાઇનને નુકસાન થયું અને પાણી પૂરવઠો ખોરવાઈ ગયો ત્યારે પાણી પૂરવઠા તંત્રની રાહ જોયા વગર સરપંચ રાજાભાઈ ચાવડાએ પોતે સરપંચ હોવાનો અહં રાખ્યા વગર મજૂરની જેમ રિપેરિંગ કરી પાણી પૂરવઠો ફરીથી ચાલુ કર્યો. આ સમાચાર તમારી સમક્ષ નહીં પહોંચ્યા હોય પરંતુ સરપંચથી માંડીને ધારાસભ્યો અને સાંસદો કામ કરતા નથી તેવા સમાચાર તમારા સુધી રોજેરોજ પહોંચાડવામાં આવે છે. આવા સમાચાર છપાય તો બીજા ચૂંટાયેલા લોકોને પણ પ્રેરણા મળે.

આ હડમતિયા ગામમાં જ એક મંદિર છે. ત્યાં ગામની ભણેલી દીકરીઓ ગામનાં બાળકોને ફ્રી ટ્યૂશન આપે છે જેથી બાળકોને બહાર ન જવું પડે અને તેઓ ભણવામાં કાચા ન રહી જાય. આનાથી પહેલી વાત તો એ સાબિત થાય કે મંદિર માત્ર પૂજા-અર્ચનાનું કેન્દ્ર નથી. મંદિરો ન હોવાં જોઈએ તેવી બુદ્ધુજીવીઓ દલીલો કરતા હોય છે અને હવે તો મંદિરમાં બળાત્કાર થાય તેવો કુપ્રચાર પણ થઈ રહ્યો છે. બીજું કે આ મંદિરમાં બાળકો ભણવા આવે છે તો તેમની શું નાતજાત પૂછવામાં આવે છે? ના.

તાજેતરમાં હૈદરાબાદના સમન્યૂ પોથુરાજુ નામના માત્ર સાત વર્ષના બાળકે આફ્રિકાના સૌથી ઊંચા પર્વત માઉન્ટ કિલિમાંજારો પર આરોહણ કરી ત્યાં તિરંગો લહેરાવ્યો. શું આ સમાચાર પૂરતી પ્રસિદ્ધિને લાયક નથી?

મોદી સરકાર આવ્યા તે પહેલાં પદ્મ પુરસ્કારો એવી વ્યક્તિને મળતા હતા જે જાણીતા હોય, પરંતુ સમાજઘડતર કે સમાજસેવામાં તેમનું પ્રદાન સાવ અલ્પ હોય, પરંતુ ૨૦૧૫થી એવી વ્યક્તિઓને પણ પદ્મ પુરસ્કાર મળે છે જેમણે સમાજ માટે ખરેખર ઘણું બધું કર્યું છે પરંતુ સમાજે તેની જોઈએ તેવી નોંધ નથી લીધી. આવી જ એક મહાન મહિલા એટલે સુહાસિની મિસ્ત્રી જેમને આ વર્ષે પદ્મશ્રી મળ્યો. આ મહિલા પશ્ચિમ બંગાળનાં છે. તેમણે શાકભાજી વેચી વેચીને પૈસા ભેગા કર્યા અને એક હૉસ્પિટલ બનાવી જેથી કોઈ ગરીબ પૈસાના અભાવે સારવાર વગર ન રહી જાય. તેનું નામ પોતાના કે પરિવારજનોના નામ પરથી રાખવાના બદલે હ્યુમનિટી હૉસ્પિટલ રાખ્યું!

મોદીજીએ ‘મન કી બાત’માં પણ તેમનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો, પરંતુ ‘મન કી બાત’ મજાકનું પાત્ર બની ગઈ છે. ન બનવી જોઈએ.

international, patriotism, sikka nee beejee baaju

ઝોર લગા કે હઈશા, દેશભક્તિની સીઝન છે ભાઈ!

(આ લેખ મુંબઈ સમાચારની રવિ પૂર્તિમાં ‘સિક્કાની બીજી બાજુ’ કૉલમમાં તા.૨૩/૧૦/૨૦૧૬ના રોજ પ્રસિદ્ધ થયો)
હમણાં ભારતમાં દેશભક્તિની સીઝન ચાલે છે! હા સીઝન. આપણે ત્યાં દેશભક્તિ બારેમાસ નથી હોતી. એ હોય છે યુદ્ધ, ત્રાસવાદી હુમલા (એમાંય મોટા પાયે તો ત્યારે જ જ્યારે મુંબઈ કે અમદાવાદ જેવા મોટા શહેરમાં થાય), ૧૫ ઑગસ્ટ કે ૨૬ જાન્યુઆરી કે પછી ભારત-પાકિસ્તાન મેચ વખતે. અત્યારે એક સંદેશ બહુ ફરે છે કે ચીન ત્રાસવાદી પાકિસ્તાનને મદદ કરે છે તો તેનાં ઉત્પાદનોનો બહિષ્કાર કરો. સુરતમાં વેપારીઓએ પણ ચીની ઉત્પાદનો ન વેચવાનો આવકાર્ય નિર્ણય કર્યો છે. બિહારના ઔરંગાબાદ જિલ્લામાં ઓબરા ગામની પંચાયતે ઠરાવ કરીને ચીનનાં ઉત્પાદનો ન ખરીદવા નિર્ણય કર્યો છે અને જો કોઈ આ નિર્ણયનું ઉલ્લંઘન કરે તો તેને દંડ કરવાની પણ જોગવાઈ તેમાં છે!
સ્વદેશી આંદોલન ભારતના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ વખતે શરૂ થયું હતું. મહર્ષિ અરવિંદ, લોકમાન્ય તિલક, બીપીનચંદ્ર પાલ અને લાલા લજપતરાય વગેરેએ આ આંદોલનના પાયા નાખ્યા. ગાંધીજીએ પણ આ વિચારને આગળ ધપાવ્યો. ૧૯૯૩માં સંઘ પરિવારની સંસ્થા સ્વદેશી જાગરણ મંચે પણ ઝુંબેશ ઉપાડેલી. ભાજપની સરકારો (૧૯૯૮-૨૦૦૪ અને તે પછી ૨૦૧૪માં) આવી તે પછી આ ઝુંબેશનું ‘રામ નામ સત્ય’ થઈ ગયું એમ કહીએ તો ખોટું નથી.
પણ લોકોમાં કોઈ દેશની ચીજોનો બહિષ્કાર કરવાનો ઉમળકો આ વખતે સ્વયંભૂ આવ્યો છે તે પ્રશંસનીય બાબત છે. આ સાથે એ નોંધવું જોઈએ કે દ્વાપરયુગમાંથી કળિયુગમાં અવતાર લેનારા કેટલાક (કર્મે નહીં, સ્વભાવે) ‘ધોબીઓ’ પ્રશ્ન કરે છે કે સરકાર ચીનનાં ઉત્પાદનો પર પ્રતિબંધ કેમ નથી મૂકતી? એનું કારણ સમજવા માટે ભૂતકાળમાં જવું પડશે.
સ્વતંત્રતા પછી ઘણો સમય ભારતની નિકાસમાં મંદી હતી. ભારતે ઉદારીકરણ સ્વીકાર્યું તે પછી ભારતના આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારમાં વધારો થયો. ભારત ચા, શણ અને કપાસ સહિતની ચીજોની નિકાસ કરે છે. તેના મુખ્ય ગ્રાહક યુરોપીય સંઘ, ચીન, અમેરિકા અને યુએઇ છે. ભારતે સ્વતંત્રતા પછી તરત જ ૧૯૪૮માં જનરલ એગ્રીમેન્ટ ઑન ટ્રેડ એન્ડ ટેરિફ (ગેટ અથવા ગાટ્ટ)માં સહી કરી હતી. આ કરાર ૧૯૯૩ સુધી ચાલ્યો અને પછી તેનું સ્થાન લીધું વિશ્વ વેપાર સંસ્થા (ડબ્લ્યુટીઓ)એ. ૧૫ એપ્રિલ ૧૯૯૪એ ૧૨૩ દેશોએ તેના પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા. તે સમયે સંઘ પરિવારે આ કરાર પર હસ્તાક્ષર ન થાય તે માટે ઘણો વિરોધ કર્યો હતો અને સ્વદેશી જાગરણ મંચના નેજા હેઠળ સ્વદેશી ચીજો જ ખરીદવાનું અભિયાન ચલાવ્યું હતું. ડબ્લ્યુટીઓની સત્તાવાર શરૂઆત થઈ ૧૯૯૫થી. તેમાં ૧૫૩ દેશો સભ્ય છે અને તે વિશ્વના ૯૭ ટકા વેપારનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. એટલે જો ભારત સરકાર સત્તાવાર રીતે ચીનનાં ઉત્પાદનો પર પ્રતિબંધ મૂકે તો ડબ્લ્યુટીઓના નિયમોનો ભંગ થાય. સામે પક્ષે સ્વાભાવિક જ ચીન પણ ભારતીય ઉત્પાદનોની આયાત (આપણી દૃષ્ટિએ નિકાસ) પર પ્રતિબંધ મૂકે એટલે આપણને પણ આર્થિક ફટકો પડે જ. પરંતુ આપણા સંરક્ષણ પ્રધાન મનોહર પાર્રિકરે છટકબારી બતાવી દીધી છે તેમ લોકો બહિષ્કાર કરી શકે. અને સરકાર એમ કહીને હાથ ઊંચા કરી શકે કે અમે શું કરી શકીએ, લોકો જ નથી ખરીદતા. આમ છતાં ‘ઇન્ડિયા ટૂડે’નો એપ્રિલ ૨૦૧૬નો અહેવાલ કહે છે કે વાણિજ્ય પ્રધાન નિર્મલા સીતારામને ભારતના લઘુ અને મધ્યમ ઉદ્યોગને નુકસાન કરતી ચીનમાંથી ઇલેક્ટ્રોનિક આઇટમ, કેટલાક મોબાઇલ ફૉન, દૂધ અને દૂધનાં ઉત્પાદનો, કેટલાંક સ્ટીલનાં ઉત્પાદનોની આયાત પર પ્રતિબંધ મૂકી દીધો છે. અર્થાત્ ઉડીના હુમલા પહેલાં જ મોદી સરકારે લેવાતાં હતાં તે પગલાં લઈ લીધાં છે.
આવું જ પાકિસ્તાનના કલાકારોને હિન્દી ફિલ્મમાં કામ કરતા અટકાવવા બાબતે અને તેમની હિન્દી ફિલ્મોના બહિષ્કાર બાબતે છે. કેટલાક ‘ધોબીઓ’એ આ બાબતે એવી દલીલ કરી કે તો પછી ભારતના કલાકારોને હૉલિવૂડની ફિલ્મોમાં કામ કરતા અટકાવે તો? આ દલીલ પાયા વગરની છે. પહેલું, ભારતના લોકો અને તેમાંય ખાસ કરીને કલાકારો વિદેશથી બહુ પ્રભાવિત છે. એટલે માનો કે અમેરિકામાં ત્રાસવાદી હુમલો થયો હોય અને ન કરે નારાયણ તેમાં ભારતનું કોઈ સંડોવાયેલું હોય તો તેને વખોડવામાં સૌ પહેલા આપણા કલાકાર હોય. આવું પાકિસ્તાનના કલાકારો બાબતે નથી. ફવાદ ખાન, માહિરા ખાન જેવાં કલાકારોનાં રહેવાસી થાણાં હજુ પાકિસ્તાનમાં હોવાથી તેમણે ઉડીના હુમલાને વખોડવાનું યોગ્ય નથી સમજ્યું. બીજું, ભારતમાં ઘણા સારા કલાકારો છે. ઝેબા બખ્તિયાર,અનિતા અયૂબ, સોમી અલી, મીરા,વીણા મલિક, ફવાદ ખાન, હુમૈમા મલિકે અભિનયના કયા ચમકારા બતાવ્યા? અને હા, મુસ્લિમ કલાકારો જ લેવા હોય તો બાંગ્લાદેશ, અફઘાનિસ્તાન કે સાઉદી અરબના કેમ નથી લેતા? પાકિસ્તાનના જાસૂસ જેવા નહીં તોય, ભારતમાંથી કમાતા પણ ભારતને વફાદાર ન હોય તેવા કલાકારો શા માટે લેવાય છે? આનું કારણ ફૉર્બ્સ મેગેઝિનના અહેવાલમાં જાણવા મળે છે. હિન્દી ફિલ્મોદ્યોગમાં ગેંગ્સ્ટરો અને રાજકારણીઓનાં કાળાં નાણાં બહુ ફરે છે. આનું ઉદાહરણ દાઉદને ગ્લૉરિફાય કરતી ફિલ્મોથી મળી રહે. વળી, ભારતની ફિલ્મો પાકિસ્તાનમાં સારો એવો ધંધો કરે છે પરંતુ પાકિસ્તાને તો સર્જિકલ સ્ટ્રાઇક પછી હિન્દી ફિલ્મો થિયેટરોમાં બતાવવા પર પ્રતિબંધ ઓલરેડી મૂકી દીધો છે. તો પછી ફિલ્મ કલાકારોને એક તરફી પાકિસ્તાન પ્રેમ કેમ છે?
મૂળ પ્રશ્ન એ જ રહે છે કે આપણી દેશભક્તિ સીઝનલ કેમ રહે છે? સ્વદેશી ચીજો વાપરવા પ્રત્યેનો પ્રેમ માત્ર યુદ્ધની સ્થિતિમાં જ જાગવો જોઈએ? અને સ્વદેશી વિચારમાં માત્ર ઉત્પાદનોનો સમાવેશ નથી થતો. તેમાં સ્વભાષા, સ્વપહેરવેશ, સ્વસંસ્કૃતિ બધાનો સમાવેશ થાય છે. આમાં તમે ચીન અને જાપાનનું ઉદાહરણ લઈ શકો. (ચીન ભલે દુશ્મન ગણાતું હોય પરંતુ દુશ્મન પાસેથી પણ શીખવું જોઈએ તે રામાયણ અને મહાભારત બંનેમાં દર્શાવાયું છે.)
‘ધોબીઓ’ની દલીલ હશે કે તમે જે મોબાઇલ વાપરો છો તેના પાર્ટ તો ચીનમાં બને છે. તમે જે ટૅક્નૉલૉજી વાપરો છો તે વિદેશની છે. આજની સ્થિતિમાં બધી ચીજો-ટૅક્નૉલૉજી સ્વદેશી વાપરવી શક્ય નથી પરંતુ જે ચીજો શક્ય છે તે તો વાપરી શકાય ને. અને માત્ર ચીનનાં ઉત્પાદનોનો જ બહિષ્કાર નથી કરવાનો. શક્ય હોય તો ભારતમાં અને ભારતીય કંપની દ્વારા નિર્મિત ચીજવસ્તુઓનો આગ્રહ રાખવો જોઈએ. અમેરિકા જેવી મહાસત્તા દેશમાં પણ ‘બી અમેરિકન બાય અમેરિકન’ ચળવળ ચાલે છે. જોકે ‘બાય અમેરિકન, વૉટ ઓબામા’ સૂત્ર સાથે ચૂંટણી લડેલા બરાક ઓબામાએ પણ વર્ષ ૨૦૦૯માં માત્ર અમેરિકી લોખંડ, પોલાદ અને અમેરિકામાં ઉત્પાદિત ચીજો ખરીદવાના ક્લૉઝને દૂર કરવાની ખાતરી આપવી પડી હતી કેમ કે કેનેડા, યુરોપીય સંઘ, જાપાને તેનો વિરોધ કર્યો હતો.
બીજો અને ત્રીજો મુદ્દો સ્વભાષાનો અને સ્વસંસ્કૃતિનો છે. આપણી માતૃભાષા બહુ સમૃદ્ધ અને સુંદર છે. પરતંત્રતાકાળથી તેમાં કેટલાક અંગ્રેજી, ઉર્દૂ અને ફારસી શબ્દો ઘૂસી ગયેલા છે અને ઘૂસી રહ્યા છે. અંગ્રેજી અને ઉર્દૂ-ફારસી શબ્દ વાપરો તો તમારા સમાચાર-લેખ વધુ સારા બને તેવી માન્યતા કેટલાક પત્રકાર-કૉલમિસ્ટ ધરાવે છે. ‘સમોવડિયા’ જેવો શબ્દ આજની તારીખે પણ પ્રચલિત હોય ત્યાં ‘હમઉમ્ર’ શબ્દ વાપરવાનો શું અર્થ? અંગ્રેજોએ આપણા એવા જ શબ્દો અપનાવ્યા છે કે જેમના તેમની પાસે પર્યાય ન હોય, પણ હા, અંગ્રેજોની નકલ કરતા બુદ્ધુજીવીઓ એ ભૂલી જાય છે કે એ શબ્દો પણ તેમણે યથાવત્ નહીં પણ બગાડીને અને પોતાની ભાષાના વ્યાકરણને લાગુ કરીને રાખ્યા છે. દા.ત. ચૉકલેટનું બહુવચન આપણે ચૉકલેટ (બહુવચનમાં પણ એનો એ જ શબ્દ રાખી શકાય) અથવા ચૉકલેટો કરવાના બદલે ચૉકલેટ્સ વાપરવાનો આગ્રહ રાખીએ છીએ જે ખોટું છે. ગુજરાતીમાં ગુજરાતી વ્યાકરણનો નિયમ લાગુ પડે. અંગ્રેજોએ ભારતીય શબ્દ ‘સાડી’ને બગાડીને ‘સારી’ (saree) તરીકે ગ્રાહ્ય રાખ્યો પરંતુ તેનું બહુવચન હિન્દી કે ગુજરાતીના નિયમ પ્રમાણે નહીં પણ અંગ્રેજીના નિયમ પ્રમાણે સારીઝ (sarees) જ થાય છે. એ તો ઠીક, પણ આપણા શબ્દોને અંગ્રેજોએ તો બગાડ્યા પણ આપણે તે બગાડેલા શબ્દો અંગ્રેજીમાં લખવાનું શા માટે ચાલુ રાખ્યું, જેમ કે Rama (સાચો સ્પેલિંગ Ram) થવો જોઈએ, Gangaના બદલે Ganges, Merathના બદલે Meerut. આ જ ગુલામી માનસિકતાવાળા લોકો પાછા વડોદરાને બદલે બરોડા અને મુંબઈના બદલે બોમ્બે બોલવામાં ગર્વ અનુભવશે પણ ‘Mont Blanc’નો ઉચ્ચાર ‘મોં બ્લાં’ જ થાય તેનું ખાસ ધ્યાન રાખશે.
સ્વતંત્રતા પછી રાષ્ટ્રીય ભાષા (કૉમન લેંગ્વેજ) તરીકે હિન્દીને અપનાવી પણ દક્ષિણમાં તેનો વિરોધ થયો. જો સંસ્કૃત અપનાવી હોત તો આ વિરોધ ન થાત કારણકે દક્ષિણની ભાષાઓ સંસ્કૃતપ્રચૂર છે. તો સામાન્ય ભાષા તરીકે અંગ્રેજી વાપરવાની જરૂર ન પડત.
અંગ્રેજી નહીં જાણવાથી આપણી અધોગતિ થશે તેવી દલીલો છે. પરંતુ અંગ્રેજી આવડવી એક વધારાની લાયકાત છે, જરૂરી નથી. અંગ્રેજી બોલતાં-લખતાં આવડ્યું તેથી આપણને દેશ તરીકે કોઈ ફાયદો થયો નથી. તેનાથી ન તો આપણે સ્વનિર્ભર બન્યા કે ન આપણે એવી કોઈ મહત્ત્વની શોધ કરી. સિલિકોન વેલીથી માંડીને નાસા સુધી જે કોઈ આપણું બુદ્ધિધન છે તે નોકરિયાત છે. અંગ્રેજીમાં લખવા-બોલવાથી આપણે ત્રાસવાદથી લઈને બીજી અનેક બાબતોમાં આપણું વલણ દુનિયાના ગળે ઉતરાવી શક્યા નથી. હા, સર્જિકલ સ્ટ્રાઇક થઈ તે પછી દુનિયાનું વલણ બદલાવા લાગ્યું છે.
જર્મની, ફ્રાન્સ, ચીન, જાપાન, રશિયા, સ્પૈન, ઇટાલી, સ્વીડન જેવા કેટલાય વિકસિત ગણાતા દેશોમાં અંગ્રેજીનું ચલણ નહીંવત્ છે અને ઉચ્ચતર તેમજ વિજ્ઞાન અને ટૅક્નૉલૉજી ક્ષેત્રે પોતાની જ ભાષા વપરાય છે. જર્મની ઑટોમોબાઇલ ક્ષેત્રે ટોચના દેશો પૈકીનું એક છે. ચીનમાં ગૂગલ જેવું સર્ચ એન્જિન બાયડુ છે. કમ્પ્યૂટરથી માંડીને મોબાઇલની ભાષા ચાઇનીઝ અથવા તો મેન્ડેરિયન છે. ધીરુભાઈ અંબાણી જેવા ઘણા ઉદ્યોગપતિ અંગ્રેજીના જ્ઞાન વગર સફળતા પ્રાપ્ત કરી શક્યા. ચાર્લીઝ થેરોન, સાંદ્રા બુલોક, સલમા હાયેક, મોનિકા બેલુચી, જિયી ઝાંગ વગેરે અનેક હૉલિવૂડ કલાકારો ઘરે અંગ્રેજી નથી બોલતા. આપણે સ્વતંત્ર થયા પરંતુ ભાષાથી લઈને પોશાક-રીતરિવાજો દરેક બાબતમાં આપણે બ્રિટન અને સ્થળાંતરિત બ્રિટિશરો દ્વારા મુખ્યત્વે નિયંત્રિત અમેરિકાના પ્રભાવમાં વધુ ને વધુ આવતા ગયા. ઘણાને પોતાના ટીશર્ટ પર અમેરિકા કે બ્રિટનનો ધ્વજ હોય તે ગમે છે. ફેશન ડિઝાઇનરોથી લઈને ફિલ્મોના લેખકો, સંગીતકારોથી માંડીને કૉલમિસ્ટો સુધી, મહદંશે અમેરિકા-બ્રિટનમાંથી જ ઉઠાવવાનું, સ્થાનિક ભાષામાં ઢાળવાનું, એટલે કામ પત્યું. હૉલિવૂડ પરથી બૉલિવૂડ, ઢોલિવૂડ, કોલિવૂડ વગેરે નામોમાં પણ અંધાનુકરણ. મહિલાઓના પ્રશ્નોથી લઈને સેક્સના પ્રશ્ને સલાહો આપતા કાઉન્સેલરો-ડૉક્ટરો-કૉલમિસ્ટો પાશ્ચાત્ય દેશોના અભિગમથી જ- માત્ર અનુવાદ કરીને જ સલાહ આપે છે. આવું જ સરકારો આર્થિક નીતિથી લઈને શિક્ષણ પદ્ધતિ, શહેરના વિકાસથી લઈને ઉદ્યોગ વગેરેમાં અમેરિકા-બ્રિટન શું કરે છે તેના જ દાખલા લે છે.
અગાઉ નવ ઑક્ટોબર ૨૦૧૬ના રોજ અહીં લખ્યું હતું તે પુનરાવર્તન કરીને- જ્યાં સુધી અંગ્રેજો અને મોગલોના ગુલામની માનસિકતા નહીં જાય ત્યાં સુધી ગમે તે સરકાર આવે, દેશનો સાચો વિકાસ નહીં થાય.

celebrity

હસ્તી કા સામાન : મેહદી હસન

લતા મંગેશકરે જેમને ‘ઇશ્વરનો અવાજ’ એવું બિરુદ આપ્યું હતું તેવા જાણીતા ગઝલ ગાયક મેહદી હસન જન્નતનશીન થઈ ગયા. કલાકારોને માટે કોઈ સીમાડા નડતા નથી તેમ મેહદી હસન પાકિસ્તાનમાં જેટલા લોકપ્રિય હતા, તેટલા જ ભારતમાં પણ હતા.

રાજસ્થાનમાં સંગીતકારોના પરિવારમાં જન્મેલા હોવાથી સંગીત તેમને વારસામાં મળ્યું હતું તેમ કહી શકાય. તેમનો પરિવાર દ્રુપદ ગાયિકી સાથે સંબંધ ધરાવતો હતો. અને એમ કહેવાય છે કે તેઓ સંગીત જાણકાર તરીકેની ૧૬મી પેઢી હતા.

ભારતના ભાગલા થયા અને ૨૦ વર્ષે હસન પાકિસ્તાન ચાલ્યા ગયા. ત્યાં તેમને આર્થિક રીતે અગવડ પડી એટલે તેઓ સાઇકલની દુકાનમાં કામે લાગ્યા. પછીથી કાર મિકેનિક તરીકે પણ કામ કર્યું. પરંતુ સંગીતનો જીવડો ઊંચો નીચો થતો હતો. એવામાં રેડિયો પાકિસ્તાન પર કામ મળ્યું અને રેસ્ટ ઇઝ હિસ્ટરી.

તેઓ છેલ્લા ઘણા સમયથી બીમાર હતા અને અખબારી અહેવાલો મુજબ, માર્ચ ૨૦૧૨માં તેમને ભારતમાં સારવાર માટે વિઝા મળી ગયા હતા. પરંતુ તેઓ આવી શક્યા નહીં. તેમનું ગુજરાત કનેક્શન સીધી રીતે તો જાણમાં નથી, પરંતુ જ્યારે તેઓ બીમાર પડ્યા અને તેમની પાસે પૂરતી આર્થિક સગવડ નથી તેવા સમાચાર અખબારોમાં આવતા ગઝલ ગાયક જગજિતસિંહે તો તેમને રૂપિયા ત્રણ લાખની મદદ કરી જ હતી, પરંતુ સુરતના ગઝલપ્રેમી ડો. વિવેક ટેલરે તેમને મદદ માટે બ્લોગ જગત અને ગઝલ પ્રેમીઓ સમક્ષ ટહેલ નાખ્યાનું સ્મરણ છે અને પછી આર્થિક સગવડતાનું જાણ્યા પછી એ ટહેલ પાછી પણ ખેંચી લીધી હતી.

છેલ્લે ૨૦૧૦માં તેમણે લતા મંગેશકર સાથે ‘તેરા મેરા મિલના’ આલબમ કર્યું હતું. આ બંને મહાન હસ્તીઓ એક સ્થળ પર તો રેકર્ડિંગ કરી શકે તેમ નહોતાં, પરંતુ ટૅક્નૉલૉજીની સગવડના કારણે અલગ-અલગ દેશમાં હોવા છતાં પણ રેકર્ડિંગ થઈ શક્યું હતું. બીજી બધી રીતે હિન્દી ફિલ્મોદ્યોગની સામે પાકિસ્તાની ફિલ્મોદ્યોગ વામણો સાબિત થયો છે, પરંતુ ત્યાંના કલાકારોની કૃતિ હિન્દી ફિલ્મોમાં ગીતો રૂપે ઘણી નકલબદ્ધ થઈ છે. એમાં મેહદી હસનની બે ગઝલનું અત્યારે સ્મરણ છે. એક તો, ‘તૂ મેરી ઝિદંગી હૈ’. આ રચનાને સંગીતકાર નદીમ-શ્રવણે જેમની તેમ ‘આશિકી’માં વાપરી હતી, તો ‘રફ્તા રફ્તા વો મેરી હસ્તી કા સામાન હો ગયે’ એમાં ‘રફ્તા રફ્તા’ના બદલે ‘ધીરે ધીરે’, ‘વો’ની જગ્યાએ ‘આપ’ ત થા ‘હસ્તી’ના બદલે ‘દિલ’ અને ‘સામાન’ના બદલે ‘મહેમાં’ મૂકી દો તો ‘બાઝી’નું આમિર ખાન-મમતા કુલકર્ણી પર ફિલ્માવાયેલું ‘ધીરે ધીરે આપ મેરે દિલ કે મહેમાં હો ગયે’ ગીત બને.

એક તથાકથિત એવી વાત પણ ચર્ચામાં હતી કે ‘સરફરોશ’માં જે પાકિસ્તાની ગઝલ ગાયક, જે ભારતમાં ભારત વિરોધી કામ કરે છે, તે નસીરુદ્દીન શાહે ભજવેલી ગુલફામ હસનની ભૂમિકા ગઝલ ગાયક મહેદી હસન કે ગુલામ અલી પર આધારિત હતી. જોકે એવું નહીં જ હોય તેવી આશા રાખીએ.

જેમનો કંઠ આપણી હસ્તીનો સામાન બની ગયો તેવા મેહદી હસનને  ખુદાતાલા જન્નત અને સુકૂન બક્ષે તેવી દુઆ!

cricket, film, politics, sports

સ્લમડોગ અને સ્લેવડોગ

‘પેરિસમાં જ્યારે મારી પાછળ લોકો પડ્યા ત્યારે મને એવું લાગ્યું કે અહીં પણ મારા ચાહકો છે! પરંતુ પછી મારા ડ્રાઇવરે મને કહ્યું કે ‘આ તો અહીંના ગરીબો છે.’ ત્યારે મને લાગ્યું કે બેકારી અને ગરીબી બધે જ એકસરખી જ છે.’

અમિતાભ બચ્ચને ઉપરોક્ત શબ્દો ટાંકી પોતાના બ્લોગમાં ‘સ્લમડોગ મિલિયોનેર’ ફિલ્મની ટીકા કરી કે ભારતની વરવી બાજુ દર્શાવતી ફિલ્મોને જ વિદેશમાં માન-સન્માન મળે છે, જ્યારે ભારતની ઉજળી બાજુ બજાવતી, વ્યાવસાયિક રીતે સફળ ગયેલી ફિલ્મોને નહીં. અમિતાભનો ઇશારો ‘સ્લમડોગ મિલિયોનેર’ને ઓસ્કરમાં મળેલ નામાંકન અને તે અગાઉ મળેલ ગોલ્ડન ગ્લોબ એવોર્ડ પ્રત્યે હતો. અમિતાભે કહ્યું કે ભારતની ગરીબી દર્શાવતી સત્યજીત રેની ફિલ્મોને પણ ઓસ્કરમાં માન મળતું હતું પરંતુ બીજી ઉત્કૃષ્ટ ફિલ્મો જેમાં ભારતની જમા બાજુ બતાવાઇ હતી તેને નહીં.

અમિતાભના આ શબ્દોનો વિવાદ થયો એટલે અમિતાભે પણ ફેરવી તોળ્યું કે ના, આ કંઈ મેં નહોતું કહ્યું. આ તો વાચકોએ લખેલી ટીકાને મેં જેમની તેમ રજૂ કરી હતી. લોકોના દબાણમાં આવીને બચ્ચને આવું કર્યું એટલે આ મુદ્દે તેમની વાતથી જે માન પેદા થયેલું તે ઉતરી ગયું!

જોકે અમિતાભે હળવેકથી બીજી એક વાત પણ સાથે કહી દીધી : ઓસ્કરને સર્વોચ્ચ એવોર્ડ માનવાની જરૂર નથી. આપણા એવોર્ડ પણ કંઈ કમ નથી.

તેમણે આવું કહ્યું એટલે કેટલાકે કહ્યું કે પોતાની ફિલ્મ ‘એકલવ્ય’ને ઓસ્કર એવોર્ડ ન મળ્યો એટલે ઈર્ષાથી પીડાઈને બચ્ચનબાબુ આવું કહે છે.

ગલત! સરાસર ગલત!

ખરેખર તો અમિતાભ બચ્ચન ભારતના ગૌરવના ઝંડેદાર છે. એક સુપરસ્ટાર હોવાના નાતે તેમણે જે કરવું જોઈએ તે કરે જ છે. વચ્ચે અનેક મંદિરોમાં દર્શન કરવા જવાનો મુદ્દો હતો ત્યારે તેમની ખૂબ જ ટીકા થઈ હતી કે અંધકશ્રદ્ધાળુ છે તો પણ તેમણે તે બંધ નહોતું કર્યું. ધાર્મિકતા અંગત બાબત છે (અને ખરેખર તો તેમ જ રહેવું જોઈએ, પણ કમનસીબે ધાર્મિકતા ભારતમાં જાહેર બાબત બની ગઈ છે.) હિન્દી ફિલ્મોદ્યોગ માટે કોઈ ‘ઇન્ડિજિનિયસ’ (સ્વદેશી કહેશું તો વળી ઘણા નાકનું ટેરવું ચડાવશે) શબ્દ ન મળતા વિદેશમાં ત્યાંના એક મોટા ફિલ્મોદ્યોગ માટે વપરાતા શબ્દ ‘હોલિવૂડ’ પરથી બોલિવૂડ (ત્યારે બોમ્બેનું મુંબઈ થયું નહોતું એટલે બોમ્બેનો ‘બો’ લઈને બોલિવૂડ) શબ્દ વપરાવા લાગ્યો. બચ્ચનબાબુ આ શબ્દ વપરાય તેના કટ્ટર વિરોધી છે.

જેમ વિદેશમાં ઓસ્કર છે તેમ તેમણે વિદેશમાં આઇફા એવોર્ડ યોજીને આપણા એવોર્ડની ગરિમા વધારવા પ્રયાસ કર્યો છે.

અહીં અમિતાભપ્રશસ્તિ કરવાનો આશય નથી, વાત આત્મગૌરવની છે.

‘સ્લમડોગ મિલિયોનેર’ના જે રીતે વખાણ થઈ રહ્યા છે તે જોતાં લાગે કે આજે પણ લોકો ગુલામીથી પીડાય છે, માનસિક ગુલામી. બાકી, ઘણી ફિલ્મો ભારતીય ભાષામાં – હિન્દી ભાષામાં ઝૂંપડપટ્ટીની સ્થિતિ, મુંબઈની અંધારી આલમને બતાવતી બની જ છે. તાજેતરમાં બનેલી મધુર ભાંડારકરની ‘ટ્રાફિક સિગ્નલ’ આનું ઉત્કૃષ્ટ ઉદાહરણ છે. ઓસ્કરમાં ગયેલી ‘લગાન’ કે ‘તારે ઝમીં પર’ એવોર્ડને બિલકુલ લાયક ફિલ્મો હતી પરંતુ તેને એવોર્ડ મળ્યા નહીં. અને આપણું આત્મગૌરવ માત્ર ફિલ્મોની બાબતમાં જ નથી હણાતું, બીજી અનેક બાબતોમાં હણાય છે.

બ્રિટનના વિદેશ મંત્રી અહીં આવીને, હું ફરી દોહરાવું છું, અહીં આવીને, મુંબઈના ત્રાસવાદી હુમલા પછી આપણને શિખામણ આપી જાય છે કે પહેલા કાશ્મીરનો પ્રશ્ન હલ કરો. ત્યારે કોઈ તેમને કહી શકતું નથી કે જસ્ટ શટ અપ! વી ડોન્ટ નીડ યોર એડવાઇસ!

મુંબઈના ત્રાસવાદી હુમલા પછી, ભારત શા માટે આટલી રાજદ્વારી પ્રયાસો કરે છે, લોકોને સમજાવવા પ્રયાસ કરે છે કે પાકિસ્તાને જ અમારા પર હુમલો કર્યો છે, ત્રાસવાદી પાકિસ્તાની જ હતા એ સમજાય તેવું નથી. ભારત સામે પ્રત્યક્ષ યુદ્ધમાં જીતી શકે તેમ ન લાગતા પાકિસ્તાને ત્રાસવાદરૂપી પરોક્ષ યુદ્ધ શરૂ કર્યું છે એ દીવા જેવી સ્પષ્ટ વાત છે. અને એમાં વિદેશો સમક્ષ વાત મનાવવાની શી જરૂર છે?

ક્રિકેટની વાત કરીએ તો, ગૌતમ ગંભીરની વાત હોય, હરભજન વિ. સાયમંડ્સની કે વીરેન્દ્ર સહેવાગની, અનેકવાર ખોટા નિર્ણયોનો ભોગ બની અમ્પાયરો દ્વારા સચિન તેંદુલકરના આઉટ થવાની વાત હોય, ભારતીય ટીમ મેનેજમેન્ટ ગળું ખોંખારીને કેમ એમ નથી કહી શકતું કે ધિસ ઇઝ ચીટિંગ! ધિસ ઇઝ અનજસ્ટિસ!

એટલે મૂળ પ્રશ્ન માનસિકતાનો છે. અગાઉ ભારત ઓસ્ટ્રેલિયા અને પાકિસ્તાન સામે વારંવાર હારી જતું હતું તેનું કારણ ડરની માનસિકતા જ હતી. પાકિસ્તાન જે ઝનૂન બતાવતું, પાકિસ્તાન કે ઓસ્ટ્રેલિયાના ખેલાડીઓ જે અંચઈ કરતા, ગાલી-ગલોચ કરતાં તેનો સંસ્કારી ભારતીય ખેલાડીઓ જવાબ નહોતા આપી શકતા. હવે આપણા ખેલાડીઓ ડરની માનસિકતામાંથી બહાર આવી ગયા છે. શ્રીનાથ હોય કે ઇશાંત શર્મા, લડાયક વૃત્તિ દરેક ખેલાડીમાં ઝળકતી જોવા મળે છે. સાયમંડ્સને તેની જ ભાષામાં હરભજન જવાબ આપી શકે છે. જોકે પછી જ્યારે કેસ ચલાવવાનો થાય ત્યારે તેની પડખે ટીમ મેનેજમેન્ટ ઊભું નથી રહેતું તે અલગ વાત છે, પરંતુ આ માનસિકતાના કારણે હવે ક્રિકેટ ટીમ સતત જીતતી દેખાય છે.

સરેરાશ ભારતીયો પણ આપણા ક્રિકેટરો જેવી માનસિકતા રાખતા ક્યારે થશે? ક્યારે એવો સમય આવશે કે ભારતમાં યોજાતા એવોર્ડમાં નામાંકન પણ મેળવશે તે અંગ્રેજી ફિલ્મના કલાકારો હરખપદૂડા થઈ ઉછળતા નાચતા ગાતા હશે? ક્યારે ભારતનો શબ્દ વિશ્વ માટે આજ્ઞા સમાન બની રહેશે? વિદેશમાં કોઈ ભારતીય જશે ત્યારે તેના પ્રત્યે માનની નજરે જોવાશે?

ઘણાને કદાચ માનવું નહીં ગમે, પણ પોખરણ-2 પછી ભારત પ્રત્યે વિદેશીઓની દૃષ્ટિમાં પરિવર્તન આવ્યું છે તે ચોક્કસ છે. પોખરણ-2 માં થયેલા પરીક્ષણના કારણે ભારત પાસે અણુશસ્ત્રો હોવાનું જાહેર થયું તેના કારણે તેમજ તે પછી ભારત પર અમેરિકા સહિતના શક્તિશાળી દેશોએ લગાવેલા પ્રતિબંધો  છતાં ભારત જે રીતે પ્રગતિ કરતું રહ્યું તેના કારણે વિદેશોમાં ભારતનું આત્મગૌરવ વધ્યું છે. પરંતુ એ પછી થયેલા સતત ત્રાસવાદી હુમલાઓ અને તેનો કોઈ સક્ષમ (બિફિટિંગ) જવાબ, ખરેખર તો જડબાતોડ જવાબ ન અપાતા સરેરાશ ભારતીયને નિરાશા જ થઈ છે.

સિંહ ભલે શિકાર ન કરવાનો હોય, પરંતુ તે જ્યાંથી નીકળે ત્યાંથી અન્ય પ્રાણીઓ આઘા-પાછા થઈ જતા હોય છે. સિંહ જેવા બનવાનો સમય હવે આવી ગયો છે.

મેં હજુ સુધી ‘સ્લમડોગ મિલિયોનેર’ નથી જોઈ, જોવાની ઉત્સુકતા પણ નથી. આપ કા ક્યા હાલ હૈ?