media, society

અતિશયોક્તિ માનવના સ્વભાવમાં છે?

જાણીતા વરિષ્ઠ પત્રકાર શ્રી જશવંત રાવલની ફેસબુક પૉસ્ટના સંદર્ભમાં (જશવંતભાઈની પૉસ્ટ આ લેખની નીચે આપી છે.) આ પૉસ્ટ

જેમ ફેક ન્યૂઝ હોય તેમ આને ફેક એક્ઝાગરેશન (fake exaggeration) કહેવાય કે રીયલ એક્ઝાગરેશન? અતિશયોક્તિ માનવના સ્વભાવમાં છે? એક સત્ય હોય છે અને એક હકીકત. કોઈ પતિ તેની પત્નીને કહે કે તે વિશ્વમાં સૌથી સુંદર છે તો તે વાત તે પતિ માટે સત્ય હોઈ શકે કારણ તે તેનો મત છે, અથવા તે તેની પત્નીને રાજી રાખવા કહેતો હોઈ શકે, પરંતુ આ માટે તે કંઈ જગતની તમામ સ્ત્રીઓના સૌંદર્યને મૂલવવા ગયો હોય અને પછી તારણ પર આવ્યો હોય તેવું નથી. આમ, આ વાત તેના માટે સત્ય હોઈ શકે પરંતુ તથ્ય (fact) નથી. બાળકના ગપ્પાના જોક તો ઘણા વાંચ્યા હશે પણ કેટલાક મોટા માણસ પણ આવા એક્ઝાગરેશન કરતા હોય છે-આજ જેટલું માથું મને ક્યારેય નથી દુખ્યું, આવું તે જ્યારે માથું દુખે ત્યારે દર વખતે કરતો હોય છે. આવું જ આનંદનું છે. રિયાલિટી શૉમાં પણ નિર્ણાયકો આવું એક્ઝાગરેશન કરતા હોય છે-ઇસસે બઢિયા પર્ફોર્મન્સ કભી નહીં દેખા. નવલકથા કે ફિલ્મની કથાના લેખકો પણ અતિશયોક્તિની કળા ઘણી વાર ઉપયોગ કરતા હોય છે. સંજય લીલા ભણશાળીની આ કળાનું તો શું કહેવું? તે તો શ્રીકૃષ્ણ પર ફિલ્મ બનાવે તો અલગ-અલગ સમયમાં થયેલાં રાધા અને મીરાબાઈનું ઘુમ્મર સાથે બતાવે!

ઘણી વાર ઉપમા દ્વારા અતિશયોક્તિ કરીને વાત સમજાવાતી હોય છે. તેમાં કંઈ ખોટું નથી. માબાપને આ કળા રિસાયેલા કે તોફાને ચડેલા બાળકને મનાવવામાં ભારે કામ લાગતી હોય છે-તારા જેવું ડાહ્યું કોઈ નહીં. તું તો બહુ હોંશિયાર. બાળક વિશે આગંતુક સામે માબાપ વખાણ કરે કે મારા બાબાને મોબાઇલમાં બધું જ આવડે ત્યારે લાગે કે સ્ટીવ જૉબ્સે આ ભાઈ કે બહેનના બાબા તરીકે પુનર્જન્મ લીધો હશે. કોઈ ઉપમા વાપરે કે તારા દાંત તો દાડમની કળી શા છે. એટલે કંઈ એ દાંતને કળી માનીને તોડી શકાય નહીં. એમ જ નરેન્દ્ર મોદીએ ઉપમા આપેલી, તે પણ ૨૦૧૪ની જાહેર સભામાં કે જો વિદેશમાં રહેલું કાળુ નાણું લાવવામાં આવે તો તે રકમ એટલી છે કે તેને એકએક ભારતીય નાગરિક વચ્ચે વહેંચવામાં આવે તો દરેકને રૂ. ૧૫ લાખ મળે પણ તેનું વતેસર કરી દેવામાં આવ્યું કે મોદીએ વિદેશથી કાળું નાણું લાવી એકએક ભારતીયના ખાતામાં ૧૫ લાખ જમા કરાવવા વચન આપ્યું હોય. પરંતુ નરેન્દ્ર મોદીએ અતિશયોક્તિ નહોતી કરી તેવું નથી, ‘અચ્છે દિન આયેંગે’ એ સૂત્રથી ભારતના કરોડો નાગરિકોને આશા બંધાયેલી પરંતુ તેમાંના કેટલાક માટે તે ઠગારી સાબિત થઈ છે. આમ, રાજકારણી માટે વાતનું વતેસર યોગ્ય નથી. આ જ રીતે, કંપનીઓની જાહેરખબરમાં પણ અતિશયોક્તિ કરાય છે. ફલાણું ક્રીમ લગાડવાથી રાતોરાત ગોરા બની જવાશે, કે ડીયોડ્રન્ટ છાંટવાથી છોકરીઓ આકર્ષાઈ જશે.

ખતરનાક વતેસર એ પણ છે જે સમાચારમાં કરવામાં આવે, સમાચારને કે તેના હેડિંગને ટ્વિસ્ટ કરવામાં આવે અથવા આંકડો વધારીને લખવામાં આવે. ખેડૂતોની રેલીમાં આંકડો મોટો લખાયો તેની પાછળ કોઈને રાજકીય ઈરાદાની ગંધ આવે પણ બે કે ત્રણ વર્ષ પહેલાં વડોદરામાં ત્રણ કે ચાર કલાકમાં પડેલા ભારે વરસાદના આંકડા દરેક છાપામાં અલગ-અલગ અને પાછા ભારે તફાવતવાળા હતા. આવું કેમ બને? આજકાલ વેબસાઇટિયા જર્નાલિઝમમાં હેડિંગો આવાં જ હોય છે-મલાઇકા અરોરાએ તેના પૂર્વ પતિ સામે કર્યો આ ‘ઈશારો’. એમાંય હવે અવતરણ ચિહ્ન ક્યાં અને ક્યારે મૂકવું તેની પણ ગતાગમ રહી નથી. કેજરીવાલે મોદી સામે કર્યો આ ચોંકાવનારો આક્ષેપ-મોટા ભાગના આવા સમાચારમાં ચોંકાવનારું પરિબળ હોતું નથી. એ તો ઠીક, પણ સામાજિક સમાચારોના વેબસાઇટિયાં હેડિંગ ઘણી વાર વિકૃતિજનક પણ હોય છે-પત્નીએ પતિ સામે કરી આ ‘હરકત’. હેડિંગથી કુતૂહલ ઊભું કરવું જુદી વાત છે અને વિકૃતિ ઊભી કરવી કે તેને પોષવી અલગ અને અસ્વીકાર્ય વાત છે. આવા સમાચારમાં પાછું કોથળામાંથી બિલાડું નીકળે તેમ પત્નીએ પતિ સામે રિમૉટ કે વેલણ ફેંક્યું હોવાના સમાચાર જ હોય છે પરંતુ છાપાથી વિપરીત વેબમાં એકએક સમાચારના પેજ સુધી વાચકને ખેંચી લાવવા પડે કારણ વ્યૂ કે હિટ પર જ સમાચાર લેખક કે એડિટરની નોકરી ટકેલી હોય છે. એના માટે બીજા સારા અને રસપ્રદ રસ્તા હોય જ શકે જેનાથી વાચક લાંબા ગાળા સુધી તમારી વેબસાઇટ સાથે જોડાઈ શકે છે, જ્યારે ઉપર દાખલા આપ્યા તેમાં તો વાચક છેતરાઈ ગયાની લાગણી વારંવાર અનુભવશે તો ‘વાઘ આવ્યો’ વાર્તાની જેમ પછી વેબસાઇટ જોશે જ નહીં.

સમાચાર જો સાવ ઠીકઠાક હોય પણ તંત્રીને બહુ ‘પસંદ’ હોય તો તે કહેશે-આ તો જોરદાર સમાચાર છે, પરંતુ ગમે તેવા મોટા સમાચાર પણ જો તેને ન લેવા હોય તો તે કહી શકે-ઠીક છે! સબ એડિટર સમજી જાય કે તે સમાચારનું શું કરવાનું છે, તેને કેવી ટ્રીટમેન્ટ આપવાની છે. આમ, આ તંત્રીનું એક્ઝાગરેશન છે. આજકાલ આમેય સમાચારમાં કોઈ ચાર w અને hનું ધ્યાન રાખતું નથી. દા.ત. થોડા દિવસ પહેલાં એક ફ્લેટમાં આગથી અચલ શાહ નામના ભાઈ અને પત્ની મરણને શરણ થયા તે સમાચાર હતા. આગ વખતે ઘરમાં બે દીકરી અને અચલભાઈનાં માતા હાજર હતા. એક દીકરી તો તેને મળેલી ટ્રેનિંગના લીધે બચી ગઈ પણ એક જાણીતા છાપામાં માતા અને બીજી દીકરી કઈ રીતે બચી ગઈ તેનો ઉલ્લેખ નહોતો. ઘટના વહેલી સવારે બની હતી, તેથી સ્ટોરી છપાય ત્યાં સુધીની પ્રક્રિયામાં સંકળાયેલ દરેક જણ-રિપૉર્ટર, કૉપી એડિટર, પ્રૂફ રીડર, પેજમેકર, પેજ એડિટર, સિટી એડિટર બધા પાસે પૂરતો સમય હતો. પરંતુ તેમ છતાં આવો પ્રશ્ન વણઉત્તર જ છપાયો. આવી જ બધી બાબતો મિડિયાની વિશ્વસનીયતા પર પ્રશ્નાર્થચિહ્ન ઊભા કરતી હોય છે.

*************

જશવંત રાવલની ફેસબુક પૉસ્ટ

ન્યુઝ કે છાપાનો યુઝ ?
============
દિલ્હીમાં રામલીલા મેદાન પર સરકારી નીતિઓનો વિરોધ કરવા ખરેખર કેટલા ખેડૂત ભેગા થયા ?
Bbc ન્યુઝ કહે છે 13 હજાર,સંદેશ,નવગુજરાત સમય,દિવ્ય ભાસ્કર કહે છે એક લાખ જેટલા અને ગુજરાત સમાચાર તો. કહે છે લાખ્ખો..કોને સાચું માનવું?એ થોડી અવઢવ થાય પણ સાવ જૂઠ્ઠું કોને માનવું એ સ્પષ્ટ છે ગુજરાત સમાચાર.
લાખ સુધી તો સમજ્યા પણ લાખો તો…પત્રકારત્વને કેટલું અધમ બનાવશે આ છાપું?
શું ગુજરાત સમાચાર, પત્રકારત્વને કોઠે બેસાડાયેલી લાચાર સ્ત્રી સમજે છે ,કે પોતાને પંથભ્રષ્ટ ?

 

Advertisements
international, media

અમેરિકી મિડિયામાં ટ્રમ્પને નેગેટિવ કવરેજ ઝાઝું મળવા પાછળ શું કારણ?

(વિચાર વલોણું, સંજોગ ન્યૂઝ, તા.૧૫/૭/૧૮)

‘સંજુ’ ફિલ્મમાં મિડિયા માટે એક ખાસ ગીત છે. ‘બાબા બોલતા હૈ’. સંજય દત્તની પાછળ મિડિયા કેવી રીતે પડી ગયું હતું તે દર્શાવવા માટે આ ગીત છે એટલે તે સંદર્ભમાં મિડિયા પર દોષારોપણ કરવું ખોટું છે. ઉલટાનું, ઘણા મિડિયાએ સંજય દત્તની તે વખતે (પેઇડ) તરફદારી પણ કરી હતી, જેમાં અંગ્રેજી અખબારો અને ફિલ્મ મેગેઝિનનો પણ સમાવેશ થાય છે. તે વખતના વાચકોને યાદ હશે કે તે વખતે એક નંબર વન અંગ્રેજી સમાચારપત્રમાં રોજ સંજય દત્તની તરફેણમાં કોણ શું બોલ્યું અને કોણે મોરચો કાઢ્યો તે સમાચાર આવતા હતા.

પરંતુ આ ગીતને જો સ્વતંત્ર રીતે જોવામાં આવે તો તેમાં કેટલીક વાત મજાની કહેવાઈ છે જેમ કે તમે બેઠા હો તો આંખ પટપટાવતી વખતે તમારી આંખ બંધ થવાની જ. તે ક્ષણનો ફોટો પાડી લેવામાં આવે તો તમે કોઈ જાહેર કાર્યક્રમમાં સૂતા છો તે દર્શાવી શકાય. વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી કોઈ કાર્યક્રમમાં આંખ બંધ કરીને બેઠા હોય તેવું ધ્યાનમાં નથી પણ કેટલાક વિરોધીઓએ તેમની આ પ્રકારની અને તે પણ સંસદની અંદર, તસવીર વહેતી કરી. તેમનાં સંસદનાં તમામ ભાષણો ઑનલાઇન પ્રાપ્ત છે. તેમાં ક્યાંય તેઓ સૂતા દેખાતા નથી.

ફિલ્મ સેલિબ્રિટીથી માંડીને રાજકારણીઓ અને સામાન્ય લોકો કેમ મિડિયા સાથે લવ-હૅટનો સંબંધ ધરાવે છે? કોઈ પણ ટીવી ચેનલ ખોલશો તો જો કોઈ ઘટના લાઇવ બતાવતા હશે જેમાં રાજકારણી, સેલિબ્રિટી કે બીજા કોઈની બાઇટ લેવાની હોય તો પત્રકારો અશિસ્તની રીતે પોતાના માઇક પર પોતાની ચેનલનો લૉગો ટીવીમાં દેખાય તે માટે પડાપડી કરતા દેખાશે, તેમાં ઘણી વાર તો તેઓ અંદરોઅંદર ઝઘડી પડે છે તો કેટલીક વાર બાઇટ આપનાર વ્યક્તિના મોઢા સુધી તેમને વાગી શકે તે રીતે માઇક ઘૂસાડતા દેખાય છે.

પત્રકાર અને લેખક તરીકે સમજું છું કે ટીવી પત્રકારોને સ્પર્ધા હોય છે, પોતાના માઇકનો લૉગો દેખાય તેમ રાખવા સૂચના હોય છે પરંતુ શું તંત્રીઓ જેમની ઘણી વાર ઉઠકબેઠક સાથે હોય છે, તેઓ નક્કી ન કરી શકે કે પોતાની ચેનલનો લૉગો ન દેખાય તો ચાલશે? કુંવરજી બાવળિયા હજુ તો ભાજપમાં જોડાવા પ્રદેશ કાર્યાલયના દાદરા ચડી રહ્યા હતા ત્યારે ટીવી પત્રકારો તેમની બાઇટ લેવા ધસી ગયા. કુંવરજી ચડી રહ્યા છે અને પત્રકારો ઉપરની લૉબીમાં છે તેવા વખતે સ્વાભાવિક કુંવરજી માટે અસુવિધા થાય. તેથી તેમને પછી બાઇટ લેવા કહેવામાં આવ્યું. આમાં તો ભાજપ કુંવરજીનો અવાજ રૂંધવા માગે છે તેવી વાત મિડિયામાં ચાલવા લાગી.

બીજી તરફ પત્રકારોને પણ અસુવિધા થતી હોય છે. તેમને બાઇટ સરળતાથી અને સમયસર મળી જાય તે રાજકીય પક્ષ કે અન્ય કોઈ ઇવેન્ટ ઑર્ગેનાઇઝરે જોવું જોઈએ. નરેન્દ્ર મોદી જ્યારે ગુજરાતમાં હતા ત્યારે તેમના કિસ્સા અનેક પત્રકારો કહે છે. તેઓ કોઈ કાર્યક્રમમાં જવાના હોય તો પહેલાં બાઇટ આપીને જતા. આના લીધે કાર્યક્રમ વખતે જ તેમની બાઇટ ટીવી પર ચાલી શકતી. પરંતુ આવી મિડિયા સૂજ કેટલા લોકોની હશે?

આજે ભાજપ સમર્થકોથી માંડીને કૉંગ્રેસ, આમ આદમી પક્ષ, ડાબેરીઓ બધા જ એવા સંદેશાઓ વહેતા કરે છે કે મિડિયામાં આ નહીં બતાવાય. લોકોને મેઇનસ્ટ્રીમ મિડિયા જેને કહેવાય તે સમાચારપત્રો અને ટીવી ચૅનલો પર ભરોસો શૂન્યવત્ થવા લાગ્યો છે. તેનું કારણ મેઇનસ્ટ્રીમ મિડિયા પોતે પણ છે જ. કોંગ્રેસના દિગ્વિજયસિંહ હાફીઝ સઈદને હાફીઝજી કહે તો મોટો ઈશ્યૂ બને છે, પરંતુ ભાજપના રવિશંકર પ્રસાદ હાફીઝ સઈદને હાફીઝજી કહી બેસે તો તે જોરશોરથી બતાવાતું નથી. આ જ રીતે પંજાબમાં ૩૨ દિવસમાં ૪૨ યુવાનોના ડ્રગ્ઝના કારણે મૃત્યુ થાય તો તે સમાચાર ક્યાંય દેખાડાતા નથી. પરંતુ આની સામે ગુજરાતમાં ચાર જણા લઠ્ઠો પીને બીમાર પડે તો લઠ્ઠાકાંડ થયો, લઠ્ઠાકાંડ થયો તેની બૂમરાણ પડે છે.

દિલ્લીના ઉપ રાજ્યપાલ સામે મુખ્યપ્રધાન અરવિંદ કેજરીવાલના કેસનો સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયમાં ચુકાદો આવે તો બધાં છાપાંમાં મુખ્ય હેડલાઇન બને પરંતુ ઉપરાજ્યપાલ બીજા દિવસે કહે તે વાત સિંગલ કૉલમમાં છપાય તો સ્વાભાવિક જ લોકોને મિડિયા બાયસ લાગવાનો. મોદી સરકાર ખેડૂતો માટે દોઢ ગણા ટેકાના ભાવ જાહેર કરે તે સમાચારને અંદરના પાને મૂકી દેવામાં આવે અને સામે કર્ણાટકમાં જેડીએસ-કોંગ્રેસ સરકાર ખેડૂતોનું દેવું માફ કરે તો તે મેઇન હેડલાઇન બને તો લોકોને સ્વાભાવિક જ ફેર દેખાવાનો. આનું કારણ એ છે કે દરેક પક્ષના આઈટી સેલે તેમના સમર્થકોને મિડિયાનું વિશ્લેષણ કરતા શીખવાડી દીધું છે. બીજું કારણ એ પણ છે કે દરેક વાચક કે દર્શક પાસે આજે એક કરતાં વધુ છાપાં લેવા, એક કરતાં વધુ ચેનલ જોવાની સગવડ છે.

પરંતુ મિડિયા પર અવિશ્વાસ એ ભારતમાં જ છે તેવું નથી, અમેરિકામાં પણ છે! સીએનએનની વેબસાઇટ પર એસ. ઈ. કુપ નામની મહિલા ટેલિવિઝન સંચાલિકા અને લેખિકાએ લખ્યું છે કે હૉલિવૂડની જેમ મિડિયા પણ લિબરલોનો અડ્ડો છે. તેમાં સામાન્ય માનવીની કોઈ દરકાર જ નથી. ૧૯૬૬માં ટાઇમ મેગેઝિને ‘ઇઝ ગૉડ ડેડ?’ આવું મુખપૃષ્ઠ છાપ્યું હતું. તે સ્વાભાવિક જ લોકોની આસ્થા પર જબરો ધક્કો લગાડનારું હતું. વિયેતનામ સામે યુદ્ધ લડીને આવતા સૈનિકને ગમે ત્યારે ફૂટવાની તૈયારીવાળા બૉમ્બ તરીકે દર્શાવ્યો હતો. તેનાથી સ્વાભાવિક જ દેશભક્ત લોકોને ગુસ્સો આવે. અમેરિકામાં મિડિયા કન્ઝર્વેટિવ કે રિપબ્લિકનોને ધિક્કારે છે. તેથી જ તો જ્યૉર્જ બુશ હોય કે ડૉનાલ્ડ ટ્રમ્પ, તેમના ચિત્રવિચિત્ર ફૉટા, કે તેમનાં નિવેદનોમાંથી કેટલોક ભાગ પસંદ કરી તેમને વિલન કે કાર્ટૂન તરીકે ચિતરવાનો પ્રયાસ કરે છે. જોકે અમેરિકાનું મિડિયા તેમના વિરોધી દેશોના લોકોને પણ આવા જ ચિતરે છે.

અમેરિકાનું પ્યૂ રિસર્ચ સેન્ટર તેનાં સર્વેક્ષણો માટે જાણીતું છે. તેણે અમેરિકામાં નવા પ્રમુખ ડૉનાલ્ડ ટ્રમ્પ આવ્યા ત્યારે શરૂઆતના દિવસોમાં તેમને મિડિયાએ કેવું કવરેજ આપ્યું તેનું સર્વેક્ષણ કર્યું. એટલું જ નહીં, તેણે જૂના સમાચારપત્રો અને ચેનલો ખંખોળી બિલ ક્લિન્ટન, જ્યૉર્જ ડબ્લ્યૂ. બુશ, બરાક ઓબામા વગેરેને કેવું કવરેજ શરૂઆતના દિવસોમાં મળ્યું હતું તે પણ તપાસ્યું. ત્યાર બાદ બંનેની સરખામણી કરી.

તેનાં પરિણામો શું આવ્યાં? મિડિયાએ પહેલેથી જ ટ્રમ્પને ધિક્કારતા હોવાના કારણે તેને નેગેટિવ કવરેજ જ આપ્યું હતું. મિડિયાનું ૬૨ ટકા કવરેજ નેગેટિવ હતું. ઓબામા માટે માત્ર ૨૦ ટકા કવરેજ જ નેગેટિવ હતું! પરંતુ જ્યૉર્જ ડબ્લ્યુ. બુશ માટે તે ૨૮ ટકા હતું. બિલ ક્લિન્ટન માટે પણ ૨૮ ટકા હતું! આનો અર્થ એ થાય છે કે મિડિયાએ પહેલેથી જ નક્કી કરી લીધું હતું કે ટ્રમ્પને ખરાબ પ્રમુખ સાબિત કરવા જ છે. અને ગણિતના પ્રમેયમાં જેમ પહેલેથી સાધ્ય નક્કી હોય છે તેમ મિડિયા માટે સાધ્ય નક્કી હતું. તેમાં માત્ર સાબિતી જ ફિટ બેસાડવાની હતી.

હવે પૉઝિટિવ કવરેજની વાત કરીએ. ટ્રમ્પનું માત્ર ૫ ટકા કવરેજ જ પૉઝિટિવ હતું. આની સામે ઓબામાનું ૪૨ ટકા કવરેજ પૉઝિટિવ હતું! જ્યૉર્જ બુશનું અને બિલ ક્લિન્ટનનું માત્ર ૨૨ ટકા જ કવરેજ પૉઝિટિવ હતું. મિડિયાએ પહેલા બે મહિનામાં ટ્રમ્પની નીતિઓને ધ્યાનમાં લીધી જ નહીં અને યેન કેન પ્રકારેણ, જે પણ રીતે કરી શકાય તે રીતે નેગેટિવ પ્રસિદ્ધિ જ આપી તેમ અમેરિકાનો પૉલિટિકલ બ્લૉગ હૉટ ઍર કહે છે.

૩૩ વર્ષથી ચાલતા અમેરિકાના ઇન્વેસ્ટર્સ બિઝનેસ ડેઇલીમાં ૧૦ માર્ચ ૨૦૧૭નો તંત્રી લેખ છે. તેમાં સ્પષ્ટ કહેવાયું છે કે મોટા ભાગનું મિડિયા ડેમોક્રેટિક પાર્ટી, પ્રગતિશીલ વિચારો (એટલે સાચી પરંપરાનો પણ ખોટો વિરોધ, સારે નિયમ તોડ દો ઇન્કલાબ ઝિંદાબાદ જેવી ગુલઝારનુમા કલ્ચરલ માર્ક્સિસ્ટ થિયરીવાળા વિચારો) અને આત્યંતિક એવી ડાબેરી અંતિમવાદી રાજકીય ચળવળોનાં મુખપત્રો બની ગયા છે.

આપણા અખબારોનું પણ ડિટ્ટો આવું જ છે. ટ્રમ્પના કઈ પૉર્નસ્ટાર સાથે સંબંધ હતા તે તો આપણા અખબારોમાં છપાશે પરંતુ હિલેરી ક્લિન્ટનના એજન્ટોએ ટ્રમ્પની રેલીમાં હિંસા ફેલાવવા પેઇડ પ્રૉફેશનલ એજિટેટર રાખ્યા હતા તેવું એક સ્ટિંગ ઑપરેશનમાં બહાર આવ્યું તે સમાચાર આપણા સુધી પહોંચાડ્યા? આવું અત્યારે આપણા દેશમાં પણ નહીં બનતું હોય તેની ખાતરી નથી.

દલિતો પર હિંસાના સમાચાર દેખાડી વિદેશથી ફંડો મેળવવા કેટલાક ખોટા કિસ્સા પણ ઊભા કરાય છે અથવા તો ઘટનાને તોડીમરોડી બતાવવામાં આવે છે. જામનગરના વકીલ કિરીટ જોશીની હત્યા જમીન માફિયાઓએ કરી તે કિસ્સો રાષ્ટ્રીય સ્તરે કેટલો ચગ્યો? છત્રાલમાં અશોક પટેલની હત્યા થઈ તે કિસ્સો રાષ્ટ્રીય સ્તરના કયા મિડિયાએ ચગાવ્યો? કદાચ, ગુજરાત સ્તરના મિડિયામાં પણ પૂરતી નોંધ નથી લેવાઈ. હકીકતે આરોપી હોય કે પીડિત, કોઈને જાતિ સાથે સાંકળી લઈ હેડિંગ કે અંદર સમાચાર લખાવા જ ન જોઈએ, પરંતુ જે રીતે કોઈ ચોક્કસ ઈરાદાથી દલિતો સંદર્ભે ખોટા સમાચાર ઊભા કરાઈ રહ્યા છે તે જોતાં સામે આવા પ્રશ્નો થાય તે સ્વાભાવિક છે.

માત્ર રાજકીય સમાચારોની જ વાત નથી, ફિલ્મ, રમતગમત, ઉદ્યોગજગત દરેક બાબતને લગતા સમાચારોમાં આવા પ્રશ્નો ઊભા થઈ રહ્યા છે.મેઇનસ્ટ્રીમ મિડિયાએ જો પોતાનું અસ્તિત્વ લાંબા સમય સુધી ટકાવવું હોય તો પોતાની તટસ્થતા અને વિશ્વસનીયતા પુનઃ સાબિત કરવી જ પડશે.

education, film, international, media, sanjog news, vichar valonun

અમેરિકામાં લિબરલોની અસહિષ્ણુતા અને દાદાગીરી!

(વિચાર વલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, તા. ૮/૭/૧૮)
ભારતમાં તમે જો અક્ષયકુમાર, નાના પાટેકર, અનુપમ ખેર, મધુર ભાંડારકર, અભિજિતની જેમ રાષ્ટ્રવાદી વિચારધારા ધરાવતા હો તો તમારી કારકિર્દી પર પ્રશ્નાર્થ લાગી શકે અથવા તે માટેના પ્રયાસો થઈ શકે. ફિલ્મોમાં તમે ગમે તેટલું સારું કામ કર્યું હોય, પણ કહેવાતા રાષ્ટ્રવાદીઓ સત્તામાં હોય તો પણ તેઓ તેમના સમર્થકોની પડખે ઊભા નથી રહેતા જેટલા લિબરલ વિચારવાળા લોકો સત્તામાં હોય ત્યારે ઊભા રહે છે. હૉલિવૂડમાં પણ આવું જ છે. સ્ટેસી ડેશ નામની હૉલિવૂડની પ્રસિદ્ધ અભિનેત્રીએ ૨૦૧૨માં ત્યાંના રાષ્ટ્રવાદી ગણાતા રિપબ્લિકન પક્ષના રાષ્ટ્રપ્રમુખના ઉમેદવાર મીટ રૉમ્નીને ટેકો જાહેર કર્યો તો તે બ્લેકલિસ્ટ થઈ ગઈ! (આ સ્ટેસીએ ૨૦૦૮માં બરાક ઓબામાને મત આપ્યો હતો પરંતુ ઓબામાનું ચાર વર્ષનું શાસન તેને પસંદ ન પડ્યું એટલે તેણે પોતાનો અભિપ્રાય બદલ્યો અને તે જનતાને જણાવ્યો એનું તેણે ભોગવવું પડ્યું.)

સ્ટેસી ડેશે પોતાના પુસ્તક ‘ધૅર ગૉઝ માય સૉશિયલ લાઇફ: ફ્રૉમ ક્લુલેસ ટૂ કન્ઝર્વેટિવ’માં લખ્યું છે, “મેં ટ્વીટ કર્યું કે રૉમ્નીને મત આપો. અને બીજા દિવસથી મારી જિંદગી બદલાઈ ગઈ! મને લોકો કહેવા લાગ્યા કે હું અશ્વેત લોકોને પસંદ નથી કરતી.” સ્ટેશીએ સીએનએસન્યૂઝ ડૉટ કૉમને આપેલા ઇન્ટરવ્યૂમાં બેધડક કહ્યું કે “મારી રાજકીય માન્યતાઓના કારણે મને કામ મળતું બંધ થઈ ગયું. મને બ્લેકલિસ્ટ કરવામાં આવી છે. મારા ઍજન્ટોએ મને પડતી મૂકી દીધી.”

આવું જ ટીમ એલન સામે થયું. લિબરલો ગમે તેની, ગમે તેવી નીચલી કક્ષાની મજાક ઉડાવી શકે (તન્મય ભટ્ટ વગેરેની એઆઈબી તેનું મોટું ઉદાહરણ છે) પરંતુ જો રૂઢિચુસ્તો તેમ કરે તો કલાજગતમાંથી ફેંકાઈ જાય. ટીમ એલન અમેરિકાની એબીસી ચેનલ માટે ‘લાસ્ટ મેન સ્ટેન્ડિંગ’ નામનો કૉમેડી શૉ કરતા હતા. તેમાં રિપબ્લિકનોની અને રૂઢિચુસ્તોના હીરો જેમ કે રૉનાલ્ડ રૅગન, બેરી ગૉલ્ડવૉટરની પ્રશંસા થતી હતી. ડેમોક્રેટ પર જૉક થતા હતા.

એક જૉકનું ઉદાહરણ જોઈએ. અંગ્રેજીમાં જ તેની મજા આવશે.

Hillary Clinton’s therapist
Kyle (Christoph Sanders): So, you’re upset because you feel like you lost?
Ryan (Jordan Masterson): Yeah, losing sucks.
Kyle: We lose all the time, but we still enjoy ourselves. You have to learn to look at losing as a win.
Ryan: You sound like Hillary Clinton’s therapist.

વારંવાર હારવા છતાં હિલેરી ક્લિન્ટન કે રાહુલ ગાંધીની જેમ આનંદ કરતા રહેવાનું. બીજી જૉક ઓબામા પર હતી.

Mike: “If you’re a young person who’s not exactly sure where life is taking you, that’s okay. You know, we can’t all be Barack Obama and have our first job be president.”

માઇક કહે છે, “જો તમે યુવાન હો જેને ખબર નથી પડતી કે તેણે શું કરવાનું છે તો તેમાં કંઈ ખોટું નથી. આપણે બધા બરાક ઓબામા ન હોઈ શકીએ અને આપણી પહેલી નોકરી રાષ્ટ્રપ્રમુખ તરીકે ન હોઈ શકે.”

આ જૉક પણ રાહુલ ગાંધી પ્રકારનો જ કહી શકાય કે કોઈ મહેનત વગર સીધા ઉપાધ્યક્ષ અને અધ્યક્ષ બની ગયા.

જોકે ટ્રમ્પ ચૂંટણી જીત્યા પછી આ શૉને અકારણ, અચાનક બંધ કરી દેવાયો!

આવાં તો કેટલાંય ઉદાહરણો છે. જ્યારે ઓબામાનો સૂર્ય મધ્યાહ્ને તપતો હતો ત્યારે મેલ ફ્લિન નામના હૉલિવૂડ કૉંગ્રેસ ઑફ રિપબ્લિકન્સના પ્રમુખે કહેલું કે “હૉલિવૂડમાં રિપબ્લિકનો પ્રત્યે ખૂબ જ ભેદભાવ થાય છે. હું એવા ઘણા લોકોને જાણું છું જેમણે પોતાનો રાજકીય વિચાર (મતલબ કે ડેમોક્રેટિકથી વિરોધી વિચાર) જાહેર કર્યો અને તેમને કામ ગુમાવવું પડ્યું હોય.” આવું જો અત્યારે ટ્રમ્પ કે મોદીના કાળમાં થાય તો તો હોહા મચી ગઈ હોય.

‘એલ્મર ગાન્ટ્રી’ નામની ફિલ્મ માટે શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેત્રીનો ઑસ્કાર જીતી ચૂકેલી અભિનેત્રી શર્લી જૉન્સે વર્ષ ૨૦૧૩માં શું કહેલું? “અહીં (એટલે કે હૉલિવૂડમાં) ખૂબ જ ખરાબ (સ્થિતિ) છે કારણકે તેઓ બધા જ ડેમોક્રેટ છે.” ડેમોક્રેટના લીધે તેમની કારકિર્દીને ખૂબ જ ફટકો પડ્યો છે.

જો તમે બોલકા હો (ડેમોક્રેટિક પાર્ટી વિરુદ્ધ) તો તમારી કારકિર્દીનું ભવિષ્ય ધૂંધળું છે આવું નિર્માતા ગ્રે માઇકલ વૉલ્ટર્સે કહ્યું હતું! કારણકે મનોરંજનનું જગત લિબરલોના વર્ચસ્વવાળું છે.

કેલ્સી ગ્રામર અભિનેતા, કૉમેડિયન, નિર્માતા, નિર્દેશક, લેખક અને ગાયક એમ બહિર્મુખી પ્રતિભા છે. તેમને ‘બૉસ’ નામની સિરિઝમાં પર્ફૉર્મન્સ માટે ગૉલ્ડન ગ્લૉબ મળ્યો હતો પરંતુ તે એવૉર્ડ પછી પાર્ટીમાં તેમણે પોતે રિપબ્લિકન હોવાનું જાહેર કર્યું અને તે પછી તેમને એમ્મી એવોર્ડમાં નામાંકન પણ ન મળ્યું! જય લીનો નામના પ્રસિદ્ધ ટેલિવિઝન હૉસ્ટને ઇન્ટરવ્યૂમાં કહ્યું કે “શું એ શક્ય છે કે એમ્મીનો કોઈ પણ સભ્ય કહેશે કે હા, તમારું પર્ફૉર્મન્સ તો સારું છે પણ તમારા વિચારોને હું ધિક્કારું છું (તેથી તમને એવૉર્ડ નહીં આપી શકાય)?”

ઓબામા પહેલી વાર અમેરિકા પ્રમુખ બન્યા તે પછી થોડા જ સમયમાં ‘બેવૉચ’ ફેમ અભિનેત્રી એન્જી હાર્મને ઓબામાની ટીકા કરી એમાં તો તેને રેસિસ્ટ ગણાવી દેવાઈ! આપણે ત્યાં કેટલાક વ્યક્તિની ટીકા કરવામાં આવા ટીકાકારને તેમની ટીકાના મુદ્દાને ધ્યાનમાં લીધા વગર જાતિ વિરોધી કે મઝહબવિરોધી ગણાવી દેવાય છે તેવું જ એન્જી હાર્મન સાથે થયું! એન્જી હાર્મનને ઓબામા જે રીતે સરકાર ચલાવતા હતા તે પસંદ ન પડ્યું અને તેમની ટીકા કરી તેમાં તેના પર આ રીતનાં માછલાં ધોવાયાં!

એન્જી મેયર ઑશેવ્સ્કી રાજકારણીઓ તેમજ મનોરંજન જગતના લોકો માટે પબ્લિક રિલેશન (પી.આર.)નું કામ કરે છે, તેમણે જે કહ્યું છે તે લિબરલોએ કાન ખોલીને સાંભળવા જેવું છે. તેમણે કહ્યું છે કે “હૉલિવૂડના જે લોકો સ્વીકૃતિની (એટલે કે સહિષ્ણુતાની-ઉદાર વિચારોની) વાતો કરે છે તેઓ રૂઢિચુસ્તો (કન્ઝર્વેટિવ) લોકો માટે દરવાજો બંધ કરનારા પહેલા હોય છે.” આમ, પોતાની જાતને સહિષ્ણુ અને ઉદાર ગણાવતા લિબરલો વિરોધી વિચારધારા પ્રત્યે જરાય સહિષ્ણુ કે ઉદાર હોતા નથી!

જોકે તેઓ માને છે કે રિપબ્લિકનો માટે સ્થિતિ એટલી બધી ખરાબ નથી. તેઓ તેમનો રસ્તો કાઢી જ લે છે. એ તો રહેવાનું જ. હિન્દી ફિલ્મોમાં સંજય દત્ત, શાહરુખ ખાન વગેરેએ ઋત્વિક રોશન, રાકેશ રોશનને પાડી દેવા કેટલી કોશિશ કરી! અક્ષયકુમાર-અજય દેવગનની સામે કેટલા પ્રપંચો કર્યા! અજય દેવગને તો આક્ષેપ કર્યા હતા કે ‘સન ઑફ સરદાર’ને શાહરુખ ખાન-યશરાજ ફિલ્મ્સે તેમની ‘જબ તક હૈ જાન’ વધુ સફળ રહે તે માટે પોતાનો રૂઆબ વાપરીને ઓછા થિયટેર મળે તેવો પ્રપંચ કર્યો છે અને આ માટે અજય દેવગન કમ્પિટિશન કમિશન ઑફ ઇન્ડિયામાં પણ ગયો હતો. આવાં પ્રપંચો છતાં આ કલાકારો પોતાની મહેનતથી ટકી ગયા છે.

ભારતમાં શિક્ષણ ક્ષેત્રે જેમ ડાબેરીઓ-સેક્યુલરો-લિબરલો પગદંડો જમાવી બેસી ગયા છે અને પોતાના વિચારો યુવાનોમાં થોપી કન્હૈયાકુમારો, શેહલા રશીદ જેવાં ભારત તેરે ટુકડે હોંગે ગેંગના સમર્થકો તૈયાર કરે છે તેવું અમેરિકામાં પણ છે!

પશ્ચિમાંધ લોકો અમેરિકાની બજારવાદ, મૂડીવાદ, ફ્રી સેક્સ, ફિલ્મોમાં અશ્લીલતા વગેરેનો બચાવ કરતી વાતો જ કરશે પરંતુ તેનો સાચો ચિતાર ક્યારેય નહીં આપે. ભારત જેવું જ અમેરિકામાં છે. ત્યાં ગયા વર્ષે શિક્ષણ પ્રધાન બેટ્સી ડેવૉસે કન્ઝર્વેટિવ પૉલિટિકલ ઍક્શન કૉન્ફરન્સમાં ફૅકલ્ટી મેમ્બરોની તીખી ટીકા કરી હતી અને આક્ષેપ કર્યો હતો કે તેઓ તેમના વિચારો વિદ્યાર્થીઓમાં થોપે છે.

તેમણે કૉલેજના વિદ્યાર્થીઓને કહ્યું, “શિક્ષણનાં સ્થાપિત હિતો સામેની લડાઈ તમારે પણ લડવાની છે. પ્રૉફેસરોથી માંડીને ડીન સુધીના લોકો તમને કહે છે કે તમારે શું કરવું, શું કહેવું અને ચિંતાની વાત તો એ છે કે તેઓ શું વિચારવું તે પણ કહે છે.” ૬ ઑક્ટોબર ૨૦૧૬ના ‘વૉશિંગ્ટન ટાઇમ્સ’માં એક સમાચાર છપાયા હતા તેના પર ધ્યાન દેવા જેવું છે. સમાચાર કહે છે કે ‘ઇકૉન જર્નલ વૉચ’માં અભ્યાસ મુજબ, અમેરિકાની ૪૦ અગ્રણી યુનિવર્સિટીઓમાં ૭૨૪૩ પ્રૉફેસરોમાંથી ૩,૬૨૩ ડેમોક્રેટ છે! માત્ર ૩૧૪ જ રિપબ્લિકન છે!

આવું જ (ભારતની જેમ) અમેરિકી મિડિયામાં પણ છે. અમેરિકાનું પ્યૂ રિસર્ચ સેન્ટર વિવિધ વિષયો પર સર્વેક્ષણ કરવા માટે સમગ્ર દુનિયામાં જાણીતું છે. ૨૦૦૪માં પ્યૂ રિસર્ચ સેન્ટરે રાષ્ટ્રવ્યાપી સર્વેક્ષણ કર્યો હતો. તે મુજબ નેશનલ પ્રૅસના ૩૪ ટકાએ પોતાની જાતને લિબરલ ગણાવ્યા હતા. માત્ર સાત ટકાએ જ પોતાને કન્ઝર્વેટિવ ગણાવ્યા હતા. ૨૦૧૪માં ઇન્ડિયાના યુનિવર્સિટીના પ્રૉફેસરો લાર્સ વિલ્નટ અને ડેવિડ એચ. વીવરે કરેલા સર્વેક્ષણમાં ૧,૦૮૦ અમેરિકી પત્રકારો પૈકી ૨૮ ટકાએ પોતાને ડેમોક્રેટ ગણાવ્યા હતા. માત્ર સાત ટકાએ જ પોતાને રિપબ્લિકન ગણાવ્યા હતા! ૧૯૭૧માં ૩૫ ટકા ડેમોક્રેટ હતા. ૧૯૮૨માં ૩૮.૫ ટકા અને ૧૯૯૨માં ૪૪.૧ ટકા ડેમોક્રેટ હતા. તે પછી ઘટાડાનો ટ્રેન્ડ ચાલ્યો. ૨૦૦૨માં ૩૫.૯ ટકા થયો.

જોકે કેટલાકનું એમ પણ માનવું છે કે ડેમોક્રેટની સંખ્યા વધુ હશે કારણકે તેમણે પોતાની ઓળખ છુપાવવા પોતાને અપક્ષ ગણાવ્યા હોઈ શકે. આમ, ડાબેરી-સેક્યુલર-લિબરલ એવા પત્રકારોની બદમાશી અમેરિકામાં પણ છે. તમે માર્ક કર્યું હોય તો જ્યૉર્જ બુશ, ડૉનાલ્ડ ટ્રમ્પ વગેરે વિશે હંમેશાં તેમના ચિત્રવિચિત્ર ફોટા સાથે અમેરિકાના મિડિયા (અને આપણું મિડિયા પણ) ટીકાત્મક અહેવાલો જ વધુ છાપશે. આથી ત્યાં પણ મિડિયા પરથી કન્ઝર્વેટિવોનો ભરોસો ઉઠી ગયો છે. ટ્રમ્પને પ્રાઇમરીમાં મળેલા મતોથી હવા કઈ બાજુની છે તે માપી જઈ સીએનએને ટ્રમ્પ તરફી પત્રકારોને રાખ્યા હતા પરંતુ સીએનએનના આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રમુખ જેફ ઝુકરે કહ્યું કે “મને ખબર છે કે (અમારી ચેનલના ઘણા પત્રકારોને) કૉરી લેવાન્ડોવસકી કે બીજા ટ્રમ્પ તરફી પત્રકારોથી વાંધો છે. તેનું કારણ એ છે કે તેમને ટ્રમ્પે ચૂંટણીમાં ઝૂકાવ્યું તે ગમ્યું નથી. અને આથી તેમને અણગમો છે કે ‘આવા’ લોકો સેટ પર કઈ રીતે હોઈ શકે?”

‘ન્યૂઝ બસ્ટર’ નામની વેબસાઇટ લિબરલોના મિડિયા બાયસ સામે લડે છે. તેના એક્ઝિક્યુટિવ એડિટર ટિમ ગ્રેહામે કહ્યું કે ઘણા યુવાન કન્ઝર્વેટિવ પત્રકારો મિડિયામાં કામ કરવા માગે છે, પરંતુ તેમને નોકરીએ લેવા તો જોઈએ ને!

બસ, આ જ સ્થિતિ ભારતમાં મિડિયા, હિન્દી ફિલ્મો અને શિક્ષણ ક્ષેત્રે છે.

film, international, media, sanjog news, vichar valonun

હૉલિવૂડ પર અસહિષ્ણુ લિબરલોનો કબજો કેમ?

(વિચાર વલોણું, સંજોગ ન્યૂઝ, તા.૧/૭/૧૮)

સામાન્ય રીતે ભારતના મિડિયામાં પશ્ચિમ વિશે એક જ પ્રકારનો સૂર જોવા મળે છે. કલ્ચરલ માર્ક્સિસ્ટો (આમ તો કલ્ચરલ ટેરરિસ્ટો) એવા બુદ્ધુજીવીઓ અને કલમઘસુઓ પશ્ચિમાંધપણા અને ત્યાંની વિકૃતિથી પીડાઈને અને એ વિકૃતિનો પ્રચારપ્રસાર કરવા માટે આપણા પર પોતાના કુવિચારોનો સતત મારો ચલાવતા રહે છે. પશ્ચિમમાં તો પ્રમાણિકતા બહુ, સ્વચ્છતા બહુ, ફ્રી સેક્સ, લોકો ગમે તેવાં કપડાં પહેરે તો પણ ચાલે, જાહેરમાં ભેટાભેટી કે કિસમકિસી કરે તો પણ ચાલે, બધી વૈજ્ઞાનિક શોધો ત્યાં જ થઈ, એ લોકો વૈજ્ઞાનિક અને તર્કવાદી જ્યારે ભારતના લોકો ગમાર, ગામડિયા, અંધશ્રદ્ધાળુ, જડસુ, વાનરસેના જેવા, અપ્રમાણિક, અસ્વચ્છ, સેક્સ પ્રત્યે સૂગ ધરાવે, કપડામાં અને ખાણીપીણીમાં રૂઢિચુસ્તતતા વગેરે વગેરે.

આનું કારણ એ છે કે આ બુદ્ધુજીવીઓ અને કલમઘસુઓ બહુ સંશોધનમાં પડવા નથી માગતા. તેમનો વન પૉઇન્ટ એજન્ડા જ હોય છે કે ભારતને ખરાબ ચિતરવું જેથી ભારતનું ઇન્ટેલેક્ચ્યુઅલ ક્રીમ વિદેશ જતું રહે. આના માટે તેમને વિદેશ તરફથી ડૉલર મળતા હશે કે નહીં તે તો રામ જાણે, પણ હા, તેનાથી તેમને કેટલાંક વર્તુળોમાં વાહવાહ જરૂર મળી રહે છે. આ વર્તુળમાં રાષ્ટ્રવાદી વિચારો ધરાવતા છતાં લઘુતાગ્રંથિથી પીડાતાં સંગઠનોનો પણ સમાવેશ થાય છે જે પણ પેલા બ્રાહ્મણની મનોદશામાં આવી જાય છે કે ખભે ખરેખર કૂતરું જ છે.

હકીકતે ભારતની સંસ્કૃતિ પ્રશ્નો પૂછવાની અને તર્ક કરવાની રહી છે છતાં આપણને અંધશ્રદ્ધાળુઓમાં ખપાવી દેવામાં આવે છે. ભારતમાં તર્ક કરવો અને સંવાદ કરવો તે મુખ્ય સંસ્કૃતિ રહી છે. તેથી ખુલ્લું મન રાખવું જરૂરી છે. ભારતે અને હિન્દુ ધર્મે જેટલી નવી બાબતો સ્વીકારી, કેટલીક તો નુકસાન જાય એ હદે સ્વીકારી, (હવે તો ભગવાનની જન્મજયંતીએ કેક ધરાવાય છે!) તેટલી અન્ય કોઈ પંથે સ્વીકારી નથી, તેમ છતાં આ બુદ્ધુજીવીઓ અને કલમઘસુ આ ધર્મને-આ દેશને સતત બદનામ કરવાની પ્રવૃત્તિમાં મંડી પડ્યા છે. તમે પરંપરાનો વિરોધ કરો તો તમે પ્રગતિશીલ ગણાવ તેવી માન્યતા ઠોકી બેસાડી છે. લઘુમતીને ભડકાવો, સ્ત્રીઓને પરંપરાઓ સામે બળવો કરવા ઉશ્કેરો, કપડાં ટૂંકા પહેરો, જાતીયતાનું પ્રદર્શન કરો, પબ્લિક ડિસ્પ્લે ઑફ અફૅક્શનના નામે જાહેરમાં પ્રેમચેષ્ટાઓ કરો તો તમે ઉદાર. તમે અંગ્રેજી બોલો તો તમે આધુનિક. તમે ખભા ઉલાળીને વાત કરો તો તમે વેલ બિહેવ્ડ. જાહેરમાં પ્રેમની ચેષ્ટા કરો તો તે કુદરતી આવેગની અભિવ્યક્તિ પરંતુ કુદરતી આવેગવશ અને જાહેર શૌચાલયના અભાવે દેવીલાલ (પૂર્વ નાયબ વડા પ્રધાન) સડક પર લઘુશંકા કરે તો તેનો અખબારમાં ફોટો છાપી તેમને બદનામ કરવામાં આવે! આનું કારણ ભારતીય મિડિયામાં ભારતીયતાના વિરોધી લોકો કુંડાળું મારીને બેઠા છે. રાષ્ટ્રવાદીઓ ખુલીને બહાર આવતા નથી. તેમનામાં સંપ નથી એ પણ કડવી હકીકત છે. ફિલ્મ જગત અને શિક્ષણ જગતમાં પણ આવું જ છે.

પરંતુ માત્ર ભારતમાં જ આવું નથી, પશ્ચિમના જે લોકો શિષ્ટતામાં માને છે, જે લોકો પરંપરામાં માને છે તેમની પણ આ જ વેદના છે. પશ્ચિમમાં હૉલિવૂડ, મિડિયા અને શિક્ષણમાં આ લિબરલો-કલ્ચરલ માર્ક્સિસ્ટો કઈ રીતે ચડી બેઠા? અને તેમણે એવો તે કઈ રીતે પગદંડો જમાવી દીધો કે કોઈ રૂઢિચુસ્ત (કન્ઝર્વેટિવ) હોય (રૂઢિચુસ્તનો અર્થ નેગેટિવ ન લેવો જોઈએ, સારી પરંપરા હોય તો શું તે માત્ર પરંપરા છે એ જ કારણસર ફગાવી દેવાની?) તો તેને કામધંધાની પણ મુશ્કેલી પડી જાય?

જે બુદ્ધુજીવીઓ અને કલમઘસુઓ એવી દલીલ કરે છે કે પશ્ચિમમાં તો અભિવ્યક્તિની ખૂબ જ સ્વતંત્રતા છે તેમના સુધી આ લેખ પહોંચશે અને વાંચશે તો ચોંકી જશે. આ અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા માત્ર લિબરલો પૂરતી જ સીમિત છે. તમે જો લિબરલ ન હો તો તમને અભિવ્યક્તિની કોઈ સ્વતંત્રતા નથી. અને જો તમે એ સ્વતંત્રતાનો પ્રયોગ કરો તો તમારે કામધંધો ભૂલી જવાનો. તમારું જીવવાનું હરામ કરી નાખે આ લિબરલો. તેઓ ભારે અસહિષ્ણુ હોય છે, તેઓ ટોળકી જમાવીને બેસે છે. આ ટોળકીનું નેટવર્ક જબરદસ્ત હોય છે. માનો કે મિડિયાની જ વાત કરીએ તો, અલગ-અલગ ચેનલ કે અખબારમાં લિબરલો રહેલા હોય તો તેમની વચ્ચે જોરદાર સંપર્ક હોય છે. એમાં કોઈ ખોટી વાત નથી. પરંતુ તેઓ તેમના પોતાના અખબાર કે ચેનલ તો ઠીક, પરંતુ હરીફ અખબાર કે ચેનલમાં પણ કોઈ વિરોધી વિચારવાળાને ઘૂસવા નહીં દે.

અમેરિકાની જ વાત કરીએ એટલે આ દાખલા વધુ સમજાશે કારણકે આપણને પશ્ચિમનાં ઉદાહરણોની ટેવ પડી ગઈ છે. નીલ ગ્રોસ નામના સૉશિયૉલૉજીના પ્રૉફેસર છે. તેમણે સૉશિયૉલૉજી અને પૉલિટિકલ વિષયો પર અનેક પુસ્તકો લખ્યાં છે. તેમનો ‘ન્યૂ યૉર્ક ટાઇમ્સ’માં લેખ છે (અને તે પણ ગત જાન્યુઆરીનો એટલે કે તાજો જ) – ‘વ્હાય હૉલિવૂડ ઇઝ સૉ લિબરલ?’. આ લેખ વાંચવા જેવો છે. જેમ ભારતના ફિલ્મી એવૉર્ડમાં અભિનેતા-અભિનેત્રીઓ, ખાસ કરીને અભિનેત્રીઓ હવે નામ પૂરતાં કપડાં પહેરે છે, હિન્દી ફિલ્મ માટેનું ભાષણ અંગ્રેજીમાં આપે છે, વિદેશમાં પ્રશંસા મેળવવા પ્રિયંકા ચોપરા રોહિંગ્યા મુસ્લિમોને મળવા જાય છે (પરંતુ કાશ્મીરી પંડિતોને મળવા નથી જતા) તેમ હૉલિવૂડના એવૉર્ડનું પણ છે. ભારતમાં અક્ષયકુમાર અને અજય દેવગન જેવા કલાકારો ગમે તેટલી હિટ ફિલ્મો આપે તેમને એવૉર્ડ નહીં મળે. પોતાની એકેય ફિલ્મમાં હજુ સુધી કિસનું દૃશ્ય ન કરનાર સલમાનને પણ એવૉર્ડ ઓછા મળશે. આમીર ખાનને નહીં જ મળે. પરંતુ એવૉર્ડના સ્ટેજ પર ગે ચેષ્ટાઓ અને તેવા જૉક ફટકારનાર, બીજાનું અપમાન કરનાર, શાહરુખ-કરણ જોહર પર એવૉર્ડની વર્ષા થશે. નીલભાઈ લખે છે કે ગૉલ્ડન ગ્લૉબ અને ક્રિટિક્સ ચૉઇસ એવૉર્ડમાં પણ અભિનેતા-અભિનેત્રી પોતે કેટલા ‘પ્રૉગ્રેસિવ’ છે તે બતાવશે. એવૉર્ડ સ્વીકારતાં ભાષણોમાં વંશીય ન્યાય, માધ્યમોનું સ્વાતંત્ર્ય, માનવ અધિકારો વગેરેની મોટીમોટી વાતો કરશે.

આનું એક કારણ તો એ છે કે ભારતમાં જેમ મોટા ભાગના કલાકારો મુંબઈમાં રહે છે તેમ અમેરિકામાં હૉલિવૂડના ૫૭ ટકા લોકો કાં તો કેલિફૉર્નિયામાં રહે છે અથવા તો ન્યૂ યૉર્કમાં. કેલિફૉર્નિયા અને ન્યૂ યૉર્ક સામાન્ય રીતે ડેમૉક્રેટિક પક્ષના મજબૂત ગઢ છે. આથી ડેમૉક્રેટ પક્ષને નાખુશ કરીને તમે હૉલિવૂડ કે ટેલિવિઝન ઇન્ડસ્ટ્રીમાં ટકી ન શકો.  ફિલ્મ જગતમાં રહેવું હોય તો યૂનિયનના સભ્ય પણ રહેવું પડે. ચાહે તે સ્ક્રીન ઍક્ટર ગિલ્ડ હોય કે ઍક્ટર્સ ઇક્વિટી ઍસોસિએશન, આ યૂનિયનો મોટાભાગનાં સામ્યવાદી છે. (ડિટ્ટો ભારતીય ફિલ્મ જગત. ત્યાં પણ સામ્યવાદીઓ પહેલેથી જ ચોકો જમાવી બેસી ગયા છે.) કોઈ ગુંડો કોઈ વ્યક્તિને એક વાર માર પડે પછી તે વ્યક્તિ હંમેશાં ગુંડાથી દબાયેલી જ રહે છે, તેમ કૉંગ્રેસે કટોકટી (ઇમર્જન્સી) લાદી અને તે વખતે ફિલ્મ કલાકારોને સંજય ગાંધીના દરબારમાં ફરજિયાત કાર્યક્રમો કરવા પડેલા. તે પછી એટલી હદે ધાક પેસી ગઈ કે તમે ૮૦ના દાયકામાં આવેલા જિતેન્દ્ર, હેમા માલિની, શ્રીદેવી અભિનિત ‘જસ્ટિસચૌધરી’ ફિલ્મમાં જસ્ટિસ ચૌધરી બનેલા જિતેન્દ્રના ઘરમાં દીવાલ પર પં. નહેરુની તસવીર જોઈ શકો. અરે! ૨૦૦૮માં આવેલી આમીર ખાન નિર્મિત ફિલ્મ ‘જાને તૂ યા જાને ના’માં પરેશ રાવલના પોલીસ મથકની દીવાલ પર ઈન્દિરા ગાંધીની તસવીર દેખાશે. નરેન્દ્ર મોદીજીના માનીતા અને ભાજપ માટે પ્રચાર પણ કરતા નિર્માતા-કલાકારોની સિરિયલ ‘તારક મહેતા કા ઉલ્ટા ચશ્મા’માં પણ નહેરુ કે ઈન્દિરાજીની તસવીર પૉલીસ મથકમાં જોવા મળી હતી. પરંતુ જો આજે કોઈ ફિલ્મમાં દીવાલ પર અટલ બિહારી વાજપેયી કે નરેન્દ્ર મોદીની તસવીર દેખાય તો આ લિબરલો હોબાળો મચાવી દે! (આ તસવીરો પણ અચેતન મગજમાં એક સંદેશ આપતી હોય છે. જો તેમ ન હોત તો ભાજપના નેતાઓ મંચ પર નરેન્દ્ર મોદી-અમિત શાહ કે કૉંગ્રેસના નેતાઓ મંચ પર સોનિયા-રાહુલની વિશાળ તસવીરો સાથેનું બૅનર ન લગાડતા હોત)

આમ, હૉલિવૂડ કે બૉલિવૂડમાં તમારે કામ કરવું હોય તો લિબરલ ટોળકીના ભાગ રહેવું જ પડે. કલાના જગતમાં કોઈ અનામત નથી હોતી કે કોઈ એવા નિયમો નથી હોતા કે જેના વિરુદ્ધ તમે કૉર્ટમાં જઈ શકો. ઈમરાન હાશ્મીને મુંબઈમાં ઘર ન મળે તો તે બૂમરાણ મચાવી શકે છે જેને મિડિયા હાઇપ પણ આપે છે પરંતુ વિવેક ઓબેરોય ઐશ્વર્યા રાયને અતિશય હેરાનગતિ કરનારા સલમાન ખાન સામે પડે તો વિવેકની કારકિર્દીને એટલું નુકસાન થાય કે તે ક્યારેય બેઠો થઈ શકતો નથી. (આમાં અભિનયક્ષમતાની જો કોઈ બુઠ્ઠી દલીલ કરે તો તે ન ચાલે કારણકે વિવેકે ‘કંપની’ જેવી હાર્ડ હિટિંગ, ‘સાથિયા’ જેવી રોમેન્ટિક ફિલ્મ કે પછી ‘મસ્તી’ જેવી સેક્સ કૉમેડી ફિલ્મો દ્વારા પોતાની અભિનય ક્ષમતા પૂરવાર કરેલી જ છે.) એટલે હૉલિવૂડમાં પણ આવું જ છે. અહીં જો તમે લિબરલોની ટોળીના ભાગ ન હો તો તમને કામ મળવું મુશ્કેલ છે. સ્ટેશી ડેશ જેવી જાણીતી અભિનેત્રી, ટીમ એલન જેવા પ્રસિદ્ધ અભિનેતા અને કૉમેડિયન, અભિનેતા કેલસી ગ્રામર, અભિનેત્રી એન્જી હાર્મન સાથે શું કર્યું આ લિબરલોએ તે આવતા અંકે. લિબરલોની દાદાગીરી અંગે ઘણીઘણી વાતો કરવાની છે. આ કૉલમ ચૂકવાનું પોસાશે નહીં.

(ક્રમશ:)

abhiyaan, media, national

કઠુઆ કાંડના કઠે તેવા પ્રશ્નો

(અભિયાન સામયિક તા. ૭/૭/૧૮નો અંક)

જમ્મુ-કાશ્મીરમાં પોતે સત્તા ગુમાવ્યા બાદ પૂર્વ મુખ્યપ્રધાન મહેબૂબા મુફ્તીએ રાજ્યપાલને મળીને કઠુઆ સામૂહિક બળાત્કાર કેસમાં ન્યાય અપાવવાની અપીલ કરતા આ કેસ ફરીથી ચર્ચામાં આવ્યો છે. આ કેસ બન્યો‌ જાન્યુઆરીમાં પણ એપ્રિલમાં દેશભરમાં બહુચર્ચિત બન્યો.

એક તરફ તો સેક્યુલર પત્રકારો અને હિન્દી ફિલ્મ જગતના કલાકારોએ પોતે હિન્દુ હોવાની શરમ અનુભવતા હોવાના લખાણ સાથેના પાટીયા સહિત પોતાની તસવીરો સોશિયલ મીડિયા પર મૂકી હતી. સ્વાભાવિક રીતે જ પીડિતા આઠ વર્ષની બાળકી હોવાના કારણે તેમજ આરોપપત્રમાં જે પ્રકારનું વર્ણન કરાયું હોવાનું બહાર આવ્યું છે તે જોતાં કોઈ પણ સંવેદનશીલ હૈયુ કાંપી ઊઠે. તેમાં એવું ચિત્ર ઊપસ્યું કે આ આઠ વર્ષની બાળકી મુસ્લિમ છે અને તેના પર હિન્દુ મંદિરમાં હિન્દુઓએ ખૂબ જ પીડા આપીને, દવાઓ આપીને સામૂહિક બળાત્કાર કર્યો અને પછી તેની હત્યા કરી.

તેમાં પાછા ભાજપના કાશ્મીરના બે મંત્રીઓ કથિત આરોપીઓના સમર્થનમાં ખુલ્લેઆમ બહાર આવ્યા. એટલું જ નહીં પરંતુ જમ્મુના વકીલોએ પણ સામૂહિક રીતે આ આરોપપત્રનો વિરોધ કર્યો હોવાનું પ્રસાર-માધ્યમોમાં આવ્યું. આનાથી લોકોમાં એવો સંદેશ ગયો કે આરોપીઓ હિન્દુ છે અને પીડિતા મુસ્લિમ છે તેથી ભાજપ અને આ વકીલો આરોપીઓ અને જ રીતે બહાર આવ્યા છે.

આરોપપત્રમાં એવું કહેવાયું છે કે બકરવાલ સમાજ જે એક અનુસૂચિત જનજાતિનો પરંતુ મુસ્લિમ સમાજ છે તેને ભગાડવા આરોપી સાંજીરામે આ કૃત્ય તેના ભાણેજ તેના દીકરા અને કેટલાક પોલીસ અધિકારીઓ સાથે મળીને આચર્યું છે. આ પ્રકારની વિગતથી આ આખો કિસ્સો મુસ્લિમ વિરુદ્ધ હિન્દુનો બની ગયો છે જેમાં ન માત્ર હિન્દુઓ આરોપી તરીકે ચિતરાયા છે પરંતુ એક ધર્મસ્થાન પણ દુષ્કૃત્યના સ્થાન તરીકે ચિતરાયું છે.

મિડિયામાં મૌલવીઓ અને ખ્રિસ્તી પાદરીઓ કે બીજા ધર્મગુરુઓના દ્વારા જાતીય દુષ્કૃત્યોના કિસ્સાઓ ઓછા ચગાવાય છે જ્યારે તેની સામે આસારામ, બાબા રામ રહીમ, રાધે મા તેમજ નિર્મલ બાબા વગેરેના કિસ્સાઓ ભરપૂર છે. આ બધાના કારણે લોકોની આસ્થા પર આઘાત સ્વાભાવિક છે તો સાથે ફિલ્મ સહિતનું કલાજગત, પત્રકારો  અને તર્કવાદીઓના કારણે લોકો અને સેક્યુલર હોવાને વધુ મહત્ત્વ આપવા લાગ્યા છે. કઠુઆ કાંડે આ બાબતમાં વધારો કર્યો છે અને લોકોને હિંદુ તરીકે શરમ આવે તેવું કર્યું છે.

જમ્મુ-કાશ્મીરના પોલીસના આરોપપત્રમાં મુજબ મૂળ ઘટના શું હતી? આરોપ પત્ર મુજબ, જમ્મુના કઠુઆ પાસે હીરાનગર તાલુકાના રાસના ગામમાં આ ઘટના ઘટી હતી. ૧૨ જાન્યુઆરી ૨૦૧૮ના રોજ મહંમદ યુસુફ નામના એક વ્યક્તિએ હીરાનગર પોલીસ સ્ટેશનમાં એવી ફરિયાદ નોંધાવી હતી કે તેની આઠ વર્ષની દીકરી ગઈ હતી અને તે ગુમ થઈ ગઈ છે. ૧૭ જાન્યુઆરી એટલે કે ફરિયાદના પાંચ દિવસ બાદ આ બાળકીનો મૃતદેહ જંગલમાંથી મળી આવ્યો હતો.  સાંજીરામના ઘરે તેનો ભાણેજ રોકાવા આવ્યો હતો. આ સગીર ભાણેજ કુછંદે ચઢ્યો હતો અને તેને તેની સ્કૂલમાંથી કાઢી મુકાયો હતો. તેણે કેટલાક લોકો સાથે પીડિતા પર અત્યાચાર કર્યા, વારંવાર બળાત્કાર કર્યા, કરપીણ‌ હત્યા કરી. આરોપ પત્રમાં જે વર્ણન કરાયું છે તે એટલું અને કમકમાટી ઉપજાવે તેવું છે કે કોઈ પણ વ્યક્તિ જેનામાં સહેજ પણ લાગણીનો છાંટો હોય તેને આરોપીઓ પ્રત્યે સખત નફરત ઉપજે અને આરોપીને ઓછી સજા ન થાય તેવી માગણી કરે તે સ્વાભાવિક છે.

પરંતુ અહીં પ્રશ્ન એ થાય કે જમ્મુ-કાશ્મીરના ખાસ કરીને જમ્મુના વકીલો શા માટે સીબીઆઇ તપાસની માગણી સામૂહિક રીતે કરે? શા માટે ભાજપના મંત્રીઓ પોતાના પદને જોખમમાં મૂકીને બળાત્કારીનો આરોપ લાગેલા વ્યક્તિઓનું કરે જ્યારે કે મુખ્ય આરોપી સાંજીરામ વ્યક્તિ નથી કોઈ મહત્ત્વના પદ પર, કે નથી કોઈ પ્રભાવશાળી વ્યક્તિ કે નથી કોઈ ઉદ્યોગપતિ તો પછી આવા મામૂલી માટે આટલું સમર્થન કેમ?

બીજી તરફ, જે રીતે શહેલા રસીદ નામની ડાબેરી અને લોકોના વેરાના આધારે જવાહરલાલ નેહરૂ યુનિવર્સિટી અભ્યાસ કે અભ્યાસના બહાને રાજનીતિ કરી રહેલી યુવતી, તેની સાથેની જેની તસવીર બહાર આવી છે તેવી દીપીકા રાજાવત જે પીડિતાના પરિવારની વકીલ પણ છે તે,  ત્રીજી તરફ સેક્યુલર પત્રકારો દ્વારા ટ્વિટર પર છેડાયેલું અભિયાન, અને ચોથી તરફ ફિલ્મ જગતના કલાકારો દ્વારા પોતે આ ઘટનાના કારણે હિન્દુ તરીકે શરમ અનુભવતા હોવાની તસવીરો સાથે ની ઝુંબેશ… સામાન્ય રીતે બળાત્કાર પીડિતા વ્યક્તિનું નામ કે તેનો ધર્મ બહાર આવતો નથી પરંતુ આ મામલાને ચગાવવા માટે સેક્યુલર મિડિયાએ બળાત્કાર પીડિતાનું નામ જાહેર કરી દીધું અને આ રીતે તમામ હદો વટાવી દીધી. આ બધાના કારણે કઠુઆના આ કાંડને બીજી બાજુએથી જોવા અને વિચારવા પ્રેરે છે.

લગભગ સમગ્ર મીડિયાએ આ ઘટનાને એક તરફી રીતે રજૂ કરી છે. અપવાદ માત્ર ઝી ન્યૂઝ અને ‘દૈનિક જાગરણ’ રહ્યાં. કોઈ મિડિયાએ ઘટના સ્થળ ઉપર પત્રકારને મોકલી ને તપાસ કરવાનું ઉચિત સમજ્યું નહિ પરંતુ ઝીએ ઘટનાસ્થળે જઈ ફર્સ્ટ હેન્ડ માહિતી મેળવવાનો પ્રયાસ કર્યો. ઝી ન્યૂઝે ગામના લોકો સાથે વાતચીત કરી હતી અને ગામના લોકોએ ક્રાઈમ બ્રાંચ દ્વારા તપાસ પર વિશ્વાસ વ્યક્ત કર્યો ન હતો અને સીબીઆઈ દ્વારા તપાસની માગણી કરી હતી.

ગામના લોકોએ કેટલાક સવાલો કર્યા જેનો જવાબ આરોપપત્રની દૃષ્ટિએ મળે તેમ નથી.

૧. જે મંદિરમાં પીડિતાને બંધક બનાવીને રખાઈ હોવાનો આરોપ છે તે મંદિરમાં માત્ર એક જ ઓરડો છે તેના ત્રણ દરવાજા અને બારી છે. યાદ રહે કે આ મંદિર રાસના નામના ગામ નું મંદિર છે, નહિ કે અમદાવાદ મુંબઈ કે દિલ્લી જેવા કોઈ મોટા શહેર નું મંદિર કે જ્યાં લોકો મંદિરની બારીમાંથી ડોકિયાં કરીને જુએ નહીં. અહીં લોકો સવારસાંજ પૂજા કરવા આવતા હોય છે. વળી આ મંદિરની ચાવી માત્ર સાંજીરામ પાસે જ રહે છે તેવું નથી, બીજા પરિવારો પાસે પણ તેની ચાવીઓ રહે છે. આ સ્થિતિમાં આવા નાનકડા મંદિરમાં કોઈ નાનકડી દીકરીને છ દિવસ સુધી બંધક રખાઈ હોય તો તે ગામના લોકોની જાણમાં આવ્યા વગર રહે નહીં.

૨. શંકા ઉપજાવે તેવી બીજી બાબત એ છે કે આરોપપત્ર મુજબ બળાત્કાર સાંજીરામના ભાણેજ અને તેના દીકરાએ કર્યો હતો પરંતુ સાંજીરામે નહીં. આવા અપરાધોના મામલામાં સાંઇરામ જેવી વ્યક્તિ પોતે બળાત્કાર ન કરે પરંતુ પોતાના ભાણેજ અને દીકરાને બળાત્કાર કરવા પ્રેરે, છૂટ આપે તે વાત ગળે ઉતરે તેવી નથી.

૩. આરોપપત્રમાં એવું કહેવાયું છે કે સાંજીરામે પોલીસ અધિકારીઓને લાખો રૂપિયાની લાંચ આપી હતી. જો આવું હોય તો શું સાંજીરામ બળાત્કાર પીડિતાની લાશ પોતાના ઘરની નજીકના વિસ્તારમાં ફેંકાવા દે જેથી તેના પર જ શંકા જાય? શું તે કારની વ્યવસ્થા કરી ન શકે?

૪. વળી સ્થાનિક લોકોનું એવું કહેવું છે કે ૧૫ જાન્યુઆરીએ આ મંદિરમાં ભંડારો થયો હતો એટલે કે સામૂહિક જમણવાર. આરોપપત્ર મુજબ ૧૫ જાન્યુઆરીએ બળાત્કાર પીડિતા આ મંદિરમાં હતી તો શું જમણવારમાં કોઈએ આ નાનકડા મંદિરમાં રહેલી પીડિતાને જોઈ નહીં?

૫. આરોપપત્રમાં વિસંગતતાઓ ઘણી છે.  તેમાં શરૂઆતમાં કહેવાયું છે કે સાંજીરામે ૭ જાન્યુઆરીએ તેના ભાણેજને આ બળાત્કાર પીડિતાનું અપહરણ કરવા કહ્યું  હતું. આરોપપત્રના એ જ ફકરામાં આજ વાત પછી તરત જ આનાથી વિરુદ્ધ વાત આવે છે અને એ વાત એ છે કે દીપક ખજુરીયા નામના એક વ્યક્તિએ સાંજના ભાણેજને સિગરેટ ની લાલચ આપીને બોલાવ્યો અને તેને બૉર્ડની પરીક્ષામાં પાસ કરાવી દેવાની લાલચ આપીને બળાત્કાર પીડિતાની અપહરણ કરવા કહ્યું. તો ખરેખર અપહરણ કરવાની યોજના સાંજીરામની હતી કે પછી દીપક ખજુરીયાની? આરોપપત્રમાં એ તો કહ્યું છે કે સાંજીરામ ગામમાંથી મુસ્લિમ સમુદાયને  ભગાડવા માટે આ પ્રકારની ઘટના કરવા માગતો હતો પરંતુ અપહરણ પાછળ દીપક ખજુરીયાને કયો રસ હતો તે વાત આરોપપત્રમાં સ્પષ્ટ થતી નથી.

૬. આ દુર્ઘટનાની તપાસ માટે મહેબૂબા મુફ્તી સરકારે કાશ્મીરના ઇરફાન વાની નામના એક પોલીસ અધિકારીને વિશેષ તપાસ ટુકડી  (સિટ)ના સભ્ય તરીકે નીમ્યા. આ પોલીસ અધિકારી પોતે ૨૦૦૭ના વર્ષમાં હત્યા અને બળાત્કારના આરોપસર જેલમાં જઈ આવેલા છે.

૭. ગામના લોકોનો એવો આરોપ પણ છે કે જ્યારે ક્રાઈમ બ્રાન્ચને તપાસ સોંપવામાં આવી ત્યારે તેણે ગામના લોકોને પોલીસ સ્ટેશનમાં ખૂબ જ યાતના આપી હતી.

૮. આરોપપત્રમાં બીજી વિસંગતતા એ છે કે ૧૧ જાન્યુઆરીએ સાંજે પાંચ વાગે મુખ્ય આરોપી સાંજીરામનો ભાણેજ  દીવાબત્તી કરવા માટે આ મંદિરમાં આવે છે તેમ લખેલું છે. તે પછી તે તેના મામાના દીકરા વિશાલ જંગોત્રા જે મેરઠમાં છે તેને તેની કામવાસના સંતોષવા રાસના આવવા આમંત્રણ આપે છે. વિશાલ બીજા દિવસે સવારે ૬.૩૪ મિનિટે આવી પહોંચે છે. આરોપપત્ર લેખકોએ આ લખતી વખતે કદાચ ગૂગલ સર્ચ કરી જોયું હોત તો પણ તેમને ખબર હોત કે મેરઠથી કઠુઆની કોઈ સીધી બસ કે ફ્લાઈટ નથી. કઠુઆથી પાછું રાસના ૨૬ કિમી દૂર છે. આથી વિશાલને રાસના આવવું હોય તો તેણે ટ્રેનમાં જ આવવું પડે. ટ્રેનમાં પણ તરત જ ટિકિટ મળવી અને સમયસર પહોંચવું તને આ બધું પાર પડે તો પણ બીજા દિવસે સવારમાં ૬.૩૦એ પહોંચવું શક્ય તો નથી જ. આરોપ પત્ર મુજબ ૧૫ કે ૧૬ જાન્યુઆરીએ બળાત્કાર કરી ને પછી મેરઠ જવા રવાના થયો હવે વિશાલના પરિવારના કહેવા મુજબ, તે ૧૫મીએ તો મુઝફ્ફરાબાદ માં પરીક્ષા આપી રહ્યો હતો તેની ઉત્તરવહી પણ પ્રાપ્ય છે તેણે એટીએમમાંથી નાણાં ઉપાડ્યાં હોવાના છે તો પછી તે એક જ સમયે બે સ્થળે કઈ રીતે એક જ સમયે બે સ્થળે કઈ રીતે હોઈ શકે?

૯. સૌથી મોટી વાત એ છે કે કોઈ કેસમાં આરોપીઓ પોતે તેમના નાર્કૉ ટેસ્ટની માગણી કરે? આ કેસના આરોપીઓ કરી રહ્યા છે!

આ આખો કાંડ હિન્દુઓ અને મંદિરોને બદનામ કરવા તેમજ બકરવાલ મુસ્લિમ સમુદાય જે દેશભક્ત છે, પાકિસ્તાનના ત્રાસવાદીઓ સામે લડે છે, તેને ગામમાંથી ભગાડવા માટે સર્જ્યો હોવાનું માનવાના પૂરતાં કારણો છે. મહેબૂબા સરકાર જમ્મુમાં રોહિંગ્યાઓને વસાવી રહી હતી જેની સામે આ વકીલો સહિતના નાગરિકો આક્રોશિત હતા. પહેલી વખત વકીલે આક્રોશમાં આવીને આની સામે શસ્ત્રો ઉપાડવા ધમકી આપી તે જ બતાવે છે કે સરકારના આ પગલા સામે અને રોહિંગ્યા સામે સ્થાનિકોનો રોષ કેટલો બધો હશે?

આ ઘટનામાં માનવ અધિકારવાદી વકીલ ઇન્દિરા જયસિંહ, તેમના પૂર્વ સાથી દીપિકા રાજાવત તેમજ જેએનયુ માં અલગતાવાદી અને ‘ભારત તેરે ટુકડે હોંગે’ ગેંગના સમર્થકોની સામેલગીરી પણ એક શંકા ઉપજાવે છે કારણકે ઈન્દિરાને સંયુક્ત રાષ્ટ્રોએ રોહિંગ્યા બાબતે તપાસ કરવા નિમ્યાં છે. ઇન્દિરા જયસિંહ એક એનજીઓ પણ આવી પ્રવૃત્તિઓ માટે ચલાવે છે. અને મોદી સરકારે તેમના એનજીઓ પર વિદેશથી ગેરકાયદે રીતે ભંડોળ મેળવવા માટે પ્રતિબંધ મૂક્યો છે. તેમની એનજીઓમાં દીપિકા રાજાવત કામ કરી ચૂક્યાં છે. દીપીકા રાજાવત એ શેહલા રશીદ સાથે મિત્રતા ધરાવતાં હોવાની વાત સોશિયલ મિડિયા પર ચર્ચામાં છે. શેહલા રસીદ એ જેએનયુની ભારત તેરે ટુકડે હોંગે ગેંગની સમર્થક છે. તે વામપંથી વિચારધારાની છે.

‘દૈનિક જાગરણ’ના અહેવાલ મુજબ તો પીડિતા બાળકી પર બળાત્કાર નથી થયો! જમ્મુથી અવધેશ ચૌહાણે લખેલા આ અહેવાલ મુજબ આરોપપત્રમાં જે તથ્યો અને પ્રમાણો આપવામાં આવ્યાં છે તેમની વચ્ચે ઘણી કડી બેસતી નથી. કઠુવા જિલ્લા હૉસ્પિટલ સિટને બે પોસ્ટમોર્ટમ રિપૉર્ટ આપ્યા છે. સામાન્ય રીતે એક જ રિપૉર્ટ આપવામાં આવે છે. બંને ડૉકટરોના રિપોર્ટ વચ્ચે પણ તફાવત છે. ચોંકાવનારી વાત, આ અહેવાલ મુજબ એ છે કે આ બંને રિપોર્ટમાં બળાત્કારની કોઈ વાત જ નથી.

સામાન્ય રીતે મંત્રી હોય કે વકીલ, એ આવા બળાત્કાર જેવા ગુનામાં વચ્ચે પડતા નથી હોતા કારણ કે તેમને પોતાની કારકિર્દીની પડી હોય છે. વકીલ આરોપી માટે કેસ જરૂર લડે પરંતુ જાહેરમાં તેનો બચાવ એક ઝુંબેશની જેમ કરે તેવું ભાગ્યે જ બનતું હોય છે પરંતુ આ કિસ્સામાં જમ્મુના વકીલોએ જે રીતે આરોપપત્ર દાખલ ન થાય તે માટે વિરોધ પ્રદર્શન અને હડતાલ કરી તે બતાવે છે કે આ કિસ્સામાં આરોપીઓને બીજી બાજુથી જોવા જરૂરી છે. આરોપીઓના વકીલ અંકુર શર્માએ તો ત્યાં સુધીની આક્ષેપો કર્યા કે મહેબૂબા સરકાર જમ્મુ-કાશ્મીરનું ઈસ્લામીકરણ કરવા માગે છે. તેમણે ગૌહત્યા અને પશુઓની તસ્કરીને સંપૂર્ણ છૂટ આપેલી છે. તેમણે કહ્યું કે મહેબૂબા જિહાદી મુખ્ય પ્રધાન છે અને તેઓ જમ્મુનું પણ કાશ્મીરની‌ જેમ જનસંખ્યા (ડેમૉગ્રાફિક)ની રીતે પરિવર્તન કરીને જમ્મુ-કાશ્મીરનો ઈસ્લામીકરણ કરવા માગે.

જમ્મુ-કાશ્મીરમાં જવાનોની શહીદી બાબતે ફજેતો થયા પછી લોકસભાની ચૂંટણીના દસેક મહિના પહેલાં સરકારમાંથી નીકળી જનાર ભાજપે કઠુઆ કાંડ વખતે તેના બે મંત્રીઓએ આરોપીઓનું સમર્થન કર્યું તે વખતે તેમનાં રાજીનામાં લઈ લીધાં હતાં. તેના બદલે તે જ વખતે સરકાર છોડી હિંમતભેર હિન્દુઓને સાથ આપ્યો હોત તો હિન્દુઓમાં તેના પ્રત્યે માન વધી ગયું હોત. પરંતુ ચૂંટણી આવે ત્યારે હિન્દુઓની વાત કરતો ભાજપ શાસનમાં આવ્યા પછી તેને ભૂલી જતો હોય છે. આવી સ્થિતિમાં જમ્મુના હિન્દુઓએ પોતાની તાકાત પર જ લડાઈ લડવી પડશે. કાશ્મીરમાં ગઠબંધન તોડ્યા પછી પણ ભાજપે આ કેસમાં સીબીઆઈ તપાસની કોઈ માગણી કરી નથી!

બૉક્સ

શેહલા આણિ મંડળીએ બળાત્કારને ‘ધંધો’ બનાવ્યો?

એક અૉડિયો ટેપમાં પીડિતાનાં વકીલો દીપિકા રાજાવત તેમજ તાલિબ હુસૈન અને શેહલા રશીદ પર આ કેસમાં પીડિતાના પરિવારને સહાય કરવા માટે ઉઘરાવાયેલા રૂ. ૭૦ લાખ  ચાંઉ કરી જવાનો આરોપ મૂકાયો છે. જ્યારે મુસ્લિમ પીડિતા અને હિન્દુ ગુનેગારની થિયરી ચલાવી હિન્દુઓને બદનામ કરાતા હોય ત્યારે અહીં એ પણ લખવું જરૂરી છે કે આ અૉડિયો ટેપ બે મુસલમાન વચ્ચેની જ છે. ઓડિયોમાં જમ્મુ નિવાસી ને અૉલ ઇન્ડિયા ટ્રાઇબ કૉઑર્ડિનેશન કમિટીના અધ્યક્ષ ચૌધરી નજાકત ખટાના અને ‘મઝલૂમ‌ કી આવાઝ’ નામનું સંગઠન ચલાવતા વકાર ભટ્ટી વચ્ચે વાતચીત છે.

અૉડિયોમાં નજાકત કહે છે કે તાલીબ દિલ્લીથી ૭૦ લાખ રૂપિયા લઈને આવ્યો હતો અને તે શેહલા રસીદ સાથે મળીને પરિવારને મૂર્ખ બનાવે છે. તેના જવાબમાં વકાર એવું કહે છે કે પીડિતાનો ફોટો વાઇરલ તેણે બનાવ્યો, જમ્મુ બંધ તેણે કરાવ્યું અને કેન્ડલ માર્ચ તેણે કઢાવી, પરંતુ ફાયદો દીપિકા, શેહલા અને તાલીબ ઊઠાવી રહ્યાં છે.

gujarat, Jaywant nee je bbat, media

છબરડાઓ પાછળના સંજોગો ને માનસિકતા

જયવંતની જે બ્બાત

ગુજરાતમાં ધો.૧૨ ના અંગ્રેજી માધ્યમના પાઠ્યપુસ્તકમાં ગંભીર છબરડો વળ્યો છે. સીતાજીનું અપહરણ રાવણે નહીં પરંતુ શ્રી રામે કર્યું હતું તેવો જનમાનસમાં સંદેશો પહોંચ્યો છે, પણ આવી વાત નથી. બન્યું એવું કે સીતાજીના પરિત્યાગ વેળા સીતાજી લક્ષ્મણને પ્રભુ શ્રી રામ માટે સંદેશો આપે છે. કવિ કાલીદાસના રઘુવંશની વાત કરતી વખતે પાઠ્યપુસ્તકમાં લખાયું છે, “There is (a) very heart-touching description of the message conveyed by Laxman to Ram when Sita was abducted by Rama,”. અહીં હોવું જોઈતું હતું abandoned અર્થાત્ પ્રભુ શ્રી રામ દ્વારા ત્યજાયેલાં. પણ મુદ્રારાક્ષસ કે પ્રૂફ રીડર+ કૉપી એડિટર + એડિટરની ભૂલથી શબ્દ છપાયો – abducted અર્થાત્ અપહૃત-અપહરણ કરાયેલાં.

માત્ર સરકારની જ વાત નથી, મિડિયામાં પણ આ પ્રકારના છબરડા જોવા મળે છે, અન્ય ક્ષેત્રોમાં અલગ પ્રકારના છબરડા થાય છે. માણસ માત્ર ભૂલને પાત્ર તેમ ગણીને ઘણી વાર જતું કરાય છે પણ જ્યારે તેનું પ્રમાણ વધી જાય ત્યારે કડક પગલાં અને તકેદારી અનિવાર્ય બને છે. બધાં ક્ષેત્રોમાં મિડિયોકર માણસો પસંદ કરાય છે, જે ચાપલુસી કરી શકે, ‘વહીવટ’ કરી શકે. ગુણવત્તાની કોઈને કદર નથી. સારા, અનુભવી અનુવાદકો, કૉપી રાઇટર, સારા સંપાદકો છે જ, પણ સરકાર/મિડિયામાં અધિકારીઓ/તંત્રીઓ ઓછી ગુણવત્તાના લોકોને નોકરી માટે પસંદ કરશે, પગાર મબલક અપાવશે, પછી ભલેને રોજેરોજ છબરડા જતા. શરત એ કે તેમના કેમ્પના હિસ્સા હોવા જોઈએ. તેમની ચાપલુસી કરતા હોવા જોઈએ. અનુવાદકો ગૂગલ ટ્રાન્સલેશનની મદદ લઈ અનુવાદ કરતા હોય છે જેથી આ પ્રકારના ગંભીર છબરડા જવાની પૂરેપૂરી સંભાવના હોય છે.

કૉસ્ટ કટિંગના નામે પ્રૂફ રીડરની તો પૉસ્ટ હવે મોટા છાપાંઓમાં છે જ નહીં. ટીવીમાં પણ આવું જ છે. ડેસ્ક પર એડિટિંગનું કામ કરતા લોકોને જ પ્રૂફ રીડિંગ કરવાનું આવે છે. તેમને આ માટે ભાષા શાસ્ત્રીઓ પાસે કોઈ પ્રશિક્ષણ (૯૯ ટકા) અપાતું નથી. પરિણામે ખોટો શબ્દ નથી જતો ને તેની જ કાળજી લેવાય છે (અને ઘણી વાર એ પણ જતો રહે છે). હૃસ્વ, દીર્ઘ. અનુસ્વાર, ધ અને ઘ – ઢ અને ઠ વચ્ચેનું અંતર આ બધી લપ્પનછપ્પનમાં કોણ પડે? દૃષ્ટિના બદલે દ્રષ્ટિ, દૃશ્યના બદલે દ્રશ્ય, હૃદયના બદલે હ્યદય, માના બદલે માં, સાપના બદલે સાંપ… આ અને બીજા ઘણા શબ્દો ગઈ કાલે જે ચેનલોએ છબરડાના મુદ્દે ડિબેટ કરી તેમાં અને જે છાપાંઓએ સમાચાર છાપ્યા તેમાં મોટા ભાગે ખોટા જાય છે. છાપાં-ચેનલો દલીલ કરશે કે ઉતાવળમાં આવું થાય. પણ ઉતાવળ તો બધે જ હોય છે.

ખાનગી કે સરકારી કામોમાં, ઘણી વાર રિપૉર્ટર તરફથી કે લેખકો તરફથી લેખો કે મેટર મોડી મળે, તેમાંય ભાષાશુદ્ધિ હોય તો ઓછી ચિંતા પણ જો ન હોય તો ખૂબ જ તકલીફ. વળી આજે કમ્પ્યૂટર સહિત ટાઇપિંગની સારી સગવડ છતાં કેટલાક પોતે શીખે નહીં, ટાઇપ બહાર કરાવવાની તસદી લે નહીં. અક્ષર પણ ગાંધીજીના અક્ષર જેવા હોય. માથે ડેડલાઇન ઝળુંબતી હોય. વળી પ્રૂફ રીડર કે કોપી એડિટર પણ ભૂલો ચિતરીચિતરી થાકી જાય, અને કમ્પૉઝિટર/પેજમેકરના માથે કાં તો કામ ખૂબ જ હોય, કાં તો સહકર્મી/તંત્રી સાથે ગપ્પા મારી, ફૉન પર પ્રાઇવેટ કામો માટે ક્લાયન્ટ સાથે વાત કરી પછી સુધારા કરવા બેસે. ભાષાના જાણકાર કમ્પૉઝિટર/પેજમેકર તો ચકલીની જેમ વિલુપ્ત થતી પ્રજાતિ છે. એ ચિતરડાંમાંથી કંટાળાના ભાવ સાથે સુધારા કરવામાં આવે. તેમ કરવા જતાં પોતે પાછી નવી ભૂલો ઊભી કરે. કેટલાક દૈનિકોમાં તો આઠ પાના (૬૪ કૉલમની મેટર) સુધારવાનું કામ કરનાર એક જ જણ હોય! અને ડેડલાઇન માથે ઝળુંબતી હોય. એટલે જે રહી ગયું તે રહી ગયુંની ભાવના સાથે બધું હઈશોહઈશો ચાલે છે. તંત્રી પણ અપવાદોને બાદ કરતા પોતાનાં ‘કામો’માં અટવાયા હોય છે. એટલે ફાઇનલ કૉપી પર નજર નાખી, ન નાખી, ભૂલ પકડાય તો ઠીક, નહીંતર હરિ ૐ તત્સત. વળી, ઘણી વાર અંગત હરીફાઈ કે સારા સંબંધ ન હોય તો કમ્પૉઝિટર/પેજમેકર, પ્રૂફ રીડર કે કૉપી એડિટર જાણી જોઈને ભૂલ જવા દે તેવું પણ બને જેથી બીજા દિવસે પેલાને ઠપકો મળે.

એક કિસ્સો રસપ્રદ છે. બુધવારે સામાન્ય રીતે ગુજરાત મંત્રીમંડળની બેઠક હોય છે પણ બેઠકનો સમય સાવ નિશ્ચિત હોતો નથી. ગાંધીનગર રિપૉર્ટિંગ કરતા પત્રકાર સાથે ફૉન પર વાત ન થઈ. એક ચેનલમાં સમાચાર બનાવાયા કે મંત્રીમંડળની બેઠક મળી, તેમાં ફલાણો નિર્ણય (જેની સંભાવના હતી) લેવાયો. ડેસ્ક પરના તંત્રીને નીચેના પત્રકારે સમજાવ્યા કે આવું લોલંલોલ ન જવા દેવાય. ડેસ્ક પરના તંત્રીને મુખ્ય તંત્રી તરફથી દબાણ કે આ સમાચાર જવા જ જોઈએ પણ તેમાં અઘોષિત રાઇડર તો હોય જ ને કે જો બેઠક ખરેખર મળે તો જ સમાચાર લેવા. ડેસ્કવાળાનો આગ્રહ કે બેઠક તો મળે જ ને. એટલે સમાચાર જવા દઈશું તો ખોટા નહીં પડીએ. નીચેના પત્રકારે અપ્રિય થવાના જોખમ છતાં ઘણી રકઝક કરી, છેવટે ડેસ્ક એડિટરને ગળે વાત ઉતરી ને ડર પણ લાગ્યો કે જો બેઠક નહીં મળે તો ભોંઠા પડાશે ને ઠપકો મળશે તે અલગ.

એક જાણીતા સમાચારપત્રએ તો વર્ષો પહેલાં કોઈ મોટી અવકાશી ઘટનાના ખોટા સમાચાર છાપેલાં તે પણ પહેલે મેઇન/લીડ સ્ટૉરી તરીકે. એમાં એવું હતું કે એ ઘટના રાત્રે બાર કે તે પછી બનવાની હતી, ને પ્રિન્ટની ડેડલાઇન આવી ગઈ, એટલે ‘બહાદૂર’ મુખ્ય તંત્રીએ નિર્ણય લીધો કે આ ઘટના તો બનશે જ ને, એટલે બની ગઈ છે તેમ લખી વર્ણન કરી અૉલ એડિશન છાપી દીધી. પણ બીજા દિવસે ખબર પડી કે એ ઘટના બની જ નહોતી! અથવા જે રીતે છપાયું હતું તે પ્રમાણમાં નોંધ લેવી પડે તેમ નહોતી બની.

આ પ્રકારની માનસિકતા, ચાહે તે સરકાર હોય કે મિડિયા, શિક્ષણ હોય કે બેન્ક, દરેક ક્ષેત્રે પ્રવર્તે છે. ગુણવત્તાનો આગ્રહ અથવા લોક ભાષામાં ચીકાશ રાખનારનું સર્વોચ્ચ સ્થાન અને પગાર હોવો જોઈએ પણ કળિયુગમાં તે વેદિયામાં ખપે છે.

media, politics, sanjog news, vichar valonun

મિડિયાની સ્વતંત્રતા જોખમમાં: વાંક કોનો છે?

(વિચાર વલોણું, સંજોગ ન્યૂઝ, તા.૬/૫/૧૮)

હમણાં માધ્યમોની સ્વતંત્રતાનો એક અહેવાલ આવ્યો જેમાં ભારતનો ક્રમ નીચે ઉતરી ૧૩૮મા ક્રમે પહોંચ્યો. વ્યાપક ચર્ચા થઈ કે ભારતમાં મોદી સરકાર આવ્યા પછી માધ્યમોની સ્વતંત્રતા દિનપ્રતિદિન હણાઈ રહી છે. એ અલગ વાત છે કે જેઓ આવું કહેતા હોય છે તેઓ ઘણી વાર ટીવી પર ચાલુ ચર્ચાએ પણ કહેતા હોય છે. જો ખરેખર માધ્યમોની સ્વતંત્રતા હણાઈ હોય તો રાજદીપ-બરખા-રવીશ જેવા પત્રકારો ચોવીસે કલાક પોતાનો એજન્ડા દેખાડતા રહી શકે?

ગૌરી લંકેશની હત્યા થઈ ત્યારે પત્રકારો ઉકળી ઊઠ્યા હતા. સાચી વાત છે. પરંતુ બીજાં રાજ્યોમાં પત્રકારોની હત્યા થાય ત્યારે કેમ લોહી ઉકળતું નથી? રાહુલ ગાંધીની જન આક્રોશ રેલીમાં ખાલી ખુરશીઓ બતાવતા પત્રકારને કૉંગ્રેસીઓ ઘેરીને ધક્કે ચડાવે ત્યારે કેમ પત્રકારોની તરફેણમાં આગળ નથી આવતા? તાજેતરમાં જામનગરમાં એક વકીલની હત્યા થઈ ત્યારે કોઈ સમાચારમાં તેની જાતિનો ઉલ્લેખ ન થયો તે સારું જ થયું, પરંતુ જ્યારે કથિત દલિતની હત્યા થાય ત્યારે હેડિંગમાં દલિતનો ઉલ્લેખ થાય તે વાજબી તો નથી જ.

માધ્યમોને દબાવવાની પ્રવૃત્તિ તો કૉંગ્રેસના કોઈ પણ શાસનકાળમાં પણ થઈ જ છે. સ્વતંત્રતા સમયે શરૂ થયેલાં સમાચારપત્રો સ્વતંત્રતાના મિશનવાળાં હતાં. સાથે તેઓ સામાજિક નિસબત ધરાવતાં હતાં. રાષ્ટ્રપતિ, વડા પ્રધાન જે કંઈ બોલે તે અક્ષરશઃ પહેલા પાને છપાતું. નામની આગળ શ્રી અથવા મિસ્ટર લગાડાતું. પરંતુ સામે પક્ષે સરકારો દૂધે ધોયેલી નહોતી. સરકારોનાં કૌભાંડો તો પહેલી નહેરુ સરકારથી જ બહાર આવવાં લાગ્યાં હતાં. કેટલાંક સમાચારપત્રો હિંમત કરીને છાપવાં લાગ્યાં. વાત એટલી વણસી કે નહેરુ માધ્યમોની સ્વતંત્રતા દબાવવા માટે બંધારણમાં પહેલો સુધારો લાવ્યા હતા. ૧૯૫૦માં રોમેશ થાપર વિ. મદ્રાસ રાજ્ય તેમજ બ્રિજભૂષણ વિ. દિલ્લી રાજ્ય એમ બે કેસમાં લોકોની વાણી સ્વતંત્રતાના અધિકારને જાળવી રાખતા ચુકાદા આવ્યા.

નહેરુએ કહેલું, “ભારતીય પ્રેસનો એક ભાગ ગંદો છે, તે અશ્લીલતા, અસભ્યતા અને જૂઠાણાં ફેલાવવાનું કામ કરે છે.’ નહેરુએ જે અખબારી સ્વતંત્રતાને દાબવા કડક હાથે કામ લીધેલું તે આજે મોદી કરે તો તો દેશવિદેશમાં થૂથૂ થઈ જાય. ઈન્દિરા ગાંધીના શાસન કાળમાં કટોકટી વખતે કેટલાક અપવાદોને બાદ કરતાં મોટા ભાગનાં માધ્યમો ઝૂકવાના બદલે દંડવત પ્રણામ કરવા લાગ્યાં હતાં. રાજીવ ગાંધીએ પણ તેમના શાસનકાળમાં માધ્યમોને દબાવવા લોકસભામાં બદનક્ષીનો કુખ્યાત ખરડો લાવેલો. સોનિયા-રાહુલના દસ વર્ષના પરોક્ષ શાસનમાં આઈટી કાયદા, ૨૦૦૮માં કલમ ૬૬એને દાખલ કરવા પ્રયાસ કરેલો. મોદી સરકારમાં માહિતી અને પ્રસારણ પ્રધાન સ્મૃતિ ઈરાનીએ ખોટા સમાચારના નામે માધ્યમોને દબાવવા કોશિશ કરી પરંતુ વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ કોઈ વિવાદ થાય તે પહેલાં તેને પાછો ખેંચી લીધો. ટૂંકમાં, સત્તા પક્ષ હંમેશાં મિડિયાને દબાવવા પ્રયાસ કરે જ છે.

આમાં વાંક કોનો છે? વાંક બંને પક્ષનો છે. કૌભાંડો બહાર ભલે મિડિયા કે વિપક્ષના લોકો લાવે, હકીકતે ઘણા કિસ્સામાં તેની માહિતી છૂપી રીતે શાસક પક્ષના કેટલાક લોકોએ જ આપી હોય છે. શાસક પક્ષના અસંતુષ્ટ મંત્રીઓ કે રાજકારણીઓ જ તેમના સાથીઓનું કદ ઘટાડવા માટે કૌભાંડની માહિતી લીક કરતા હોય છે. પરંતુ જેમની માહિતી બહાર આવે તેમને તે પસંદ પડતું નથી હોતું. જો તેઓ શક્તિશાળી હોય તો તેઓ મિડિયાને દબાવવા કોશિશ કરે છે. માધવસિંહ સોલંકીના સમયમાં ગુજરાતમાં આવું થયું હતું. જોકે માધવસિંહે એક ટીવી ઇન્ટરવ્યૂમાં એ અખબારની ઑફિસ સળગાવવા માટે ગૃહ પ્રધાન અમરસિંહ ચૌધરી તરફ ઈશારો કરતા તેમની મહત્ત્વાકાંક્ષા આ માટે જવાબદાર હોવાનું કહેલું. કેટલીક વાર બ્યૂરૉક્રેટ પણ પોતાનું ધાર્યું ન થાય કે ‘ખાવા’ ન મળે ત્યારે સમાચાર લીક કરતા હોય છે. વિપક્ષોમાં અભ્યાસુ નેતાઓ પોતાનું નામ માધ્યમોમાં ચમકે તે માટે શાસક પક્ષોને ઉઘાડા પાડતા હોય છે. કેટલાક કિસ્સામાં ખરેખર સમાચારસૂંઘું પત્રકારો માહિતી બહાર લઈ આવતા હોય છે.

રાજકારણીઓ જ્યારે વિપક્ષમાં હોય છે ત્યારે તેમને મિડિયા પસંદ હોય છે કારણકે સરકાર સામેના આક્ષેપો પ્રસારિત કરવા મિડિયા હંમેશાં તૈયાર હોય છે. આનું એક કારણ એ રહ્યું કે ૧૯૮૫ પછીના સમયથી મિડિયા મોટા ભાગે એન્ટી એસ્ટાબ્લિશમેન્ટ વલણ અપનાવવા લાગ્યું. સરકારની જેટલી વધુ ટીકા કરો એટલું છાપું કે ટીવી ચૅનલ વધુ ચાલે. એ પણ નોંધવું જોઈએ કે આ એ જ સમય હતો કે જ્યારે કૉંગ્રેસનાં વળતાં પાણી થવાં લાગ્યાં હતાં. એ સમયે કટોકટી, તે પછી શીખોનો ખુલ્લેઆમ નરસંહાર અને તેને વડા પ્રધાન રાજીવ ગાંધીનું સમર્થન, બૉફૉર્સ તોપ, દૂરદર્શન રાજીવ દર્શન બની જવું, શાહબાનો કેસ અને સેતાનિક વર્સિસથી મુસ્લિમ તુષ્ટીકરણ-કાશ્મીરમાં આતંકવાદ…આ બધા ઘટનાક્રમોથી લોકોમાં કૉંગ્રેસ સામે જબરદસ્ત આક્રોશ હતો. તેથી મિડિયાનો આ એન્ટી એસ્ટાબ્લિશમેન્ટવાળો ટ્રેન્ડ બહુ ચાલ્યો.

ધીમેધીમે પેઇડ ન્યૂઝનો જમાનો આવવા લાગ્યો. રાજકારણ હોય કે કૉર્પોરેટ, પોતાના તરફી કે વિરોધીઓ સામેની વાત છપાવવા માટે સમાચાર ‘ઊભા કરાતા’ થયા. અમેરિકા સહિત વિદેશોમાં તો આ જાણીતી વાત છે. ચાવાળી કંપની પોતાની ચા વેચાય તે માટે કૉફીથી કેન્સર થાય છે તેવો સર્વે કે સંશોધન છપાવશે તો તેના બે જ મહિના પછી કૉફીવાળી કંપની ચાથી નપુંસકતા આવે છે તેવો સર્વે કે સંશોધન છપાવશે. ભારતમાં પણ આયોડિનવાળું મીઠું જેવાં ઘણાં તૂત ચાલ્યાં.

પરંતુ પેઇડ ન્યૂઝમાં જમ ઘર ભાળી જાય તેવો ઘાટ એ થયો કે મિડિયામાં સરકારની કોઈ પણ બાબતમાં ગેરવાજબી રીતે ટીકા થવા લાગી. ઉદાહરણ અત્યંત આત્યંતિક છે પરંતુ સમજવા માટે આપવું પડશે. માનો કે પચાસ માણસોને પોતાના ઘરમાં ગંદકીથી તાવ આવી જાય તો તેમાં પણ સરકારને દોષ દેવાશે. અને આમાં ભાજપ કે કૉંગ્રેસનો સવાલ નથી આવતો.

કૉંગ્રેસની સરકારો વખતે પણ આવું થયેલું જ. યુપીએ સરકાર વખતે પણ આરટીઆઈ, આરટીઇ, ખાદ્ય સુરક્ષા ખરડો, મનરેગા જેવાં ઘણાં સારાં પગલાં હતાં જ. પરંતુ સરકારનાં સારાં પગલાં મિડિયાએ પ્રશંસવા જોઈએ તે ન થયું. એ તો ઠીક, પણ સમાજના હકારાત્મક સમાચારો પણ છાપવાના-દર્શાવવાના ઓછા થઈ ગયા. સરકાર દ્વારા કે ખાલી ચણા જેવા લોકો દ્વારા પ્રસિદ્ધિ માટે પેઇડ ન્યૂઝ, જાહેરખબરના કારણે એક મત એવો પ્રસર્યો કે કોઈને હકારાત્મક પ્રસિદ્ધિ આપવી જ નહીં. ભાવનગરના જનાર્દન ભટ્ટ જેવા સામાન્ય પેન્શનર નિવૃત્તિ પછી રૂ.૧.૦૨ કરોડનું દાન સૈનિકો માટે કરે એ સમાચારને રાષ્ટ્રવ્યાપી પ્રસિદ્ધિ મળી? ધોળા જંક્શનના કથિત સવર્ણ શિક્ષકો દ્વારા આંબેડકર જયંતીના દિને કથિત દલિત બાળકો સાથે બટુક ભોજનના સમાચારને રાષ્ટ્રવ્યાપી પ્રસિદ્ધિ મળી?

આનું પરિણામ એ આવ્યું કે જનતામાં નેગેટિવિટી ઘર કરતી ગઈ. ભારતમાં કંઈ સારું જ નથી તેવો મત બંધાતો ગયો. કૉલમિસ્ટો પણ પશ્ચિમની પ્રશંસા અને ભારતની દરેક વાતમાં ટીકા કરતા થયા. રાજકીય પક્ષો બાબતે લખવાનું કે બોલવાનું હશે તો પણ લખશે કે બોલશે કે એકેય રાજકીય પક્ષ સારો નથી. એના કરતાં તેમણે જે મુદ્દો હોય તે મુદ્દા પર જે પક્ષનું વલણ સાચું હોય તેનું સમર્થન અને જેનું ખોટું હોય તેની ટીકા કરવી જોઈએ.

આના લીધે સરકાર અને જનતા વચ્ચે ખાઈ વધતી ગઈ. કોઈ સરકાર કંઈ કરતી જ નથી એ વિચાર એટલી હદ સુધી જનતાના મગજમાં ઘૂસી ગયો છે કે જનતા વેરો ભરવો, શેરી સ્વચ્છ રાખવી, બસ-ટ્રેન-જાહેર ઈમારતો સહિતની સંપત્તિને નુકસાન ન પહોંચાડવું, ટ્રાફિક સિગ્નલો ન તોડવા જેવી પોતાની ફરજો બજાવવાનું બંધ કરવા લાગી. આ બહુ નુકસાનકારક છે. આ દેશને અરાજકતાભણી લઈ જવા જેવું પગલું છે.

એમાં હવે કોઈ શંકા નથી કે મિડિયા એ બિઝનેસ બની ગયું છે. ન્યૂઝમાં વ્યૂઝની ભેળસેળ થવા લાગી. હજુ તો ભારતના વડા પ્રધાન અને બ્રિટનનાં વડાં પ્રધાન મંત્રણા કરે છે ત્યાં પહેલા પાને ‘ભારતના વડા પ્રધાન અને બ્રિટનના વડાં પ્રધાન વચ્ચે લીસી લીસી વાતોઃ પરિણામ શૂન્ય’ જેવા તંત્રી લેખ પ્રકારનાં હેડિંગ સાથે સમાચાર છપાવાં લાગ્યાં. ‘ઇન્ડિયન ઍક્સ્પ્રેસ’ જેવું છાપું ‘એન્ડ ધે હેન્ગ્ડ યાકૂબ મેમણ’ જેવા ત્રાસવાદી તરફી હેડિંગ સાથે પહેલા પાને સમાચાર છાપવા લાગ્યું. રાજકારણ તો સમજ્યા, પરંતુ કોઈ પણ નિવેદનમાં ભારતીય સંસ્કૃતિના અભ્યાસ વગર અર્થઘટન કરીને સમાચાર આપવા લાગ્યા છે.

હવે લોકો સ્માર્ટ બની રહ્યા છે. તેમની પાસે સમાચારના એક કરતાં વધુ સ્રોત છે જે તેમને પોસાય પણ છે. અગાઉ તેવું નહોતું. જે છાપું કે ચેનલ કહે તે લોકોને માની લેવું પડતું. આજે મોબાઇલમાં આંગળીના ટેરવે અનેક ઍપ, વેબસાઇટ અને ટીવી ચૅનલો છે. લોકો સમાચારની ખરાઈ જાતે કરી શકે છે.

આજે પત્રકારોના બદલે સીધા તંત્રીઓ અને માલિકો મેનેજ કરાતા થઈ ગયા છે. સામાન્ય લોકો પણ જાણે છે કે મિડિયામાં ચમકવું હોય તો શું કરવું? પહેલાં પત્રકાર-મિડિયાની જે પ્રતિષ્ઠા હતી તે આજે કેટલાંક પત્રકારો અને મિડિયાના કારણે સાવ તળિયે પહોંચી છે. એક તરફ, સુધીર ચૌધરી જેવા સેલ્ફી પત્રકારો છે અને બીજી તરફ રાજદીપ-બરખા-રવીશ જેવા ચોવીસે કલાક કોઈ પણ ઘટના માટે મોદીને ભાંડ્યા કરતા પત્રકારો છે. હદ તો ત્યારે થઈ જાય છે જ્યારે જેએનયુમાં ભારત વિરોધી સૂત્રોચ્ચાર મામલે આ રવીશકુમાર કાળો પડદો કરી નાખે છે અને પોતાની જ નાત સામે પ્રશ્નો ઉઠાવે છે. વાચકો અને દર્શકો માટે જાયે તો જાયે કહાં જેવી કરુણ પરિસ્થિતિ છે. શું આનો હલ એ હોઈ શકે કે મિડિયા દરેક પક્ષ-પંથ-જાતિના સમાચારોને સરખું મહત્ત્વ આપે, હેડિંગ માત્ર તથ્ય આધારિત અને ઉશ્કેરણી વગરનું હોય. પોતાના અભિપ્રાયોને રજૂ કરવા માટે તંત્રી લેખ, કૉલમ કે દસ તક જેવા કાર્યક્રમો છે જ. મિડિયામાં ચમકવા વાહિયાત નિવેદનો કરનારા નેતાઓ હોય કે કહેવાતા સાધુ-ઇમામો-પાદરીઓ હોય કે રાખી સાવંત પ્રકારનાં કલાકારો, તેમનાં નિવેદનો છાપવાં જ નહીં. ન મિલેગી પ્રસિદ્ધિ, ન હોગી નિવેદનબાજી.

આનાથી ટૂંકા ગાળા માટે ટીઆરપી અને જાહેરાતોનું નુકસાન થશે પણ લાંબા ગાળા માટે પ્રતિષ્ઠા ફરીથી નિર્માણ થશે. પ્રતિષ્ઠા બચશે તો જ લોકો છાપું વાંચશે કે ટીવી-વેબ જોશે. નહીં તો ટૂંકા ગાળાનો લાભ એ લાંબા ગાળાનું નુકસાન બનશે અને આવાં મિડિયા હાઉસોને તાળાં મારવાનો વારો આવશે.