film

આર.કે. સ્ટુડિયો: ક્યા તુમ ભી ઝરૂરત સે મુહોબ્બત કરતે હો?

આ લખતી વખતે હૈયું રડી રહ્યું છે કારણ આર. કે. સ્ટુડિયોને વેચાવા કાઢ્યો છે. કપૂર પરિવાર માટે હવે તે ધોળો હાથી છે!

પણ આ ધોળા હાથી એક સમયે કેટકેટલું મનોરંજન પૂરું પાડવાનું નિમિત્ત બન્યો! ૧૯૫૧માં દીર્ઘદૃષ્ટા રાજ કપૂરે મુંબઈના ચેમ્બૂરમાં બનાવેલા આ સ્ટુડિયોમાં ‘આવારા’ના ડ્રીમ સિક્વન્સ, જે કદાચ હિન્દી ફિલ્મોના ‘ખયાલો મેં…ખયાલો મેં..હમ કાલે હૈં તો ક્યા હુઆ’ પ્રકારના સપનામાં ગવાતાં ગીતો/દૃશ્યોમાં પ્રથમ હતું, તેનું શૂટિંગ અહીં થયું હતું.

રાજજીની ફિલ્મોમાં એકએક દૃશ્ય, તેના પાર્શ્વ (બેકગ્રાઉન્ડ) સંગીત પર કેટલી મહેનત થતી હશે, કલ્પના કરો! ‘બરસાત’નું એ દૃશ્ય જેમાં રાજ વાયોલિન વગાડે છે અને પ્રેમઅગ્નિમાં શેકાતી નરગીસ તોફાની રાતે વિફરેલી નદીમાં પિયુને મળવા હોડીમાં ચાલી નીકળે છે, એમ માનીને કે તેના પિતા સૂઈ ગયા છે, પણ એને ખબર નથી કે જમાનો જોઈ ચૂકેલા પિતા હાઉસ બૉટમાં ‘પરદેસી’ બાબુ હોય અને તેને મળવા દીકરી સમય, સ્થિતિની પરવા કર્યા વગર અડધી રાતે દોડી જાય તો કયા બાપને નીંદર આવે! અને એ રાજ વાયોલિન વગાડતો હોય ત્યારે દોડીને નરગીસ તેની ભુજાઓમાં સમાઈ જાય અને કહે, “અબ તો મૈં આ ગઈ હૂં, અબ તો બજાના બંધ કરો”. આ દૃશ્ય અમર બની ગયું અને તે વાયૉલિનનો પીસ પણ આર. કે. ફિલ્મોના પાર્શ્વ સંગીતનો અભિન્ન હિસ્સો બની ગયો! આ દૃશ્ય આર.કે. ફિલ્મ્સનો લૉગો બની ગયું અને આર. કે.સ્ટુડિયોનો પણ! ‘શ્રી ૪૨૦’માં ‘પ્યાર હુઆ ઇકરાર હુઆ હૈ’ ગીતમાં રણધીર, ઋષિ અને બહેન ઋતુ એ ભાઈબહેનોએ ફૂટપાથ પર રેઇનકૉટ પહેરીને ચાલતા નીકળવાનું હોય પણ બાળરાજા તો મન હોય તો માને! ઋષિએ ના પાડી તો નરગીસે ચોકલેટ આપી બે વર્ષના બાળ ઋષિને મનાવી લીધા! આ આર. કે. સ્ટુડિયોએ જેવી હોળી જે દિગ્ગજથી લઈને નાના કલાકાર સહિતના લોકો સાથે મનાવી તે હવે ક્યાં!

અને આ સ્ટુડિયોએ કેટકેટલી ફિલ્મોનું શૂટિંગ પોતાને ત્યાં થતું જોયું હશે! આવારા, બરસાત, શ્રી ૪૨૦, જિસ દેશ મેં ગંગા બહતી હૈ, સંગમ, મેરા નામ જોકર, બોબી, સત્યમ્ શિવમ્ સુંદરમ્, ધરમ કરમ, પ્રેમરોગ, રામ તેરી ગંગા મૈલી, અમર અકબર એન્થની, પરવરિશ (અમિતાભ-વિોથી લઈને આ અબ લૌટ ચલે સુધી આ સ્ટુડિયો કલાનો, કલાના ઇતિહાસના એક મોટા યુગનો અબોલ છતાં તેમાં સંગ્રહાયેલાં પોશાકો, ‘મેરા નામ જોકર’નો એ બોલકો, દરેક સ્થિતિમાં હસાવતો જૉકર થકી બોલકો દસ્તાવેજ બની રહ્યો છે. છે કે હતો…કયા કાળનું ક્રિયાપદ વાપરવું તે સમજાતું નથી કારણકે ગયા વર્ષે લાગેલી આગમાં ઘણી યાદો બળીને રાખ થઈ ગઈ છે.

કોણ આ સ્ટુડિયો ખરીદશે? પાછલા બારણે દાઉદ કે બીજા કોઈ ભ્રષ્ટ નેતા-બિલ્ડર કે કૉર્પોરોટના કાળાં નાણાંથી ખરીદાશે? ખરીદવા માટે કોણ સાચું ઉત્તરાધિકારી હોઈ શકે? કરણ જોહર, અનુરાગ કશ્યપ,એકતા કપૂર જે હવે લગભગ કલાના નામે પૉર્ન ફિલ્મો તરફ વળી ગયાં છે? સંજય લીલા ભણશાળી જે પ્રૉડક્શન-સંગીતમાં ૧ ટકા રાજ કપૂરની તોલે તો આવી શકે પણ ઇતિહાસને મારીમચડી રહ્યા છે અને ઇતિહાસની ફિલ્મોની કથાને પણ દેવદાસની કથામાં ફેરવી નાખે છે? કે પછી સુભાષ ઘઈ? જે ૭૦ ટકા રાજ કપૂરના પગલે તો હતા, પણ ‘તાલ’ પછી એ પારસમણિ જેવો સ્પર્શ ગુમાવી બેઠા છે! સૂરજ બડજાત્યા હોઈ શકે પણ તેઓ ખર્ચો કરે કે કેમ તે પ્રશ્ન છે.

મોટો પ્રશ્ન તો એ છે કે કપૂર પરિવાર જેના થકી બન્યો તે સ્ટુડિયો હવે તેમને જાળવવો પોસાય તેમ નથી. રાજ કપૂર હોત તો સ્ટુડિયોને પાત્ર બનાવી ‘મેરા નામ જૉકર’ જેવી હાસ્યસભર કરુણાંતિકા જરૂર બનાવત કારણકે એમની દરેક ફિલ્મ પ્રેમ અને કરુણાથી છલોછલ રહેતી હતી.

પરંતુ એ સમય પણ અલગ હતો જ્યાં પોતાની સાથે જોડાયેલી દરેક નિર્જીવ ચીજોને પણ વ્યક્તિ પ્રેમ કરતી, ચાહે તે ઘર હોય, પાળીતું પશુ હોય કે પછી સાઇકલ હોય. એ વખતે સંવેદના અને મૂલ્યો જીવનનાં કેન્દ્રમાં રહેતી અને તેનું પ્રતિબિંબ રાજ કપૂર સહિત તે સમયની, કહો કે તે યુગની ફિલ્મોમાં દેખાતું. રાજજીની જ ‘મેરા નામ જોકર’માં કૂતરો પણ એક પાત્ર હતું તે કોને યાદ હશે! કારણકે રાજ તેમની હિરોઇનને સૌંદર્યાત્મક અંગપ્રદર્શન સાથે પ્રસ્તુત કરતા તેથી તે જ વધુ યાદ રહે તે સ્વાભાવિક છે.

‘મેરા નામ જોકર’માં રાજ મીનુ માસ્ટર સાથે ‘ગ્રાન્ડ ઇન્ડિયન ફૂટપાથ સર્કસ’ની પહેલી કમાણી ત્રણ રૂપિયા પિસ્તાલીસ પૈસાના ભાગ પાડતી વખતે એક રૂપિયા પંદર પૈસા મોતી નામના કૂતરાને આપે છે ત્યારે મીનુ (દક્ષિણની અભિનેત્રી પદ્મિની) કહે છે, “મોતી કા?” રાજુ કહે છે, “ક્યોં? મોતી આદમી નહીં હૈ ક્યા?”

અને ‘મેરે અંગ લગ જા બાલમા’ જેવા રિઝવતા (સિડક્ટિવ) ગીત પછી એક દૃશ્યમાં જ્યારે મોતીને મ્યુનિસિપાલિટીવાળા ઉપાડી જાય છે ત્યારે મોતીના ટૂંકા સાથ છતાં, તેને સ્નેહ કરનારો રાજ ખિન્ન થઈ જાય છે, પણ મોતીના સહારે હવસખોર પુરુષો સામે પુરુષના વેશમાં ટકી રહેલી મીનુને લેશમાત્ર ફરક નથી પડતો. રાજુ કહે છે, “મોતી કો મ્યુનિસિપાલિટીવાલે ઉઠા કે લે ગયે. વો અબ ઉસે માર ડાલેંગે.” ત્યારે મીનુ કહે છેે, “હાં, બાઝારી કુત્તો કે સાથ યહી હોતા હૈ…” રાજુ કહે છે, “મોતી કુત્તા નહીં હૈ, વો હમારી ફૂટપાથ સર્કસ કા પાર્ટનર હૈ.” મીના કહે છે, “મગર સર્કસ તો અબ બંધ હો ગયા, અબ તો હમારી કવ્વાલી ચલેગી, મોતી કી ક્યા ઝરૂરત?” આઘાતના સૂર રેલાવતા પાર્શ્વ સંગીત વચ્ચે રાજુ આઘાત અને દુ:ખ સાથે કહે છે, “ઝરૂરત? તુમ ભી ક્યા ઝરૂરત સે મુહોબ્બત કરતી હો મીના?”

ફિલ્મમાં તો મીના માફી માગી લે છે પણ આજે ઝરૂરત-જરૂરિયાત-તે કરતાંય કહો કે અસીમ ઈચ્છાઓને પ્રેમ કરવાનું ચલણ છે, ચાહે તે વ્યક્તિ હોય, મોબાઇલ હોય કે પછી સાદી પેન. યુઝ એન્ડ થ્રો. અને જે ચીજ ધોળો હાથી થઈ જાય, કરોડો-અબજોની સંપત્તિ હોય તેને તો વેચીને રોકડી જ કરી લેવી જોઈએ ને. રાજ કપૂર અને પૂરા કપૂર પરિવારનો અમારો પંડ્યા પરિવાર ચાહક છતાં લખતાં દુ:ખ થાય કે રાજજીનાં કોઈ સંતાનમાં રાજ જેવો વેતો ન નીકળ્યો કે જે સ્ટુડિયોને કૉમર્શિયલી વાયેબલ બનાવી શકે.

જાને કહાં ગયે વો દિન!

Advertisements
gujarat guardian, television

ચેનલોનું ઘોડાપૂર આવવા પાછળ તર્ક અને કારણ

હમણાં એક સમાચાર આવ્યા કે અક્ષયકુમાર અને રાજ કુન્દ્રા સાથે મળીને એક શોપિંગ ચેનલ શરૂ કરવાના છે. આ સમાચારે બે રીતે લોકોનું ધ્યાન ખેંચ્યું. એક તો એ કે, અક્ષયકુમાર એટલે શિલ્પા શેટ્ટીનો પૂર્વ પ્રેમી તો રાજ કુન્દ્રા તેનો પતિ. (પતિની આગળ વર્તમાન કોણે વાંચ્યું?) અગાઉનો સમય હોત તો આવું વિચારી શકાત? રાજ કપૂર અને સુનીલ દત્ત ભેગા મળીને એક ફિલ્મ બનાવી હોત તેવો ક્યારેય વિચાર સપનામાં પણ ન આવે. અમિતાભ અને (હવે તો સ્વ.) મૂકેશ અગરવાલે ભેગા મળીને એબીસીએલ જેવી કંપની શરૂ કરી હોત તેવું માનવામાં આવે? પરંતુ આજના સમયની આ હકીકત છે. હવે પ્રેમમાં વિચ્છેદ થયા પછી પણ સારા સંબંધો જળવાઈ રહે છે. સલમાન ખાનના સંગીતા બિજલાણી સાથેના સંબંધો આ વાતનો વધુ એક પુરાવો છે.

ઠીક છે. ઉપરના સમાચારે બીજી જે રીતે ધ્યાન ખેંચ્યું તે એ કે વધુ એક ચેનલ શરૂ થઈ રહી છે. હજુ હમણાં તો ઝી એન્ટરટેઇનમેન્ટ લિમિટેડની ‘એન્ડ’ ટીવી શરૂ થયાના સમાચાર આવ્યા હતા. તે પહેલાં સોની ટીવીની ‘પલ’, કલર્સની ‘રિશ્તે’, ઝી ટીવીની ‘ઝિંદગી’ શરૂ થઈ હતી. કોઈ મનોરંજન ચેનલ શરૂ હોય અને તેના માલિક રમતગમતની ચેનલ શરૂ કરવા વિચારે તે સમજાય, પરંતુ ઝી ટીવી આવતું હોય અને ઝિંદગી ચાલુ થાય, કે પછી, ઝી સિનેમા પર ફિલ્મો બતાવાતી હોય અને તે જ કંપનીવાળા એન્ડ પિક્ચર્સ પણ શરૂ કરે તો સહેજે પ્રશ્ન થાય કે પોતાની ચેનલ જેવા કાર્યક્રમો આપે છે તેવા જ કાર્યક્રમો આપતી બીજી ચેનલ શરૂ કેમ કરે છે? આ લોકો ગાંડા તો નથી થઈ ગયા ને?

ના. આ બધા ઉદ્યોગપતિઓ છે અને તેઓ જે કંઈ કરતા હોય તે સમજીવિચારીને, ૧૦૦-૨૦૦ કરોડ મળતા હોય તો જ નવું સાહસ શરૂ કરવાનું વિચારે (હવે એમ તો કહેવાય નહીં કે બે પૈસા મળતા હોય તો શરૂ કરે, ૧૦૦-૨૦૦ કરોડ જ કહેવું પડે). પહેલાં તો એવું હતું કે કાર્ટૂન જોવું હોય તો રવિવારે મિકી એન્ડ ડોનાલ્ડ જોઈ લેવાનું. અંગ્રેજી સિરિયલ જોવી હોય તો રવિવારે સ્ટાર ટ્રેક જોઈ લેવાની. ફિલ્મ જોવી હોય તો શનિવારે અને રવિવારે ટીવી સામે બેસી જવાનું. ગીતો જોવાં હોય તો બુધવારે અને શુક્રવારે રાત્રે ૮ વાગ્યે ટીવી પર ચિત્રહાર જોઈ લેવાનું.. સમાચાર જોવા હોય તો રાત્રે ૮.૪૦એ દૂરદર્શન શરૂ કરવાનું. જી હા, પહેલાં એક જ ચેનલ હતી, દૂરદર્શન. તેમાં તમામ પ્રકારના કાર્યક્રમો આવતા, સમાચાર, ક્રિકેટ મેચ, ઓલિમ્પિક, કાર્ટૂન, હિન્દી ફિલ્મ ગીતો, ક્લાસિકલ મ્યૂઝિક, ક્લાસિકલ ડાન્સ અને ફિલ્મો. અને દૂરદર્શનનો પ્રસારણ સમય હતો સાંજે ૬ કે ૭ વાગ્યે શરૂ થાય અને રાતના ૧૧ વાગ્યા સુધી જ ચાલે. પરંતુ સૃષ્ટિનો ક્રમ છે, એકમાંથી વિસ્તરવાનું. હિન્દુ સંસ્કૃતિ મુજબ પહેલાં મનુ અને શતરૂપા તેમજ બ્રહ્માના માનસપુત્રો સમા વિવિધ ઋષિઓ થયા તેમાંથી સૃષ્ટિનો વિસ્તાર થયો. તેવું દૂરદર્શનમાંથી પણ થયું. દૂરદર્શનની મેટ્રો ચેનલ આવી. ખાનગી ચેનલોમાં ઝી અને સ્ટાર ટીવી આવ્યાં. સ્ટાર પર અંગ્રેજી સિરિયલ આવતી. ધીમે ધીમે હિન્દી સિરિયલ ચાલુ થઈ. તેમાંથી વિસ્તરીને ‘સ્ટાર પ્લસ’ થયું. સ્ટાર પ્લસનું વિસ્તરણ થઈને સ્ટાર વન ચેનલ આવી. જે બાદમાં લાઇફ ઓકે બની. ‘ઝી’એ પણ એક ‘એલ ટીવી’ નામની ચેનલ શરૂ કરી હતી, જે બંધ કરી દેવાઈ. પણ હવે તો આખો નવો જ ટ્રેન્ડ ચાલુ થયો છે. એક સરખી શ્રેણીમાં આવતા કાર્યક્રમો આપતી બીજી ચેનલ શરૂ કરવાનો.

આપણે ટેલિવિઝન ઇન્ડસ્ટ્રીની ભાષામાં સમજીએ. તમે જે સ્ટાર પ્લસ, ઝી ટીવી, સોની ટીવી, કલર્સ ટીવી જુઓ છો તેને જીઇસી એટલે કે જનરલ એન્ટરટેઇનમેન્ટ ચેનલ કહેવાય છે. આજતક, એબીપી, એનડીટીવી વગેરે સમાચાર ચેનલો છે. ટેન સ્પોર્ટ્સ, સ્ટાર સ્પોર્ટ્સ, ઇએસપીએન વગેરે સ્પોર્ટ્સ ચેનલ છે. આમ, જે તે વિષયની ખાસ ચેનલો આવવા લાગી. કાળક્રમે તેમાંય વધુ વર્ગીકરણ થયું જેમ કે સ્ટાર સ્પોર્ટ્સ તો હતી જ, પરંતુ માત્ર ક્રિકેટને ધ્યાનમાં રાખીને સ્ટાર ગ્રૂપે સ્ટાર ક્રિકેટ ચાલુ કર્યું. અગાઉ સ્ટાર પ્લસ પર સુંદર અભિનેત્રી દીપ્તિ ભટનાગર વિવિધ શહેરોની મુસાફરી ‘યાત્રા’ નામના કાર્યક્રમ દ્વારા કરાવતી. ત્યારે કદાચ કલ્પના પણ નહીં હોય કે માત્ર ટ્રાવેલ્સની પણ એક ચેનલ હોઈ શકે છે. સંજીવ કપૂરનો ઝી ટીવી પર ‘ખાના ખજાના’ શો આવતો ત્યારે કોઈએ વિચાર્યું હશે કે ઘણી બધી ચેનલો પર માત્ર ખાણી પીણીને લગતા કાર્યક્રમો જ બતાવાતા હશે? હવે આનાથી પણ વધુ એક પગલું આગળ જઈને એવો ટ્રેન્ડ આવ્યો કે જીઇસીમાં પોતાની એક ચેનલ તો હોય જ, પરંતુ બીજી ચેનલ પણ શરૂ કરવી, જેમ કે, સ્ટાર પ્લસ છે તેણે ‘લાઇફ ઓકે’ શરૂ કરી. સોની ટીવીની સોની અને સબ ચેનલ છે, છતાં તેણે ‘પલ’ ચાલુ કરી. ઝી ગ્રૂપની ‘ઝી’ ટીવી ઉપરાંત ‘ઝિંદગી’ તો હતી જ, હવે ‘એન્ડ ટીવી’ આવી.

પ્રશ્ન એ થાય કે એક સરખા કાર્યક્રમો, જેને ટેલિવિઝનની ભાષામાં કન્ટેન્ટ કહે છે, બતાવતી બે ચેનલો હોય તો ટીઆરપી તેમજ જાહેરખબર માટે ઝઘડો ન થાય? વળી, કાર્યક્રમો ખરીદવા માટેના ખર્ચ, તે બતાવવાનો ખર્ચ…આ બધું કેવી રીતે પોસાય? આનો જવાબ એ છે કે, અત્યારે ભારતનું બજાર પણ વિસ્તરી રહ્યું છે. ૧૯૯૧માં તત્કાલીન નાણા પ્રધાન મનમોહનસિંહે જે ઉદાર આર્થિક નીતિ અપનાવી તે પછી આ બધો ઘટનાક્રમ સર્જાયો છે. ટીવી ચેનલો, ઇન્ટરનેટ, મોબાઇલ આ બધાની અસરના કારણે ભારતીયો વધુ ખર્ચ કરતા થયા છે. ઉપભોક્તાવાદ વધ્યો છે. આ પેલી સર્ક્યુલર બસ જેવું છે. જાહેરખબરો બતાવાય છે એટલે ગ્રાહકો ખરીદવા આકર્ષાય છે અને ગ્રાહકો ખરીદવા આકર્ષાય છે તેથી જાહેરખબરો વધે છે. જાહેરખબરોનું પ્રમાણ વધે છે પરિણામે ટીવી ચેનલોનું પ્રમાણેય વધે છે. વળી, જાહેરખબર મેળવવા માટે જો પોતાની કંપનીની અનેક ચેનલ હોય તો કંપનીના માર્કેટિંગ મેનેજેરો એવો દાવો કરી શકે કે અમારી પહોંચ કરોડો દર્શકો સુધી છે. સરવાળે, તેની બે અથવા જેટલી ચેનલો હોય તે બધાને જાહેરખબરો મળે. આ ઉપરાંત દરેક વર્ષે કોઈને કોઈ રાજ્યમાં ચૂંટણી તો હોય જ છે. અને રાજકીય પક્ષો પોતાની જાહેરખબર કરવા માટે આ બધી ચેનલ પર કટકો બટકું નાખી દેતા હોય છે. લોકસભાની ચૂંટણી વખતે કેટલી બધી જાહેરખબરો આવતી હતી, તે તો, તાજો ઇતિહાસ હોવાથી, તમને યાદ જ હશે. આથી કીડીને કણ મળી રહે છે અને હાથીને મણ.

બીજું, સામાન્ય રીતે એવું કરાય છે કે જે મુખ્ય ચેનલ હોય તેના પર જે શો પૂરા થઈ ગયા હોય અથવા તો તેના જૂના એપિસોડ હોય તે આ બીજી ચેનલ પર દર્શાવાય છે. દાખલા તરીકે ‘પલ’ ચેનલ પર સાંજે ૬થી ૯ સુધી સબ ટીવીના જૂના શો ‘એફઆઈઆર’, ‘લાપતાગંજ’, ‘રિંગ રોંગ રિંગ’ વગેરે બતાવાય છે. રાતના ૯ પછી સોની ટીવીના શો જેમ કે ‘બડે અચ્છે લગતે હૈ’, ‘પરવરિશ’ વગેરે બતાવાય છે. ઘણા ટીવી દર્શકોને જૂના શો જોવા ગમતા હોય છે. તેઓ પૂરી થઈ ગયેલી તેમની મનગમતી સિરિયલ જોવા આ નવી ચેનલ તરફ વળી શકે છે.

ત્રીજું, હવે જનરલ એન્ટરટેઇનમેન્ટમાં પણ વર્ગીકરણ કરી દેવામાં આવે છે, જેમ કે, ‘ઝી’ ટીવી પર બધી પ્રકારના કાર્યક્રમો આવતા હોય તો ‘ઝિંદગી’ પર પાકિસ્તાનના શો આવે છે, જે સ્વાભાવિક રીતે મુસ્લિમ લોકોને તેના તરફ આકર્ષશે. તો ‘એન્ડ ટીવી’ પ્રમાણમાં યુવાન, શહેરી અને આધુનિક માનસિકતાવાળા લોકો માટે છે. આ જ રીતે ‘સ્ટાર પ્લસ’ પર સામાન્ય રીતે મહિલા લક્ષી સિરિયલો આવતી હોય છે જ્યારે ‘લાઇફ ઓકે’ પર ક્રાઇમ આધારિત કાર્યક્રમો વધુ છે. અગાઉ એનડીટીવી ઇમેજિન, નાઇન એક્સ જેવી ચેનલો આવેલી પરંતુ તેમણે કંઈક અલગ કરવાના બદલે સ્થાપિત ચેનલો જેવા જ કાર્યક્રમો આપવાની હોડ બકી અને તેમને સમેટી લેવી પડી.

ચોથું, બેએક વર્ષથી આપણે ત્યાં ટીવીનું ડિજિટલાઇઝેશન શરૂ થયું. અમદાવાદ સહિતના શહેરોમાં સેટ ટોપ બૉક્સ (ડીટીએચ) ફરજિયાત કરી દેવાયું. આનાથી કેબલ ઓપરેટરોની દાદાગીરી ઘટી. પહેલાં તો નવી ચેનલ જે તે શહેરના વર્ચસ્વ ધરાવતા કેબલ ઓપરેટર દેખાડે તે માટે તેને કરોડો રૂપિયાનો ચાંદલો કરવો પડતો, હવે સેટ ટોપ બૉક્સ આવ્યા પછી આ પ્રથા સાવ બંધ નથી થઈ પરંતુ તેમાં ભાવ ઘટ્યા છે.

પાંચમું, ટીવી ધરાવનારા લોકો હવે વધી રહ્યા છે. અત્યારે, એક અંદાજ પ્રમાણે, ટીવી કેબલ કે ડીટીએચ દ્વારા ૧૩.૯ કરોડ ઘરમાં છે. ઈ.સ. ૨૦૧૮માં ટીવી ૧૮ કરોડ ઘરમાં પહોંચે તેવી ધારણા છે. આ ઉપરાંત હવે ચેનલોની વિવિધતા વધવાના કારણે એક જ ઘરમાં લોકો વચ્ચે ટીવી પર કઈ ચેનલ જોવી તે માટે ઝઘડા થવા લાગ્યા છે. આના ઉપાય તરીકે પોસાય તેવા લોકો ઘરમાં બે કે ત્રણ ટીવી પણ રાખવા લાગ્યા છે!

એટલે મૂળ તો, આ બધો તાયફો મારા ને તમારા ખભે છે. જાહેરખબરો કરનારી કંપનીઓ પણ જાહેરખબરોનો ખર્ચ પ્રોડક્ટના ભાવ વધારીને આપણી પાસેથી લેવાની. ડીટીએચમાં પણ તમારે અમુક ચેનલો જોવી હશે તો વધુ રૂપિયાવાળું પેકેજ લેવું પડશે. તેમાંય સ્ટાર સ્પોર્ટ્સ  જેવી પે ચેનલ જો વિશ્વ કપના ટાણે ભાવ વધારી દે તો તમારા પેકેજના ખર્ચમાં પણ વધારો થવાનો. વળી, ચેનલો વધશે એટલે ઉપર કહ્યું તેમ ઘરમાં એકથી વધુ ટીવી પણ આવવાના. જ્યાં સુધી ભારતીય બજાર વિસ્તરતું રહેશે, લોકોની ખરીદશક્તિ વધતી રહેશે અથવા લોકોની ખરીદવાની ઈચ્છા વધતી રહેશે ત્યાં સુધી હજુ વધુ ચેનલો આવતી રહેશે.

(ગુજરાત ગાર્ડિયનની ફિલ્મ પૂર્તિમાં ‘ટેલિ ટોક’ કૉલમમાં તા.૧૩/૩/૧૫ના રોજ આ લેખ છપાયો)

film, music

તૂ ગીત કા સાગર હૈ

2013-10-24-08-06-18_deco

મન્ના ડે. મહાન ગાયક આપણી વચ્ચે પાર્થિવ દેહ રૂપે ન રહ્યા,બાકી તેમનો ઘૂંટાયેલો,શાસ્ત્રીય તાલીમ પામેલો અવાજ તો હંમેશાં આપણા મન-મસ્તિષૂકમાં રહેશે જ. કાકા કે.સી.ડે અભિનેતા,ગાયક હતા. તેમના પગલે મન્ના ડે હિન્દી ફિલ્મની દુનિયામાં આવ્યા. જો મૂકેશ રાજ કપૂરનો પ્રથમ અવાજ ગણો તો મન્ના ડેને બીજો અવાજ ગણવા પડે.
પણ રાજ કપૂરના માનીતા શંકર જયચિશન સાથે તો સારાં ગીતો આપ્યા જ, પણ એ સિવાય સચીનદેવ બર્મન, રાહુલદેવ બર્મન, સલીલ ચૌધરી, કલ્યાણજી-આણંદજી અને લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ સાથે પણ સુમધૂર ગીતોની હારમાળા સર્જી દીધી. કેટલાં ગીતો યાદ કરવા ને કેટલાં નહીં?
– દિલ કી ગિરહ ખોલ દો
– પ્યાર હુઆ ઈકરાર હુઆ હૈ
-મૂડ મૂડ કે ના દેખ
-હમ ભી હૈ તુમ ભી હો, દોનો હૈ આમને સામને
-આજા સનમ મધુર ચાંદની મેં હમ
-યે રાત ભીગી ભીગી
– જહાં મૈં જાતી હૂં વહી ચલે આતે હો
-લાગા ચુનરી મેં દાગ
-એ ભાઈ ઝરા દેખ કે ચલો
-ના તો કારવાં કી તલાશ હૈ
– ના માંગૂ સોના ચાંદી
-તૂ પ્યાર કા સાગર હૈ
– એ મેરે પ્યારે વતન
-પૂછો ના કૈસે મૈને રૈન બિતાઈ
-કસ્મે વાદે પ્યાર વફા
– નદીયા ચલે ચલે રે ધારા
-ઝિંદગી કૈસી હૈ પહેલી હાય
-જીવન ચલને કા નામ
-યે દોસ્તી હમ નહીં તોડેંગે
-યારી હૈ ઈમાન મેરા
તેમણે ગુજરાતીમાં પણ અફલાતૂન ગીતો આપ્યાં:
– ચરર ચરર મારું ચકડોળ ચાલે (જે નવરાત્રિમાં અનિવાર્ય ગીત બની ગયું છે)
-મારો હેલો સાંભળો જી
– વૈષ્ણવજન તો તેને કહીએ (ભલે બંગાળી ઉચ્ચારોની છાંટ સાંભળવા મળે, પણ ભલભલા ગુજરાતી ગાયકો કરતાં તેમના અવાજમાં સાંભળવાની મજા પડે)
મન્ના ડે મોટા ભાગે સાઇડ હીરો – જેમ કે મહેમૂદ કે અન્ય ચરિત્ર અભિનેતાઓના ગાયક બની રહ્યાં, પરંતુ રાજ કપૂરની ફિલ્મોમાં અને અન્ય ફિલ્મોમાં મૂકેશ, મોહમ્મદ રફી કે કિશોરકુમારના કંઠે મોટાભાગનાં ગીતો ગવાયેલાં હોય અને મન્નાડેના ભાગે એક જ ગીત આવ્યું હોય, પરંતુ એ એક જ ગીત બીજાં ગાયકોનાં ગીતો બરાબર હોય, યાદ કરી જુઓ
‘આનંદ’માં મૂકેશનાં ગીતો અને સામે મન્ના ડેનું એક ગીત.
‘દિવ્ય ભાસ્કર’માં હતો ત્યારે અમદાવાદ એક કાર્યક્રમમાં મન્ના ડેને સાક્ષાત ગાતા જોયા-સાંભળ્યા. એ વખતે સદ્નસીબે મારી માતા તરલાબહેન હયાત હતા અને તેમને પણ સાથે લઈ જઈ શકેલો. (મારા પિતા હોત તો તેમને કેટલો આનંદ થયો હોત તે કલ્પી શકતો નથી.) એ પછી તેમનો ઇન્ટરવ્યૂ પણ કરેલો. આ બધા સહિત મન્ના ડે વિશે તો ઘણી વાત લખવાની છે, પરંતુ અત્યારે એટલું જ.

film, music, spirituality

ના હો બસ મેં તેરે કુછ ભી માના

ગીતજ્ઞાન

આજે ગુરુવારે વીક ઓફ. ગીતો સાંભળવાનું મન થયું અને એમાં ‘ધરમ કરમ’નું ‘એક દિન બિક જાયેગા’નું એક વર્ઝન સાંભળ્યું. વારંવાર સાંભળ્યું. મન થોડું ઉદાસ હતું એટલે આ વર્ઝન સાંભળવું ગમ્યું. તેની પંક્તિઓ બહુ જ પ્રેરણાદાયક છે…

ના હો બસ મેં તેરે કુછ ભી માના
તેરા ધરમ હૈ, અપના કરમ નિભાના
તેરે પીછે મતવાલે, સબ સોચે જગવાલે
આયા થા દુનિયા મેં કોઈ તો મસ્તાના
તરમપમ હર દિલ કો તેરે બાદ, આયે તેરી યાદ
ઇતના તો કરતા જા, ફિર દુનિયા સે ગોલ

બહુ માર્મિક વાત મઝરુહસા’બ કહી ગયા છે આ ગીતમાં. સામાન્ય રીતે રાજ કપૂરની ફિલ્મોમાં ગીતકાર તરીકે શૈલેન્દ્ર અને હસરત જયપુરી અને સંગીતકાર તરીકે શંકર-જયકિશન રહેતા, પણ આ ફિલ્મ બની ત્યારે શૈલેન્દ્ર અને જયકિશન બંને રહ્યા નહોતા. વળી, ફિલ્મના સાચા-ખોટા નિર્દેશક તરીકે દીકરો રણધીર હતો. અલબત્ત, તેનામાં વારસો તો રાજનો જ હતો. વળી, રાજની હયાતિ હતી એટલે તેઓ કહે તેમ જ થયું હશે તેમ માનીએ.

પંક્તિમાં કહ્યું છે તેમ, ઘણી બાબતો આપણા હાથમાં નથી હોતી, ત્યારે શું કરવું તેવો સવાલ થાય. તેનો જવાબ આપતા તેઓ કહે છે, તેરા ધરમ હૈ અપના કરમ નિભાના. આપણે જે કરમ કરવાનું હોય તે કરવાનું અને એવું જીવન જીવી જવાનું જે દુનિયાને આપણા ગયા પછી પણ સુખદ રીતે યાદ રહે.

રાજ કપૂર આવું જ જીવન જીવી ગયા છે. તેમની ફિલ્મોને એક મોટો વર્ગ તેમાં બતાવેલી ઉઘાડી હિરોઇનોને કારણે વધુ યાદ કરે છે, પણ તેમની ફિલ્મોમાંથી ઘણું શીખવા જેવું છે. માત્ર ગીતો જ સાંભળીએ તો પણ પ્રેરણા મળી રહે તેમ છે. રાજ પણ એવું કરમ કરતા ગયા છે કે તેમના ગયાનાં ૨૨ વર્ષ પછી પણ આપણે તેમને યાદ કરીએ છીએ.

personal

ભાઈ! તમારી સરીખું કોઈ નહીં થાય!

એક સુંદર જાહેરખબર અમદાવાદના સેટેલાઇટ રોડ પર જોવા મળી.

પિતાજી, પપ્પા, પોપ… લવ રિમેઇન્સ સેમ!

વાત સાચી છે, પિતાનો પ્રેમ બદલાતો નથી, ચાહે તેમને સંબોધન ગમે તે નામે કરો.

હું મારા પિતાજીને ભાઈ કહીને બોલાવતો. હું કંઈ એટલી મોટી -૫૦-૬૦ વર્ષ વિતાવી ચૂકેલ પેઢીનો નથી. હું તો હજુ ત્રીસીમાં છું, પણ છતાં અમે- હું ને મારી બે બહેનો અમારા પિતાજીને ‘ભાઈ’ના સંબોધનથી બોલાવતા.

મારાં પ્રેમાળ માતાપિતા અને પ્રથમ ગુરુ- બા તરલાબહેન અને ભાઈ ગજેન્દ્રભાઈ પંડ્યા
મારાં પ્રેમાળ માતાપિતા અને પ્રથમ ગુરુ- બા તરલાબહેન અને ભાઈ ગજેન્દ્રભાઈ પંડ્યા

આજે હું જે કંઈ છું-ફિલ્મ, સંગીત (વાદન સહિત), ચિત્ર, ધર્મ-તત્ત્વજ્ઞાન વગેરે તમામ બાબતો મારા પિતાજીની (હવે હું ભાઈ જ લખીશ), મારા ભાઈ-શ્ની ગજેન્દ્રભાઈ પંડ્યાની જ  દેન છે.

અલબત્ત, આજે હું જીવતો છું, સંપૂર્ણ સ્વસ્થ રીતે તે પણ મારા માતા-પિતા અને બહેનોના કારણે! મને ખૂબ જ નાનપણમાં પોલિયો થઈ ગયો હતો ને તે વખતે આજના જેટલી અસરકારક દવા નહોતી. મારા ભાઈ એલોપેથિકમાં નહોતા માનતા. તેઓ માનતા કે જો મને ડોક્ટર પાસે લઈ જવામાં આવશે, ત્યારે અમે રાણાવાવમાં રહેતા હતા, તો જામનગરના ડોક્ટર (ત્યારે જામનગર જ નજીકનું સૌથી મોટું તબીબી દૃષ્ટિએ કેન્દ્ર હતું) કૂતરાને ગાંઠિયા નાખવાનું કહી દેશે અને જો જયુભાઈ (તેઓ મને આ નામે જ બોલાવતા, તેઓ કોઈને પણ નાનામાં નાનો છોકરો કે છોકરી કેમ ન હોય, બધાને માનવાચક બોલાવતા, મારામાં પણ એ ટેવ તેમની પાસેથી જ આવી છે) જીવતો રહેશે તો એવી હાલતમાં હશે કે આપણે તેને જોઈને દુ:ખી થ’શું.

પરંતુ બીજી બાજુ, આયુર્વેદમાં પણ તેમને ઇલાજ મળે નહીં. છેવટે, તેઓ વાત કરતા તેમ,તેઓ ઇશ્વરના શરણે ગયા. ઇશ્વરને કહ્યું, ‘જીવાડવા હોય તો અમને બંનેને તંદુરસ્ત રીતે જીવાડજે.’ અને ચમત્કાર થયો. આ શરણાગતિની મિનિટોમાં જ તેમને જે પુસ્તકમાંથી ઇલાજ કેમેય કરીને નહોતો મળતો તે જ પુસ્તકમાં એ જ પાનું ઉઘડી ગયું. મારો ઇલાજ મળી ગયો. અમે રાણાવાવમાં રહેતા હતા એટલે મારી દવા માટે જે કંઈ ઔષધિ જોઈએ તે આજુબાજુના લોકો પાસેથી સરળતાથી મળી રહેતી. મારી બહેનો-સોનલ (બેની) અને શીલાબહેન (શીલુ) મારી બાજુમાં સતત બેસી રહે. મારી હાલત એવી ઢીંગલા જેવી હતી. આંખોના ડોળા, ઢીંગલાને જેમ ફેરવો તે બાજુ ફરે, તેમ મારા ડોળા પણ મને જેમ ફેરવો તેમ ફરે. બોલું તો ગોટા વળે. મારી તાકાત પર બેસી શકું નહીં. બંને મોટી બહેનો મારી બાજુમાં બેસે તો જ બેલેન્સ રહે. ચાલી શકતો નહીં. પણ માતાજીની દયાથી ધીમેધીમે ફેરફાર થવા લાગ્યો. જોકે મારી બહેનો કહે છે તેમ, સાથે આ દયા રાણાવાવમાં પૂજાતા-સંતાન થાય એટલે તેને લઈને જેમને પગે લાગવા જવું પડે તે ખાખરિયા બાપાની પણ હતી. ખેર, એ જે કંઈ હોય તે ઇશ્વરની દયા થઈ અને હું બચી ગયો.

પણ, ભાઈનું આયુર્વેદનું ખૂબ જ જ્ઞાન હતું. અમારા ઘરમાં એલોપેથીની દવા આવી નથી, ભાઈ જ્યાં સુધી રહ્યા ત્યાં સુધી. હજુ આજની તારીખે પણ મોટા ભાગે હું આયુર્વેદિક દવા જ લઉં છું.

ભાઈ ચિત્રો બહુ સારા દોરતા. પોરબંદરમાં રહેતા ત્યારના પડોશી (તેઓ હજુ પણ ત્યાં જ રહે છે) નભુભાઈ પલાણ (જાણીતા સાહિત્યકાર અને ઇતિહાસવિદ-નરોત્તમભાઈ પલાણ) અમે વેકેશનમાં અમારા સ્નેહીસંબંધી દિવુબહેન (દિવ્યાબહેન ઓડેદરા- બાલુબામાં શિક્ષિકા છે) તેમના ઘરે જઈએ ત્યારે કહેતા તે તારા ભાઈ રંગોળી બહુ સરસ કરતા હતા.

કઈ બાબતમાં તેમનું જ્ઞાન નહોતું? એવું પૂછો તો થાય કે લગભગ દરેક વિષયમાં તેમનું જ્ઞાન સારું એવું હતું. જે કોઈ વિષયમાં પડે તે વિષયનું પૂરું જ્ઞાન મેળવી લે. મેટ્રિક ભણેલા તોય અંગ્રેજી ખૂબ જ સારું. ભાવનગર પોર્ટમાં નોકરી કરતા ત્યારે ડ્રાફ્ટિંગ કરવું પડતું તો એટલું સરસ ડ્રાફ્ટિંગ કરે. અક્ષરો – ગુજરાતી અને અંગ્રેજી બંનેમાં ખૂબ જ સારા. પોર્ટ પછી બેન્કમાં નોકરી મળી ગયેલી. તેમને ચિત્ર ઉપરાંત સંગીતની પણ સારી જાણકારી. અમારા ઘરમાં હાર્મોનિયમ-વાંસળી અને માઉથ ઓર્ગન હતું. તે ત્રણેય વાદ્યો સારી રીતે વગાડી જાણતા. (મારા દાદા શ્રી મુકુંદરાયને પણ હાર્મોનિયમ સારું વગાડતા આવડતું એટલે એમ કહો કે એ વારસો જ હતો ને મને પણ એ વારસામાં મળ્યું છે.) કોઈ ગીત ગાતા હોય ને ક્યાંક એકાદ સૂરની પણ ચૂક થઈ હોય તો શીખવાડે. ઉચ્ચારો પણ શુદ્ધ જ કરવાના. ભાષા પણ શુદ્ધ જ હોવી જોઈએ. હું ગાળો બોલતા ન શીખું એટલે રાણાવાવમાં મારી બા (માતા) મને શાળાએ મૂકવા ને તેડવા આવે. ફિલ્મોનું પણ જબરદસ્ત જ્ઞાન. રાજ કપૂરના અને તેની ફિલ્મોના તો જબરદસ્ત ફેન. હું પણ તે જ કારણે ફેન છું. ‘દિવ્ય ભાસ્કર’માં પહેલાં હું પ્રિન્ટર ડેસ્ક (દેશવિદેશના સમાચારોના વિભાગ)માં હતો. છ મહિના પછી મને ફિલ્મની પૂર્તિ ‘નવરંગ’ સંભાળવાનું કહેવામાં આવ્યું ત્યારે ડિસેમ્બરમાં બકુલ ટેલર સાથે મેં રાજ કપૂર સ્પેશિયલ અંક બહાર પાડ્યો હતો. તેમાં રાજ કપૂર પર જે મેં લેખ લખેલો તે કોઈ પણ રેફરન્સ વગર- બિલકુલ મોઢે જ – મૌલિક રીતે જ લખ્યો હતો. અને તેના વખાણ મુંબઈના જાણીતા ફિલ્મ પત્રકાર અને તે વખતે ‘નવરંગ’માં મારા સહયોગી શ્રીકાંત ગૌતમે તેના વખાણ કરેલા. એટલે, ફિલ્મ-ટીવી-અખબારો વગેરે ‘બિટવિન ધ લાઇન્સ’ જોવાનું તેમણે મને શીખવાડ્યું. અમારા ઘરમાં સવારથી રાત રેડિયો ચાલે. તેમાં ‘૯૦ના દાયકાની શરૂઆતમાં ટી સીરિઝ અને અનુરાધા પૌડવાલનાં ગીતો વધુ આવવા લાગેલા. ભાઈ કહેતા કે પૈસા દઈને પોતાનાં ગીતો વગાડાવતા હશે. ત્યારે મને લાગતું કે આવું તો થોડું હોય. પણ આજે પત્રકારત્વમાં આવ્યા પછી લાગે છે કે એ શક્ય છે અને કદાચ એમ હતું પણ.

ભાઈ કેટલા દૂરંદેશી હતા તેનો એક દાખલો આપું. ૧૯૮૯માં તેમણે કોઈકની સમક્ષ આગાહી (તેઓ જ્યોતિષી નહોતા) કરેલી કે ભાજપ ધીમેધીમે પણ મકક્મ ગતિએ આગળ વધી રહ્યો છે. તમે જોજો! દસ વર્ષ પછી તે સત્તામાં હશે. તેમની વાત કેટલી સાચી પડેલી! બરાબર દસ વર્ષ પછી ૧૯૯૯માં ભાજપ કેન્દ્રમાં સત્તામાં હતો!

ભાઈ સ્ટેટ બેન્ક ઓફ સૌરાષ્ટ્રમાં સર્વિસ કરે અને અમારા શિક્ષણ માટે (પોતે ઓછું ભણેલા તેનો રંજ તેમને હંમેશ રહેતો, તોય મેટ્રિક સુધી તો ભણેલા જ) તેઓ હંમેશાં ચિંતિત રહેતા. એટલે શિક્ષણ માટે થઈને પ્રમોશન જતાં કરેલાં. કારણ એ કે, પ્રમોશન લે તો વારેવારે બદલી થયા કરે, ગામડે પણ જવું પડે અને તેથી શિક્ષણને અસર થાય ને. અમારાં સારાં શિક્ષણ માટે થઈને ખાસ વડોદરા તેમણે બદલી કરાવેલી. જોકે મારા દાદાજીની તબિયત સારી ન રહેતી હોવાથી એક વર્ષ પછી અમારે બદલી કરીને ભાવનગર-વતને પાછું આવી જવું પડ્યું તે અલગ વાત છે.

મોટી ઉંમરે ઘર કરેલું એટલે ઘરની સ્થિતિ ઠીક-ઠીક કહી શકાય. લોન લીધેલી એટલે સંકડાશ રહેતી હતી, પણ ખાવાપીવાથી લઈને ભણવાની કોઈ બાબતમાં તેમણે કયારેય અછત અમારા સુધી અનુભવા દીધી નહોતી. પોતે કોઈ તકલીફમાં હોય તો પણ અમને તેની ક્યારેય જાણ થવા દીધી નહોતી. ભણવાને લગતી કોઈ પણ વસ્તુ જોઈતી હોય તો લાવી આપતા. અંગ્રેજી શીખવાના તેઓ ખૂબ જ આગ્રહી હતા. તેના માટે રેપિડેક્સ, મોર્ડન ઇંગ્લિશ ટીચર, પાઠમાળા, અંગ્રેજીના ક્લાસ જે કંઈ કરવું પડે-ખરીદવું પડે તે લાવી આપતા. હું સંસ્કૃતની પરીક્ષા, પ્રખરતા શોધ કસોટી, શિષ્યવૃત્તિ વગેરે ઇત્તર પ્રવૃત્તિઓમાં ભાગ લઉં તો હંમેશાં પ્રોત્સાહન આપે. મેં અમારી શિશુવિહાર શાળામાં (પ્રણવ બક્ષી વિનય મંદિર) મારા જીવનની પહેલી વકતૃત્વ સ્પર્ધામાં ભાગ લીધો હતો તેનું વક્તવ્ય –ભાઈએ લખી આપ્યું હતું. ગુરુપૂર્ણિમાના દિવસે ગુરુ પર હતું અને તેની શરૂઆત જ કેટલી સરસ હતી તે આજે પત્રકાર અને લેખક તરીકે મને સમજાય છે- ગુરુ ગોવિંદ દોનો ખડેં કિસ કો લગું પાય, બલિહારી ગુરુ આપ કી ગોવિંદ દીયો બતાય.

હું છઠ્ઠા ધોરણમાં હતો ત્યારથી મને શ્રીકૃષ્ણ ભક્તિ-ગીતાજ્ઞાન આપેલું. તેઓ હંમેશાં કોઈ એક ભગવાનના શરણે જઈ તેમને બધી ચિંતા સોંપી દેવામાં માનતા. પૂજાપાઠમાં માને નહીં, પણ દેવીસૂક્ત નાહીને જરૂર કરે. તેઓ કહેતા કે તમારું કર્મ સારું કરો. ગીતાજીની કર્મની થિયરીમાં તેઓ માનતા. ગમે તે કામ કરો તે સારું કરો. સંજવારી (કચરો) કાઢવાની હોય તો પણ સારી રીતે કરો તેમ તેઓ કહેતા. ખોટું બોલાય નહીં. તેમણે બહુ ઓછા મારેલા પણ તેમની ધાક-નૈતિક ધાક જબરદસ્ત હતી. સમરસતા તેમના જીવનમાં વણાયેલી હતી. કોઈ સમાજસેવકની જેમ તેમણે ક્યારેય છાપામાં તેની પ્રસિદ્ધિ કરાવી નથી. રાણાવાવમાં રહેતા ત્યારે તેમની સાથે બેન્કમાં રહેતા એક દલિત ભાઈને અમારે ત્યાં રોજે જમાડતા. એક આદિવાસી ભાઈ બદલી થઈને રાણાવાવ આવેલા. તેમની સાથે પણ સારો વ્યવહાર. મારી બાના પિયરમાં પડોશમાં રહેતા એક ભાઈ તેમના મિત્ર સાથે બદલી થઈને સેન્ટ્રલ બેન્ક ઓફ ઇન્ડિયામાં રાણાવાવ આવેલા તો તેમને પણ ઘરની ખોટ સાલવા નથી દીધી.

ભાવનગર આવ્યા તો પડોશમાં એક યુગલ સર્વિસ કરે. તેમને તેમના દીકરાને રાખવાની સમસ્યા હતી. તે દીકરાને પણ મારી જેમ જ અમારે ત્યાં રાખ્યો. રાણાવાવમાં તેઓ બધાને મફત દવા આપતા. રાણાવાવથી બદલી થઈને વડોદરા જવાનું હતું તો અમે મોડી રાત્રે બસમાં ગયા કેમ કે ગામવાળા અમને જવા ન દે. તેઓ રાણાવાવ પહેલાં માણાવદર હતા તો તબિયત સારી નહોતી રહેતી એટલે રાણાવાવ બદલી કરાવી તો માણાવદરમાં બેન્ક વાળા તેમને છૂટ્ટા ન કરે તેવું તેમનું કામ બોલતું હતું. ‘તમને અહીં તકલીફ શું છે તે કહો’ એવું એ લોકો કહેતા. માણાવદરમાં કપાસ વગેરેના કારણે બેન્કમાં ખૂબ જ કામ રહે.

અમે ભાઈને કોઈ દિવસ ખોટી રજા તો દૂર રહી, બેન્કમાંથી વહેલા આવ્યા હોય તેવું પણ જોયું નથી! એટલી બધી સંનિષ્ઠાથી કામ કરતા. ક્યારેક મુંબઈથી ફઈ આવ્યા હોય તો પણ રજા કે વહેલા આવવાનું બન્યું નથી. તંદુરસ્તી પણ એવી કે તાવ તો બહુ ક્યારેક જ આવે. છેક સુધી ૧૯૯૮માં કિડની ડેમેજ થયાનું નિદાન થયું ત્યાં સુધી તબિયત એકદમ ફૂલગુલાબી. સ્ટાઉટ (તેમનો આ શબ્દ હતો) બોડી અને તાકાત એવી કે ગાય અમારા વસુંધરા ફ્લેટના પગથિયા ઉપર દરવાજા સુધી આવી જાય અને શેય વાતે જતી નહોય (રોટલી ખાધા પછી પણ) તો તેના બે શિંગડા પકડીને તેને નીચે ઉતારી દે.

સાચી વાત કહેવામાં કોઈની-તેમનાથી ઉંમરમાં મોટા હોય તેની પણ અને અધિકારીઓની પણ સાડી બારી ન રાખે. અને વિવેક એવો કે ઘરમાં કોઈ પણ આવ્યું હોય ચાપાણી પીને જ જવાના. પોરબંદર એસ.બી.એસ.માં એક ભાઈ હતા. તેઓ ભાઈ (મારા પિતાજી)ની નીચે કામ કરતા. ભાઈએ પ્રમોશન ન લીધું અને પેલા ભાઈએ લીધું અને તેઓ આગળ વધી ગયા. તો મારા ભાઈએ અમને ત્રણેય ભાઈ બહેનોને કહેલું કે પેલા ભાઈની અટક પાછળ સાહેબ લગાવીને જ તેમને બોલાવવાના.

મેં જ્યારે એમસીએમાં એડમિશન લીધું ત્યારે ૧૯૯૫ની સાલ હતી. બે વર્ષ પછી ભાઈ નિવૃત્ત થતા હતા અને એમ.સી.એ.નો કોર્સ ત્રણ વર્ષનો. એટલે મેં તેમને પૂછ્યું કે શું કરું. તો તેમણે કહ્યું કે તું તારે ભણી લે. જોકે એમસીએમાં ભણતા ભણતા હું ટ્યૂશન કરતો હતો-યુરેકા ફોર્બ્સમાં સેલ્સમેન તરીકે પણ ગયો હતો. અમે ત્રણેય ભાઈબહેનો ટ્યૂશન કરતા. પણ આવી તેમની ફિતરત.

૧૯૯૮ની ૧મેએ મારી વચલી બહેન શીલાબહેનના જન્મદિને મને ‘સૌરાષ્ટ્ર સમાચાર’માં નોકરી મળી ગઈ- સબ એડિટર તરીકે. એટલું જ નહીં, રવિવારની પૂર્તિમાં ફિલ્મની કોલમ પણ ચાલુ થઈ  ‘સિનેવિઝન’ (ઘણા લેખકો-પત્રકારોને ખબર હશે કે કોલમ લખવાનું મળવું અને તેય રવિવારની પૂર્તિમાં અને તેય છેલ્લા પાને તે કેટલી મોટી વાત ગણાય) અને બસ, જૂનમાં તેમની કિડની ડેમેજ થઈ ગયાનું નિદાન થયું. મે માસમાં મારી બહેન શીલુનાં લગ્ન થઈ ગયા હતા. જૂનથી ઓક્ટોબર સુધી બીમાર રહ્યા અને ૨૩ ઓક્ટોબરની રાત્રે તેમનો દેહાંત થઈ ગયો.

વખાણ કરવાનું તેમના સ્વભાવમાં ક્યારેય નહોતું (તેઓ માનતા કે વખાણ કરવાથી પ્રગતિ અટકી જાય છે) પણ તેમની ટીકા પણ મને ન મળી આ મારી નવી નોકરી અને કોલમના સંદર્ભમાં.

હું માનું છું કે આજે તેઓ ભગવાનના ધામ-વૈકુંઠમાં છે અને ત્યાંથી અમારા ત્રણેય ભાઈબહેનો પર આશીર્વાદ વરસાવતા હશે. અમને ત્રણેયને જોઈને તેઓ આનંદ અનુભવતા હશે. અને હા, કાયમ મારા ભાઈ સાથે જ રહેતી મારી બા પણ ભાઈનો સાથ દેવા ઉપર પહોંચી ગઈ છે. તેના પણ આશીર્વાદ અમારા પર છે.

‘અકેલે હમ અકેલે તુમ’નું ગીત યાદ આવે છે, તૂ મેરા દિલ તૂ મેરી જાન, ઓહ આઈ લવ યૂ ડેડી!

(મારી દયામૂર્તિ બા વિશે ફરી ક્યારેક.)