national, sanjog news, vichar valonun

નહેરુ માનતા હતા કે દેશની રક્ષા કરવા સેનાની જરૂર જ નથી, પોલીસ પૂરતી છે!

(વિચાર વલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, તા.૧૩/૫/૧૮)

કર્ણાટકની ચૂંટણીની સાથેસાથે એક વિવાદ સર્જાયો. વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ સેનાના જનરલો સાથે પ્રથમ વડા પ્રધાન નહેરુએ કરેલા વર્તનની વાત ઊછાળી. કૉંગ્રેસે તેનો વિરોધ કર્યો. કૉંગ્રેસના વિરોધને શેખર ગુપ્તા જેવા પત્રકારે પીઠબળ પૂરું પાડ્યું. નહેરુ-ગાંધી પરિવાર કેન્દ્રિત કૉંગ્રેસ તો લાલબહાદુર શાસ્ત્રીને ભૂલાવી દેવા માગતી હોય તે સ્વાભાવિક છે, પરંતુ શેખર ગુપ્તા જેવા પત્રકાર પણ કૉંગ્રેસની જ ચાલ રમે તે કેવું કહેવાય? એક સમાચારપત્રમાં શેખર ગુપ્તાએ લખ્યું કે “૧૯૭૧ને બાદ કરતાં કોઈ પણ યુદ્ધમાં ભારતની સ્પષ્ટ જીત હાંસલ નથી થઈ.”
શેખર ગુપ્તા કદાચ ભૂલી ગયા કે ૧૯૪૭માં પાકિસ્તાને હુમલો કર્યો ત્યારે ભારતે તેને મારી ભગાડ્યું હતું, એ તો નહેરુ આ પ્રશ્નને સંયુક્ત રાષ્ટ્રોમાં લઈ ગયા એટલા માટે અડધું કાશ્મીર પાકિસ્તાન પચાવી શક્યું. આ જ રીતે ૧૯૬૫ના યુદ્ધમાં પણ ભારતની ટાંચાં સાધનો (તેના માટે પણ નહેરુ જવાબદાર છે જેની વાત આ લેખમાં આગળ લખીશ) છતાં જીત થઈ હતી.

જો શેખર ગુપ્તા જીતને રાજદ્વારી રીતે પણ આંકતા હોય તો તો કારગીલને બાદ કરતાં એકેય યુદ્ધમાં ભારતની સ્પષ્ટ જીત થઈ જ નથી કારણકે દર વખતે ટેબલ પર મંત્રણામાં ભારતના રાજકીય નેતાઓએ પાકિસ્તાનના નેતૃત્વ સામે શરણાગતિ જ સ્વીકારી છે. કારગીલ વખતે પણ આવું થવાની શક્યતા હતી. નવાઝ શરીફ અમેરિકામાં પ્રમુખ બિલ ક્લિન્ટનને મળવા ધસી ગયા હતા, બિલે પણ અટલજીને તેડું પાઠવ્યું હતું પરંતુ અટલજીએ સ્પષ્ટ ના પાડી દીધી અને કહ્યું, “પહેલાં શરીફને કહો, સેના પાછી ખેંચે પછી જ બીજી બધી વાત.” બિલ ક્લિન્ટનના વિશેષ સહાયક બ્રુસ રિએડલે આજથી બરાબર ૧૬ વર્ષ પહેલાં એટલે કે ૧૯ મે ૨૦૦૨ના રોજ આ વાત કહી હતી.

નહેરુનું સેના વિશેનું દર્શન કેવું હતું? જાણીને હસવું આવશે. સેના વિશેના ઇતિહાસકાર શિવ કુણાલ વર્માએ ‘૧૯૬૨: ધ વૉર ધેટ વૉઝન્ટ’માં લખ્યું છે તે સંદર્ભ સાથે વાત કરીએ.

૧૯૩૮માં ગાંધીજીએ સુભાષચંદ્ર બોઝને (ત્રાગા કરીને) હાંસિયામાં ધકેલી દીધા અને કૉંગ્રેસ છોડવા વિવશ કર્યા. બોઝ એક માત્ર રાજકીય નેતા હતા જે સેનાનું મહત્ત્વ સમજતા હતા. બોઝના ગયા બાદ અને સરદાર પટેલના મૃત્યુ બાદ એક પણ વ્યક્તિ નહોતી જે સેનાના પુનર્ગઠન માટે પ્રેરણા આપી શકે જે આ દેશને દુશ્મનોથી બચાવી શકે.

૧૯૨૮માં જ હકીકતે નહેરુના સેના વિશેના વિચારો સ્પષ્ટ થઈ ગયા હતા જે સ્વતંત્રતા પછી પણ અકબંધ રહ્યા હતા. કેરળમાં પ્રાંતીય પરિષદમાં તેમણે કહેલું: “ભારતને એકેય દિશા તરફથી ખતરો નથી. અને જો ખતરો ઊભો થશે તો પણ આપણે તેમને પહોંચી વળશું.” કદાચ માની લઈએ કે આદર્શવાદી નહેરુ ત્યારે પાકિસ્તાનની સંભવિત રચનાથી અજાણ હોય. પરંતુ જ્યારે પાકિસ્તાનની રચના થઈ ચૂકી હતી ત્યારે?

સ્વતંત્રતા પછી બ્રિટિશ વ્યક્તિ લૅફ્ટ. જનરલ રૉબર્ટ લૉકહાર્ટ ભારતીય સેનાના વડા હતા. તેઓ વડા પ્રધાન નહેરુ આગળ સેના વિશેની યોજના લઈને ગયા. તેમને હતું કે સરકાર આ બાબતે ઉત્સાહ દેખાડશે. સંરક્ષણ નીતિ પર કોઈ દિશાનિર્દેશ આપશે. તેઓ મેજર જનરલ ‘જિક’ રૂદ્રની ઑફિસમાં નિસ્તેજ પાછા ફર્યા. (મેજર જનરલ ‘જિક’ રૂદ્રની આત્મકથામાં પણ આ વાત નોંધાયેલી છે.) તેમને પૂછવામાં આવ્યું ત્યારે તેમણે કહ્યું, “વડા પ્રધાને મારા કાગળ પર એક નજર જ ફેંકી અને ગુસ્સે થઈ ગયા. “રબિશ! રબિશ!” નહેરુ બરાડી ઊઠ્યા હતા. આપણને કોઈ સંરક્ષણ યોજનાની જરૂર નથી. આપણી નીતિ અહિંસાની છે. આપણને સૈન્ય પડકાર નથી (આપણી પર કોઈ આક્રમણ કરવાનું નથી). સેનાને વિખેરી નાખો. આપણી સુરક્ષા જરૂરિયાતો પૂરી કરવા પોલીસ જ પૂરતી છે!” પોલીસથી દેશની સીમાનું રક્ષણ થાય તેવું નહેરુ સમજતા હતા. તેમને વધુ પડતા લાગણીશીલ સમજવા કે મૂર્ખ?
“જિક”ની આત્મકથા અનુસાર, કાશ્મીર જે કંઈ ભારત પાસે બચ્યું તેમાં નહેરુનો કોઈ ફાળો નહોતો, પણ એ બચ્યું હતું સેનાના કારણે. જોકે ૧૯૭૧ના યુદ્ધની જીતના હીરો જનરલ સામ માણેક શૉ મુજબ તો જ્યારે પાકિસ્તાને કબીલાઈઓની મદદથી કાશ્મીર પર આક્રમણ કરી દીધું ત્યારે નહેરુને તેને બચાવવાની ઉતાવળ નહોતી. લેખક પ્રેમશંકર ઝા ‘કાશ્મીર ૧૯૪૭, રાઇવલ વર્ઝન્સ ઑફ હિસ્ટરી’ નામના પુસ્તકમાં જનરલ શૉનો ઇન્ટરવ્યૂ મૂક્યો છે. તેમાં માણેક શૉએ એ સમયનું વર્ણન કરતા કહ્યું હતું, “બપોરના ૨.૩૦ વાગ્યા હતા. જનલર સર રૉય બુચર મારા રૂમમાં દાખલ થયા અને કહ્યું, “એહ, તમે જાવ અને તમારું ટૂથબ્રશ લઈ લે. તમારે વી. પી. મેનન સાથે શ્રીનગર જવાનું છે. ફ્લાઇટ ચાર વાગે ઉડાન ભરશે. “ મેં (શૉએ) પૂછ્યું, “હું શા માટે, સાહેબ?”

બુચરે કહ્યું કે કાશ્મીરની સ્થિતિ ચિંતાજનક છે. શૉ તે વખતે ડિરેક્ટૉરેટ ઑફ મિલિટરી ઑપરેશન્સ હતા. તેઓ સમગ્ર ભારત, પશ્ચિમી સીમા, પંજાબ બધે જ ચાલતાં ઑપરેશન માટે જવાબદાર હતા. કાશ્મીરની પરિસ્થિતિ તેમને ખબર હતી. આજે કૉંગ્રેસ સહિત ઘણા લોકોને મોહમ્મદ અલી ઝીણા માટે પ્રેમ છલકાય જાય છે પરંતુ ઝીણાએ અખંડ ભારતમાં ડાયરેક્ટ ઍક્શન દ્વારાં રમખાણો તો ભડકાવ્યાં જ પરંતુ અલગ પાકિસ્તાન લઈને પણ તેમને ચેન નહોતું પડ્યું.

શૉએ એ ઇન્ટરવ્યૂમાં કહ્યું કે પાકિસ્તાનની સેના, કબીલાઈ લોકો તે વખતે કાશ્મીરમાં રેઇડ કરી રહ્યા હતા, બળાત્કારો કરી રહ્યા હતા. જોકે તે અમારા માટે સારું હતું. મહારાજાની સેનામાં ૫૦ ટકા મુસ્લિમો અને ૫૦ ટકા ડોગરાઓ હતા. મુસ્લિમોએ તે વખતે બળવો કરી દીધો હતો અને પાકિસ્તાની સેના સાથે જોડાઈ ગયા હતા. મહારાજા હરિસિંહને ભારતમાં જોડાવા માટે મનાવવા સરદાર પટેલ અને વી. પી. મેનન ગયા હતા. મહારાજા માની ગયા. સરદાર, મેનન અને જનલર શૉ ફ્લાઇટમાં દિલ્લી પાછા આવી ગયા.

માઉન્ટબેટનની અધ્યક્ષતામાં કેબિનેટની બેઠક મળી રહી હતી. નહેરુ, સરદાર પટેલ, સરદાર બલદેવસિંહ સહિતના પ્રધાનો હાજર હતા. સરદાર બલદેવસિંહ સંરક્ષણ પ્રધાન હતા. માઉન્ટ બેટને મને (માણેક શૉને) પૂછ્યું, “કમ ઑન માણેકજી, (કાશ્મીરમાં) સેનાની શું સ્થિતિ છે?” માણેક શૉએ વિગતો આપીને કહ્યું કે આપણે સેનાને તાબડતોબ ફ્લાઇટમાં કાશ્મીર નહીં મોકલીએ તો આપણે શ્રીનગર ગુમાવી બેસીશું, કારણકે સડક માર્ગે જવામાં દિવસો લાગી જશે અને જો કબીલાઈઓના હાથમાં ઍરપૉર્ટ આવી ગયું તો આપણે સેનાને ફ્લાઇટ દ્વારા પણ નહીં મોકલી શકીએ.”
માણેક શૉએ એ ઇન્ટરવ્યૂમાં કહ્યું હતું, “હંમેશની જેમ નહેરુ સંયુક્ત રાષ્ટ્રો, રશિયા, આફ્રિકા, ઈશ્વર વિશે વાતો કરતા રહ્યા. આખરે સરદાર પટેલે તેમનો પિત્તો ગુમાવ્યો. તેમણે સીધું જ પૂછ્યું, “જવાહરલાલ, તમારે કાશ્મીર જોઈએ છે કે પછી તમે તેને આપી દેવા માગો છો?” તેમણે (નહેરુએ) કહ્યું, “હા, હું કાશ્મીર ઈચ્છું છું.” પટેલે કહ્યું, “તો પછી આદેશ આપો ને.” પણ નહેરુ કંઈ બોલે તે પહેલાં સરદારે જ માણેશ શૉ તરફ ફરીને કહ્યું, “તમને તમારા આદેશ મળી ગયા છે.”

શિવ કુણાલ વર્મા પોતાના ઉપરોક્ત પુસ્તકમાં લખે છે, “જનરલ કરિયપ્પાએ નહેરુને ચીન વિશે ચેતવ્યા હતા કે ભારતની સેના ચીનની સેનાનો સામનો કરી શકે તેવી સક્ષમ નથી. સેના અને વિવિધ સમિતિઓની વારંવારની ચેતવણીઓ છતાં નહેરુએ સેનાને મજબૂત બનાવવા કંઈ કર્યું નહીં…નહેરુને સેના વિશે અણગમો હતો..તેમનો રાજકીય સિદ્ધાંત સેનાના નેતૃત્વની ક્ષમતાને વખાણી પ્રોત્સાહિત કરવાના બદલે તેને ઉતારી પાડવાનો હતો…
ભારતીય સેનાના પહેલા જનરલ નિયુક્ત કરવાના હતા ત્યારનો કિસ્સો પણ જાણીતો છે. આ માટેની બેઠકનું નેતૃત્વ સ્વાભાવિક જ નહેરુએ કર્યું હતું. નહેરુનો શું મત હતો? જાણીને આઘાત લાગશે પણ નહેરુએ કહ્યું હતું કે (સ્વતંત્ર થયા પછી પણ) આપણે ભારતીય સેનાના વડા તરીકે કોઈ ભારતીય અધિકારીના બદલે બ્રિટિશ અધિકારીને નિયુક્ત કરવા જોઈએ કારણકે ભારતીય અધિકારીઓમાં અનુભવની ખામી છે.

ત્યાં હાજર બધા જ લોકોએ નહેરુની વાતનું સમર્થન કર્યું. પરંતુ બેઠકમાં એક સૈન્ય અધિકારી ઊભા થયા અને તેમણે કહ્યું, “આપણી પાસે દેશને આગળ વધારવાનો અનુભવ નથી તો શું વડા પ્રધાન તરીકે પણ કોઈ બ્રિટિશરને નિયુક્ત ન કરવા જોઈએ?” આ અધિકારીની વાતથી બેઠકમાં સોપો પડી ગયો. કાપો તો લોહી ન નીકળે તેવી સ્થિતિ થઈ ગઈ. આ અધિકારીએ કહ્યું, “આપણી પાસે ઘણા લાયક અધિકારીઓ છે.” અને પછી આ અધિકારીએ કરિયપ્પાનું નામ સૂચવ્યું. આ બહાદુર અધિકારી હતા નથુસિંહ રાઠોડ.

જોકે નહેરુને સેના પ્રત્યે આટલો અણગમો કેમ હતો? એક સંભવિત તર્ક એ પણ છે કે બીજા વિશ્વ યુદ્ધ પછી સ્વતંત્ર થયેલા ઘણા દેશોમાં સેનાએ બળવો કરી સત્તા હસ્તગત કરી હતી. જનરલ થિમય્યા પણ નહેરુની સેના તરફની અવગણનાથી દુઃખી હતા. જાહેરમાં નહેરુ થિમય્યાના વખાણ કરતા થાકતા નહોતા, પરંતુ અંદરખાને એવા કાવાદાવા કરતા જે સ્પષ્ટ બતાવતી હતી કે નહેરુને ડર હતો કે થિમય્યા તેમના શત્રુ છે જે ભારતના નિર્વિવાદિત વડા તરીકે તેમને ઉથલાવી શકે છે.

થિમય્યા સેનાના વડા બન્યા પછી જ્યારે પહેલી વાર નહેરુને મળ્યા ત્યારે સામાન્ય રીતે શાંત ‘ટિમ્મી’ (થિમય્યાનું હુલામણું નામ) રોષે ભરાઈ ગયા હતા. તેમણે નૉર્થ ઇસ્ટ ફ્રન્ટિયર ઍજન્સી (જે આજે અરુણાચલ પ્રદેશ તરીકે ઓળખાય છે) સેનાને સોંપવાના નિર્ણયનો વિરોધ કરતા કહ્યું હતું કે સેનાને પૂરતાં સંસાધનો આપ્યા વગર સરહદો આપી દેવી એ નિરર્થક નિર્ણય હતો. તેનાથી ચીનને તક મળી જશે કે હકીકતે ભારત આક્રમણ કરે છે.
થિમય્યાને આ ભૂલ ભારે પડી. થોડા દિવસો પછી તત્કાલીન સંરક્ષણ પ્રધાન કૃષ્ણ મેનન થિમય્યાને મળવા ગયા અને તેમને વડા પ્રધાનનો સીધો સંપર્ક કરવા બદલ ખખડાવી નાખ્યા. દુઃખી થિમય્યાએ તરત જ ત્યાગપત્ર આપી દીધો. થિમય્યાને મનાવવા નહેરુએ ડોળ કર્યો. તેમને બોલાવ્યા. મનાવવા ઉપરછલ્લો પ્રયાસ કર્યો. પણ તેઓ મક્કમ રહ્યા એટલે તેમના ત્યાગપત્રના સમાચાર મિડિયામાં લીક કરવામાં આવ્યા (કૉંગ્રેસનું મિડિયા મેનેજમેન્ટ તે સમયથી જોરદાર હતું) પરંતુ ત્યાગપત્રમાં શું વાત લખેલી છે તે જાહેર ન કરાયું. ન તો મિડિયાએ જાણવા પ્રયાસ કર્યો. સંસદમાં નહેરુએ કહ્યું કે થિમય્યાએ તો નજીવા કારણસર રાજીનામું આપી દીધું છે. ચીન-ભારતના છમકલાં વચ્ચે સેનાના વડાના ત્યાગપત્ર બદલ નહેરુએ તેમને બદનામ પણ કર્યા. હકીકતે કૃષ્ણ મેનનના અપમાનજનક વર્તન દ્વારા નહેરુએ જ થિમય્યાને રાજીનામું આપવા વિવશ કર્યા હતા. સેનાને અનુત્સાહિત કરવાનું પરિણામ એ આવ્યું કે ૧૯૬૨નું ચીન સામેનું યુદ્ધ ભારત હારી ગયું.

અને કદાચ આ આઘાતમાં જ પછી નહેરુનું પણ અવસાન થયું…તેમ મુલાયમસિંહ યાદવ સહિત અનેક લોકો માને છે.

Advertisements