national, politics, sanjog news, vichar valonun

સંવૈધાનિક સંસ્થાઓને નબળી કોણે પાડી?

(વિચાર વલોણું, સંજોગ ન્યૂઝ,તા.૨૯/૪/૧૮)
અચાનક ન્યાયતંત્રના કાળા દિવસો આવી ગયા છે? કે પછી અસહિષ્ણુતા અને એવૉર્ડ વાપસી પછી કૉંગ્રેસ અને ડાબેરીઓનું આ બીજું એક અભિયાન મોદી સરકાર સામે છે? ચાર ન્યાયમૂર્તિઓએ જાહેરમાં મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ દીપક મિશ્ર સામે બળવો પોકારીને દીવાસળી ચાંપવાનું કામ કર્યું હતું ત્યારે તેમાં સામ્યવાદી ડી. રાજાની બળવાખોર ન્યાયમૂર્તિ જે. ચેલમેશ્વર સાથેની મુલાકાતના કારણે સામ્યવાદીઓ આ અભિયાન પાછળ હોવાની શંકા ગયા વગર નથી રહેતી. તે પછી કૉંગ્રેસ અને વિપક્ષોએ મહાભિયોગની દરખાસ્ત માટે નૉટિસ આપી પરંતુ તેની ગુણવત્તાના આધારે રાજ્યસભાના અધ્યક્ષ અને ઉપરાષ્ટ્રપતિ વેંકૈયા નાયડુએ તેને ફગાવી દીધી.
આ મહાભિયોગની દરખાસ્ત પર પૂર્વ વડા પ્રધાન મનમોહનસિંહ, પી. ચિદમ્બરમ્, પૂર્વ કાયદા પ્રધાન અશ્વિની કુમાર, પૂર્વ પેટ્રોલિયમ પ્રધાન વીરપ્પા મોઇલી અને પૂર્વ માહિતી-પ્રસારણ પ્રધાન મનીષ તિવારીએ આ દરખાસ્ત પર સહી કરવાની ના પાડી દીધી! અલબત્ત, સમાચાર માધ્યમોએ યશવંતસિંહાના સમાચાર જેટલા ચગાવ્યા તેટલા આ સમાચારને મહત્ત્વ ન આપ્યું. પરંતુ રિમૉટ કંટ્રૉલ ગણાતા મનમોહને પણ તેના પર સહી કરવાની ના પાડી! એ તો ઠીક, વિપક્ષોમાં પણ તૃણમૂલ, ડીએમકેએ કૉંગ્રેસના આક્ષેપોના પુરાવા માગ્યા.
પરંતુ કૉંગ્રેસના નેતા અને પૂર્વ માનવ સંસાધન વિકાસ પ્રધાન કપિલ સિબલ તો એટલી હદે ગયા કે તેમણે મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિની કૉર્ટનો બહિષ્કાર કરવાની જાહેરાત કરી! કેમ? કદાચ એટલા માટે કારણકે રામમંદિર, પી. ચિદમ્બરમ્ ના પુત્ર કાર્તિ ચિદમ્બરમ્ નો કેસ, અમિત શાહના પુત્ર જય શાહનો માનહાનિનો કેસ સામા પક્ષ વતી, કપિલ સિબલ લડે છે. અને આ બધા કેસ મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ દીપક મિશ્ર પાસે છે. કપિલ સિબલે રામમંદિરનો કેસ ૧૫ જુલાઈ ૨૦૧૯ સુધી મોકૂફ રાખવા અનુરોધ કર્યો હતો. કદાચ તેમને અથવા કૉંગ્રેસને ડર છે કે આ કેસનો ચુકાદો હિન્દુઓ તરફી આવ્યો તો તેનો સીધો ફાયદો ભાજપને લોકસભાની ચૂંટણીમાં થશે.
દીપક મિશ્રના નામે ત્રાસવાદી યાકૂબ મેમણને ફાંસી, દિલ્લીની પેરા મેડિકલ વિદ્યાર્થિની પર બળાત્કાર કેસમાં કડક ચુકાદો, ૨૦૦૮ના બળાત્કારના કેસમાં કડક ચુકાદો, સિનેમા હૉલમાં રાષ્ટ્રગીત વગાડવાનો ચુકાદો બોલે છે. આના કારણે એક દલીલ એવી પણ થાય છે કે કૉંગ્રેસ અને સાથી પક્ષોની મતબૅંક પર અસર પડતી હોવાથી તેઓ આટલી હદે ઉકળી ઉઠ્યા છે.
આ કપિલ સિબલે ન્યાયમૂર્તિ રામાસ્વામીની સામે ભ્રષ્ટાચારના આક્ષેપો માટે મહાભિયોગ વખતે તેમનો જોરદાર બચાવ કર્યો હતો. ન્યાયમૂર્તિ સૌમિત્ર સેનના મહાભિયોગ વખતે તેઓ ૨૦૧૦માં એમ કહેતા હતા કે રાજકારણીઓએ ન્યાયાધીશોના મહાભિયોગમાં પડવું જ ન જોઈએ!
ન્યાયમૂર્તિ લોયાના મૃત્યુ કેસમાં ઈચ્છિત ચુકાદો ન આવે કે ૨૦૦૨ના નરોડા પાટિયા કેસમાં ઈચ્છિત ચુકાદો ન આવે એટલે ન્યાયતંત્રના કાળા દિવસો આવી ગયા તેવી બૂમરાણ મચાવવી કેટલી હદે વાજબી? અને એમ જોવા જાવ તો ખરેખર ન્યાયતંત્ર, સંસદ કે સરકારી સંસ્થાઓની સ્વાયત્તતા સૌથી વધુ ક્યારે ખતરામાં હતી? અને કોના થકી?
પ્રથમ વડા પ્રધાન નહેરુ ઘણી વાર ફરિયાદ કરતા કે ન્યાયાધીશો તેમના ‘આઇવરી ટાવર’માં રહે છે અને તેથી તેઓ બહુ રૂઢિચુસ્ત છે. ૨૭ ફેબ્રુઆરી ૧૯૬૭ના રોજ પહેલી વાર સરકાર અને ન્યાયતંત્ર વચ્ચે સંઘર્ષ થયો. ગોલકનાથ કેસ તરીકે જાણીતા કેસમાં મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ કે. સુબ્બા રાવે છ વિરુદ્ધ પાંચની બહુમતીથી સરકારને મૂળભૂત અધિકારોમાં ચેડા કરતા અટકાવી દીધી હતી.
૧૯૬૯માં અજિતનાથ રે (એ.એન.રે)ને ઈન્દિરા ગાંધી સરકારે ત્રણ સિનિયર જજોને બાકાત રાખીને તેમનાથી જુનિયર હોવા છતાં મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ બનાવ્યા હતા. એ. એન. રે વિશે એવું કહેવાય છે કે તેઓ ઈન્દિરા ગાંધી કે તેમના સલાહકારોને ટેલિફૉન કરી કરીને નાનાનાના કેસોમાં પણ તેમનો અભિપ્રાય માગી તે મુજબ ચાલતા.
જે ન્યાયમૂર્તિઓ એ. એન. રે કરતાં સિનિયર હતા તેમાં એક હતા ન્યાયમૂર્તિ જયંતિ મણિલાલ શેલત. તેમની નિવૃત્તિને આડે એક મહિનો જ બાકી હતો તેથી કદાચ એમ બહાનું કાઢી શકાય કે તેમની નિમણૂક એક મહિના માટે જ શા માટે કરવી? પરંતુ ન્યાયમૂર્તિ કાવદૂર સદાનંદ હેગડેની નિવૃત્તિમાં હજુ બે વર્ષ બાકી હતાં. ઈન્દિરાની ચૂંટણીને પડકારતી એક અરજી તેમની કૉર્ટમાં અનિર્ણિત હતી. તેમને જણાયું હતું કે ઈન્દિરા ગાંધીએ જે સોગંદનામું કર્યું છે તે ખોટું છે. આથી તેમણે તો ઉલટું ઈન્દિરાને મદદ કરવા પ્રયાસ કર્યો, પરંતુ ઈન્દિરાના ચમચાઓને લાગ્યું કે તેઓ ઈન્દિરાની વિરુદ્ધ છે. આથી તેમને મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ ન બનાવાયા. અમરનાથ ગ્રોવરે પોતાની સિનિયૉરિટી છતાં એ. એન. રેને મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ બનાવાયા તેના વિરોધમાં રાજીનામું આપી દીધું હતું!
જે ન્યાયાધીશોને પાછળ રાખીને એ. એન. રે મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ બન્યા હતા, તેમણે કહ્યું હતું કે સંસદ બંધારણના મૂળભૂત માળખામાં ફેરફાર ન કરી શકે. એ. એન. રે આ ન્યાયાધીશો સાથે અસંમત અને સરકાર સાથે સંમત હતા. આ ચુકાદાના કારણે ઈન્દિરા ગાંધીને બંધારણમાં ફેરફાર (ખરેખર તો ચેડા) કરવાની છૂટ મળી ગઈ. આ ફેરફાર ૪૨મો સુધારો ગણાય છે જેમાં આમુખથી માંડીને ઘણી કલમોમાં ફેરફાર કરી નખાયા. ચૂંટણીના વિવાદો કૉર્ટના અધિકારક્ષેત્રથી બહાર રખાયા. રાજ્ય સરકારો સામે કેન્દ્ર સરકારની સત્તા વધી ગઈ. ન્યાયતંત્ર સામે સંસદની સત્તા વધી ગઈ. બંધારણના આમુખમાં સેક્યુલર અને સૉશિયલિસ્ટ શબ્દો ઉમેરાયા. તેમ છતાં ઈન્દિરા ગાંધી પછીની કોઈ પણ સરકારે આ ફેરફારો પાછા ખેંચ્યા નથી.
કટોકટી કાળમાં વિરોધીઓને ઈન્દિરા ગાંધીના આદેશથી પોલીસ પકડી પકડીને જેલમાં પૂરી દેતી હતી. તેથી પોતાના લોકોની ભાળ મેળવવા માટે થયેલા હેબિયસ કૉર્પસ કેસમાં સરકાર વિરુદ્ધ વલણ લેનાર હંસરાજ (એચ. આર.) ખન્ના સૌથી સિનિયર હોવા છતાં ઈન્દિરા ગાંધી સરકારે તેમને મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ બનાવ્યા નહોતા.
કૉંગ્રેસે ઈન્દિરા ગાંધીના કટોકટી કાળમાં રાજ્યો કરતાં વધુ સત્તા કેન્દ્ર સરકારને આપી દીધી લોકતંત્રને નબળું પાડ્યું. તેણે રાષ્ટ્રપતિ શાસન લાદ્યાં, રાજ્યપાલોની મદદથી સરકારો ઉથલાવી, પક્ષપલ્ટાને પ્રોત્સાહન આપી લોકતંત્રને નબળું પાડવા કોશિશ કરી તેટલી કોઈ પક્ષે કરી નથી. ગુજરાતમાં માત્ર વિધાનસભામાં કૉંગ્રસના સભ્યોએ તોફાન કર્યું તેના પર રાજ્યપાલ કૃષ્ણપાલ સિંહે રાજ્યમાં કાયદા અને વ્યવસ્થાની પરિસ્થિતિ નબળી પડી ગઈ હોવાનો રિપૉર્ટ કર્યો હતો અને વિધાનસભાને સુષુપ્ત અવસ્થામાં મૂકાવી દીધી હતી! કૉંગ્રેસ પ્રમુખ સીતારામ કેસરી સાથે વાત કરી આ જ રાજ્યપાલે ૧૯૯૭માં શંકરસિંહ વાઘેલાને બહુમતી પૂરવાર કરવા સાત દિવસનો સારો એવો સમયગાળો સામેથી આપ્યો હતો જેથી તેમને ધારાસભ્યોની ખરીદી-વેચાણ માટે સમય મળી રહે!
૧૯૮૯ની ચૂંટણીમાં હારી ગયા પછી લોકસભાના વિસર્જનની પ્રક્રિયામાં રાજીવ ગાંધી વિલંબ કરી રહ્યા હતા. તે વખતે એવી અફવા પ્રસરી કે અજિતસિંહ હરિયાણા અને પશ્ચિમ ઉત્તર પ્રદેશથી ખેડૂતોનો મોરચો કાઢી દિલ્લી આવી રહ્યા છે જેથી રાજીવ પર લોકસભાના વિસર્જન માટે દબાણ કરી શકાય. તે વખતે દિલ્લીના ઉપરાજ્યપાલ રોમેશ ભંડારીએ સેના બોલાવી હતી! જોકે તેઓ તેમના પ્રયાસમાં નિષ્ફળ રહ્યા હતા. આ વાત ભંડારીએ તેમની આત્મકથામાં નોંધી છે.
સંવૈધાનિક સંસ્થાઓની સ્વાયત્તતા પર પણ સૌથી વધુ તરાપ કૉંગ્રેસે જ મારી હતી. આકાશવાણી અને દૂરદર્શન માત્ર નહેરુ, ઈન્દિરા અને રાજીવ દર્શન બનીને રહી ગયાં. મોરારજી દેસાઈની જનસંઘ અને અન્ય વિપક્ષો સાથેની સરકાર વખતે સંચાર માધ્યમોની સ્વાયત્તતા માટે એક સમિતિ જ્યૉર્જ વર્ગીઝના નેતૃત્વમાં બનાવાઈ હતી. ‘જનસત્તા’ હિન્દીના પૂર્વ તંત્રી સ્વ. પ્રભાષ જોશીએ પોતાના ‘જબ તોપ મુકાબિલ હો’ પુસ્તકમાં લખ્યું છે કે “આ સમિતિએ અધ્યયન કર્યું, સૂચનો પણ કર્યાં, પરંતુ દૂરદર્શન અને આકાશવાણી જેવાં માધ્યમ સ્વાયત્ત અને સ્વતંત્ર થઈ જાય તેવું કૉંગ્રેસ ક્યારેય ઈચ્છતી નહોતી. અઢી વર્ષમાં જનતા સરકારનું પતન થઈ ગયું અને ઈન્દિરા ગાંધી સત્તામાં પાછાં ફર્યાં. તેમની હત્યા પછી પાંચ વર્ષ સુધી (રાજીવ ગાંધીના નેતૃત્વમાં) કૉંગ્રેસની સરકાર રહી. દૂરદર્શન પર સતત અને વારંવાર ઈન્દિરા ગાંધીનું શબ દેખાડી દેખાડીને અને તેમની શહીદીને તેમના દીકરા રાજીવ ગાંધી માટે સહાનુભૂતિ તેમજ મતોમાં પરિવર્તિત કરવામાં દૂરદર્શન અને આકાશવાણીની મોટી ભૂમિકા રહી.
૧૯૯૦માં જ્યારે વી. પી. સિંહના જનતા દળની સરકાર બની ત્યારે પ્રસાર ભારતીનો ખરડો પસાર થયો. પરંતુ તેના પર રાષ્ટ્રપતિના હસ્તાક્ષર થાય અને સરકારી અધિસૂચનાથી તે અમલમાં આવે તે પહેલાં તે સરકાર પણ જતી રહી. કેટલાક સમય સુધી ચંદ્રશેખરની કૉંગ્રેસના ટેકા સાથેની સરકાર રહી. તે પછી નરસિંહરાવની કૉંગ્રેસ સરકારે પણ આ ખરડાને કાયદો બનાવવાની કોશિશ ન કરી. દેવેગોવડા અને ગુજરાલ સરકારમાં માહિતી-પ્રસારણ પ્રધાન જયપાલ રેડ્ડી અને ગુજરાલે પોતે પ્રસાર ભારતીને પુનર્જીવિત કરવામાં રૂચિ લીધી. ત્યારે પણ રાજ્યસભામાં કૉંગ્રેસની બહુમતી હતી અને તે સ્વાયત્તતા વિરુદ્ધ હતી. આથી નવો ખરડો સંસદમાં પસાર થઈ શકે તેમ નહોતો. આથી ગુજરાલ સરકારે જૂના ખરડામાં કેટલાક સુધારા કર્યા અને વટહુકમ બહાર પડ્યો. આ રીતે પ્રસાર ભારતી બૉર્ડની રચના થઈ.
પ્રભાષ જોશી લખે છે કે આ બૉર્ડમાં ગુજરાલના મિત્રો અને વામપંથીઓની બોલબાલા હતી. આમ છતાં પહેલી વાર ચૂંટણીમાં દૂરદર્શન અને આકાશવાણીએ પ્રમાણમાં સ્વાયત્તતા દાખવી અને સ્વતંત્ર રીતે કામ કર્યું.
૨૦૦૬માં યુપીએ સરકાર વખતે વિદેશ સચિવની નિમણૂક વખતે મનમોહનસિંહના માનીતા શિવશંકર મેનનની પસંદગી ૧૨ વરિષ્ઠ અધિકારીઓને અવગણીને કરાઈ હતી. કે. કે. પૉલ પછી કિરણ બેદી દિલ્લી પોલીસ કમિશનર બને તેમ હતાં, પરંતુ કિરણ બેદીને બ્યુરો ઑફ પોલીસ રિસર્ચ એન્ડ ડેવલપમેન્ટ ઑર્ગેનાઇઝેશનનાં વડાં તરીકે સાઇડલાઇન કરી દેવાયાં. તેમના બદલે તેમનાથી બે બૅચ જુનિયર વાય. એસ. દડવાલની પસંદગી કરાઈ હતી. ૨૦૧૩માં ઇન્ટેલિજન્સ બ્યુરોના વડા તરીકે યશોવર્ધન આઝાદથી એક બૅચ જુનિયર એવા સૈયદ આસીફ ઇબ્રાહિમની પસંદગી કરાઈ હતી.
વર્ષ ૨૦૧૩માં કૉલસા કૌભાંડની સુનાવણી સુપ્રીમ કૉર્ટમાં ચાલી રહી હતી. અને તે વખતે કેન્દ્રમાં કૉંગ્રેસની સરકાર ચાલી રહી હતી. સુપ્રીમના ન્યાયમૂર્તિ આર. એમ. લોઢાએ તે વખતે સીબીઆઈને પાંજરામાં પૂરાયેલો પોપટ અને ‘માસ્ટર્સ વૉઇસ’ કહી હતી. સીબીઆઈની તપાસ સરકારની સૂચના મુજબ થતી હોવાના આક્ષેપો ઘણા સમયથી વિપક્ષો કહી રહ્યા હતા, તેને આ અનુમોદન હતું. ૧૯ માર્ચ ૨૦૧૩ના રોજ ડીએમકેએ કેન્દ્રમાં કૉગ્રેસના ગઠબંધનવાળી સરકારને ટેકો પાછો ખેંચ્યો અને તેના બે દિવસમાં જ ડીએમકેના વડા કરુણાનીધિના વડા એમ. કે. સ્ટાલિનના ઘરે સીબીઆઈએ દરોડા પાડ્યા હતા!
ભારતના વડા પ્રધાન મનમોહનસિંહ અમેરિકા હતા ત્યારે સરકારમાં કોઈ જવાબદારી પણ ન ધરાવતા રાહુલ ગાંધીએ સરકારે લાવેલો એક ખરડો પત્રકાર પરિષદમાં ફાડીને ફેંકી દીધો હતો.તે ગેરબંધારણીય પગલું હતુ઼ જ પણ સાથે પોતાના પક્ષના જ વડા પ્રધાનની કૉંગ્રેસને અને દેશને પોતાની જાગીર માનતા ગાંધી પરિવારને મન કેટલી કિંમત છે તે સાબિત થયું હતું.
હવે મા-દીકરા સોનિયા અને રાહુલ ગાંધી સંવિધાન બચાવો કે લોકતંત્ર બચાવો રેલી યોજે ત્યારે કેટલું હાસ્યાસ્પદ લાગે!

Advertisements
politics

પક્ષાંતર, રાજ્યપાલો-કલમ ૩૫૬નો દુરુપયોગ: આ અનીતિઓની જનક કૉંગ્રેસ જ છે

અત્યારે ચારે કોર વિપક્ષો તૂટી રહ્યા છે. પક્ષપલટા થઈ રહ્યા છે. પરમ દિવસે અને ગઈ કાલે ગુજરાત કૉંગ્રેસમાંથી કુલ છ ધારાસભ્યોનાં રાજીનામાં પડ્યાં. તેમાંથી ત્રણ- બળવંતસિંહ રાજપૂત, તેજશ્રીબહેન પટેલ અને પી. આઈ. પટેલ ભાજપમાં જોડાઈ ગયા. તેનાથી રાજ્યસભાની ચૂંટણીમાં અહમદ પટેલની જીત પર પ્રશ્નાર્થ મૂકાઈ ગયો છે. વિધાનસભાની ચૂંટણીનાં સમીકરણો પણ બદલાઈ ગયાં છે.  હજુ બીજાં ચૌદેક ધારાસભ્યો કૉંગ્રેસ છોડે તેવી શક્યતા છે. બીજી તરફ ઉત્તર પ્રદેશમાં સમાજવાદી પક્ષના બે અને બહુજન સમાજવાદી પક્ષના એક વિધાન પરિષદ સભ્યોએ રાજીનામાં આપ્યાં છે.

આના સંદર્ભમાં ભાજપની તડજોડની રાજનીતિ ચર્ચામાં રહે તે સ્વાભાવિક છે. ભારતમાં રામ-રાવણનું યુદ્ધ પણ લડાય અને મહાભારતનું યુદ્ધ પણ લડાય. રામ-રાવણનું યુદ્ધ પ્રમાણમાં યુદ્ધના નીતિનિયમ મુજબ લડાયું હતું અને મહાભારતમાં કૌરવોએ નાનપણથી મામા શકુનિની ચડામણીથી અને શાસક ધૃતરાષ્ટ્રના આંખ આડા કાનની નીતિ (આમેય તેમની આંખો તો દૃષ્ટિવિહીન જ હતી ને)થી પાંડવો પર અનેકાનેક અત્યાચારો કર્યા. યુદ્ધમાં પણ નીતિનિયમો નેવે મૂકાયા. પરિણામે છેવટે કૃષ્ણએ સારથિ તરીકે શઠમ્ પ્રતિ શાઠ્યમ્ ની નીતિ ન અપનાવી હોત તો મહાભારતનું યુદ્ધ પાંડવો જીતત ખરા એ પ્રશ્ન છે. આથી એ ધ્યાનમાં લેવું જરૂરી છે કે આ તડજોડની રાજનીતિ ભારતમાં ક્યારથી શરૂ થઈ?

અહીં કૃષ્ણ કે પાંડવો સાથે ભાજપની સરખામણીનો કોઈ પ્રશ્ન નથી, પરંતુ એક વાત ચોક્કસ છે કે ભારતની સ્વતંત્રતાથી ૨૦૧૪ સુધી સાઇઠ કરતાં વધુ વર્ષ શાસન કરનાર કૉંગ્રેસે રમતના જે નિયમો ચાતર્યા, નક્કી કર્યા તે જ નિયમો પર હવે ભાજપ રમી રહ્યો છે. પક્ષપલ્ટાનો ખેલ ક્યારથી શરૂ થયો હતો ખબર છે? સ્વતંત્રતા પછી તુર્ત જ!

સૌથી શરૂઆતમાં પક્ષાંતર કરનારાઓમાં ત્રણ નામો આવે છે- ટી. પ્રકાશમ્, અશોક મહેતા અને આચાર્ય રઘુવીર. સ્વતંત્રતા પહેલાં અંગ્રેજોના શાસનમાં આંશિક સ્વરાજ હેઠળ ચૂંટણીઓ થઈ હતી તેમાં ટી. પ્રકાશમ્ કૉંગ્રેસની ટિકિટ પર મદ્રાસ પ્રેસિડેન્સી (વર્તમાન તમિલનાડુ, આંધ્ર તથા તેલંગણા)ના મુખ્યપ્રધાન બન્યા હતા. તેમણે વંચિતો માટે અનેક આર્થિક યોજનાઓ લાગુ કરી હતી. આથી તેમની સામે અવિશ્વાસનો પ્રસ્તાવ લાવવામાં આવ્યો. તેમાં તેમનો પરાજય થયો અને તેમણે પ્રજા પક્ષ રચ્યો.

અશોક મહેતા ભાવનગરના સમાજવાદી પક્ષના નેતા હતા. સમાજવાદી પક્ષ તેમજ કિસાન મજદૂર પક્ષ એ બંને પક્ષો પ્રજા સમાજવાદી પક્ષ (પીએસપી)માં વિલીન થયા તેથી તેઓ તેમાં જોડાયા. આ જ રીતે શ્યામાપ્રસાદ મુખર્જી પણ ધારાસભાનો બહિષ્કાર કરવાના કૉંગ્રેસના નિર્ણયના વિરોધમાં પહેલાં હિન્દુ મહાસભામાં જોડાયા. તે પછી નહેરુ સરકારમાં જોડાયા પરંતુ નહેરુની કાશ્મીર નીતિ અને હિન્દુઓને ખોળ અને મુસ્લિમોને ગોળ નીતિના વિરોધમાં ભારતીય જનસંઘની સ્થાપના કરી.

સ્વતંત્રતા પૂર્વે એક હિન્દુવાદી વિદ્વાન નેતા આચાર્ય રઘુવીર હતા. તેઓ ભાષાવિદ અને પાકા રાષ્ટ્રવાદી હતા. તેઓ કૉંગ્રેસમાં હતા. એપ્રિલ ૧૯૫૨થી એપ્રિલ ૧૯૬૨ એમ દસ વર્ષ તેઓ રાજ્યસભાના સભ્ય રહ્યા. તેઓ ભારતીય બંધારણ સભાના સભ્ય પણ હતા. તેમણે પંજાબ વિશ્વ વિદ્યાલય દ્વારા ભારતીય ભાષાઓની ઉપેક્ષાનો વિરોધ કર્યો હતો. ઉપરાંત દેશમાં દસમા ધોરણ સુધી ભારતીય ભાષાઓમાં શિક્ષણ નહોતું અપાતું તેનો પણ વિરોધ કર્યો હતો. ભારતના પ્રથમ રાષ્ટ્રપતિ ડૉ. રાજેન્દ્રપ્રસાદ તેમના મોટા પ્રશંસક હતા. તેમણે હિન્દુઓની રક્ષા માટે હિન્દુ રક્ષક સંઘ બનાવેલો. રાજ્યસભાના સભ્ય તરીકે તેમણે ભારતની વિદેશ નીતિનું પ્રારૂપ પણ ઘડ્યું.

નહેરુજીની ચીન સંદર્ભે રાષ્ટ્રહિતની ભારે ઉપેક્ષાથી વ્યથિત થઈને તેમણે કૉંગ્રેસમાંથી ત્યાગપત્ર આપ્યો અને ડિસેમ્બર ૧૯૬૨માં તેઓ ભારતીય જનસંઘ (આજનો ભાજપ)ના અધ્યક્ષ બન્યા.

આ જ રીતે નહેરુજીની ચીન સંદર્ભે નીતિથી વ્યથિત થઈ મધ્યપ્રદેશના રાષ્ટ્રવાદી નેતા ડી. પી. મિશ્ર (દ્વારકાપ્રસાદ મિશ્ર)એ પણ કૉંગ્રેસ છોડેલી. તેમણે તો ત્યાં સુધી ભવિષ્યવાણી કરેલી કે નહેરુજીની નીતિઓના કારણે ભવિષ્યમાં ચીન અને પાકિસ્તાન ભારત પર હુમલા કરશે. દુર્ભાગ્યે આ આગાહી સાચી પડી. તેઓ પહેલાં જનસંઘ અને બાદમાં પ્રજા સમાજવાદી પક્ષમાં જોડાયા હતા. બાર વર્ષ તેઓ કૉંગ્રેસથી દૂર રહ્યા. પરંતુ ઈન્દિરા ગાંધી સાથે તેમને સારું બનતું. આથી ઈન્દિરાના હાથમાં કૉંગ્રેસ આવી ત્યારે તેઓ પાછા ફર્યા અને મધ્યપ્રદેશના મુખ્યપ્રધાન બન્યા. ૧૯૬૩માં તેઓ જ્યારે મધ્યપ્રદેશના મુ.પ્ર. બન્યા ત્યારે કૉંગ્રેસ પાસે ૧૪૨ બેઠક હતી. તે વખતે પ્રજા સમાજવાદી પક્ષના ચોવીસ ધારાસભ્યો પક્ષાંતર કરીને કૉંગ્રેસમાં જોડાઈ ગયા હતા. સામૂહિક પક્ષાંતરનું કદાચ તે પહેલું ઉદાહરણ હતું.

૧૯૬૭ના વર્ષ સુધીમાં લોકો કૉંગ્રેસની નીતિઓના કારણે કંટાળવા લાગ્યા હતા. આ વર્ષથી દેશમાં અનેક રાજ્યોમાં બિનકૉંગ્રેસી સરકારો આવવા લાગી. કુલ નવ રાજ્યોમાં કૉંગ્રેસે સત્તા ગુમાવી હતી. તે સાથે જ કૉંગ્રેસ દ્વારા પક્ષાંતરનો શસ્ત્ર તરીકે ઉપયોગ કરી અનીતિપૂર્વક સત્તા કબજે કરવાનો ખેલ શરૂ થયો.

પંજાબમાં અકાલી દળ અને જનસંઘે મિશ્ર સરકાર રચેલી તો કૉંગ્રેસે અકાલીઓને તોડ્યા અને તેમને સમર્થન દઈ સરકાર બનાવી હતી. હરિયાણામાં પણ આ જ ખેલ ભજવાયો. એમાં એક ઉદાહરણ તો બહુ વિચિત્ર બન્યું. ગયા લાલ નામના એક ધારાસભ્યએ તો એક પખવાડિયામાં જ ત્રણ વાર પક્ષપલ્ટો કર્યો. તેના પરથી જ ‘આયારામ ગયારામ’ની કહેવત શરૂ થઈ.

એક અંદાજ પ્રમાણે ૧૯૬૭થી ૧૯૭૧ સુધી સંસદમાં કુલ ૧૪૨ અને રાજ્યોમાં કુલ ૧૯૬૯ પક્ષાંતર થયા. તે સમયે ૩૨ સરકારોનું પતન થયું હતું. ૨૧૨ નેતાઓ જેમણે પક્ષાંતર કર્યું તેમને સીધી મંત્રીપદની ભેટ મળી હતી! (અત્યારે કયા મોઢે કૉંગ્રેસ ભાજપ પર લોભલાલચ કે ધાકધમકીનો આક્ષેપ ગુજરાત સંદર્ભે કે બીજા કોઈ પણ રાજ્ય સંદર્ભે કરી શકે?)

અરે! કેન્દ્રમાં ઈન્દિરા ગાંધીનું જૂથ પણ લઘુમતીમાં આવી ગયેલું કારણકે કામરાજ, મોરારજી દેસાઈ અને અન્ય રાષ્ટ્રવાદી કૉંગ્રેસીઓ તેમની વિરુદ્ધ હતા. તેમણે ઈન્દિરાને કૉંગ્રેસમાંથી હાંકી કાઢેલાં. સ્વતંત્રતાના આંદોલનમાં ભાગ ન લેનાર, ચીન સામેના યુદ્ધમાં સંદિગ્ધ ભૂમિકા ભજવનાર અને કૉંગ્રેસથી સાવ વિપરીત વિચારસરણીવાળા  સામ્યવાદી પક્ષો- સીપીઆઈ અને સીપીઆઈ(એમ) તેમજ જાતિવાદી-પ્રભુ શ્રી રામ વિરોધી ડીએમકેની સાથે સગવડિયું ગઠબંધન કરીને ઈન્દિરા ગાંધી સત્તામાં ટકી રહ્યાં. આના કારણે જ પછી ઇતિહાસ હોય કે શિક્ષણ જગત, કે પછી સરકારી મિડિયા, બધે જ સામ્યવાદીઓ ઘૂસી ગયા.

કૉંગ્રેસમાં ભાગલા બાદ ઈન્દિરા માટે ૧૯૭૧માં વિજય મેળવવો બહુ જ પ્રતિષ્ઠાનો વિષય બની ગયો હતો. તે તેમણે મેળવ્યો પણ ખરો, પરંતુ કઈ રીતે? અનીતિપૂર્વક. તેમની સામે હારેલા ઉમેદવાર રાજ નારાયણે અલ્હાબાદ ઉચ્ચ ન્યાયાલયમાં અરજી કરી અને તેમાં તેઓ જીતી ગયાં. ન્યાયાધીશે સ્પષ્ટ અવલોકન કર્યું કે ઈન્દિરાએ એક સરકારી કર્મચારી યશપાલ કપૂરને તેમના પૉલિટિકલ એજન્ટ રાખ્યા હતા અને પોતાના અંગત ચૂંટણી સંબંધી કામ માટે સરકારી અધિકારીઓનો ઉપયોગ કર્યો હતો. ન્યાયાધીશે તેમને છ વર્ષ માટે ગેરલાયક ઠરાવ્યા, અને કોઈ પણ બંધારણીય પદ પર તેઓ રહી શકે તેમ નહોતાં. તેથી તેમણે બીજા જ દિવસે કટોકટી લાદી દીધી!

૧૯૭૭માં કૉંગ્રેસ અર્થાત્ ઈન્દિરા સત્તા બહાર થયાં તો જનતા પક્ષમાં આંતરવિરોધ તો હતો જ (આંતરવિરોધ હોય તો જ પક્ષ તૂટે, અત્યારે ગુજરાત કૉંગ્રેસ પણ આંતરવિરોધના કારણે તૂટી રહી છે) પરંતુ તેને તોડવામાં ઈન્દિરા ગાંધી અને પડદા પાછળ ઉદ્યોગપતિ ધીરુભાઈ અંબાણીની મોટી ભૂમિકા હોવાનું કહેવાય છે કારણકે જનતા પક્ષની સરકાર ઉદ્યોગપતિઓ વિરુદ્ધ હતી. આથી ૧૯૭૯માં જ્યારે ઈન્દિરા ગાંધી ફરીથી સત્તામાં પાછા ફર્યાં ત્યારે ધીરુભાઈએ તેની પાર્ટી આપેલી અને ઈન્દિરાજી તેમાં હાજર પણ રહ્યાં હતાં. (અને એ ઈન્દિરાના પૌત્ર રાહુલ ગાંધી નરેન્દ્ર મોદીને અદાણી-અંબાણીના એજન્ટ કહે તે કથરોટ કુંડાને જોઈ હસે તેવો ઘાટ જ કહેવાય ને.)

બિનકૉંગ્રેસી સરકાર રચાય ત્યારે તેને તોડી, તેમાંથી નવો પક્ષ બનાવી તેને ટેકો આપી સરકાર બનાવવી અને તે એક વર્ષ સુધી ચલાવવી. પછી કોઈ ને કોઈ બહાને ટેકો પાછો ખેંચી લેવો અને ચૂંટણી આવે તેવું કરવું. કૉંગ્રેસની આ નીતિ ૧૯૭૯થી ચાલી આવે છે, જેનું પુનરાવર્તન ૧૯૯૦માં, ૧૯૯૬, ૧૯૯૭માં કેન્દ્રસ્તરે જોવા મળ્યું. ૧૯૭૯માં તો ચરણસિંહની સરકાર માત્ર ૨૪ દિવસ જ ચાલેલી. ચરણસિંહને સંસદમાં બહુમતી પણ પૂરવાર કરવા નહોતી દીધી! ઈન્દિરાએ માગણી કરી હતી કે ચરણસિંહ તેમની સામે કાર્યવાહી માટે રચાયેલાં વિશેષ ન્યાયાલયો બંધ કરી દે, પણ ચરણસિંહે તે માગણી માની નહીં અને પરિણામે કૉંગ્રેસે ટેકો પાછો ખેંચી લીધો. ૧૯૮૯માં વી. પી. સિંહની બિનકૉંગ્રેસી સરકાર રચાઈ. ૧૯૯૦માં ચંદ્રશેખરે વી. પી. સિંહની સરકાર પાડી દીધી. તે વખતે તેમને ધીરુભાઈ અંબાણી અને જયંત મલ્હોત્રા જેવા ઉદ્યોગપતિઓનું પીઠબળ હોવાની ચર્ચા હતી. ૧૯૯૧માં રાજીવ ગાંધીએ પોતાની જાસૂસી કરવાના આરોપસર ચંદ્રેશેખરને ટેકો પાછો ખેંચી લીધો હતો. અને આમ ફરી એક વાર કૉંગ્રેસે એક વર્ષમાં જ સરકાર ઉથલાવી.

૧૯૯૬માં તો દેવેગોવડાને હટાવીને નવા વડા પ્રધાન બનાવીને કૉંગ્રેસે સંતોષ માની લીધો પરંતુ તેને પણ એક જ વર્ષ ટકાવ્યા. તે પછી ઈન્દ્રકુમાર ગુજરાલ વડા પ્રધાન બન્યા. રાજીવ ગાંધીની હત્યા અંગે જૈન કમિશનનો રિપોર્ટ આવ્યો જેમાં ડીએમકેના નેતાઓ એલટીટીઇનો ટેકો લેતા હોવાની વાત હતી. (આ ડીએમકેનો ઈન્દિરા ગાંધીએ ૧૯૬૯માં ટેકો લીધો હતો અને સોનિયા ગાંધીની કઠપૂતળી જેવી યુપીએ સરકારે ટેકો લીધો હતો અને ૨-જી સ્પેક્ટ્રમ કૌભાંડ પણ ડીએમકેના લીધે થયું.) કૉંગ્રેસે જીદ પકડી કે ગુજરાલ તેમના મંત્રીમંડળમાંથી ડીએમકેના ત્રણ પ્રધાનોને કાઢી મૂકે. ગુજરાલે ના પાડી અને કૉંગ્રેસે ટેકો પાછો ખેંચી લીધો. આમ, સરકાર ગઈ. પરંતુ ૧૯૭૯માં ચરણસિંહને ટેકો પાછો ખેંચ્યા પછી કૉંગ્રેસનું સત્તામાં પુનરાગમન થયું હતું. ૧૯૯૧માં ચંદ્રશેખરને ટેકો પાછો ખેંચ્યા પછી ચૂંટણીમાં રાજીવની હત્યા ન થઈ હોત તો કૉંગ્રેસનું પુનરાગમન થયું હોત કે કેમ તે પ્રશ્ન છે કારણકે ત્યારે રામજન્મભૂમિ આંદોલનના કારણે સમગ્ર ભારતમાં હિન્દુત્વનું પ્રચંડ મોજું હતું તેથી ભાજપને એકલા હાથે સત્તા મળે તેવી ભરપૂર શક્યતા હતી. તેમ છતાં રાજીવની હત્યાની સહાનુભૂતિ છતાં નરસિંહ રાવની કૉંગ્રેસ સરકાર પાસે બહુમતી તો નહોતી જ. અને ૧૯૯૩માં અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવ વખતે નરસિંહ રાવ સરકારે ઝારખંડ મુક્તિ મોરચાના શિબુ સોરેન સહિતના સાંસદોને લાખો રૂપિયા દઈને ખરીદ્યા હોવાના તે વખતે આક્ષેપો થયા હતા. પરંતુ ૧૯૯૭માં ગુજરાલ સરકારને ટેકો પાછો ખેંચ્યા પછી ૧૯૯૮ની ચૂંટણીમાં કૉંગ્રેસની કારી ન ફાવી અને તેણે સત્તા ગુમાવી.

આ જ પરિદૃશ્ય ગુજરાતમાં પણ રચાયેલું. ૧૯૯૫માં ભાજપ પહેલી વાર એકલા હાથે સત્તામાં આવેલો, પરંતુ શરૂઆતથી જ તેમાં સત્તાની સાઠમારી ચાલુ થઈ ગઈ. શંકરસિંહ વાઘેલાએ બળવો કર્યો. (તે વખતે કૉંગ્રેસે જ તેમને પડદા પાછળ ટેકો આપેલો. મુખ્યપ્રધાન દિગ્વિજયસિંહે મધ્ય પ્રદેશના ખજૂરાહોમાં સુવિધાઓ આપેલી. હવે એ જ શંકરસિંહ કૉંગ્રેસને નડે છે! લાઇફ ઇઝ અ ફૂલ સર્કલ) સમાધાન પણ થયું. તે વખતે કેશુભાઈ પટેલને હટાવી સુરેશ મહેતાને મુખ્યપ્રધાન બનાવાયા. પરંતુ તે સમયે કૉંગ્રેસના શક્તિસિંહ ગોહિલ સહિતના ધારાસભ્યોએ વિધાનસભામાં માઇક-કાગળ ફેંકાયા. રાજ્યપાલ કૃષ્ણપાલ સિંહ કૉંગ્રેસના હતા. કેન્દ્રમાં સરકાર કૉંગ્રેસના ટેકાવાળી હતી. ગૃહ પ્રધાન સામ્યવાદી ઈન્દ્રજીત ગુપ્ત હતા. તેમણે રાષ્ટ્રપતિ પાસે સુરેશ મહેતા સરકારને બરખાસ્ત કરાવી વિધાનસભા સુષુપ્ત અવસ્થામાં મૂકાવી દીધી! આમાં કાયદા-વ્યવસ્થાની પરિસ્થિતિ ક્યાંય ખરાબ નહોતી, માત્ર વિધાનસભામાં કૉંગ્રેસે તોફાન કર્યું હતું એટલું જ. સુરેશ મહેતાએ વિધાનસભા ભંગની ભલામણ કરી હોવા છતાં તેમણે દિલ્લીમાં વડા પ્રધાન આઈ. કે. ગુજરાલ અને કૉંગ્રેસ પ્રમુખ સીતારામ કેસરી સાથે ફોન પર વાત કરી શંકરસિંહ વાઘેલાને બહુમતી પૂરવાર કરવા સાત દિવસનો સમય આપ્યો હતો જેથી તેમને હૉર્સ ટ્રેડિંગનો પૂરતો સમય મળી રહે. (રાજ્યપાલ બંધારણની રૂએ વડા પ્રધાન સાથે વાત કરે તે સમજાય પરંતુ કૉંગ્રેસ પ્રમુખ સાથે વાત કરે તે ગળે ઉતરે? તેનો અર્થ સ્પષ્ટ હતો કે રાજ્યપાલ દેશના બંધારણને નહિ પણ કૉંગ્રેસને નિષ્ઠાવાન હતા.) તે સમયના ‘ઇન્ડિયા ટૂડે’ના અહેવાલ પ્રમાણે, જ્યારે રાજ્યપાલ કૃષ્ણપાલ સિંહને પૂછવામાં આવ્યું ત્યારે તેમણે (નફ્ટાઈથી) કહ્યું કે “જ્યારે શંકરસિંહ મને મળવા આવ્યા ત્યારે મેં તેમને પૂછ્યું કે તેમને બહુમતી પૂરવાર કરવા સમય જોઈએ છે? ત્યારે તેમણે હા પાડી હતી.” અહીં બે મુદ્દા નોંધવા જેવા છે. એક, સામાન્ય રીતે મુ.પ્ર.ના દાવેદાર બહુમતી માટે સમયની માગણી કરે પણ અહીં રાજ્યપાલ સામેથી પૂછે છે. બીજું, આ બધું લેખિતમાં હોવું જોઈએ તેના બદલે મૌખિકમાં થયું!

પરંતુ ૧૯૯૭માં શંકરસિંહ સાથે પણ એ જ ખેલ ભજવાયો જે કેન્દ્રમાં દેવેગોવડા સાથે ભજવાયો. શંકરસિંહ હટ્યા, દિલીપ પરીખ મુખ્યપ્રધાન બન્યા પરંતુ તેમને પણ એક જ વર્ષમાં ટેકો પાછો ખેંચી લેવાયો. પરિણામે, ચૂંટણી આવી પડી પરંતુ કેન્દ્રની જેમ જ ગુજરાતમાં પણ ચૂંટણીમાં કૉંગ્રેસે સત્તા ગુમાવી તે આજ સુધી તે સત્તામાં નથી આવી શકી.

૧૯૯૮માં સોનિયા ગાંધીએ તેમના ઘોર વિરોધી સુબ્રમણિયન સ્વામી અને જયલલિતા સાથે ટી પાર્ટી કરી અટલ બિહારી વાજપેયીને ગબડાવવાની યોજના બનાવી હતી. તે વખતે કૉંગ્રેસના સાંસદ ગિરિધર ગમાંગ ઓડિશામાં કૉંગ્રેસ જીતતાં મુખ્યપ્રધાન બનેલા. તેમણે સાંસદ તરીકે રાજીનામું નહોતું આપ્યું તેથી નૈતિક રીતે તેઓ મતદાન ન કરી શકે પરંતુ કાયદાની જોગવાઈ પ્રમાણે તેઓ મતદાન કરી શકે તેમ હતા અને આ એક મતથી અટલ સરકારનું પતન થયું પરંતુ ૧૯૯૯માં પ્રજાએ કૉંગ્રેસની આ મેલી રમતથી દાઝે ભરાઈ ફરીથી અટલ સરકારને જ ચૂંટી.

અને કૉંગ્રેસે નિમેલા રાજ્યપાલો તેમજ કલમ ૩૫૬ના દુરુપયોગના તો અસંખ્ય દાખલા છે. ૧૯૭૨માં બીજુ પટનાયકે ઉત્કલ કૉંગ્રેસ બનાવી જેથી નંદિની સતપથી સરકાર લઘુમતીમાં આવી ગઈ. પટનાયક પાસે પર્યાપ્ત સમર્થન હતું પરંતુ કૉંગ્રેસી રાજ્યપાલે તેમનું કંઈ ન સાંભળ્યું અને વિધાનસભા ભંગ કરી દીધી. મણિપુરમાં યુનાઇટેડ લેજિસ્લેટિવ પાર્ટીના દસ ધારાસભ્યોને કૉંગ્રેસે તોડ્યા અને સીપીઆઈ સાથે સરકાર બનાવવાનો ઈરાદો જાહેર કર્યો પરંતુ તે સમયે રાજ્યપાલે તેનું ન માન્યું અને વિધાનસભા ભંગ કરી દીધી હતી.

બિહારમાં બિનકૉંગ્રેસી પક્ષોના ૧૫ ધારાસભ્યો કૉંગ્રેસમાં જોડાયા હતા. તે સમયે પહેલી બિનકૉંગ્રેસી મહામાયાપ્રસાદ સિંહાની સરકાર કૉંગ્રેસે પાડી હતી. હરિયાણામાં ભજનલાલે ઈન્દિરા ગાંધીના કહેવા પર જનતા પક્ષના ૪૦ ધારાસભ્યોનું કૉંગ્રેસમાં પક્ષાંતર કરાવ્યું હતું.

વર્ષ ૨૦૦૯માં હરિયાણામાં કૉંગ્રેસને સ્પષ્ટ બહુમતી નહોતી મળી. ત્યારે વિધાનસભા ચૂંટણીના પરિણામના એક જ મહિના પછી નવેમ્બર ૨૦૦૯માં હરિયાણા જનહિત કૉંગ્રેસના પાંચ ધારાસભ્યોએ તેમનો પક્ષ કૉંગ્રેસમાં વિલીન કર્યો, પરંતુ એચજેસીના કુલદીપ બિશ્નોઈએ હાઇ કૉર્ટમાં અરજી કરતાં આ પાંચ ધારાસભ્યો ગેરલાયક ઠર્યા હતા. જોકે સુપ્રીમ કૉર્ટે આ ચુકાદા પર સ્થગન આદેશ આપ્યો હતો.

૧૯૮૦માં ઈન્દિરા પુન: સત્તામાં આવ્યાં ત્યારે તેમના કહેવાથી યશપાલ કપૂર જ્યાં જ્યાં બિનકૉંગ્રેસી સરકારો હતી ત્યાં ત્યાં પક્ષાંતર કરાવવા માટે ફરી વળ્યા હતા. પરંતુ તેઓ હરિયાણા, કર્ણાટક, સિક્કિમ અને હિમાચલમાં જ પક્ષાંતર કરાવી કૉંગ્રેસની સત્તા લાવવામાં સફળ રહ્યા હતા. રાજ્યસભામાં કૉંગ્રેસની બહુમતી નહોતી. આથી ઈન્દિરાએ રાજસ્થાન, બિહાર, ગુજરાત, મહારાષ્ટ્ર, ઓડિશા, પંજાબ, તમિલનાડુ, ઉત્તર પ્રદેશ અને મધ્યપ્રદેશ એમ કુલ નવ રાજ્યોમાંથી બિનકૉંગ્રેસી સરકારોને બરખાસ્ત કરી દીધી હતી!

૧૯૮૯માં કર્ણાટકમાં જનતા દલની એસ. આર. બોમ્માઈની સરકારમાંથી કેટલાક ધારાસભ્યોએ રાજીનામાં આપ્યાં. તેના પર રાજ્યપાલ પી. વેંકટસુબૈયાએ રાષ્ટ્રપતિ શાસનની ભલામણ કરી દીધી. ૧૯૯૨માં અયોધ્યા ઈમારત ધ્વંસ પછી કૉંગ્રેસ સરકારે ૩૫૬નો દુરુપયોગ કરીને ઉત્તર પ્રદેશ, હિમાચલ પ્રદેશ, મધ્ય પ્રદેશ અને રાજસ્થાનમાં ભાજપની સરકારો બરખાસ્ત કરી રાષ્ટ્રપતિ શાસન લાદી દીધું હતું. ૧૯૯૮માં જગદંબિકા પાલ કલ્યાણસિંહની સરકારમાંથી નીકળ્યા ત્યારે કલ્યાણસિંહ પાસે બહુમતી હતી તેમ છતાં તેમને તે પુરવાર કરવાની તક આપ્યા વગર મૂળત: કૉંગ્રેસના નેતા એવા રાજ્યપાલ રોમેશ ભંડારીએ સ્પષ્ટ અંચઈ કરી પાલને મુખ્યપ્રધાન બનાવી દીધા. પાલ એક દિવસ પૂરતા જ મુખ્યપ્રધાન રહ્યા. હાઇ કૉર્ટે જગદંબિકા પાલને મુખ્યપ્રધાન સ્વીકારવા ઈનકાર કર્યો અને કલ્યાણસિંહની સરકાર પુન: સ્થાપી. (જોકે એ અલગ વાત છે કે ૨૦૧૪ની ચૂંટણી પહેલાં પાલ ભાજપમાં જોડાઈ તેની ટિકિટ પર લડ્યા અને જીત્યા!)

આ જ રીતે કૉંગ્રેસના બુટાસિંહે પણ બિહારના રાજ્યપાલ તરીકે કૉંગ્રેસ પ્રત્યે નિષ્ઠા (!) બરાબર નિભાવી હતી. ૨૦૦૫માં નીતીશકુમાર-ભાજપને જનાદેશ મળ્યો હતો પરંતુ બુટાસિંહે તેમને સરકાર રચવા તક ન આપી અને રાષ્ટ્રપતિ શાસન લાદી દીધું. સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયે આ માટે કેન્દ્રમાં કૉંગ્રેસના ગૃહ પ્રધાન શિવરાજ પાટીલ અને રાજ્યપાલ બુટાસિંહ બંનેની ઝાટકણી કાઢી હતી. સર્વોચ્ચના આદેશના કારણે બુટાસિંહને રાજીનામું આપવું પડ્યું અને આ રીતે રાજીનામું આપનાર તેઓ પહેલા રાજ્યપાલ બન્યા હતા.

આ ઉપરાંત મુલાયમ-માયાવતી સામે સીબીઆઈનો દુરુપયોગ કરી કૉંગ્રેસે ૨૦૦૮માં કેન્દ્રમાં વિશ્વાસ મત જીત્યો હતો. વૉટ ફોર કેશનું કૌભાંડ પણ થયું હતું. ડીએમકેએ ૨૦૧૩માં યુપીએ સરકારને ટેકો પાછો ખેંચ્યો તેના બીજા જ દિવસે ડીએમકે નેતા કરુણાનીધિના પુત્ર સ્ટાલિનને ત્યાં સીબીઆઈ દરોડા પડ્યા હતા. આંધ્રમાં સૌથી વધુ બેઠકો દ્વારા ૨૦૦૪માં અને ૨૦૦૯માં કૉંગ્રેસને સત્તામાં લાવવામાં મદદરૂપ થનાર વાય. એસ. આર. રેડ્ડીના રહસ્યમય મૃત્યુ પછી તેમના દીકરા જગને આત્મહત્યા કરનારા ખેડૂતોને મળવા ઓડુર્પુ યાત્રા કાઢી તો કૉંગ્રેસ મોવડી મંડળ (સોનિયા ગાંધી એમ વાંચો)એ તેમને ના પાડી પણ બળુકા જગને ન માન્યું. તે પછી જગને પોતાનો અલગ પક્ષ વાયએસઆર કૉંગ્રેસ રચ્યો. તે વખતે કિરણ રેડ્ડી સરકારના આઠ કૉંગ્રેસી પ્રધાનો પર ભ્રષ્ટાચારના આરોપો હતા પણ (સોનિયાના ઈશારે) સીબીઆઈ માત્ર જગન રેડ્ડીની પાછળ પડી ગઈ. આવાં અનેક કારણો તેમજ કોલસા કૌભાંડમાં રિપોર્ટ બદલી નખાતાં સુપ્રીમ કૉર્ટે ૨૦૧૩માં સીબીઆઈને ‘પાંજરામાં બંધ પોપટ’ની ઉપમા આપેલી. સ્વયં નરેન્દ્ર મોદી અને અમિત શાહ સામે પણ કૉંગ્રેસની યુપીએ સરકારે સીબીઆઈનો ઓછો દુરુપયોગ કર્યો છે?

ચૂંટણી પહેલાં અલગ-અલગ લડવું પરંતુ ચૂંટણી પછી ભાજપને સત્તામાં અટકાવવાના નામે ગઠબંધન કરી સત્તામાં આવી જવું આ બધું કૉંગ્રેસ, લાલુપ્રસાદ યાદવ, મુલાયમસિંહ યાદવ અને ડાબેરીઓ કરતા આવ્યા છે.

અત્યાર સુધી અટલ-અડવાણી આ નીતિઓ સામે માત્ર વિરોધ કરતા રહ્યા. લોકો સમક્ષ પોતાની ફરિયાદ કરતા રહ્યા. લોકોએ સહાનુભૂતિથી જીતાડ્યા પણ સ્પષ્ટ બહુમતી તો ન જ આપી. આથી મોરચા સરકાર રચવી પડી. ૧૯૯૮માં પહેલી એનડીએ સરકાર વખતે જયલલિતાએ તમિલનાડુની ડીએમકે સરકારને બરખાસ્ત કરવા માગણી કરી હતી. અટલ-અડવાણીએ તે ન માની. પરિણામે ઉપર કહ્યું તેમ ટી પાર્ટી પછી સરકાર ગુમાવવાનો વારો આવ્યો. સિદ્ધાંત અને આદર્શોની રાજનીતિથી સત્તામાં ટકાતું નથી એ કડવું સત્ય છે. કદાચ જનતાને પણ એવા નેતા પસંદ છે જે રોતલ મોઢે ફરિયાદ કરવાના બદલે કૃષ્ણનીતિથી સામ-દામ-દંડ-ભેદથી સામેના પક્ષોને હંફાવે. આથી જ નરેન્દ્ર મોદી-અમિત શાહ પહેલેથી નક્કી કરીને બેઠા છે કે અટલ-અડવાણીની જેમ કૉંગ્રેસના કાવાદાવાનો ભોગ બની સત્તા ગુમાવવા કરતાં આટલાં વર્ષોથી જે લોકો અનીતિની જ ભાષા સમજે છે તેમને હરાવવા તેમની જ ભાષા વાપરવી જરૂરી છે. પરંતુ ભાજપે એ સાવધાની રાખવા જેવી છે કે રાક્ષસ સામે લડતા રાક્ષસ જેવા ન થઈ જવાય કારણકે અનીતિઓ આચરીને તત્કાળ તો સત્તા મળી જાય છે પણ લાંબા ગાળે કૉંગ્રેસ જેવા હાલ થવાની શક્યતા રહે છે.

politics, sikka nee beejee baaju

‘કૉંગ્રેસ મુક્ત ભારત’ ભાજપના જ હિતમાં નથી!

ગત લોકસભાની ચૂંટણીનું પરિણામ આવ્યાને વર્ષેક થવા આવ્યું છે. આવતા મહિને બરાબર વર્ષ પૂરું થશે. એ વખતે એક વર્ષમાં શું થયું તેના લેખાજોખા મંડાશે. પણ આપણે તેની વાત અત્યારે નથી કરવી. આપણે તો ગઈ ચૂંટણીમાં નરેન્દ્ર મોદીએ આપેલા એક સૂત્રની વાત કરવી છે. આ સૂત્ર છે- કૉંગ્રેસ મુક્ત ભારતનું. બહુ સરસ સૂત્ર છે આ. ગઈ ચૂંટણી પહેલાં કોંગ્રેસના અનેક બેફામ ને તોતિંગ ભ્રષ્ટાચાર, મોંઘવારી, તેના ઉપરથી લોકોને દાઝ્યા પર ડામ દે તેવાં તેનાં નિવેદનો, તે ઉપરથી મોદી-મુલાયમ-માયાવતી જેવા વિરોધીઓને હેઠા બેસાડી દેવા માટે એક પછી એક કેસ, સીબીઆઈનો ઉપયોગ…આ બધાના લીધે લોકોએ દસ વર્ષની દાઝ ગઈ ચૂંટણીમાં ઉતારી દીધી અને લોકસભા તો કૉંગ્રેસ મુક્ત થઈ જ ગઈ. તેના સભ્યો એટલા પણ ન ચૂંટાયા કે સોનિયા ગાંધીને વિપક્ષનાં નેતાનું પદ મળે. તે પછી હરિયાણા, મહારાષ્ટ્ર ને ઝારખંડમાંય એવા હાલ થયા. અલબત્ત, ઝારખંડમાં કૉંગ્રેસની સરકાર નહોતી પણ તેના ટેકાવાળી સરકાર જરૂર હતી.

આ કૉલમનું નામ ‘સિક્કાની બીજી બાજુ’ છે એટલે આપણે બીજી બાજુ જોવી છે. મોદી – ભાજપનું ‘કૉંગ્રેસ મુક્ત ભારત’નું સૂત્ર સારું છે, પણ જો ખરેખર ભારત કૉંગ્રેસ મુક્ત થઈ જાય અથવા ફોર ધેટ મેટર, મુલાયમ, લાલુ પ્રસાદ યાદવ, માયાવતી, ઓમર, મુફ્તિ જેવા રાજકારણીઓ વગરનું થઈ જાય તો?

તમે કહેશો કે તો તો ભારતની જનતાને ફાયદો છે.

વાત સાચી છે, ભારતની જનતાને ફાયદો છે, પરંતુ ભાજપને નહીં!

કઈ રીતે? આવો સમજીએ. વર્ષોથી આ દેશમાં કૉંગ્રેસનું રાજ ચાલતું આવ્યું છે. અને રાજકારણ જેટલી નીચી પાયરીએ ગયું છે તેનો તમામ (અપ)જશ કૉંગ્રેસને જાય છે. ઈન્દિરા ગાંધીએ સત્તા માટે કૉંગ્રેસના ટુકડા કરાવ્યા, ભ્રષ્ટાચાર તેમના સમયમાં જ ફૂલ્યો ફાલ્યો. ઈન્દિરા ગાંધીએ કહેલું કે ભ્રષ્ટાચાર તો વૈશ્વિક દૂષણ છે. એક વખત એવો આવ્યો કે ગાંધી પરિવાર સત્તામાં નહોતો. રાજીવ ગાંધીની હત્યા થઈ ચૂકી હતી અને અત્યારે એકાએક ભાજપને જે વહાલા લાગવા લાગ્યા છે તે નરસિંહરાવની સરકાર હતી. અયોધ્યામાં વિવાદિત ઢાંચાના ધ્વંસ પછી ચાર રાજ્યોમાં ભાજપની સરકારને કલમ ૩૫૬ના આશરે કલમના એક ઝાટકે હટાવી દેવાઈ હતી. બિહારમાં જ્યારે નીતીશ કુમાર અને ભાજપ સાથે હતા ત્યારે પહેલી વખત તેમની બહુમતી હતી ત્યારે પણ બુટાસિંહે રાજ્યપાલ તરીકે અડિંગો નાખ્યો હતો.

ઉત્તર પ્રદેશમાં પણ કૉંગ્રેસના ઈશારે રાજ્યપાલ રોમેશ ભંડારીએ કલ્યાણસિંહને મુખ્યમંત્રી પદેથી હટાવીને જગદમ્બિકા પાલને મુખ્યમંત્રી તરીકે નિમ્યા હતા. (વિડમ્બના જુઓ કે એ જ જગદમ્બિકા પાલ અત્યારે ભાજપમાંથી ચૂંટાયેલા સાંસદ છે!) એ કૉંગ્રેસે જ શીખવાડ્યું કે તેના વિરોધમાં ચૂંટણી લડાઈ હોય તોય ચૂંટણી પછી કોઈ સિદ્ધાંત (મોટા ભાગે કોમવાદી બળો એટલે કે ભાજપને સત્તાથી દૂર રાખવા)ના નામે ભેગા થઈ જવું. ૧૯૯૬માં એવું જ થયું હતું ને. જે સાવ નાનો પક્ષ હતો તે જનતા દળના એચ. ડી. દેવેગોવડા કે તે પહેલાં ચંદ્રશેખરને ટેકો આપીને સરકાર બનાવી હતી. ગુજરાતમાં ચીમનભાઈ પટેલ કે તે પછી શંકરસિંહ વાઘેલાને ટેકો આપીને સરકાર બનાવી હતી. જો પોતાની મજબૂત સ્થિતિ હોય પરંતુ બહુમતી ન હોય તો પક્ષાંતરણ કરાવવું, અથવા લાંચ આપવી.

ટૂંકમાં, યેન કેન પ્રકારેણ સત્તા પોતાના હાથમાં રાખવી.

હવે ભાજપની વાત કરીએ. ભાજપે વર્ષો સુધી સિદ્ધાંતની પૂંછડી પકડે રાખી. તેના જનસંઘ અવતારમાંય અને ભાજપ તરીકે પણ. જ્યારે ૧૯૯૮માં પહેલી વાર ભાજપના નેતૃત્વમાં મોરચા સરકાર બની, ત્યારેય અટલ બિહારી વાજપેયીએ કલમ ૩૫૬નો ઉપયોગ ન કર્યો, પણ હા, મોરચા સરકાર ટકાવી રાખવા સિદ્ધાંતો સાથે સમજૂતી જરૂર કરી. કેમ? કૉંગ્રેસે શીખવાડ્યું હતું અને કૉંગ્રેસ સામે એ જ હથિયાર અજમાવવું પડે તેમ હતું. ટૂંકમાં, કૉંગ્રેસ સામે લડતાં લડતાં ભાજપ પણ તેના જેવો થતો ગયો, થવું પડે તેમ જ હતું. ચૂંટણી પહેલાં પૈસા દેવા, દારૂ આપવો, સાડીઓ આપવી આ બધી રીતરસમો અજમાવવા લાગ્યો. જ્ઞાતિવાદ-જાતિવાદનાં સમીકરણો પણ વિચારતો થઈ ગયો. ગઈ ચૂંટણીમાં નરેન્દ્ર મોદીએ બે હથિયારો સૌથી વધુ અજમાવેલા- કૉંગ્રેસ મને – ગરીબના દીકરાને આગળ નથી આવવા દેતી અને હું ઓબીસીમાંથી આવું છું એટલે તેઓ મને સાંખી શકતા નથી.

મહારાષ્ટ્રમાં ભાજપ ચૂંટણી લડ્યો તો શિવસેના અને એનસીપીની સામે એકેય તીર પોતાના ભાથામાંથી બાકી નહોતા રાખ્યા મોદીએ. શિવસેના ગુંડાગર્દી કરે છે, હપ્તા ઉઘરાવે છે તેમ કહ્યું, એનસીપી વિશે કહ્યું કે પવાર કાકા અને ભત્રીજા ભરપૂર ભ્રષ્ટાચાર કરે છે. કાશ્મીરમાં ભાજપ ચૂંટણી લડ્યો તો પીડીપી અને એનસી સામે જોરદાર પ્રચાર કર્યો. એનસી માટે કહ્યું કે બાપ-દીકરા (ફારુક અબ્દુલ્લા અને ઓમર અબ્દુલ્લા) તેમજ બાપ-દીકરી (મુફ્તિ મોહમ્મદ સઈદ-મહેબૂબા મુફ્તિ)એ કાશ્મીરની અવનતિ કરી છે. પણ ચૂંટણી પછી શું થયું? ચૂંટણી પછી મહારાષ્ટ્રમાં બહુમતી પસાર કરવા માટે છૂપી રીતે એનસીપીનો ટેકો લીધો. અને બહુમતી મળી ગઈ પછી શિવસેના સાથેય સમાધાન કરી લીધું. શિવસેનાના સુરેશ પ્રભુને રાતોરાત ભાજપમાં લાવી તેમને રેલવે પ્રધાન બનાવી દીધા. કાશ્મીરમાં એ જ બાપ-દીકરીના પક્ષ સાથે સમાધાન કરી રાજ્યમાં સત્તા હસ્તગત કરી. બિહારમાં નીતીશકુમારને હેરાન કરવા તેના જ પક્ષના અને મુખ્યમંત્રી જિતેનરામ માંઝીએ ભાજપના ઈશારે જ જનતા દળ (યુ)માં ઉથલપાથલ કરી હતી ને. એ તો દિલ્હી વિધાનસભાનું વિરુદ્ધ પરિણામ આવ્યું અને બીજી તરફ માંઝી પણ બહુમતી મેળવી નહીં શકે તેમ લાગ્યું તેથી માંઝીને વધુ ટેકો આપવાનું ટાળ્યું. કહો જોઈ, આ કોની રસમો હતી? કૉંગ્રેસની જ તો.

મહારાષ્ટ્ર કે કાશ્મીરમાં આવું થઈ શક્યું કેમ કે સામે કૉંગ્રેસ અથવા તેના સમર્થિત અથવા તેના જેવ  રીતરસમોવાળા પક્ષો હતા. પણ દિલ્હીમાં?

આમ આદમી પાર્ટીની છેલ્લા બેત્રણ મહિનાથી ખરડાયેલી છબીની વાત નથી કરતા, પરંતુ ૨૦૧૩માં જ્યારે દિલ્હી વિધાનસભાની ચૂંટણી થઈ ત્યારે સૌથી મોટો પક્ષ ભાજપ હતો. તેને ૩૧ બેઠક મળી હતી. આમ આદમી પાર્ટીને ૨૮ બેઠકો મળી હતી. તે વખતે ભાજપે ધાર્યું હોત તો ગમે તેમ કરીને પાંચ જણાનો ટેકો મેળવી શક્યો હોત. પરંતુ તેણે કેમ ન કર્યું? કારણકે સામે સ્વચ્છ અને પ્રમાણિક છબીવાળો પક્ષ હતો. આ જ રીતે, ૨૦૧૫માં પણ દિલ્હીની વિધાનસભાની ચૂંટણી થઈ ત્યારે કેમ જગદીશ મુખી કે સતીશ ઉપાધ્યાય કે મીનાક્ષી લેખીને મુખ્ય પ્રધાનના ઉમેદવાર ન બનાવાયાં? અને જે પક્ષમાં પણ નહોતા તેવા કિરણ બેદીને મુખ્ય પ્રધાનના ઉમેદવાર બનાવી દેવાયાં? કારણ પ્રમાણિક છબી. ‘આપ’ના પ્રમાણિક કેજરીવાલની સામે પ્રમાણિક ઉમેદવાર જ મૂકવા પડે તેમ હતા. જોકે હવે તો બધાને ખબર પડી ગઈ કે કેજરીવાલ કેટલા પ્રમાણિક છે અને કેટલા જ્ઞાતિવાદ કે કોમવાદથી પર છે!

એટલે વાત અહીં જ છે. જો સામે આવા પ્રમાણિક પક્ષો હોય તો ભાજપે પણ ફરજિયાત નીતિને અને પ્રમાણિકતાને અનુસરવી પડે. પરંતુ કૉંગ્રેસ ન હોય તો રમત રમવાની એટલે કે ચૂંટણી લડવાની ભાજપને મજા જ ન આવે. કૉંગ્રેસની સરખામણીમાં તે પોતાને ઉજળો સાબિત કરી શકે. મુલાયમ સિંહ યાદવ, માયાવતી કે લાલુપ્રસાદ યાદવ, ઓમર અબ્દુલ્લા, મુફ્તિ મોહમ્મદ સઈદ, શરદ પવારની સરખામણીમાં પોતે સારો છે તેમ કહી શકે. હવે તો કેજરીવાલની સરખામણીમાં પણ પોતે સારો છે તેમ કહી શકશે, પરંતુ ભાજપને લડવાની મજા કૉંગ્રેસ સામે જ આવે છે. દાખલો જોઈએ છે? તો ગુજરાતમાં જુઓ. ઉત્તરાખંડ, રાજસ્થાન, મધ્યપ્રદેશ, હિમાચલ પ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર અથવા કર્ણાટક જુઓ. અરે! હરિયાણા પણ તાજો જ દાખલો છે. જ્યાં કૉંગ્રેસ મજબૂત છે (અને ત્રીજો પક્ષ મજબૂત નથી) ત્યાં ભાજપની જીતવાની વધુ સંભાવના છે. પણ ઉત્તર પ્રદેશ, પશ્ચિમ બંગાળ, બિહાર, સિક્કિમ, આંધ્ર પ્રદેશ, તમિલનાડુ વગેરે રાજ્યોમાં ભાજપ હાંફી જાય છે. તમે કહેશો કે દક્ષિણનાં રાજ્યોમાં તો ભાજપ છે જ નહીં. એ વાત અડધી સાચી, પણ અડધી ખોટી. અડધી ખોટી એ રીતે કે તો પછી કર્ણાટકમાં ભાજપે કેમ મેદાન માર્યું? કેમ કે ત્યાં કૉંગ્રેસ સરકાર હતી. વળી, સામે મજબૂત કૉંગ્રેસ હોય તો સામે ભાજપના વિરોધી મતો વહેંચાઈ જાય છે, પરંતુ કૉંગ્રેસ મજબૂત ન હોય તો ભાજપની સામે વિરોધીઓ સંગઠિત થઈ જાય છે. બિહારમાં લાલુ અને નીતીશ અલગ-અલગ હતા ત્યારે લોકસભાની ચૂંટણી વખતે ભાજપને ફાયદો થયો હતો, પરંતુ તેઓ ભેગા થયા એટલે પેટા ચૂંટણીમાં ભાજપને ફટકો પડ્યો.

ભાજપને કૉંગ્રેસ મુખ્ય વિરોધ પક્ષ હોય ત્યારે ફાવે છે કેમ કે કોઈ પણ બાબત હોય ત્યારે તે એમ કહી શકશે કે તમેય ભૂતકાળમાં આવું જ કર્યું હતું. તમે ૬૦ વર્ષ ભારત પર શાસન કર્યું અને દેશને બરબાદ કરી નાખ્યો. અને આ વાત સાચી પણ છે.

અને એટલે જ ભાજપ ભલે બહારથી કહેતો હોય કે અમારે કૉંગ્રેસ મુક્ત ભારતનું સપનું સાકાર કરવું છે, અંદરખાને તો તે પણ ઈચ્છતો હશે કે સામે લડવા માટે કૉંગ્રેસ જ હોય, પણ હા તે નબળી કૉંગ્રેસ હોય, રાહુલ ગાંધીના નેતૃત્વવાળી હોય, નહીં કે સોનિયા ગાંધીના નેતૃત્વવાળી.

(‘મુંબઈ સમાચાર’ દૈનિકની રવિવારની પૂર્તિમાં ‘સિક્કાની બીજી બાજુ’ કૉલમમાં તા. ૧૨/૪/૧૫ના રોજ આ લેખ છપાયો.)