media, society

અતિશયોક્તિ માનવના સ્વભાવમાં છે?

જાણીતા વરિષ્ઠ પત્રકાર શ્રી જશવંત રાવલની ફેસબુક પૉસ્ટના સંદર્ભમાં (જશવંતભાઈની પૉસ્ટ આ લેખની નીચે આપી છે.) આ પૉસ્ટ

જેમ ફેક ન્યૂઝ હોય તેમ આને ફેક એક્ઝાગરેશન (fake exaggeration) કહેવાય કે રીયલ એક્ઝાગરેશન? અતિશયોક્તિ માનવના સ્વભાવમાં છે? એક સત્ય હોય છે અને એક હકીકત. કોઈ પતિ તેની પત્નીને કહે કે તે વિશ્વમાં સૌથી સુંદર છે તો તે વાત તે પતિ માટે સત્ય હોઈ શકે કારણ તે તેનો મત છે, અથવા તે તેની પત્નીને રાજી રાખવા કહેતો હોઈ શકે, પરંતુ આ માટે તે કંઈ જગતની તમામ સ્ત્રીઓના સૌંદર્યને મૂલવવા ગયો હોય અને પછી તારણ પર આવ્યો હોય તેવું નથી. આમ, આ વાત તેના માટે સત્ય હોઈ શકે પરંતુ તથ્ય (fact) નથી. બાળકના ગપ્પાના જોક તો ઘણા વાંચ્યા હશે પણ કેટલાક મોટા માણસ પણ આવા એક્ઝાગરેશન કરતા હોય છે-આજ જેટલું માથું મને ક્યારેય નથી દુખ્યું, આવું તે જ્યારે માથું દુખે ત્યારે દર વખતે કરતો હોય છે. આવું જ આનંદનું છે. રિયાલિટી શૉમાં પણ નિર્ણાયકો આવું એક્ઝાગરેશન કરતા હોય છે-ઇસસે બઢિયા પર્ફોર્મન્સ કભી નહીં દેખા. નવલકથા કે ફિલ્મની કથાના લેખકો પણ અતિશયોક્તિની કળા ઘણી વાર ઉપયોગ કરતા હોય છે. સંજય લીલા ભણશાળીની આ કળાનું તો શું કહેવું? તે તો શ્રીકૃષ્ણ પર ફિલ્મ બનાવે તો અલગ-અલગ સમયમાં થયેલાં રાધા અને મીરાબાઈનું ઘુમ્મર સાથે બતાવે!

ઘણી વાર ઉપમા દ્વારા અતિશયોક્તિ કરીને વાત સમજાવાતી હોય છે. તેમાં કંઈ ખોટું નથી. માબાપને આ કળા રિસાયેલા કે તોફાને ચડેલા બાળકને મનાવવામાં ભારે કામ લાગતી હોય છે-તારા જેવું ડાહ્યું કોઈ નહીં. તું તો બહુ હોંશિયાર. બાળક વિશે આગંતુક સામે માબાપ વખાણ કરે કે મારા બાબાને મોબાઇલમાં બધું જ આવડે ત્યારે લાગે કે સ્ટીવ જૉબ્સે આ ભાઈ કે બહેનના બાબા તરીકે પુનર્જન્મ લીધો હશે. કોઈ ઉપમા વાપરે કે તારા દાંત તો દાડમની કળી શા છે. એટલે કંઈ એ દાંતને કળી માનીને તોડી શકાય નહીં. એમ જ નરેન્દ્ર મોદીએ ઉપમા આપેલી, તે પણ ૨૦૧૪ની જાહેર સભામાં કે જો વિદેશમાં રહેલું કાળુ નાણું લાવવામાં આવે તો તે રકમ એટલી છે કે તેને એકએક ભારતીય નાગરિક વચ્ચે વહેંચવામાં આવે તો દરેકને રૂ. ૧૫ લાખ મળે પણ તેનું વતેસર કરી દેવામાં આવ્યું કે મોદીએ વિદેશથી કાળું નાણું લાવી એકએક ભારતીયના ખાતામાં ૧૫ લાખ જમા કરાવવા વચન આપ્યું હોય. પરંતુ નરેન્દ્ર મોદીએ અતિશયોક્તિ નહોતી કરી તેવું નથી, ‘અચ્છે દિન આયેંગે’ એ સૂત્રથી ભારતના કરોડો નાગરિકોને આશા બંધાયેલી પરંતુ તેમાંના કેટલાક માટે તે ઠગારી સાબિત થઈ છે. આમ, રાજકારણી માટે વાતનું વતેસર યોગ્ય નથી. આ જ રીતે, કંપનીઓની જાહેરખબરમાં પણ અતિશયોક્તિ કરાય છે. ફલાણું ક્રીમ લગાડવાથી રાતોરાત ગોરા બની જવાશે, કે ડીયોડ્રન્ટ છાંટવાથી છોકરીઓ આકર્ષાઈ જશે.

ખતરનાક વતેસર એ પણ છે જે સમાચારમાં કરવામાં આવે, સમાચારને કે તેના હેડિંગને ટ્વિસ્ટ કરવામાં આવે અથવા આંકડો વધારીને લખવામાં આવે. ખેડૂતોની રેલીમાં આંકડો મોટો લખાયો તેની પાછળ કોઈને રાજકીય ઈરાદાની ગંધ આવે પણ બે કે ત્રણ વર્ષ પહેલાં વડોદરામાં ત્રણ કે ચાર કલાકમાં પડેલા ભારે વરસાદના આંકડા દરેક છાપામાં અલગ-અલગ અને પાછા ભારે તફાવતવાળા હતા. આવું કેમ બને? આજકાલ વેબસાઇટિયા જર્નાલિઝમમાં હેડિંગો આવાં જ હોય છે-મલાઇકા અરોરાએ તેના પૂર્વ પતિ સામે કર્યો આ ‘ઈશારો’. એમાંય હવે અવતરણ ચિહ્ન ક્યાં અને ક્યારે મૂકવું તેની પણ ગતાગમ રહી નથી. કેજરીવાલે મોદી સામે કર્યો આ ચોંકાવનારો આક્ષેપ-મોટા ભાગના આવા સમાચારમાં ચોંકાવનારું પરિબળ હોતું નથી. એ તો ઠીક, પણ સામાજિક સમાચારોના વેબસાઇટિયાં હેડિંગ ઘણી વાર વિકૃતિજનક પણ હોય છે-પત્નીએ પતિ સામે કરી આ ‘હરકત’. હેડિંગથી કુતૂહલ ઊભું કરવું જુદી વાત છે અને વિકૃતિ ઊભી કરવી કે તેને પોષવી અલગ અને અસ્વીકાર્ય વાત છે. આવા સમાચારમાં પાછું કોથળામાંથી બિલાડું નીકળે તેમ પત્નીએ પતિ સામે રિમૉટ કે વેલણ ફેંક્યું હોવાના સમાચાર જ હોય છે પરંતુ છાપાથી વિપરીત વેબમાં એકએક સમાચારના પેજ સુધી વાચકને ખેંચી લાવવા પડે કારણ વ્યૂ કે હિટ પર જ સમાચાર લેખક કે એડિટરની નોકરી ટકેલી હોય છે. એના માટે બીજા સારા અને રસપ્રદ રસ્તા હોય જ શકે જેનાથી વાચક લાંબા ગાળા સુધી તમારી વેબસાઇટ સાથે જોડાઈ શકે છે, જ્યારે ઉપર દાખલા આપ્યા તેમાં તો વાચક છેતરાઈ ગયાની લાગણી વારંવાર અનુભવશે તો ‘વાઘ આવ્યો’ વાર્તાની જેમ પછી વેબસાઇટ જોશે જ નહીં.

સમાચાર જો સાવ ઠીકઠાક હોય પણ તંત્રીને બહુ ‘પસંદ’ હોય તો તે કહેશે-આ તો જોરદાર સમાચાર છે, પરંતુ ગમે તેવા મોટા સમાચાર પણ જો તેને ન લેવા હોય તો તે કહી શકે-ઠીક છે! સબ એડિટર સમજી જાય કે તે સમાચારનું શું કરવાનું છે, તેને કેવી ટ્રીટમેન્ટ આપવાની છે. આમ, આ તંત્રીનું એક્ઝાગરેશન છે. આજકાલ આમેય સમાચારમાં કોઈ ચાર w અને hનું ધ્યાન રાખતું નથી. દા.ત. થોડા દિવસ પહેલાં એક ફ્લેટમાં આગથી અચલ શાહ નામના ભાઈ અને પત્ની મરણને શરણ થયા તે સમાચાર હતા. આગ વખતે ઘરમાં બે દીકરી અને અચલભાઈનાં માતા હાજર હતા. એક દીકરી તો તેને મળેલી ટ્રેનિંગના લીધે બચી ગઈ પણ એક જાણીતા છાપામાં માતા અને બીજી દીકરી કઈ રીતે બચી ગઈ તેનો ઉલ્લેખ નહોતો. ઘટના વહેલી સવારે બની હતી, તેથી સ્ટોરી છપાય ત્યાં સુધીની પ્રક્રિયામાં સંકળાયેલ દરેક જણ-રિપૉર્ટર, કૉપી એડિટર, પ્રૂફ રીડર, પેજમેકર, પેજ એડિટર, સિટી એડિટર બધા પાસે પૂરતો સમય હતો. પરંતુ તેમ છતાં આવો પ્રશ્ન વણઉત્તર જ છપાયો. આવી જ બધી બાબતો મિડિયાની વિશ્વસનીયતા પર પ્રશ્નાર્થચિહ્ન ઊભા કરતી હોય છે.

*************

જશવંત રાવલની ફેસબુક પૉસ્ટ

ન્યુઝ કે છાપાનો યુઝ ?
============
દિલ્હીમાં રામલીલા મેદાન પર સરકારી નીતિઓનો વિરોધ કરવા ખરેખર કેટલા ખેડૂત ભેગા થયા ?
Bbc ન્યુઝ કહે છે 13 હજાર,સંદેશ,નવગુજરાત સમય,દિવ્ય ભાસ્કર કહે છે એક લાખ જેટલા અને ગુજરાત સમાચાર તો. કહે છે લાખ્ખો..કોને સાચું માનવું?એ થોડી અવઢવ થાય પણ સાવ જૂઠ્ઠું કોને માનવું એ સ્પષ્ટ છે ગુજરાત સમાચાર.
લાખ સુધી તો સમજ્યા પણ લાખો તો…પત્રકારત્વને કેટલું અધમ બનાવશે આ છાપું?
શું ગુજરાત સમાચાર, પત્રકારત્વને કોઠે બેસાડાયેલી લાચાર સ્ત્રી સમજે છે ,કે પોતાને પંથભ્રષ્ટ ?

 

Advertisements
abhiyaan, politics, society, technology

સૉશિયલ મિડિયાના પ્રભાવમાં ન આવી જાવ!

(અભિયાન સાપ્તાહિક, તા.૭ એપ્રિલ ૨૦૧૮ના લેખનું બૉક્સ)
ઇન્ટરનેટ પર જે કંઈ મફત સેવા છે તે પુણ્ય કમાવવા માટે નથી તે સમજી લેવું જોઈએ. આનો અર્થ એ નથી કે કોઈ પેઇડ સેવા આપે તે પણ જેન્યુઇન જ હશે. પરંતુ ફેસબુકની સાથે ગુગલ પણ ઓછી માયા નથી. તે પણ સર્ચ રિઝલ્ટમાં ચેડા કરે છે તે સાબિત થઈ ચૂક્યું છે. નરેન્દ્ર મોદીનું નામ વિશ્વના ટોચના અપરાધીઓમાં ગૂગલ બતાવતું હતું! ગૂગલમાં સર્ચ કરો તો તે જેમ ઈચ્છે તે પરિણામો જ બતાવે છે અને આ પરિણામો મોટા ભાગે ભારત વિરોધી હોય છે. સર્ચ રિઝલ્ટમાં ચેડા કરવા માટે ગયા વર્ષે યુરોપીય સંઘે ગૂગલને ૨.૪ અબજ યુરો (અંદાજે ૧૯૨.૮૪ અબજ રૂપિયા)નો દંડ ફટકાર્યો હતો, તો ભારતમાં પણ ભારતીય સ્પર્ધા આયોગ (સીસીઆઈ)એ ગૂગલ પર ૧.૩૬ અબજ રૂપિયાનો દંડ થોપ્યો હતો. ટ્વિટર પણ સ્થાપિત હિતોના શરણે જાય છે. ભારતમાં તે પરેશ રાવલ, અભિજીત વગેરે જમણેરી વિચારવાળાઓના ટ્વિટર હેન્ડલ ઝડપથી બ્લૉક કે સસ્પેન્ડ કરી દે છે તે જ રીતે અમેરિકામાં પણ હૉલિવૂડ ડિરેક્ટર હાર્વે વેઇન્સ્ટેઇનનું જાતીય શોષણનું કૌભાંડ બહાર આવ્યું ત્યારે અભિનેત્રી રૉઝ મેકગૉવનનું એકાઉન્ટ ટ્વિટરે સસ્પેન્ડ કરી નાખ્યું હતું.