abhiyaan, national

માઓવાદીઓ દ્વારા વડા પ્રધાન મોદીની હત્યાનું કાવતરું હસી કાઢવા જેવું નથી!

(અભિયાન સામયિક, તા.૨૩ જૂન ૨૦૧૮નો અંક)

પહેલી જાન્યુઆરી ૧૮૧૮ના રોજ અંગ્રેજો તરફથી દલિતો મહારાષ્ટ્રના કોરેગાંવની લડાઈમાં પેશ્વાઓ સામે જીતેલા. તેના પગલે પેશ્વાઓના સામ્રાજ્યને જબરદસ્ત ફટકો પડેલો. દલિતોના ઉદ્ધારક ગણાતા ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકર ૧ જાન્યુઆરી ૧૯૨૭ના રોજ મહાર સૈનિકો અને બ્રિટિશ-ભારતીય સેનાના પીઢ સૈનિકો સાથે મહારના ગૌરવ તરીકે બ્રિટિશરોએ ઊભા કરેલા સ્તંભની મુલાકાતે ગયા. ત્યારથી દર વર્ષે દલિતોનો એક સમૂહ મહારાષ્ટ્રમાં આ વિજય મનાવે છે, પરંતુ ગત જાન્યુઆરીમાં આ ઉજવણી હિંસક બની. કેટલાક મરાઠા લોકોએ તેનો વિરોધ કરેલો કે અંગ્રેજોના વિજયની ઉજવણી કેવી રીતે કરી શકાય? આ હિંસામાં એક રાહુલ ફટાંગળેનું મૃત્યુ થયું અને અનેક લોકો ઘાયલ થયા. તેના પછી ૩ જાન્યુઆરીએ બંધ આપવામાં આવેલો જે પણ એટલો જ હિંસક સાબિત થયો. દલિત કર્મશીલોના આક્ષેપોના આધારે પોલીસે હિન્દુવાદી કાર્યકરો સંભાજી ભીડે અને મિલિન્દ એકબોતે સામે ફરિયાદ નોંધી હતી. એકબોતેની ધરપકડ થઈ અને તે જામીન પર છૂટી ગયા. આ હિંસા માટે ગુજરાતના વડગામના ધારાસભ્ય જિજ્ઞેશ મેવાણી સામે પણ ફરિયાદ નોંધાઈ છે.

જોકે, આ હિંસા પાછળ, જેમ શંકા હતી તેમ, માઓવાદી સમર્થકોનો હાથ બહાર આવ્યો છે. પૂણે પોલીસે છ જણાની ધરપકડ કરી. તેમાં કર્મશીલ રોના વિલ્સન, જેએનયુના પૂર્વ વિદ્યાર્થી અને કર્મશીલ રાણા જેકબની દિલ્લીમાંથી, દલિત કાર્યકર સુધીર ધવલેની ધરપકડ મુંબઈમાં કરવામાં આવી જ્યારે કર્મશીલ શોમા સેન, મહેશ રાઉત અને વકીલ સુરેન્દ્ર ગાડલિંગની ધરપકડ નાગપુરમાં કરવામાં આવી. (આ છ જણાનો પરિચય જાણવા જુઓ બૉક્સ). તેમની ધરપકડ ગેરકાયદે પ્રવૃત્તિઓ (અટકાવવી) અધિનિયમ હેઠળ ધરપકડ કરવામાં આવી.

ગત વર્ષની ૩૧ ડિસેમ્બરે પૂણેમાં શનિવારવાડા નજીક દલિત સંગઠન યલગાર પરિષદ મળી હતી. સ્થળ પણ યુક્તિપૂર્વક પસંદ કરાયું હતું. શનિવારવાડા મરાઠા સામ્રાજ્યમાં પેશ્વાઓનું, સૈન્ય અને પ્રશાસનની રીતે સત્તાનું કેન્દ્ર હતું.

પહેલાં નક્સલો અને આ નક્સલ સમર્થકો વચ્ચે પૈસાની લેવડદેવડની માહિતી પોલીસને મળી. આ જે યલગાર પરિષદ થઈ તેમાં અપાયેલાં ઉશ્કેરણીજનક ભાષણોના કારણે ૧ જાન્યુઆરીએ હિંસા થઈ.  છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓમાં પોલીસ આ હિંસાની તપાસમાં લાગેલી હતી જેમાં તેને ઘણા નક્કર પુરાવા પ્રાપ્ત થયા હોવાનો દાવો છે.

પરંતુ આઠ જૂને પોલીસે જે ધડાકો કર્યો તેની ધ્રૂજારી સમગ્ર ભારતમાં અનુભવાઈ કેમ કે એ ધડાકો વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની હત્યાના કાવતરા બાબતે હતો! રાજીવ ગાંધીની જે રીતે હત્યા કરાઈ હતી તે જ રીતે મોદીજીની પણ હત્યા કરવી તેવું તે પત્રમાં લખાયેલું હતું અને એ પત્ર રોના વિલ્સનના દિલ્લી ખાતેના ઘરમાં મળી આવ્યો હતો. આ પત્રમાં એમ-૪ રાઇફલ અને ચાર લાખ રાઉન્ડ ખરીદવા રૂ. આઠ કરોડની જરૂરિયાત હોવાની વાત કરવામાં આવી હતી.

‘ટાઇમ્સ નાવ’ ચેનલની રિપૉર્ટરે તો ત્યાં સુધી કહ્યું કે જે પકડાયા છે તેમાંની એક વ્યક્તિ (સંભવતઃ મહેશ રાઉત)ને યુપીએ સરકારના પ્રધાન સાથે સારો એવો ઘરોબો હતો. આ પ્રધાનને પાછો ગાંધી (એટલે સંભવતઃ સોનિયા-રાહુલ) સાથે સારો ઘરોબો છે. અને તેના લીધે તે સરકારના નક્સલો અંગેના પ્રૉજેક્ટમાં નોકરીએ પણ રહી ગયો હતો. વર્ષ ૨૦૧૨માં પોલીસ તેની ધરપકડ કરવાની હતી પરંતુ ‘ઉપર’થી આદેશ આવતા તે બચી ગયો હતો. તે પૂર્વ વડા પ્રધાનની ગ્રામીણ વિકાસનો ફેલો હતો. આ યોજનાનો લાભ લઈ તેણે જંગલોમાં ઘૂસણખોરી કરી હતી. અત્યારે તેના પર માઓવાદીઓ અને અર્બન માઓઇસ્ટ વચ્ચે નાણાં પૂરા પાડવા સંદર્ભે તપાસનું વર્તુળ મંડાયેલું છે.

નક્સલ કાર્યકર મિલિન્દ ટેલ્ટુમ્બડે દ્વારા રોના વિલ્સનને લખવામાં આવેલા મનાતા પત્રમાં બે નામો ચોંકાવનારા છે. આ બે નામો પ્રકાશ આંબેડકર અને જિજ્ઞેશ મેવાણીનાં હોવાનું મનાય છે. ‘પૂણેમિરર’ નામના અખબાર અનુસાર, આ પત્રમાં લખવામાં આવ્યું છે, “કૉમરેડ મંગલુ અને કૉમરેડ દીપુ છેલ્લા બે મહિનાથી કૉમરેડ સુધીર સાથે ભીમ-કોરેગાંવ કાર્યક્રમનું સંકલન કરી રહ્યા છે. તેમાં રાજ્યભરના દલિતોનો સારો ટેકો મળી રહ્યો છે. કૉમરેડ જિજ્ઞેશ અને કૉમરેડ ઉમર આપણી ક્રાંતિના યુવાન લડવૈયાઓ છે. પ્રકાશ આંબેડકરના મજબૂત સમર્થન સાથે, કેટલાંક વર્ષોની અંદર દેશભરમાં અનેક દલિત સંઘર્ષોને મજબૂત કરવામાં તેમના પ્રયાસોનાં પરિણામો આપણે જોઈ શકીશું.” જો આ પત્રોની અધિકૃતતા હોય અને નામોનાં અનુમાન સાચા હોય તો આનાથી યુપીએ સરકારના કૉંગ્રેસી પ્રધાન, નક્સલીઓ-માઓવાદીઓ, દલિત ચળવળકારો અને ખાસ કરીને જિજ્ઞેશ મેવાણીની સાંઠગાંઠ સાબિત થાય છે.

આમાં પ્રકાશ આંબેડકરનું નામ આવ્યું તેનાથી ચોંકી જવાય તેમ છે કારણકે પ્રકાશ આંબેડકર એ બંધારણના ઘડવૈયા બાબાસાહેબના પૌત્ર છે. ‘ટાઇમ્સ નાવ’ પર લાઇવ વાતચીતમાં ઉશ્કેરાઈને પ્રકાશે ટાઇમ્સના પત્રકારને ‘જોઈ લેવાની’ ધમકી ગાળની ભાષામાં આપતા કહ્યું હતું કે આ સરકાર તો પાંચ વર્ષ જ છે. ગૌરી લંકેશ બાબતે ઉકળી ઉઠેલા ભારત ભરના પત્રકારો આ બાબતે મૌન રહ્યા છે!

જોકે વિપક્ષો મૌન નથી રહ્યા પરંતુ તેમણે આ બાબતને ગંભીરતાથી પણ નથી લીધી. કૉંગ્રેસના સંજય નિરુપમે આને મોદીની ઘટી રહેલી લોકપ્રિયતા ફરી મેળવવા માટેનો પ્રયાસ ગણાવ્યો તો, એનસીપીના શરદ પવારે સહાનુભૂતિના મત મેળવવાનો પ્રયાસ ગણાવ્યો જ્યારે શિવસેનાએ તેને હાસ્યાસ્પદ બાબત ગણાવી. મહારાષ્ટ્રના મુખ્ય પ્રધાન દેવેન્દ્ર ફડણવીસને પણ ધમકી મળી છે. અગાઉ ૨૬ એપ્રિલ ૨૦૧૮ના રોજ રાહુલ ગાંધીના વિમાનમાં સામાન્ય ટૅક્નિકલ ક્ષતિ સર્જાઈ ત્યારે કૉંગ્રેસ બેબાકળી થઈ ગઈ હતી, પરંતુ આ ઘટના સંજય નિરુપમને ડ્રામા લાગે છે. જે ધરપકડો થઈ છે તે લોકોની ધરપકડ અગાઉ કૉંગ્રેસના શાસનમાં પણ થઈ હતી. (જુઓ બૉક્સ). આનો અર્થ તો એ જ થયો કે મામલો ગંભીર છે પરંતુ અત્યારે વિપક્ષમાં હોવાથી કૉંગ્રસ આ પ્રકારનું વલણ દાખવી રહી છે. આના પરથી પ્રતીત થાય છે કે વિપક્ષો કેટલા નીચા સ્તરે ગયા છે. મિડિયામાં પણ આની જેટલી ગંભીરતાથી નોંધ લેવાવી જોઈએ તે લેવાઈ નથી.

જોકે આ ધરપકડ થઈ એટલે ડાબેરી સંગઠનો જેમ કે ઑલ ઇન્ડિયા સ્ટુડન્ટ્સ એસોસિએશન, ઑલ ઇન્ડિયા સ્ટુડન્ટ્સ ફૅડરેશન, એસોસિએશન ફૉર પ્રૉટેક્શન ઑફ સિવિલ રાઇટ્સ મેદાનમાં આવી ગયા અને સરકાર દલિતોને હેરાન કરતી હોવાનો આક્ષેપ કરી ધરપકડ કરાયેલાઓને મુક્ત કરવા માગણી કરી હતી. જય પ્રકાશ નારાયણ દ્વારા શરૂ કરાયેલી પરંતુ હવે ધીમેધીમે ડાબેરીઓના હાથમાં જતી રહેલી સંસ્થા પીપલ્સ યુનિયન ફૉર સિવિલ લિબર્ટિઝે પણ આ મામલે આ ધરપકડોને વખોડી કાઢી છે. આ એ જ પીયુસીએલ છે જેના ઉપાધ્યક્ષ ડૉ. બિનાયક સેનની નક્સલવાદી પ્રવૃત્તિને સમર્થન આપવા માટે છત્તીસગઢ પોલીસે ધરપકડ કરી હતી અને અત્યારે જામીન પર છે. આ બિનાયક સેન પાછા આમ આદમી પાર્ટીના પોલીસ સુધારા માટેના નીતિ જૂથમાં સભ્ય પણ છે તેમ વિકિપિડિયા કહે છે.

 

બૉક્સ

“મોદીરાજને સમાપ્ત કરવા રાજીવ ગાંધી પ્રકારનો બનાવ જરૂરી”

કૉમરેડ પ્રકાશને ‘આર’ તરફથી લખવામાં આવેલા આ સ્ફોટક પત્રમાં જે મહત્ત્વની વાત હતી તે એ છે કે હિન્દુ ફાસીવાદને હરાવવો એ આપણો મુખ્ય એજન્ડા અને પક્ષની મુખ્ય ચિંતા છે. સિક્રેટ સેલ અને ખુલ્લા સંગઠનોના અનેક નેતાઓએ આ મુદ્દો ખૂબ જ મજબૂત રીતે ઉઠાવ્યો છે. આપણે દેશભરના સમાન વિચારનાં સંગઠનો, રાજકીય પક્ષો, લઘુમતી સમુદાયોના નેતાઓ સાથે સંબંધો મજબૂત કરવા પ્રયાસરત્ છીએ. મોદીના નેતૃત્વમાં હિન્દુ શાસન મૂળ વતની આદિવાસીઓના જીવનમાં તેનો રસ્તો બુલડૉઝરની જેમ કરી રહ્યું છે. બિહાર અને પશ્ચિમ બંગાળમાં ભારે પરાજય બાદ પણ, મોદી પંદરથી વધુ રાજ્યોમાં ભાજપ સરકાર બનાવવામાં સફળ રહ્યા છે. જો આ ગતિ ચાલુ રહી તો પક્ષ માટે તમામ મોરચે ભારે તકલીફ થશે. અસંતોષ અને મિશન ૨૦૧૬ના ક્રૂર રૂપને કડક હાથે દબાવી દેવામાં આવશે. કૉમરેડ કિસન અને અન્ય વરિષ્ઠ કૉમરેડોએ મોદીરાજનો અંત લાવવા નક્કર પગલાંની દરખાસ્ત કરી છે. આપણે રાજીવ ગાંધી પ્રકારના અન્ય બનાવની રાહ પર વિચારી રહ્યા છીએ. તે આત્મઘાતી લાગે છે અને આપણે નિષ્ફળ જઈએ તેવી ઘણી સંભાવના છે પરંતુ આપણને લાગે છે કે પક્ષના પૉલિટ બ્યૂરો (પીબી)/કેન્દ્રીય સમિતિ (સીસી)એ આપણી દરખાસ્ત પર ગંભીર રીતે વિચાર કરવો જોઈએ. તેમના (મોદીના) રૉડ શૉને ટાર્ગેટ કરવા એ અસરકારક રણનીતિ હોઈ શકે. આપણે સામૂહિક રીતે માનીએ છીએ કે પક્ષનું અસ્તિત્વ એ તમામ બલિદાનોથી ઉપર છે.

બૉક્સ-૨

આરોપીઓમાં એક તંત્રી, એક વકીલ અને એક પ્રાધ્યાપક!

રોના વિલ્સન: કેરળનો વતની રોના વિલ્સન દિલ્લીમાં રહે છે અને કમિટી ફૉર રિલીઝ ઑફ પૉલિટિકલ પ્રિઝનર્સ (સીઆરપીપી)નો પબ્લિક રિલેશન્સ સેક્રેટરી છે. કાશ્મીર જેવા અશાંત પ્રદેશમાં લાગેલા કાયદા આફ્સ્પાનો તે વિરોધી છે. તે દિલ્લી યુનિ.ના પ્રાધ્યાપક જી. એન. સાઈબાબાનો ડાબો હાથ મનાય છે. સાઈબાબાની ૯ મે ૨૦૧૪ના રોજ (જ્યારે હજુ મોદી સત્તામાં નહોતા આવ્યા અને મહારાષ્ટ્રમાં પણ કૉંગ્રેસની સરકાર હતી) મહારાષ્ટ્ર પોલીસે ત્રાસવાદ વિરોધી કાયદા (ગેરકાયદે પ્રવૃત્તિ અટકાયત કાયદા) હેઠળ ધરપકડ કરીને નાગપુરની કડક જેલ ‘અંડા સેલ’માં પૂર્યા હતા. પોલીસ રીતસર તેમને તેમના ઘરમાંથી ઉઠાવીને લઈ ગઈ હતી. ગત વર્ષના માર્ચમાં ગઢચિરોલીના ન્યાયાલયે તેમને આજીવન કેદની સજા સંભળાવી હતી.

પોલીસનો દાવો છે કે સાઈબાબા દોષિત ઠર્યા પછી રોના વિલ્સને શહેર અને જંગલોમાં ડાબેરીઓના અંતિમવાદી સંગઠન તેમજ આંતરરાષ્ટ્રીય નેટવર્ક વચ્ચે સંકલનનું કામ સંભાળી લીધું હતું.

સુધીર ધવલે: સુધીર ધવલે મરાઠી સામયિક વિદ્રોહીના તંત્રી અને દલિત કર્મશીલ છે. દલિતો માટે એક રાજકીય મંચ બનાવવા તેમણે રિપબ્લિકન પેન્થર્સ જાતિયાંતાચી ચાવલ બનાવ્યું હતું. તેમણે રેડિકલ આંબેડકર નામની ચળવળ પણ આદરી હતી. માઓવાદીઓ સાથેની સાંઠગાંઠ માટે તેમની પણ વર્ષ ૨૦૧૧માં (જ્યારે કેન્દ્રમાં મોદી અને મહારાષ્ટ્રમાં ભાજપ સરકાર નહોતી) દેશદ્રોહના આરોપસર ધરપકડ થઈ હતી. જોકે મે ૨૦૧૪માં ગોંડિયા ન્યાયાલયમાં તેઓ તમામ આરોપોમાંથી નિર્દોષ જાહેર કરાયા હતા. તેઓ પૂણેમાં યલગાર પરિષદના આયોજકોમાંના એક હતા.

સુરેન્દ્ર ગાડલિંગ: નાગપુરમાં રહેતા સુરેન્દ્ર ગાડલિંગ એક વકીલ છે. તેઓ ઇન્ડિયન એસોસિએશન ઑફ પીપલ્સ લૉયર્સના મહામંત્રી પણ છે. આદિવાસી અને દલિત અધિકારો માટે કાર્યરત્ તરીકે તેમની ઓળખ છે અને સાઈબાબા-ધવલે જેવા માઓવાદીઓ સાથે સાંઠગાંઠ ધરાવતા લોકોની ધરપકડ વખતે તેમને કાનૂની સહાય આપવાનું કામ તેઓ કરે છે. તેમણે કબીર કલા મંચના કલાકારોને પણ કાનૂની સહાય આપી હતી. આ મંચના કલાકારો સામે પોલીસે સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૧માં શંકાસ્પદ સાહિત્ય ધરાવવાના આરોપસર કાર્યવાહી કરી હતી. તેના પગલે શીતલ સાઠે અને તેનો પતિ સચીન માલીને ભૂગર્ભમાં ચાલ્યા જવું પડ્યું હતું. ૨૦૧૩માં તેઓ પોલીસને શરણે આવ્યા હતા. શીતલ ગર્ભવતી હોવા છતાં તેને ન્યાયાલયે જામીન આપવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. છેવટે માનવતાના આધારે મુંબઈ હાઇ કૉર્ટે ૨૮ જૂન ૨૦૧૩માં તેને જામીન આપ્યા હતા.

આ કબીર કલા મંચની સ્થાપના ગુજરાતનાં રમખાણોના પગલે ૨૦૦૨ના વર્ષમાં મહારાષ્ટ્રના પૂણેમાં કેટલાક વિદ્યાર્થીઓએ સાંસ્કૃતિક જૂથના નામે કરી હતી. સંગીત અને કવિતા દ્વારા સામાજિક અસમાનતા, દલિતોનું શોષણ, ખેડૂતોની આત્મહત્યા, સ્ત્રી ભ્રૂણ હત્યા, દલિતોની હત્યા અને ભ્રષ્ટાચારના મુદ્દે જાગૃતિ ફેલાવવાનું કામ કરવું તે તેનો હેતુ હતો.

શોમા સેન: કર્મશીલ શોમા સેન નાગપુર યુનિવર્સિટીમાં અંગ્રેજીની પ્રાધ્યાપિકા છે. ડાબેરી અંતિમવાદીઓ સાથેની તેમની કથિત સાંઠગાંઠ માટે તેઓ પોલીસની નજરમાં હતાં. પૂણેમાં મળેલી યલગાર પરિષદમાં તેઓ પણ હાજર હતાં. તેમના પતિ તુષારકાંતિ ભટ્ટાચાર્યની ગુજરાત પોલીસે વર્ષ ૨૦૧૦માં માઓવાદી પ્રવૃત્તિ સંદર્ભે ધરપકડ કરી હતી પરંતુ બાદમાં તેમને જામીન પર છોડવામાં આવ્યા હતા.

મહેશ રાઉત: મહેશ રાઉત એ પૂર્વ વડા પ્રધાન ગ્રામીણ વિકાસ ફેલો હતો. તે જંગલમાં કામ કરતા નક્સલીઓ અને શહેરમાં કામ કરતા માઓવાદીઓ વચ્ચેની કડી મનાય છે. એપ્રિલ ૨૦૧૪માં જ્યારે રાઉત પૂર્વ વડાપ્રધાન ગ્રામીણ વિકાસ ફેલો હતો ત્યારે તેની ગઢચિરોલી પોલીસે ધરપકડ કરી હતી (ત્યારે પણ મહારાષ્ટ્ર અને કેન્દ્રમાં કૉંગ્રેસની જ સરકાર હતી).

રાણા જેકબ: તેના વિશે ખાસ માહિતી મળતી નથી, પરંતુ તેના પર ભીમા કોરેગાંવ ઉજવણી સંબંધે ઉશ્કેરણીજનક ચોપાનિયા વહેંચવા અને ઉશ્કેરણીજનક ભાષણો આપવાનો આરોપ છે.

Advertisements
abhiyaan, technology

ફ્રી બેઝિક્સ દ્વારા ફેસબુકે ભારતમાં તેની ખોરી દાનત બતાવેલી!

(અભિયાન સાપ્તાહિક, તા.૭ એપ્રિલ ૨૦૧૮ના લેખનું બૉક્સ)
વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી ફેસબુકના અમેરિકાના કાર્યાલયમાં માર્ક ઝુકરબર્ગ સાથે એક પ્રૉગ્રામ કરી આવ્યા તેનો ફાયદો ઉઠાવવા ઝુકરબર્ગે ભારતમાં ફ્રી બેઝિક્સની લુચ્ચી યોજના લાગુ કરવા હવાતિયાં મારેલાં. આ ફ્રી બૅઝિક્સનું નામ રૂપકડું લાગે તેવું હતું. ભારતીયોને પહેલી નજરે તો ફ્રી જણાતી કોઈ પણ ચીજ આકર્ષે જ. ફેસબુક લોકોને કહેતી હતી કે તે તેમને ઇન્ટરનેટ ફ્રીમાં જોવા દેશે અને તેની સાથે ફેસબુક તેમજ કેટલીક વેબસાઇટો ફ્રીમાં જોવા મળશે. ડેટા ચાર્જ નહીં લાગે. પરંતુ તેનાથી ફેસબુકની મૉનોપોલી સ્થપાતી હતી. નેટ ન્યૂટ્રાલિટીના સિદ્ધાંતનો ભંગ થતો હતો. તમે કોઈ કંપનીનું ઇન્ટરનેટ લો કે વાપરો તો તે ચાર્જમાં તમને કોઈ પણ વેબસાઇટ જોવા મળવી જોઈએ ને. પરંતુ ફેસબુકની યોજનામાં આવું નહોતું થતું. લોકોનો જબરદસ્ત વિરોધ થતાં સરકારે આ યોજનાને અટકાવી દીધી, નહીંતર ફેસબુકનું વર્ચસ્વ આ બાબતે પણ સ્થપાઈ ગયું હોત.

international, sanjog news, vichar valonun

કેનેડા અને ઈરાનના વડાઓની ભારતની મુલાકાત: કોથળામાં પાંચ શેરી

(વિચાર વલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, તા. ૨૫-૨-૧૮)
ભારતની વિદેશનીતિમાં એટલી બધી ઘટનાઓ ઘટી રહી છે જેને સમજવી ચોક્કસ પ્રકારના ચશ્મા પહેરેલા રાજકીય પંડિતો (ખરેખર તો મુલ્લાઓ) માટે મુશ્કેલ છે. ગયા મહિને ઉપરાઉપરી ત્રણ દેશોની મુલાકાત વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ લીધી. તેમાં પેલેસ્ટાઇન-ઈઝરાયેલની વાત ગયા સપ્તાહે ઉલ્લેખી ગયા છીએ તેથી પુનરાવર્તન નથી કરવી. યુએઇ જેવા ચુસ્ત ઇસ્લામી દેશ કે જેના શારજાહમાં ભારતને હરાવવા માટે (અને તે પણ અમ્પાયરની અંચાઈ અને મેચ ફિક્સિંગ થકી) કારસા ઘડાતા હોય, દાઉદ ઇબ્રાહિમ જેવા ગુંડા તેમજ ભારત વિરોધી ત્રાસવાદી ત્યાં મુખ્ય મહેમાન હોય અને ભારતીયોની જે તે વખતે મનોદશા થતી તે અત્યારની પેઢીને ખ્યાલ પણ ન આવે, તેવા દેશમાં મંદિર (ઘણા હિન્દુ મંદિર લખે છે, મંદિર તો હિન્દુ જ હોય)નો શિલાન્યાસ થાય તે નાનીસૂની વાત નથી. સાથે ભારતીય ઑઇલ કંપનીઓને ઑફશૉર ઑઇલમાં દસ ટકા સ્ટૅક મળશે તે તો ઘણી મોટી વાત છે. ઓમાનમાં પણ દુકમ બંદરનો ઉપયોગ કરવા ભારતને મોટી વ્યૂહાત્મક સફળતા મળી છે.

આ મુલાકાતો પતી ત્યાં ઈરાનના પ્રમુખ ભારત આવ્યા. તે પછી કેનેડાના વડા પ્રધાન જસ્ટિન ટ્રુડો જેમના પર ભારતના બુદ્ધુજીવીઓ, અલ્પમતિઓ, સેક્યુલરો અને લિબરલો ફિદા છે તે આવ્યા. ભારતના ખાન સુપરસ્ટારો – શાહરુખ ખાન, આમીર ખાન, ફરહાન ખાન વગેરેનાં બેવડાં કાટલાં પણ ખુલ્લાં પડી ગયાં. આ બધાં અસહિષ્ણુતાનાં ગાણાં ગાતા રહે છે, હિન્દુઓને કોમી એકતા રાખવાના પાઠ ભણાવતા રહે છે, લઘુમતીઓના રક્ષણની વાત કરતા રહે છે, ‘પીકે’ જેવી ફિલ્મો દ્વારા માત્ર હિન્દુ ધર્મને લક્ષ્યાંકિત કરી તેને નીચો પાડતા રહે છે, પણ ઈઝરાયેલના વડા પ્રધાન બેન્જામીન નેતાન્યાહુ ભારત આવે છે ત્યારે તેમની પાર્ટીમાં જવાનું ટાળે છે કારણકે પોતાના સમુદાયના કટ્ટર લોકો નારાજ થઈ જાય.

બાકી, યહુદી સૌથી વધુ ત્રસ્ત અને પીડિત લઘુમતી છે. ભારતમાં દૂધમાં સાકરની જેમ ભળીને રહે છે. સાચા અર્થમાં ભારતમાં લઘુમતી તો યહુદી અને પારસી છે. ખાન સુપરસ્ટારો નેતાન્યાહુની પાર્ટીમાં ન ગયા તેથી પાકિસ્તાનના મિડિયાને મજા પડી ગઈ. તેણે તેમના ખૂબ વખાણ કર્યા. આ જ ખાન સુપરસ્ટારો પાછા કેનેડાના વડા પ્રધાનની પાર્ટીમાં ગયા. કારણ? કેનેડા જવા મળે. બીજું, કેનેડાના વડા પ્રધાન લિબરલ ગણાય છે.

પરંતુ આ કેનેડાના વડા પ્રધાન ગુજરાત આવ્યા. અક્ષરધામ મંદિરે ગયા. તો પણ તેમને આવકારવા વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી ન ગયા. ન તો તેમણે તેમને આવકારતું ટ્વીટ પણ કર્યું. તેઓ તાજમહલ ગયા તો પણ ઉત્તર પ્રદેશના મુખ્યપ્રધાન યોગી આદિત્યનાથ તેમને આવકારવા ન ગયા. તેમને આવકારવા મોદી મંત્રીમંડળના કૃષિ રાજ્ય પ્રધાન ગજેન્દ્ર શેખાવત જેવા એક જુનિયર ગયા. આ વાત ભારતના મોદી વિરોધીઓના મોઢે કચકચાવીને મારેલો તમાચો છે, જેઓ મોદીના કેમેરા પ્રેમ, વિશ્વના નેતાઓ સાથે ફોટો, તેમને ભેટવું વગેરે મુદ્દે મોદીજીની સતત ટીકા કરતા રહે છે.
ભારતે આંતરરાષ્ટ્રીય ફલક પર આપેલી આ એક મોટી સખત નિશાની અથવા સંકેત છે. ભારતનું રૂપ હવે બદલાઈ રહ્યું છે. તેના રંગ પણ હવે બદલાઈ રહ્યા છે. ભારત હવે સાપ અને મદારીનો દેશ નથી (અને હતો પણ નહીં, નહેરુએ ખોટી છાપ પાડી હતી). ભારત હવે વૈશ્વિક તાકાત છે. પેલેસ્ટાઇન ભારત પાસે આશા રાખે કે તે ઈઝરાયેલ સાથે તેની શાંતિ સ્થાપવામાં મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવે કે પછી આંતરરાષ્ટ્રીય ન્યાયાલયમાં ભારતના દલબીર ભંડારી સરળતાથી ફરીથી ચૂંટાઈ આવે અને સંયુક્ત રાષ્ટ્રોના બે-તૃત્તીયાંશ સભ્યો તેમને સમર્થન આપે, આ બધી નિશાનીઓ ભારતના મોદી વિરોધીઓ સમજતા નથી અને સમજવા માગતા પણ નથી. હકીકતે તો યોગ દિવસ ઉજવવાનું સંયુક્ત રાષ્ટ્રોમાં નક્કી થયું ત્યારથી જ ભારતની વૈશ્વિક ચડતી દેખાવા લાગી હતી.

ભારતમાં મોદીના આવ્યા સુધી ધોળી ચામડીવાળા (એટલે બ્રિટન અને તેના પીઠ્ઠુ દેશો એમ વાંચો) રાજનેતાઓ આવે એટલે સરકારથી માંડીને સરકારનાં વાજિંત્ર સમું મિડિયા તથા શાહરુખ ખાનો-આમીર ખાનો-ફરહાન ખાનો વગેરે ઓળઘોળ થઈ જતા હતા. અમેરિકાના પૂર્વ પ્રમુખ બિલ ક્લિન્ટન આવે તોય આ બધા ઘેલાઘેલા થઈ જતા હતા. ભારતીયોના માનસમાં અંગ્રેજો અને મોગલોની ગુલામી સાંસ્કૃતિક રીતે અને ભાષાકીય રીતે હજુ પણ ક્યાંક વિદ્યમાન છે, તેની આ સાબિતી મળતી હતી. આ જ લોકો જો ચીન કે જાપાન જેવી મહા સત્તાના નેતાઓ આવે તો નોંધ પણ ન લે. તેમને મળવા પણ ન જાય. એટલે કેનેડાના વડા પ્રધાન જસ્ટિન ટ્રુડોને સ્વાગતની રીતે કટ ટુ સાઇઝ કરીને એક દાખલો આ પણ મોદી સરકારે બેસાડ્યો છે કે ગમે તે ધોળી ચામડીવાળા આવે એટલે ગાંડા ન કાઢો. હરખપદુડા ન બનો.

બીજો દાખલો એ છે કે વ્યક્તિગત છબી, વ્યક્તિગત પ્રસિદ્ધિની ઉપર દેશ છે, દેશભક્તિ છે. કેનેડા ખાલિસ્તાન સમર્થક ત્રાસવાદીઓનું આશ્રય સ્થાન છે. કેનેડામાં લિબરલો ભારતના કૉંગ્રેસીઓ અને રાજદ-સપ-બસપ વગેરેની જેમ લઘુમતી તુષ્ટીકરણમાં માને છે અને તે એ હદ સુધી કે ભારત વિરોધી ખાલિસ્તાનીઓની આળપંપાળ કરે છે. જસ્ટિન ટ્રુડો વડા પ્રધાન બન્યા પછી આ પ્રવૃત્તિ વેગીલી બની છે. ટ્રુડો ગયા વર્ષે એપ્રિલમાં ખાલસા ડે પરેડમાં હાજર રહ્યા હતા. આ પરેડમાં ઑપરેશન બ્લુ સ્ટારમાં માર્યા ગયેલા જર્નેલસિંહ ભીંદરાનવાલેને નાયકની જેમ દર્શાવવામાં આવ્યો હતો. ટ્રુડોના પહેલાં સ્ટીફન હાર્પર હતા જે કન્ઝર્વેટિવ પાર્ટીના હતા. તેઓ આ પરેડમાં નહોતા ગયા. આ જ કારણે ૨૦૧૨માં તત્કાલીન વડા પ્રધાન મનમોહનસિંહ અને તે પછી વર્ષ ૨૦૧૫માં વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની કેનેડા મુલાકાત શક્ય બની હતી.

આ ઉપરાંત કેનેડાના ગુરુદ્વારામાં ભારતીય અધિકારીઓની મુલાકાત પર પણ પ્રતિબંધ લાગ્યો! કેનેડાએ આ શરૂઆત કરી અને તેના માલિક જેવા અમેરિકા અને બ્રિટને પણ તેમ જ કર્યું. વિચારો! ઈરાનના પ્રમુખ હસન રૌહાની ભારત આવ્યા તો તેમણે ન માત્ર મુસ્લિમો વચ્ચે એકતાની વાત કરી, પણ સાથે તેમણે હૈદરાબાદની મક્કા મસ્જિદમાં પણ ગયા. એમ તો મોદી પણ મસ્કતમાં ૧૨૫ વર્ષ જૂનું મંદિર શોધી ત્યાં દર્શન કરવા જાય છે, પણ તેમણે ક્યારેય હિન્દુઓમાં એકતાની વાત નથી કરી. હંમેશાં ભારતીય સમુદાયને જ સંબોધ્યો છે. (મોદી સરકારે રૌહાનીની આ વાત સામે વાંધો ઉઠાવવો જોઈએ.) કેનેડાની વાત પર પાછા ફરીએ. કેનેડાએ ગુરુદ્વારામાં ભારતીય અધિકારીઓના પ્રતિબંધને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા ગણાવ્યો હતો. વળી, ટ્રુડોની સાથે આવેલા બે પ્રધાનો ખાલિસ્તાન સમર્થક છે. એક સંરક્ષણ પ્રધાન હરજીતસિંહ સજ્જન અને બીજા નવદીપસિંહ બેન્સ છે.

આ સજ્જન ગયા વર્ષે ભારત આવ્યા ત્યારે કૉંગ્રેસમાં જે કેટલાક નેતા સારા છે તેમાંના એક એવા અમરીન્દરસિંહ જે પંજાબના મુખ્યપ્રધાન પણ છે તેમણે આ સજ્જનને મળવા ના પાડી દીધી હતી. કેનેડામાં પણ વર્ષ ૨૦૧૯માં ચૂંટણી છે. ૩૮ વર્ષના એક શીખ નેતા જગમીતસિંહ ટ્રુડોને હરાવી દે તેવા મનાય છે. અને એટલે ટ્રુડોની પાર્ટી લઘુમતી એવા શીખોને, અને તેમાંય ખાલિસ્તાનવાદીઓને રિઝવવા કોઈ પણ હદ સુધી જવા તૈયાર દેખાય છે.

ભારતનું મોદી વિરોધી કમળાથી પીડિત મિડિયા કેનેડાના વડા પ્રધાન પ્રત્યે મોદી સરકારની ઉપેક્ષાની નોંધ સારી રીતે લે કે ન લે, પણ કેનેડાના મિડિયાએ તેની ગંભીર નોંધ લીધી છે. કેનેડાનું મિડિયા આ ઉપેક્ષા માટે ખાલિસ્તાન તેમજ શીખ કટ્ટરવાદને સમર્થનને કારણરૂપ સાચી રીતે જ માને છે. જોકે મોદી સરકાર માટે આ ઉપેક્ષાનો જોરદાર જવાબ છે કે ઈરાનના પ્રમુખ હૈદરાબાદ ગયા ત્યારે પણ મોદી ત્યાં નહોતા ગયા. આ પણ મોદી સરકારની ઉપેક્ષાનો બીજો નમૂનો તો ગણાય (જોકે તેમ છતાં ઈરાનના પ્રમુખે મુસ્લિમોને એક થવાની અપીલ કરી તેની ગંભીરતા ઓછી નથી થઈ જતી). મોદી બૌદ્ધ પંથના બહુમતીવાળા જાપાનના વડા પ્રધાન શિન્ઝો આબે સાથે અમદાવાદની સીદી સૈયદની જાળીની મુલાકાત લઈ શકે છે પરંતુ ઈરાનના રૌહાની સાથે હૈદરાબાદની મક્કા મસ્જિદની મુલાકાત નહીં.

આપણે ત્યાંનું મિડિયા અમેરિકા-બ્રિટન દ્વારા સંચાલિત લિબરલ મિડિયાનું કઠપૂતળી મિડિયા જ છે. તેથી ટ્રમ્પ કે બીજા કોઈ કન્ઝર્વેટિવ પાર્ટીના નેતા સામે કંઈ પણ થાય તો મોટી હેડલાઇન બનશે. અમેરિકા-કેનેડા કે બ્રિટન જેવા દેશના નેગેટિવ સમાચાર ક્યારેય નહીં આવે, પણ આ દેશોના મિડિયામાં તેમને જે દુશ્મન લાગે (દા.ત. ઉત્તર કોરિયા, ભારત કે ચીન) તેના શાસકોના નેગેટિવ સમાચારો ભરપૂર આવશે. હિટલર આપણે ત્યાં ગાળ બની ગયો છે, કેમ તે વિચાર્યું છે? હિટલરના નેતૃત્વમાં જર્મની જીત્યું હોત તો? જર્મની સહિતના દેશોના કબજામાં મોટા મોટા અખબારો અને ટીવી ચેનલ તેમજ ગૂગલ જેવું સર્ચ એન્જિન હોત તો? ભારત અને તેના નેતાઓ (મોદીને અપવાદ ગણવા) મિડિયાનું મહત્ત્વ સમજતા નથી. એટલે કેનેડાના વડા પ્રધાન ટ્રુડો આગા ખાનના અંગત ટાપુ પર વેકેશન માણે અને ત્યાંની કન્ઝર્વેટિવ પાર્ટી તેમની સામે એથિક્સ કમિટી સમક્ષ હાજર થવા પ્રસ્તાવ લાવે તે સમાચાર આપણા મિડિયામાં આવતા જ નથી. અમેરિકામાં ઉબેર ટેક્સી કંપનીના ડ્રાઇવર બળાત્કાર કરે કે બ્રિટનના લંડનમાં ઉબેર પર પ્રતિબંધ મૂકાય કારણકે તેના ડ્રાઇવરો પર બળાત્કારના આરોપો લાગે કે જર્મનીના કૉલૉનમાં વર્ષ ૨૦૧૫માં ૩૧ ડિસેમ્બરે મુસ્લિમ શરણાર્થીઓ દ્વારા ૧,૨૦૦ સ્ત્રીઓ પર બળાત્કાર કે છેડતીના કિસ્સા બને તેવા સમાચાર પર આપણું મિડિયા નજરઅંદાજ કરે છે. હા, ભારતને બળાત્કારીઓનો દેશ તરીકે જરૂર ચિતરશે.

education, hindu, language, national, sanjog news, vichar valonun

બ્રિટિશ અને મોગલ ગુલામીમાંથી હવે તો બહાર આવીએ!

(વિચારવલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, તા.૨૮/૧/૧૮)

પરમ દિવસે આપણે ૬૯મો પ્રજાસત્તાક દિવસ મનાવ્યો. પરંતુ શું આપણે ખરેખર પ્રજાસત્તાક થયા છીએ? શું આ દેશમાં હજુ પણ બ્રિટિશ કાળની પરંપરાઓ ચાલી નથી આવતી? શું હજુ પણ આપણે મોગલ શાસકોના સમયની માનસિકતાના ગુલામ નથી?

ગયા વર્ષે બજેટની તારીખ ૨૮ (જો ૨૯નો મહિનો હોય તો ૨૯) ફેબ્રુઆરીના બદલે ૧ ફેબ્રુઆરી કરી નખાઈ. બાકી આટલાં વર્ષોથી અંગ્રેજોના સમયની પરંપરાને આંધળી રીતે અનુસરતા આવ્યા હતા. એ પહેલાં બજેટનું ભાષણ સાંજના પાંચ વાગ્યાથી શરૂ થતું. તે વખતે સમાચારપત્રોમાં કામ કરનારા પત્રકારોને ખબર હશે કે કેટલી મુશ્કેલી પડતી પાનાં તૈયાર કરવામાં? બ્રિટિશરોના સમયમાં આ પ્રથા એટલા માટે હતી કે ભારતમાં સાંજના પાંચ વાગ્યા હોય ત્યારે બ્રિટનમાં સવારના ૧૧ વાગ્યા હોય. ઑફિસના કલાકો શરૂ જ થયા હોય. પરંતુ બ્રિટિશરો ભારત છોડી ગયા ત્યારથી ૨૦૦૧ સુધી કોઈ સરકાર મક્કમ રીતે આ પ્રથા બદલવાનો નિર્ણય ન કરી શકી.

આવી જ એક પ્રથા રેલવે બજેટની હતી. રેલવે અને નાણાં બજેટનાં ભાષણો મોટાંમોટાં અને તેમાં હાહાહીહી, શેરોશાયરી વધુ થતી. લાલુપ્રસાદે તેને કોમેડી શૉ બનાવી નાખેલો અને મોટા ભાગના રેલવે પ્રધાનો બિહારના રહેતા. તેમાં કયા રાજ્યને કેટલી ટ્રેન મળી તે વધુ જોવાતું અને પરિણામે પ્રદેશવાદ વધતો. કોઈને એ બુદ્ધિ ન સૂજી કે માત્ર રેલવે બજેટ જ અલગ રીતે કેમ? વિમાન બજેટ કેમ નહીં? સડક બજેટ કેમ નહીં? મહિલા અને બાળ કલ્યાણ મંત્રાલયનું અલગ બજેટ કેમ નહીં? માનવ સંસાધન વિભાગનું અલગ બજેટ કેમ નહીં? પણ ૧૯૨૦ના દાયકાથી આંધળી રીતે આ પ્રથા ચાલી આવતી હતી અને આપણે ૨૦૧૭ સુધી તેને અનુસરતા રહ્યા. આ બંને નિર્ણયો મોદી સરકારના શાસનમાં આવ્યા છે તે ઉલ્લેખનીય છે.

આ જ રીતે વિશ્વવિદ્યાલયો (યુનિવર્સિટી)ના પદવીદાન સમારંભોમાં મોટા ભાગે કાળું ગાઉન અને માથે ટોપી પહેરી પદવી આપનાર અને લેનાર આવે તે બ્રિટિશના સમયની પ્રથા વર્ષોથી ચાલુ રહી છે. ઉત્તર પ્રદેશમાં રાજ્યપાલ, જે હોદ્દાની રૂએ વિશ્વ વિદ્યાલયના કુલપતિ હોય છે, તેમણે (રામ નાઈકે) આ પ્રથા બંધ કરવાનો આદેશ આપ્યો. તો ટીકાકારોએ આને ભગવાકરણ ગણાવ્યું! એપ્રિલ ૨૦૧૫માં બનારસ હિન્દુ યુનિવર્સિટીએ આ આદેશના અમલની શરૂઆત કરી. વિદ્યાર્થીઓ કુર્તામાં કેટલા સુંદર દેખાતા હતા! જોકે આ પ્રથાનો વિચાર, શાસનમાં હોય તેવી કોઈ વ્યક્તિએ પહેલાં મૂક્યો હતો તો તે કૉંગ્રેસની યુપીએ સરકારના પ્રધાન જયરામ રમેશ હતા. જયરામ રમેશે વર્ષ ૨૦૧૦માં આ ગાઉન પહેરવાની પ્રથાને જંગલી અને બ્રિટિશ શાસનના કાળની ગણાવી હતી. મધ્ય પ્રદેશમાં ગ્વાલિયરની જીવાજી યુનિવર્સિટીની એક્ઝિક્યુટિવ કાઉન્સિલના સભ્યોએ રમેશજીનો વિચાર વધાવી લીધો. જોકે આ નિર્ણય હજુ પણ અમલમાં નથી મૂકાયો, રાજ્યમાં ભાજપની સરકાર હોવા છતાં! ગયા વર્ષની જ વાત કરો. ગુજરાત અને મધ્ય પ્રદેશના સંયુક્ત રાજ્યપાલ ઓ. પી. કોહલીજી સહિત તમામ લોકો ગાઉનમાં ઉપસ્થિત હતા. માત્ર ઉચ્ચ શિક્ષણ પ્રધાન જયભાનસિંહ પવૈયાએ ગાઉન નહોતું પહેર્યું. યુજીસીની ગાઇડલાઇન કોણ અનુસરે છે?

આ ગાઇડલાઇન મુજબ, હૈદરાબાદ યુનિવર્સિટીએ ૨૦૧૫માં ગાઉનના બદલે ભારતીય પોશાક પહેરવા નિર્દેશ આપ્યો તો કેટલાક વિદ્યાર્થીઓએ વિરોધ કર્યો. આ વિદ્યાર્થીઓ ડાબેરી સ્ટુડન્ટ ફૅડરેશન ઑફ ઇન્ડિયાના હતા! તેમણે આને ભગવાકરણનો પ્રયાસ ગણાવ્યો હતો!

હજુ ન્યાયાલયમાં પણ આપણે જજોને મિ લૉર્ડ કહીએ છીએ. પરંતુ સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયે ૨૦૧૪માં એક ચુકાદામાં કહ્યું હતું કે કૉલૉનિયલ એરાના સમયની આ પ્રથા હવે જરૂરી નથી. જજોને ‘મિ લૉર્ડ’, ‘યૉર ઑનર’, ‘યૉર લૉર્ડશિપ’ કહેવાની જરૂર નથી. હા, જજોને માનપૂર્વક જરૂર બોલાવવા. જોકે ન્યાયાલયોમાં હજુ પણ વકીલોને કાળો કોટ પહેરવો પડે છે. ઇંગ્લેન્ડના રાજા ચાર્લ્સ દ્વિતીયનું ૧૬૮૫માં અવસાન થયું. તેના શોકમાં કાળું ગાઉન પહેરવાનું શરૂ કર્યું હતું. આપણે ૩૩૩ વર્ષ પછી પણ આ કાળી પ્રથાને વળગી રહ્યા છીએ! જોકે વકીલોએ સમયેસમયે આનો વિરોધ કર્યો છે. ઉનાળાની ધોમધખતી ગરમીમાં તો ઘણા વકીલોને ચામડીની તકલીફ થઈ જતી હોય છે. જોકે વર્ષ ૨૦૧૪માં એવા સમાચાર હતા ખરા કે તે પછીના વર્ષથી ઉનાળા પૂરતું વકીલોને કાળા કોટથી છૂટકારો મળશે.

૨૦૧૪ પછી આપણને ઘણાં પરિવર્તનો જોવા મળી રહ્યા છે. તેનું કારણ ભાજપ સરકાર છે તેમ પણ સ્વીકારવું રહ્યું. ૧૮ મે ૨૦૧૪ના રોજ બ્રિટનના પ્રસિદ્ધ સમાચારપત્ર ‘ધ ગાર્ડિયન’એ ભારતમાં યોજાયેલી લોકસભા ચૂંટણીમાં ભાજપના વિજય પર એક તંત્રી લેખ લખ્યો હતો. તેનું મથાળું હતું: India: another tryst with destiny. ઉલ્લેખનીય છે કે ‘ટ્રીસ્ટ વિથ ડેસ્ટિની’ ભાષણ પ્રથમ જવાહરલાલ નહેરુએ સ્વતંત્રતાની પૂર્વ સંધ્યાએ આપ્યું હતું. ‘ગાર્ડિયન’ના મથાળાનો અર્થ શું થયો તે કહેવાની જરૂર નથી. તંત્રી લેખમાં પહેલું જે વાક્ય હતું તે જ ઘણું બધું કહી જાય છે:

Today, 18 May 2014, may well go down in history as the day when Britain finally left India. ૧૮ મે ૨૦૧૪નો દિવસ ઇતિહાસમાં એ દિવસ ગણાશે જ્યારે છેવટે બ્રિટિશરોએ ભારત છોડ્યું. આનો અર્થ એ જ થાય કે મોદી સરકાર પહેલાં જે કોઈ સરકારો હતી તે બ્રિટિશ સરકારોના પગલે જ ચાલતી હતી.

હું તો ત્યાં સુધી કહીશ કે માત્ર બ્રિટિશ જ નહીં, પરંતુ મોગલ ગુલામી પણ આપણા મોટા ભાગના ભારતીયોના માનસમાં ઘૂસી ગઈ છે. એટલે માત્ર સરકારી આદેશથી કંઈ નહીં થાય. આપણે પોતે જ આ ગુલામીમાંથી બહાર આવવું પડશે. આપણે બ્રિટિશ/અમેરિકન/કેનેડિયન/ઑસ્ટ્રેલિયન આવા બધા કૉમનવેલ્થવાળા દેશોના લોકોથી પ્રભાવિત થઈ જઈએ છીએ. એટલે લંડનના મેયર જેવા નાના પદ પરની વ્યક્તિ સાદિક ખાન પણ મુંબઈ આવે તો હિન્દી સિનેમાના કથિત સુપરસ્ટાર ખાનો ઉમટી પડે છે  પરંતુ હવે મહાસત્તા બનવા થનગનતા ઈઝરાયેલના વડા પ્રધાન બેન્જામીન નેતન્યાહુ મુંબઈ આવે તો તેનાથી દૂર ભાગે છે. મુસ્લિમો શું માનશે? પાકિસ્તાન શું માનશે? આરબ દેશો શું માનશે? આપણા લોકોને પૂર્વ ભારતના આપણા જ નાગરિકો પ્રત્યે કોઈ સંવેદના નથી કે નથી જાપાનના લોકો, ચીનના લોકો કે કૉરિયાના લોકો પ્રત્યે કોઈ એવો ખાસ આદરભાવ. આ દેશો પણ આપણી આસપાસ જ સ્વતંત્ર થઈ અત્યારે આર્થિક સુપર પાવર છે. પરંતુ આપણું મિડિયા, આપણા લોકો બ્રિટનના યુવરાજો કે યુવરાણીઓ (જેમની માત્ર નામ પૂરતી સત્તા છે) અમેરિકાના પૂર્વ રાષ્ટ્રપ્રમુખો બરાક ઓબામા કે બિલ ક્લિન્ટન આવે તો પણ અછોઅછોવાનાં કરતાં હોય છે.

આપણાં ફિલ્મો ગીતોમાં અને સંવાદોમાં, સિરિયલોના સંવાદોમાં અંગ્રેજી અને ઉર્દૂ શબ્દો ઘૂસાડી દેવાય છે. પાત્રો હિન્દુ હોય તો પણ. ઉદાહરણ આપવા બેસીએ તો એક અલગ લેખ થાય, પરંતુ એકાદ પૂરતું છે. ‘હરિયાલી ઔર રાસ્તા’માં મનોજકુમાર અને માલાસિંહા જે અનુક્રમે શંકર અને શોભનાનાં હિન્દુ પાત્રો ભજવે છે તે ગાય છે- ઇબ્તિદા એ ઇશ્ક મેં હમ સારી રાત જાગેં, અલ્લા જાને ક્યા હોગા આગે, મૌલા જાને ક્યા હોગા આગે. આ ગીત મને પણ ગમે છે, ખૂબ ગમે છે. શબ્દો સામે કોઈ વાંધો નથી. ઈશ્વર અને અલ્લાહ એક જ છે તેવું હિન્દુઓ તો માને જ છે, પરંતુ ફિલ્મોમાં આવું ઘણું બધું ચીવટપૂર્વક ધ્યાન રખાતું હોય છે, ત્યારે આ વાજબી ન લાગે. જ્યારે સંસ્કૃતને હિન્દી ફિલ્મોમાં મજાક બનાવી દેવાઈ છે. શુદ્ધ હિન્દી પણ મજાકનો વિષય બની ગઈ છે. વાંધો તેનો છે.

ઉપરાષ્ટ્રપતિ વેંકૈયા નાયડુએ ગત ડિસેમ્બરમાં રાજ્યસભામાં પ્રધાનોને ટોક્યા કે “તમારે હવે “I beg to” બોલવાની જરૂર નથી. આ બધા બ્રિટિશ કાળના શબ્દો છે. ઉલ્લેખનીય છે કે ‘બેગ’નો એક અર્થ ભીખ માગવી પણ થાય છે. આ ઉપરાંત વેંકૈયાજીએ બીજી એક પ્રથા પણ બદલી. અગાઉ હમીદ અન્સારી ઉપરાષ્ટ્રપતિ હતા ત્યારે રાજ્યસભામાં કોઈ સાંસદ કે પૂર્વ સાંસદને શ્રદ્ધાંજલી વાંચતા તો પોતાની ખુરશી પર બેસીને જ વાંચતા. વેંકૈયાજીએ પોતાની જગ્યાએ ઊભા થઈને શ્રદ્ધાંજલી વાંચી મૃત સાંસદો પ્રત્યે આદર વ્યક્ત કર્યો.

આપણા સેક્યુલર દેશમાં શાળાઓમાં પ્રાર્થનાથી શરૂઆત થાય તો સુપ્રીમ કૉર્ટમાં અપીલ થાય છે કે તે ધાર્મિક પ્રાર્થના છે, પરંતુ ખ્રિસ્તીઓના પ્રતીક એવા ક્રોસને તબીબી ક્ષેત્રનું ચિહ્ન તરીકે સ્વીકાર્યો છે, તેની સામે કોઈને વાંધો નથી. ઘણા ઘણા દેશોએ તેને સ્વીકાર્યો નથી. આ દેશોમાં આરબ દેશો અને ઈઝરાયેલ જેવા દેશો પણ આવી જાય છે. આપણને લેખોથી માંડીને પ્રવચનોમાં વિદેશીઓના ક્વૉટ ટાંકવા બહુ ગમે છે. આપણા મહાપુરુષોને આપણે વિસારી દીધા છે. ચાલો, આપણે તેમને ફરી યાદ કરીએ. શું આપણે શાળાઓમાં, કાર્યાલયોમાં બહાર પગરખાં કાઢીને કામ કરવાની પ્રથા શરૂ કરી શકીએ? શું આપણે પોતપોતાના ઈષ્ટનું ધ્યાન કરીને કામની શરૂઆત કરી શકીએ? શું ટ્રાફિકની સમસ્યા અને ભારતની ઉષ્ણતાને ધ્યાનમાં રાખીને આપણા ઑફિસનું કામકાજ વહેલી સવારથી શરૂ થઈ શકે? હિન્દી સામે માનો કે દક્ષિણમાં વાંધો છે. (એ પણ રાજકીય વાંધો જ છે, બાકી, હિન્દી રિયાલિટી શૉમાં દક્ષિણના લોકો પણ ઉત્સાહથી ભાગ લે જ છે અને હિન્દી ગીતો ગાય છે – હિન્દીમાં વાત પણ કરે છે.) તો સંસ્કૃતને અપનાવી શકાય. દક્ષિણની ભાષાઓ જુદી લાગે પરંતુ સંસ્કૃતના શબ્દો ઘણા બધા તેમાં છે. અને સંસ્કૃતને બોલચાલની ભાષા તરીકે શીખવાડવામાં આવે તો તે આરામથી સમજી અને શીખી શકાય છે. આપણી લગ્ન પ્રથાઓમાં પણ સંપૂર્ણપણે નહીં તો મહત્તમ શક્ય તેટલી ભારતીયતા લાવીએ. કંકોત્રી, કથાની પત્રિકા વગેરે તો સંસ્કૃત/હિન્દી/ગુજરાતી જેવી સ્થાનિક ભાષાઓમાં જ છપાવીએ. યાદ રહે, ચીનની ભાષા બધી રીતે જટિલ છે. લખવાની રીતે તો ખાસ. પરંતુ ત્યાં મેડિકલ અભ્યાસ કરવા મેન્ડેરિન ભાષા જરૂરી છે. આપણા લોકો વાહિયાત અને બાલિશ દલીલ કરતા હોય છે કે ટૅક્નિકલ બાબતો તો અંગ્રેજીમાં જ ભણવી પડે- ભણાવવી પડે. બ્રિટિશ અને તેના એક સમયના પીઠ્ઠુ દેશો સિવાય ક્યાંય અંગ્રેજીનું આટલું બધું ચલણ નથી. ઉલટાનું હવે ત્યાં પણ સ્થાનિકીકરણ થાય છે. ત્યાંના સરકારી પરિપત્રોનું ગુજરાતી સહિતની ભારતીય, એશિયન ભાષાઓમાં ભાષાંતર કરાવવામાં આવતું હોય છે.

હવે તો કેટલાક લોકો સીમંતની પત્રિકા પણ અંગ્રેજીમાં છપાવી તેમાં ‘બેબી શાવર’ ઇવેન્ટ લખે છે. લગ્નોમાં ફિલ્મી ગીતો ભલે વાગે, પણ અર્થસભર અને સુરૂચિવાળાં વગાડી શકાય? બાળકોનાં નામ અર્થસભર અને ભારતીય મહાપુરુષો પરથી શા માટે ન રાખી શકાય? ફ્લેટ, સોસાયટી, રેસ્ટૉરન્ટ, દુકાનો, શૉપિંગ મૉલ, હૉટલો, વગેરેનાં નામો વિદેશી રાખવામાં ગૌરવની અનુભૂતિ કેમ? એક જગ્યાએ પાણીની નીચે રેસ્ટૉરન્ટ શરૂ થઈ. તેનું નામ પૉઝેડન રખાયેલું. પૉઝેડન એ આપણા વિષ્ણુ જેવા ગ્રીક દેવ છે જે સમુદ્રમાં રહે છે, તેમ મનાય છે.

આ પ્રજાસત્તાક દિન નિમિત્તે આ વિચારો પર પણ ચર્ચા-ચિંતનરૂપી વિચારવલોણું કરીએ.

economy, sadhana

માલ અને સેવા વેરો: ઐતિહાસિક, અભૂતપૂર્વ, એકસૂત્રતા

(સાધના સાપ્તાહિક દિ. ૮/૭/૧૭ની કવરસ્ટોરી)

 મધરાત્રે જ શું કામ?

હિન્દુ પંચાંગમાં અષાઢ મહિનો શુભ છે. અષાઢી બીજે વરસાદ શુભસંકેત ગણાય છે. અષાઢ પૂર્ણિમા ગુરુપૂર્ણિમાના તહેવાર તરીકે ભારતવર્ષમાં ઉજવાય છે. વિ.સં. ૨૦૧૭૩ના અષાઢ મહિનાની શુક્લ અષ્ટમીના રોજ ભારતવર્ષમાં એક નવો યુગ મંડાયો.

આંગ્લ પંચાંગની રીતે તેને ૩૦ જૂન અને ૧ જુલાઈની વચ્ચેનો સમય કહી શકાય. ૩૦ જૂનની રાત્રે બાર વાગે ૧ જુલાઈની તારીખ બેસે એ જ સમયે સંસદના સેન્ટ્રલ હૉલમાં રાષ્ટ્રપતિએ મા.સે.વે. (જીએસટી)ની શરૂઆત કરી. સિત્તેર વર્ષ પહેલાં મધરાત્રે સ્વતંત્રતા સમયે જેવો ઉમંગ-ઉત્સાહ અને ઉલ્લાસનું વાતાવરણ હતું અને સાથે જ મુસ્લિમ-હિન્દુઓનાં રમખાણો, મારકાપ, બળાત્કાર, લૂટફાટ, સ્થળાંતર, જે ભૂમિ પર વર્ષોથી રહેતા હતા તે રાતોરાત અલગ દેશ બની જતી હતી તેના કારણે અને ખાસ તો વિષૈલા વાતાવરણના કારણે ત્યાં રહેવું મુશ્કેલ બની ગયું હતું એટલે જે મળ્યું તે અને જે કપડાં પહેર્યાં હતાં તેમાં રાતોરાત ભારત આવી ગયા, ભારતના કેટલાક લોકો પાકિસ્તાન ચાલ્યા ગયા તે રીતે ભય-ચિંતાનું વાતાવરણ પણ હતું.

તો મા.સે.વે. વખતે પણ આ પ્રકારનું મિશ્ર વાતાવરણ જોવા મળી રહ્યું છે. અંતર માત્ર એટલું છે કે આ વખતે બહુમતી સંખ્યા આ વેરાથી ખુશ છે પરંતુ વેપારીઓના એક નોંધપાત્ર વર્ગમાં ભય-ચિંતાનું વાતાવરણ આ વેરા અંગે પ્રવર્તતી શંકા-કુશંકાના કારણે દેખાય છે. ૧૫ ઑગસ્ટ ૧૯૪૭ના રોજ અંગ્રેજોથી સ્વતંત્રતા મળેલી તો અષાઢ શુક્લ આઠમ, વિ.સં. ૨૦૭૩ અને ૧ જુલાઈ ૨૦૧૭ના રોજ મધરાત્રે ૧૮ વેરાઓના બોજામાંથી સ્વતંત્રતા મળી અને તે બધાના સ્થાને એક મા.સે.વે. આવ્યો. (જુઓ બૉક્સ) મધરાત્રે દેશભરમાં તેની ઉજવણી થઈ.

અલબત્ત, જ્યારે એનડીએ સરકાર અનેક બાબતમાં ભારતીયતા લાવી રહી હોય ત્યારે આ કાર્યક્રમ પણ મોડી રાતના બદલે વહેલી સવારે રાખીને એક નવો ચીલો પાડી શકાયો હોત તો સોનામાં સુગંધ ભળત!

વિરોધીઓને સાથે લઈ ચાલ્યા

જ્યારે આવું મોટું કામ થવા જઈ રહ્યું હોય ત્યારે એક સાચા આગેવાનનું કર્તૃત્વ છે કે યશની વહેંચણી કરવી. સેન્ટ્રલ હૉલમાં વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ કહ્યું કે આ ઐતિહાસિક વેરાના યશના ભાગીદારો તમામ રાજકીય પક્ષો છે.

વર્ષ ૨૦૦૦માં અટલ બિહારી વાજપેયીની એનડીએ સરકારે મા.સે.વે. માટે પાયાનો પથ્થર મૂકવાનું કામ કર્યું અને ઉદારતા જુઓ! વિચારસરણીથી ઘોર વિરોધી એવા સામ્યવાદીઓની પશ્ચિમ બંગાળ સરકારના નાણા પ્રધાન અસીમ દાસગુપ્તાને સમિતિના અધ્યક્ષ બનાવ્યા! આ માટે અટલજીએ પોતે પ.બંગાળના મુખ્યપ્રધાન જ્યોતિ બસુને વિનંતી કરેલી કે અસીમ દાસગુપ્તાને આ કામ માટે ફાળવવામાં આવે. દાસગુપ્તાને આ દેશના ટોચના અર્થશાસ્ત્રીઓમાં ગણવામાં આવે છે. એટલે અટલજી પછી આવેલી કૉંગ્રેસ સરકારે પણ તેમને આ કામ માટે ચાલુ રાખ્યા. પરંતુ વર્ષ ૨૦૧૧માં કેરળની કૉંગ્રેસના નાણા પ્રધાન કે. એમ. મણિએ અસીમ દાસગુપ્તાનું સ્થાન લીધું. મણિનું નામ કૌભાંડમાં આવતા વર્ષ ૨૦૧૫માં તેમની વિદાય થઈ.

મોદી સરકારે પણ અગાઉની સરકારોની પરંપરા ચાલુ રાખી અને મણિના સ્થાને પોતાના મોરચાના નહીં પરંતુ ઘોર વિરોધી એવા તૃણમૂલના નેતા તેમજ પ. બંગાળના નાણા પ્રધાન અમિત મિત્રાને મૂક્યા.

કૉંગ્રેસે દસ વર્ષમાં ન કર્યું, તે ત્રણ વર્ષમાં કેવી રીતે થયું?

યુપીએ સરકારમાં નાણા પ્રધાન ચિદમ્બરમે વર્ષ ૨૦૦૬માં જાહેરાત કરેલી કે વર્ષ ૨૦૧૦થી મા.સે.વે. લાગુ થશે. પરંતુ વર્ષ ૨૦૧૪ સુધી આ શક્ય ન બન્યું. તો પછી મોદી સરકારે ત્રણ વર્ષના ટૂંકા ગાળામાં આ કામ કેવી રીતે કરી બતાવ્યું? કૉંગ્રેસની દલીલ છે કે નરેન્દ્ર મોદી જ ગુજરાતના મુખ્યપ્રધાન તરીકે વિરોધ કરતા હતા (જેના કાંટછાંટ કરીને અત્યારે વિડિયો પ્રચલિત થઈ રહ્યા છે) એટલે આ ન થયું અને મોદી સરકાર વખતે કૉંગ્રેસે સમર્થન આપ્યું એટલે તો આ વેરો આવી શક્યો.

એવું નથી. મોદી જ નહીં તે વખતે કૉંગ્રેસની રાજ્ય સરકારો પણ મા.સે.વે.ના વિરોધમાં હતી. તેમની ચિંતા એ હતી કે રાજ્યોને થનારી આવક ગુમાવવી પડે તેમ હતી. તેની સામે વળતરનું કોઈ પ્રાવધાન નહોતું. ૧૩ જુલાઈ ૨૦૧૨ના ‘ધ હિન્દુ’ના અહેવાલ પ્રમાણે, કેન્દ્રની કૉંગ્રેસ સરકાર સામે સૌથી મોટો અવરોધ જો કોઈ હોય તો તે (મોદી નહીં) પરંતુ મહારાષ્ટ્રની કૉંગ્રેસ-એનસીપી મિશ્ર સરકાર હતી! આ ઉપરાંત તમિલનાડુ અને ઓડિશા સરકારો પણ વિરોધમાં હતી. તો ૨૧ ડિસેમ્બર ૨૦૧૩ના ‘ઇન્ડિયન ઍક્સ્પ્રેસ’ના અહેવાલ મુજબ, કેરળના નાણા પ્રધાન કે. એમ. મણિ (એ જ મણિ જે મા.સે. વે. સમિતિના અધ્યક્ષ બનેલા) એ તત્સમયે નરેન્દ્ર મોદીની ગુજરાત સરકારને પત્ર લખી મા.સે.વે. અંગે તેમની રાજ્ય સરકારની ચિંતા વ્યક્ત કરેલી. મણિએ સેવા વેરા તેમજ સપ્લાય નિયમો અંગે કેન્દ્રની કૉંગ્રેસ સરકાર માહિતી નહોતી આપી રહી તેની આ પત્ર દ્વારા જાહેરમાં ટીકા કરી હતી.

રાજ્યોને મુખ્યત્વે વાંધો આ બાબતો પર હતો: ૧. પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનો-દારૂને મા.સે.વે.માંથી બાકાત રાખવામાં આવે, જેથી રાજ્યોને સારી આવક મળી રહે. આ અંગે પણ મોદી વિરોધીઓનો અપપ્રચાર છે કે મોદી સરકાર પેટ્રોલિયમ પદાર્થોને મા.સે.વે.માં એટલા માટે નથી લાવતી કે પછી પેટ્રોલ-ડીઝલ સસ્તું થઈ જશે. હકીકતે રાજ્યોનો જ વિરોધ છે. ૨. આબકારી વિભાગને પણ બાકાત રાખવામાં આવે. ૩. એન્ટ્રી ટૅક્સને પણ મુક્ત રાખવામાં આવે અને ૪. આવકની ખોટ થાય તો કેન્દ્ર સરકાર તેનું વળતર ભરપાઈ કરે.

મોદી સરકારને પણ આ ખરડાને કાયદો બનાવતી વખતે કૉંગ્રેસ સહિતના વિપક્ષોના વિરોધનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. રાજ્યસભામાં બહુમતી ન હોવાથી કૉંગ્રેસની માગણી પર આ ખરડો સિલેક્ટ કમિટીને આપવો પડ્યો હતો. પરંતુ વડા પ્રધાન મોદીએ સત્તા સંભાળ્યા પછી પહેલેથી આ કામને ટોચની પ્રાથમિકતા આપી હતી, તેથી વર્ષ ૨૦૧૫માં તેઓ, નાણા પ્રધાન અરુણ જેટલી અને વેંકૈયા નાયડુ પૂર્વ વડા પ્રધાન મનમોહનસિંહ અને કૉંગ્રેસ અધ્યક્ષા સોનિયા ગાંધીને મળ્યાં હતાં અને મા.સે.વે. પર સહકાર આપવા અનુરોધ કર્યો હતો. જેટલીએ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫માં ૧ એપ્રિલ ૨૦૧૬થી મા.સે.વે.નો અમલ કરવા જાહેરાત કરી હતી. નિયમ પ્રમાણે, ઓછામાં ઓછાં ૧૫ રાજ્યોએ પણ વિધાનસભામાં મા.સે. વે. ખરડો પસાર કરવો જરૂરી હતો. ઑગસ્ટ ૨૦૧૫માં રાજ્યસભામાં વિપક્ષોના વિરોધના કારણે મા.સે.વે. ખરડો પસાર ન થઈ શક્યો. આથી ૨૦૧૬ની ડેડલાઇન ચૂકી જવાઈ. છેવટે ૩ ઑગસ્ટ ૨૦૧૬ના રોજ રાજ્યસભામાં મા.સે.વે. ખરડો પસાર થયો અને ૨ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૬ના રોજ ૧૬ રાજ્યોએ મા.સે.વે. ખરડો પસાર કરી દીધો, તેથી માર્ગ મોકળો થયો.

આમ, મા. સે. વે. અમલી થવાની સિદ્ધિ મેળવીને મોદીજીએ એવા ખોટા અપપ્રચારની પોલ ખોલી નાખી છે કે તેઓ સરમુખત્યારની જેમ વર્તે છે, પક્ષના કોઈને સાથે લઈને ચાલતા નથી કે વિપક્ષો-રાજ્યોને ગણકારતા નથી.

તોફાન વચ્ચે શ્રીનગરમાં મા.સે.વે.ની બેઠકથી રાજકીય સંદેશ!

ચીલાથી હટીને નવી કેડી કંડારવા માટે જાણીતા નરેન્દ્ર મોદીએ મા.સે.વે.ને અમલી બનાવવાના રસ્તામાં એક બીજો રાજકીય સંદેશ પણ આપ્યો છે. બહુ ઓછાનું ધ્યાન ગયું હશે કારણકે સમાચારપત્રોમાં મોદી વિરોધમાં ઘણા સમાચારો પર કાતર ચલાવી દેવાય છે.

મોદી સરકાર આવી તે પહેલાં બધી જ બેઠકો દિલ્લીમાં મળતી હતી. પરંતુ મોદીજીએ દિલ્લી બહાર બેઠકો કરવા લાગી. તદનુસાર, મા.સે.વે. પરિષદની બેઠક શ્રીનગરમાં પણ મળી હતી! અને તે પણ એવા સમયે જ્યારે પથ્થરબાજી અને આતંકવાદીઓના હુમલા ચાલુ હતા ત્યારે! આ માત્ર જમ્મુ-કાશ્મીરના પાકિસ્તાન પ્રેમી ઉપદ્રવી તત્ત્વોને જ સંદેશો નહોતો, પરંતુ ભારતની અંદર અને શેષ વિશ્વને પણ એક મજબૂત સંદેશો હતો કે કાશ્મીર ભારતનું અભિન્ન અંગ હતું, છે અને રહેશે.

રાજકીય વિરોધ હજુ ચાલુ જ છે!

આટલી મોટી ઐતિહાસિક ઘટના છતાં પણ દેશને નુકસાન કરનારી રાજનીતિ તો ચાલુ જ છે. કૉંગ્રેસે અને તેનું જ સંતાન એવી તૃણમૂલ કૉંગ્રેસે ઐતિહાસિક સંસદીય સત્રનો બહિષ્કાર કરીને રાજકીય અપરિપક્વતા દાખવી છે. તૃણમૂલના અમિત મિત્રા મા.સે. વે.ના એક ઘડવૈયા હોવા છતાં પશ્ચિમ બંગાળનાં મુખ્યપ્રધાન મમતા બેનર્જીએ રાજ્યમાં હજુ આ ખરડો પસાર કર્યો નથી. તેમણે આ વેરાનો અમલ મોકૂફ રાખવા પણ અનુરોધ કરેલો પરંતુ નાણા પ્રધાન અરુણ જેટલીના કહેવા પ્રમાણે, સપ્ટેમ્બરથી જે વેરાઓનું સ્થાન મા.સે. વે. લેવાનો છે તે વેરાઓ નિષ્ક્રિય થઈ જતા હતા, તેથી જો કોઈ વેરો ન હોય તો કેન્દ્ર અને રાજ્યોના અર્થતંત્રને એટલે સરવાળે દેશના અર્થતંત્રને મોટું નુકસાન જવાની સંભાવના હતી તેથી અમલ મોકૂફી શક્ય નહોતી. જમ્મુ-કાશ્મીરમાં પણ હજુ આ મા.સે.વે.ના અમલ માટે રાજ્યનો પોતાનો કાયદો પસાર થયો નથી.

વેપારીઓમાં ભય-શંકા અને કુશંકા- કેટલી સાચી, કેટલી ખોટી?

પહેલાં મજાકમાં એમ કહેવાતું હતું કે સ્ત્રીને સમજવી મુશ્કેલ જ નહીં, અશક્ય છે. પરંતુ હવે કહેવાય છે કે મા.સે.વે.ને સમજવો અશક્ય છે. દરેક તબક્કે વેરો કપાય છે, પરંતુ જેને વેરો ચૂકવાય છે તે દર વખતે સરકાર નથી હોતી. પી.એફ.નું ઉદાહરણ લઈએ તો જલદી સમજાશે. ખાનગી કંપનીઓ પી.એફ. પેટે કર્મચારીના પગારમાંથી પૈસા કાપે (અને પોતાના તરફથી ઉમેરવાના હિસ્સાના પણ) પરંતુ તે પૈસા જમા જ ન કરાવે તો? આવી મોટી કંપનીઓ સામે લડવાની કર્મચારીઓની ત્રેવડ હોતી નથી આથી પીએફમાં નુકસાન જતું હોય તેવાં ઉદાહરણો છે. આ જ રીતે ખરીદનાર વેચનારને મા.સે.વે. ચૂકવે પરંતુ વેચનાર તે સરકારમાં ભરે નહીં તો ખરીદનારને તેની ક્રેડિટ મળશે નહીં. આમ, આવા સંજોગોમાં વેચનાર ગેરલાભ મેળવી જશે.

પેઢીનાં ગોદામો બીજાં રાજ્યોમાં હોય તો તે તેનાં ઉત્પાદનોને એકમાંથી બીજા રાજ્યમાં ખસેડે તો તેણે વેરો ચૂકવવો પડશે પરંતુ જ્યાં સુધી માલ વેચાશે નહીં ત્યાં સુધી તેને ક્રેડિટ મળશે નહીં. આમ, લાંબો સમય પૈસા સલવાયેલા રહેશે.

પહેલાં નિકાસકારને વિદેશમાંથી કાચી સામગ્રી (ઇનપૂટ)ની આયાત પર વેરામુક્તિ હતી પરંતુ હવે તેણે મા.સે.વે. ચૂકવવો પડશે. અને તેની નિકાસ થાય તે પછી તેની ક્રેડિટ તે મેળવી શકશે. આમ, વેરો ભરવામાં અને રિફંડ વચ્ચે લાંબો અવકાશ પડી જવાની સંભાવના છે. મા.સે.વે.ના ઊંચા દરોથી પણ કાપડના વેપારીઓ સહિત ઘણાને પોતાનો ધંધો ઠપ થવાની ભીતિ છે જેના લીધે ઘણા કર્મચારીઓને બેરોજગાર થવાનો વારો આવી શકે છે. વાત એક જ વેરાની, એક જ દરની હતી પરંતુ મા.સે.વે.ના ત્રણ પ્રકાર છે- સીજીએસટી (કેન્દ્રનો વેરો), એસજીએસટી (રાજ્યનો વેરો), આઈજીએસટી (કેન્દ્ર-રાજ્યનો સંકલિત વેરો). દરના માળખા પણ ૫%, ૧૨%, ૧૮%, અને ૨૮% એમ અલગ-અલગ છે. અને આ તો હજુ શરૂઆત છે. આગળ જતાં આ દરો ઘટવાના બદલે વધવાની પૂરી શક્યતા છે!

જો કોઈ વ્યક્તિ એક રાજ્યમાં નોંધાયેલો હોય અને બીજા રાજ્યમાં વેપારાર્થે થોડા સમય માટે, માનો કે કોઈ પ્રદર્શનમાં જાય તો તે રાજ્યમાં પણ તેણે નોંધણી કરાવવી પડશે. મા.સે.વે.ની પૂરતી તૈયારી નથી અને તેને લાદી દેવાયો છે. આવા ઘણા મુદ્દાઓ છે.

બીજા કોઈ નહીં, પરંતુ વિરોધીઓને યમરાજા સમાન લાગતા સુબ્રમણિયન સ્વામીએ પણ પોતે અર્થશાસ્ત્રી હોવાના સંબંધે ભીતિ વ્યક્ત કરી છે કે મા.સે.વે. નરેન્દ્ર મોદી સરકાર માટે વૉટરલૂ (જ્યાં નેપોલિયન ૧૮ જૂન ૧૮૧૫ના રોજ હાર્યો હતો.) સાબિત થશે.

કેટલાકને ભીતિ છે કે આ વેરાથી ફરીથી ઇન્સ્પેક્ટર રાજ (જે ઈન્દિરા-રાજીવના સમયમાં હતું) પાછું ફરશે. અધિકારીઓને દરોડા-ધરપકડની છૂટ મળી જશે.

ઘણાને ડર છે કે વર્ષનાં ૩૭ રિટર્ન ભરવા પડશે. આથી આ કામ વધી પડશે. ઉપરાંત અત્યાર સુધી ચોપડે કામ ચાલતું હતું, હવે કમ્પ્યૂટરથી કામ કરવું પડશે.

મા.સે.વે.ના ફાયદા અનેક છે

અત્યાર સુધી મોટો વર્ગ વેરાજાળની બહાર હોવાથી મોટા ભાગે નોકરિયાત વર્ગ જ વેરો ભરતો હતો. ઘણા વેપારીઓ ચીઠ્ઠિ પર વ્યવહાર કરી, ચોપડે ખોટ બતાવી વેરો ભરવામાંથી છટકી જતા હતા. બિલ આપતા નહોતા. આવકવેરાના અધિકારીઓનું કહેવું હતું કે વ્યવસાયિકો, હૉલસેલ વેપારીઓ, ઉદ્યોગપતિઓ વગેરે રિટર્ન ભરતા હતા પરંતુ ટૅક્સ નહિવત ભરતા હતા. વેરામાંથી મળતી આવક કરતાં તેમના રિટર્નની ફાઇલની જાળવણીનો ખર્ચ વધી જતો હતો. આ બધું હવે મોટા પાયે અટકે તેવી શક્યતા છે. આના કારણે કાળાં નાણાંનું સર્જન થતું હતું.

નાણા પ્રધાન અરુણ જેટલીના કહેવા અનુસાર, “સતત ઓછી કર આવકના કારણે અર્થતંત્રને ભારે નુકસાન જતું હતું. સરકાર દેવું કરે રાખતી હતી. આથી કરના દરો વધારીને કર ભરનારા પ્રમાણિક લોકોને દંડવા કરતાં આ કરજાળમાં વધુ લોકો આવે તે જોવું જરૂરી હતું.” જોકે સાથે સાથે શાસકોએ અને સાંસદો-ધારાસભ્યોએ પણ વૈભવી ઠાઠમાઠ-ઊંચા પગાર-ભથ્થાં-સંસદના કિંમતી સમયનો વેડફાટ-ઘટાડી સાદગી અપનાવવી જોઈએ તો પણ અર્થતંત્રનું ઘણું ભારણ ઘટે. ઉપરાંત હજુ અસંગઠિત ક્ષેત્રના લોકો તેમજ મોટા મોટા ખેડૂતો આ કરજાળમાંથી બાકાત છે તેમને પણ મતબૅંકનો મોહ ત્યજી કરજાળમાં લાવવા પડશે કારણકે આ લોકોની સંખ્યા અંદાજે ૫૦ ટકાથી વધુ છે.

મા.સે.વેરાથી વેરામાળખું સરળ બનશે. અનેક વેરાના બદલે એક જ વેરો ભરવો પડશે. નાણા સચિવ હસમુખ અઢિયાના કહેવા પ્રમાણે, “વેપારીઓએ મહિને એક જ રિટર્ન ભરવું પડશે. બાકીનાં બે રિટર્ન કમ્પ્યૂટર જાતે ભરી લેશે. કમ્પૉઝિટ ડીલરોએ તો ત્રણ મહિને એક રિટર્ન ભરવું પડશે અને તે પણ ખાલી ટર્નઑવરની વિગતો.”

વળી, જે દરોડા કે ધરપકડની જે જોગવાઈઓ છે તે વાજબી છે. અગાઉ આપેલાં ઉદાહરણ પ્રમાણે, ખરીદનાર વેચનારને વેરો ચૂકવી દે પરંતુ વેચનાર સરકારને તે વેરો ન ભરે તો સરકાર તે વેચનારને પકડશે. તેની સામે કાર્યવાહી કરશે. વેરો ઘટાડવામાં આવે પરંતુ તેનો લાભ જો વેપારી ગ્રાહકને ન આપે તો પણ સરકાર તેની સામે કાર્યવાહી કરશે.

આમ, માલ અને સેવા વેરાથી છેવટે ગ્રાહકને જે લાભ મળવો જોઈએ તે ન મળે તેવા સંજોગોમાં ધરપકડ અને દરોડાની કાર્યવાહી થવાની છે. વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ ૩૦ જૂને રાત્રે સંસદમાં કહ્યું કે આ વેરાથી આખો દેશ આર્થિક રીતે એકસૂત્રે બંધાઈ રહ્યો છે. અને આ વાત સાચી છે.

વળી, આ વેરાથી કાળું નાણું અને ભ્રષ્ટાચાર પણ અટકશે તેમ નીતિન ગડકરીનું કહેવું છે. રહી વાત પૂરતી તૈયારીની તો, મલયેશિયામાં મા.સે.વે.ની તૈયારી દોઢ વર્ષ જેટલો લાંબો સમય અપાયા છતાં તેના ખરેખર અમલ પછી તીવ્ર વિરોધ ફાટી નીકળ્યો હતો.

સરકાર તરફથી આ ધ્યાન રખાવું જરૂરી

બિલ્ડરૉએ વેરાના અમલ પહેલાં જ મોટી લૂટ મચાવી હોવાનું બહાર આવ્યું છે. બિલ્ડિંગ પર ચાર ટકાનો વેરો લાગતો હતો પરંતુ મા.સે.વે. પછી ૧૨ ટકા લાગવાનો છે. ત્યારે તૈયાર થઈ ગયેલાં મકાનો પર કેટલાક બિલ્ડરોએ ૧૨ ટકા વેરો માગ્યાનું બહાર આવ્યું છે. જે રીતે નોટબંધીના કડક કાયદા છતાં કાળાં કામો કરનારાએ પોતાનાં ખોટાં કામો માટે રસ્તા શોધી લીધા હતા તેમ મા.સે.વે બાબતે ન થાય તેનું ધ્યાન રાખવું પડશે. મા.સે.વે. સાથે સંકળાયેલા અધિકારીઓ વેપારીઓને ખોટી રીતે ન રંજાડે તે જોવું પડશે. સિંગાપોરમાં આ વેરાના અમલ પછી મોંઘવારી ફાટીને ધૂમાડે ગઈ હતી તેવું ઓલરેડી મોંઘવારીથી પીડિત ભારતમાં ન બને તેનું સરકારે ધ્યાન રાખવું પડશે.

તો સાથે સાથે ગ્રાહકને લાભ ન મળતો હોય તેવા સંજોગોમાં આ અધિકારીઓ મોટા ઉદ્યોગપતિઓ-વેપારીઓ સાથે સાંઠગાંઠ ન કરી લે તે જોવું જોઈએ. સૌથી મોટી ચિંતા આ વેરાના ડિજિટલાઇઝેશનના પાસા અંગે છે. ૧૫૦ દેશોમાં ‘વૉન્નાક્રાય’ નામના રેન્સમવૅરના હુમલા અને તેના કારણે અર્થંતંત્રને નુકસાન પછી આ ચિંતા સ્વાભાવિક છે. મેન્યુઅલી કામ (ચોપડાં)માં હૅકિંગ શક્ય નથી. પણ આ ચિંતા ન હોય તો પણ વેબસાઇટ ક્રેશ થાય, ધીમી ચાલે, ફૉર્મ ભરાઈ ગયું હોય ત્યાં એરર આવી જાય, અને નવેસરથી વિધિ કરવી પડે તેવું સ્કૂલ, કૉલેજ, બીએસએનએલ વગેરે સરકારી વેબસાઇટોમાં અનુભવો છે ત્યારે આ વેબસાઇટોની સાથે મા.સે.વે.ની વેબસાઇટ પણ વડા પ્રધાન જેવી જ વાઇબ્રન્ટ બનાવવી પડશે.

બૉક્સ-૧

આ ૧૮ વેરાનું સ્થાન મા.સે.વે.એ લીધું

૧. વૅટ/વેચાણ વેરો, ૨. મનોરંજન કર, ૩. લક્ઝરી કર, ૪. લૉટરી, સટ્ટા અને જુગાર પરનો કર, ૫. રાજ્યના ઉપકર (સેસ) અને સરચાર્જ, ૬. એન્ટ્રી ટૅક્સ, ૭. ઇલેક્ટ્રિસિટી ડ્યુટી, ૮. કેન્દ્રીય આબકારી જકાત (એક્સાઇઝ), ૯. સ્પેશિયલ એડિશનલ ડ્યુટી ઑફ કસ્ટમ, ૧૦. એડિશનલ કસ્ટમ ડ્યુટી, ૧૧. એડિશનલ ઍક્સાઇઝ ડ્યુટી, ૧૨. મેડિકલ ઍન્ડ ટોઇલેટરિઝ પ્રીપરેશન ઍક્ટ હેઠળ એક્સાઇઝ ડ્યુટી, ૧૩. સેવા કર (સર્વિસ ટૅક્સ), ૧૪. કાઉન્ટરવેઇલિંગ ડ્યુટી, ૧૫. સ્પેશિયલ એડિશનલ ડ્યુટી ઑફ કસ્ટ્મ, ૧૬. શિક્ષણ ઉપકર, ૧૭. પ્રેસ/ટીવી/રેડિયો સિવાય જાહેરખબરો પરનો વેરો, ૧૮. લૉટરી, સટ્ટા અને જુગાર પર કેન્દ્રીય વેરો,

 

બૉક્સ-૨

આ વેરાઓ હજુ મા.સે.વે.માં નથી સમાવાયા

૧. બેઝિક કસ્ટમ ડ્યુટી, ૨. સ્ટેમ્પ ડ્યુટી, ૩. વાહન વેરો, ૪. મિલકત વેરો, ૫. દારૂ પરની એક્સાઇઝ, ૬. વીજળીના વેચાણ/વપરાશ પરનો વેરો, ૭. ઇલેક્ટ્રિસિટી ડ્યુટી, ૮. અન્ય એન્ટ્રી ટૅક્સ અને ઑક્ટ્રોય, ૯. મનોરંજન કર (જે સ્થાનિક સંસ્થાઓ દ્વારા લગાવાય છે), ૧૦. ભારતમાં આયાત થતી ચીજો પર બેઝિક કસ્ટમ ડ્યુટી અને સૅફગાર્ડ ડ્યુટી

gujarat, Mumbai Samachar, national

સાબરમતી આશ્રમને જોવાલાયક સ્થળનું લેબલ લાગ્યું છે

(મુંબઈ સમાચારની રવિપૂર્તિમાં મહાત્મા ગાંધી જયંતિ નિમિત્તે તા.૨/૧૦/૧૬ના રોજ આ લેખ પ્રકાશિત થયો.)

અમદાવાદમાં જો તમે મધ્ય ગુજરાત, દક્ષિણ ગુજરાત કે સૌરાષ્ટ્ર તરફથી પ્રવેશો તો કોચરબ આશ્રમ આવે. અને ઉત્તર ગુજરાત તરફથી આવો તો સાબરમતી આશ્રમ આવે. આ બંને આશ્રમોની ઓળખ મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી એટલે કે મહાત્મા ગાંધીજીના કારણે છે જેમની આજે ૧૪૭મી જન્મજયંતિ છે.

કોઈ પણ વ્યક્તિ અમદાવાદમાં આવે તો તે અચૂક સાબરમતી આશ્રમની મુલાકાત લે. એ અનોખો યોગાનુયોગ છે કે તમે સાબરમતી આશ્રમ જાવ તો તે પહેલાં દધીચિ આશ્રમ આવે છે. મહર્ષિ દધીચિએ અહીં જ દેવોને પોતાનાં અસ્થિ આપ્યા હતા જેમાંથી વજ્ર બનાવી શકાય અને તેનો ઉપયોગ કરી દાનવોને હરાવી શકાય. ગાંધીજીએ પોતાનું જીવન સમગ્ર રાષ્ટ્રને સમર્પિત કરી દીધું હતું. અને તેમણે અહીં બાર વર્ષ વિતાવ્યાં હતાં.

તો ગુજરાતમાં તેર વર્ષ શાસન કરનાર નરેન્દ્ર મોદી જ્યારે વડા પ્રધાન બન્યા ત્યારે એ જ વર્ષ સપ્ટેમ્બરમાં ચીનના મુલાકાતી પ્રમુખ આવ્યા ત્યારે તેમનો કાર્યક્રમ આ આશ્રમ અને સાબરમતી નદી કિનારે ગોઠવાયો હતો.

તેના બે વર્ષ પછી સાબરમતી આશ્રમની સ્થિતિ વિશે જાણવા આશ્રમના મંત્રી અમૃતભાઈ મોદીની મુલાકાત લીધી. ૮૩ વર્ષની વયે પણ અમૃતભાઈ મોદી ગાંધીજી અને તેમના આશ્રમ વિશે ઉત્સાહપૂર્વક વાતો કરે છે.

આશ્રમ વિશે લોકોને કેવો રસ છે? માત્ર જોવાલાયક સ્થળ માનીને આવે છે કે પછી ખરેખર ગાંધીજી કે ગાંધીવિચારને જાણવાની ઉત્સુકતાથી આવે છે? અમૃતભાઈ કહે છે, “હવે પ્રવાસની અનુકૂળતા વધી છે. પ્રવાસ કરનારા પણ વધ્યા છે. તેમાંથી મોટા ભાગના જોવાલાયક સ્થળ તરીકે અહીં આવે. દસ-પંદર ટકા ખરેખર રસ ધરાવનારા હોય.”

વિદેશના, દેશના, ગુજરાતના અને અમદાવાદના લોકોનું પ્રમાણ કેવું? અમૃતભાઈ કહે છે, “અહીં અંદાજે દિવસમાં ૧,૦૦૦થી વધુ લોકો મુલાકાત લે છે. તેમાંથી ૬૦ ટકા ભારતમાંથી, ૩૦ ટકા વિદેશમાંથી અને ૧૦ ટકા ગુજરાતી આવે છે. ગુજરાતીઓનું પ્રમાણ ઓછું છે. અમદાવાદમાં કોઈ મહેમાન આવ્યા હોય તો જ તેને લઈ આવે. તેનું કારણ એ છેક નજીકના માણસો જોવાલાયક સ્થળોએ ઓછા જાય.”

મુલાકાતીઓમાં રાજકારણીઓનું પ્રમાણ કેટલું છે? તેમને આશ્રમની દેખભાળ-જાળવણી વિશે કેવીક ચિંતા હોય છે? અમૃતભાઈ કહે છે, “ભારતના જુદા-જુદા પ્રાંતમાંથી પ્રધાનો, જાહેરજીવનમાં હોય તેવા ઘણા આવે છે. મોટા ભાગના અમદાવાદમાં પહેલી વાર આવ્યા હોય એટલે કુતૂહલથી આવે. તેમને આશ્રમની કાળજી વિશે ચિંતા ન હોય.”

ગુજરાતના રાજનેતાઓ અહીં કેટલી વાર આવે છે? અમૃતભાઈ કહે છે, “ગુજરાતમાં રાજકારણીઓ પ્રાસંગિક કામસર કે કાર્યક્રમ કે કોઈ આવવાના હોય તે આવે.” ગુજરાતના રાજનેતાઓ આશ્રમની ચિંતા કરે છે? અમૃતભાઈ મુત્સદી જવાબ આપતા કહે છે, “ચર્ચા કરીએ- વાત કરીએ તો ઉકેલ આવતો હોય છે. આશ્રમને ૨૦૧૭માં સો વર્ષ થશે. અમુક પ્રકારની જરૂરિયાતો સો વર્ષમાં ગોઠવાઈ ગઈ હોય. કેટલાક પ્રશ્નો હોય તો તે અધિકારીઓ મારફતે ઉકેલાઈ જતા હોય છે.”

અહીં આવતા લોકો જોવાલાયક સ્થળો માનીને આવે છે કે ખરેખર ગાંધીજીની વિચારધારામાં રસ છે માટે આવે છે? “બંને પ્રકારના લોકો આવે છે. જાણીતી જગ્યા જોઈ લેવી જોઈએ તે માટે પણ આવે છે. કેટલાક લોકો આશ્રમની સાચી ઓળખ મેળવવા માટે આવે છે. જે લોકોને ખરેખર રસ છે તેઓ ગાંધીજીનું જીવન, એમનાં કાર્યો સમજવા પ્રયાસ કરતા હોય છે. એ માટે અહીં ગાઇડ છે. તેમની સાથે ચર્ચાઓ કરે છે. ગાંધીજીને લગતાં પુસ્તકોની નોંધ કરે છે- ખરીદી કરે છે. દસ-પંદર ટકા લોકો રસપૂર્વક જોવા આવે છે.” અમૃતભાઈ કહે છે.

જે લોકો ખરેખર રસ ધરાવતા હોય તેમના યાદગાર અનુભવો જણાવશો? “હા ચોક્કસ,” અમૃતભાઈ કહે છે, “એક વાર દક્ષિણ આફ્રિકાના એક ભાઈ આવ્યા અને કહે, “હું કેનેથ કોન્ડા છું.” મારા આશ્ચર્યની વચ્ચે તેઓ ઝામ્બિયાના પ્રમુખ હતા! આબુમાં બ્રહ્મકુમારી અને અક્ષરધામ જોઈને આવેલા. તેમણે વિનંતી કરી કે મારો આવતીકાલે ૭૫મો જન્મદિન છે. તે દિવસે આશ્રમમાં મૌન રહી પ્રાર્થના કરવી છે. તે રીતે રહ્યા પણ ખરા. બીજા દિવસે પુસ્તક વેચાણ કેન્દ્રમાં બેઠા. ચાર કલાક સુધી એક એક પુસ્તક જોતા જાય. કન્ટેન્ટ જુએ. પાનાં ફેરવે. રૂ. ૧૩ હજારનાં પુસ્તક લીધાં. આ જ રીતે ગઈ કાલે જ એક ભાઈ આવ્યા હતા. તેઓ ગુજરાતી હતા. તેઓ ત્રણ કલાક બેઠા- પુસ્તકો ફંફોળ્યાં. ગાંધીજી વિશેનાં રૂ. ત્રણ હજારનાં પુસ્તકો લઈ ગયાં. આવા ઘણા માણસો આવે છે તેઓ અભ્યાસ, જાણવા- સમજવાની દૃષ્ટિએ ખરીદે. પુસ્તકોનું વેચાણ વર્ષે દોઢ કરોડનું થાય છે. માણસો પાસે પણ પૈસાની છૂટ થઈ છે. તેથી પણ પુસ્તકોનું વેચાણ વધ્યું છે.”

વડા પ્રધાન મોદી અને ચીનના પ્રમુખ વખતે કેવો અનુભવ રહ્યો? “પહેલાં તો વિશિષ્ટ માણસો આવે ત્યારે તેમની સાથે સંપર્ક થતો,” અમૃતભાઈ વીઆઈપી માટે વિશિષ્ટ માણસ શબ્દ વાપરે છે, “પણ હવે તો તેમનો સુરક્ષા કાફલો જ એવો હોય છે કે સંપર્ક નથી થતો. બંને લોકો એકલા જ આશ્રમમાં ફર્યા હતા.”

ગાંધી આશ્રમને ૨૦૧૭માં ૧૭ જૂને સો વર્ષ પૂરાં થશે. આ નિમિત્તે આશ્રમ દ્વારા કેવી ઉજવણી થશે? માહિતી આપતા અમૃતભાઈ કહે છે, “અત્યારથી જ કાર્યક્રમો શરૂ કર્યા છે. ૨ ઑક્ટોબરે હિંસાનું વાતાવરણ દુનિયામાં વધી રહ્યું છે તેના વિશે વિચાર કરવા માટે અખિલ ભારતીય સ્તરનો પરિસંવાદ રાખ્યો છે. યુવાનો-વિદ્યાર્થીઓ વધુ આવે તેવા કાર્યક્રમો કરવાના છીએ. છ શાળા-કૉલેજના વિદ્યાર્થીઓ માટે કાર્યક્રમ રાખ્યો છે. પૉર્ટલ પર ગાંધી સાહિત્યનાં નવ લાખ પાનાં મુકાઈ ગયાં છે. તેમના વિચારોને અનુરૂપ તેમના વિચાર સાથે સંકળાયેલા આગેવાનોનાં લખાણો, ગાંધીજીનાં સામયિકો અને તેમના પછી ગાંધી વિચાર પ્રમાણે ચાલેલા સામયિકો જેમ કે ગાંધીજીના સમયમાં ભૂમિપુત્ર નહોતા તે પણ પૉર્ટલ પર મૂક્યા છે. ગાંધી આશ્રમ વિશેની મોબાઇલ એપ નથી બનાવી. નાની-નાની ક્લિપો બનાવી છે. ટૅક્નૉલૉજીનો ઉપયોગ કંઈ ને કંઈ રીતે કરવો પડશે.”

પણ ગાંધીજી તો યંત્રો-ટૅક્નૉલૉજીની વિરુદ્ધ હતા ને? અમૃતભાઈ કહે છે, “ગાંધીજી ટૅક્નૉલૉજીના વિરોધી નહોતા. તેમણે ટૅક્નૉલૉજી અને યંત્રની મર્યાદા માની હતી. ટૅક્નૉલૉજી માનવ પર સવાર થઈ જાય છે અને મોટા યંત્રો જે બીજાની રોજગારી છિનવે છે તેના વિરોધી હતા. યંત્રો ત્રણ જાતના હોય છે- સમય બચાવનારા, ગતિ વધારનારા, ઉત્પાદન કરનારા. તેઓ સમય બચાવનારા અને ગતિ વધારનારા યંત્રોના હિમાયતી હતા, કારણકે મનુષ્યનો શ્રમ બચાવી એ જ કામ થોડા સમયમાં કરી શકે તો સુખાકારીનાં બીજાં કાર્યો કરી શકાય. યંત્રોની મર્યાદા હોવી જોઈએ તેમ તેઓ માનતા હતા. દસ માણસોના બદલે એક માણસથી ચાલે તેવાં યંત્રોનો વિરોધ હતો.”

તમે એવું માનો છો કે અત્યારે ભારત-પાકિસ્તાન વચ્ચે યુદ્ધના ભણકારા વાગે છે ત્યારે બંને દેશોના વડાઓ ગાંધી આશ્રમમાં વાટાઘાટ કરે તો ઉકેલ આવે? અમૃતભાઈ હસી પડે છે, “ના. એવું હોત તો ગાંધીજીના જીવતા ભાગલા જ ન થયા હોત.”

hindu, national, politics, sikka nee beejee baaju

કટ્ટરવાદી ઉમેદવારોનો નારો રહેતો: એસેમ્બલી મેં ક્યા ચલેગા? નિઝામ-એ-મુસ્તફા!

(ભાગ-૨૧)

(મુંબઈ સમાચાર દૈનિકની રવિવારની પૂર્તિમાં ‘સિક્કાની બીજી બાજુ’ કૉલમમાં તા.૧૩/૯/૧૫ના રોજ છપાયો.)

જી. એમ. શાહ નામનો કાંટો તો રસ્તામાંથી દૂર થઈ ગયો હતો, પણ હજુ જગમોહન રાજ્યપાલ તરીકે સત્તામાં હતા અને બહુ સારી રીતે પ્રશાસન ચલાવી રહ્યા હતા. આજે પણ કાશ્મીરના લોકો એ ટૂંકા પાંચ મહિનાના જગમોહનના શાસનને યાદ કરે છે. સપ્ટેમ્બર ૧૯૮૬માં રાષ્ટ્રપતિ શાસન લદાઈ ગયું હતું. પાણીની બહાર જેમ માછલી તરફડે તેમ શૈખ અબ્દુલ્લા સત્તા વગર તરફતડતા હતા અને તેમણે ડાહી ડાહી વાતો કરીને ઈન્દિરા ગાંધી સાથે સમજૂતી કરી હતી (વાંચો: કાશ્મીરમાં આતંકવાદી પ્રવૃત્તિ ૧૯૭૧માં ચાલુ થઈ, ૭/૬/૧૫) તેમ ફારુક અબ્દુલ્લા પણ વડા પ્રધાન રાજીવ ગાંધી સાથે મૈત્રીના દાણા નાખવા માંડ્યા. (ફારુક અબ્દુલ્લા અત્યારે પણ સત્તા વગર તરફડી રહ્યા છે અને તેનું ઉદાહરણ એ છે કે ગત વિધાનસભા ચૂંટણીમાં તેમણે નરેન્દ્ર મોદી પર આક્ષેપો કરવામાં કોઈ કસર બાકી નહોતી રાખી, તેમના હવે વખાણ કરી રહ્યા છે.

તાજેતરમાં ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે મંત્રણા થવાની હતી ત્યારની વાત છે. બંને દેશોના રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સલાહકારો વચ્ચેની મંત્રણામાં પાકિસ્તાને અલગતાવાદીઓને આમંત્ર્યા હતા. પરંતુ મોદી સરકારે પાકિસ્તાનનો ખરાબ હેતુ સફળ ન થવા દીધો. આ અંગે ફારુક અબ્દુલ્લાએ મોદીના વખાણ કર્યા હતા. ગત ૨૨ ઑગસ્ટના ‘હિન્દુસ્તાન ટાઇમ્સ’ના અહેવાલ મુજબ, ફારુકે કહ્યું હતું કે પહેલી વાર ભારત સરકારે મક્કમ વલણ લીધું છે. હું વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીને આ માટે અભિનંદન આપું છું.” ખરેખર તો શૈખ અબ્દુલ્લા અને તેમના દીકરા ફારુકમાં રામવિલાસ પાસવાનની જેમ એક પ્રતિભા છે. તે એ કે સત્તામાં કોણ આવશે તેની તેમને સારી રીતે ગંધ આવી જાય છે. રામવિલાસ પાસવાન અત્યાર સુધી ૧૯૮૯ પછી જે પણ સરકાર રચાઈ છે તેમાં રહ્યા છે. ૨૦૦૪ પહેલાં તેઓ એનડીએ છોડીને જતા રહેલા અને પછી યુપીએ સાથે જોડાયા અને ૨૦૧૪માં તેમણે પવન જોઈ સઢ બદલી નાખ્યું અને મોદી સાથે જોડાયા. જે નરેન્દ્ર મોદી અને ગુજરાતમાં ૨૦૦૨માં થયેલાં રમખાણોના કારણે રામવિલાસ પાસવાને એનડીએ છોડ્યું હતું તે જ રામવિલાસ પાસવાન તે જ નરેન્દ્ર મોદી ૨૦૧૪માં સાથે હાથ મિલાવે છે.

તો ફારુકે પણ વર્ષ ૨૦૧૧માં પુનઃ પ્રાપ્ય (રિન્યુએબલ) ઊર્જા ક્ષેત્રે ગુજરાત સરકારે કરેલા સારા કામ બદલ નરેન્દ્ર મોદીની પ્રશંસા કરી હતી. યાદ રહે, તે વખતે ફારુક અબ્દુલ્લા કેન્દ્રમાં નવી અને પુનઃપ્રાપ્ય ઊર્જાના કેન્દ્રીય પ્રધાન હતા અને તે વખતે ડૉ. મનમોહનસિંહની યુપીએ સરકાર હતી. એટલે કે ફારુકને અંદાજ આવી ગયો હતો કે આગળ જતા નરેન્દ્ર મોદી મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવવાના છે.

અત્યારે મોદીની પ્રંશસા પાછળ ફારુકનો હેતુ કેન્દ્રમાં તેમને પ્રધાન બનવાનો હોઈ શકે અને પીડીપી સાથે ફારગતિ કરાવી ભાજપ સાથે કાશ્મીરમાં સત્તા મેળવવાનો હોઈ શકે.

૧૯૮૬ના સમયમાં પાછા ફરીએ. ફારુકનો દાવ સફળ રહ્યો. રાજીવ ગાંધીએ કુહાડી પર જ પગ માર્યો. જો ઈન્દિરા ગાંધી જેવા ચતુર, બાહોશ અને હિંમતવાળાં રાજનેત્રી શેખ અબ્દુલ્લા સામે થાપ ખાઈ જતા હોય તો રાજીવ ગાંધી તો ખાઈ જ જાય ને.

ઈન્દિરા ગાંધીએ શૈખ અબ્દુલ્લા સાથે સમજૂતી કરી અને શૈખ અબ્દુલ્લાના પક્ષ નેશનલ કૉન્ફરન્સનો એક પણ ધારાસભ્ય ચૂંટાયેલો ન હોવા છતાં તેની સાથે કૉંગ્રેસનું ગઠબંધન કરાવીને તેમને સત્તા પર બેસાડ્યા અને શૈખે કૉંગ્રેસનું તે પછીની ચૂંટણીઓમાં નામું નાખી દીધું, તે જ રીતે રાજીવ ગાંધીની ફારુક અબ્દુલ્લા સાથેની સમજૂતીથી પણ કૉંગ્રેસને ભારે ફટકો પડવાનો હતો. ફારુક અબ્દુલ્લાનો તો આ સમજૂતીથી હેતુ સરી ગયો. એનસી અને કૉંગ્રેસ વચ્ચે સમજૂતીના કારણે ફારુક નવેમ્બર ૧૯૮૬માં ફરી મુખ્યમંત્રી બની ગયા.

વિચાર કરો કે આ દેશમાં લાલુપ્રસાદ યાદવને ભ્રષ્ટ કહી તેનો વિરોધ કરનાર અરવિંદ કેજરીવાલ અત્યારે તેની સાથે ચૂંટણી પ્રચાર કરે છે, તે સગવડિયા ગઠબંધનનો રસ્તો કૉંગ્રેસે જ દેખાડ્યો છે. અત્યારે રાજકારણમાં જે પણ પક્ષાંતર, પક્ષપલ્ટા, સંસદમાં તોફાન, સાંસદોને ખરીદી લેવા, ચૂંટણી પહેલાં જેનો વિરોધ કર્યો હોય તેની સાથે જ ચૂંટણી પછી ગઠબંધન કરી લેવું…આ બધું કૉંગ્રેસે જ શીખવ્યું અને કૉંગ્રેસને પાઠ ભણાવવા ભાજપ, જનતા દળ (અને તેમાંથી છુટા પડીને સર્જાયેલા પક્ષો- સમાજવાદી પક્ષ, રાષ્ટ્રીય જનતા દળ, જનતા દળ યૂ…વગેરે), આમ આદમી પાર્ટી વગેરે એવી જ હલકી રાજનીતિ કરી રહ્યા છે. જે ફારુક અબ્દુલ્લા ૧૯૮૪માં રાજીવ ગાંધીને રાષ્ટ્રવિરોધી લાગતા હતા અને દેશની સુરક્ષા પર જોખમ જેવા ભાસતા હતા તે જ ફારુક અબ્દુલ્લા સાથે રાજીવ ગાંધીએ ૧૯૮૬માં ગઠબંધન કરી લીધું! શું એ ગઠબંધનના કારણે ફારુકનું આખું ચરિત્ર બદલાઈ ગયું? શું તેઓ રાષ્ટ્રવિરોધી મટી ગયા?

૧૯૮૭માં રાજ્યમાં વિધાનસભા ચૂંટણીઓ પણ યોજાવાની હતી. વિધાનસભાની ચૂંટણી માટે રાજીવ ગાંધીએ ફારુક અબ્દુલ્લા સાથે જે બેઠક વહેંચણીની સમજૂતી કરી તેમાં કૉંગ્રેસને ઘણું ગુમાવવાનું હતું. તેનાથી કૉંગ્રેસનું નામું નખાઈ જવાનું હતું. કૉંગ્રેસમાં પણ ઘણો આંતરિક વિરોધ હતો. તેમ છતાં રાજીવ ગાંધી ધરાર આગળ વધ્યા અને સમજૂતી કરી.

‘ઇન્ડિયા ટૂડે’ સામયિકના ૩૧ માર્ચ ૧૯૮૭ના અંકમાં આ ચૂંટણી અંગે રસપ્રદ અહેવાલ ઇન્દરજિત બધવારે આપ્યો છે. કાશ્મીરની ચૂંટણીમાં એક તરફ નેશનલ કૉન્ફરન્સ અને તેનો ભાગીદાર પક્ષ કૉંગ્રેસ હતાં, તો સામે પક્ષે જમાત-એ-ઇસ્લામી, ઉમ્મત-એ-ઇસ્લામ, મહાઝ-એ-આઝાદી, વગેરે કટ્ટરવાદી પક્ષોએ મુસ્લિમ યુનાઇટેડ ફ્રન્ટ રચ્યો હતો.

નેશનલ કૉન્ફરન્સ અને કૉંગ્રેસની સમજૂતીથી આ બંને પક્ષના કાર્યકરો હતપ્રભ હતા, કેમ કે ફારુક અબ્દુલ્લા અત્યાર સુધી કેન્દ્ર સરકાર-રાજીવ ગાંધીને વખોડતા આવ્યા હતા. હિન્દુસ્તાનની સરકાર કાશ્મીરીયતને કચડી નાખવા માગે છે તેમ કહેનાર ફારુક અબ્દુલ્લા હવે તેમના કાર્યકરોને એ કૉંગ્રેસ માટે મત નાખવા કહેતા હતા!

એનસી સાથેની સમજૂતીના કારણે કૉંગ્રેસના ૧૨ ચાલુ (સિટિંગ) ધારાસભ્યો, જેમાં પક્ષના નેતા મૌલવી ઇફ્તિક્વાર હુસૈન અન્સારી પણ હતા, તેમને પડતા મૂકાયા. કૉંગ્રેસમાં અસંતોષ વધ્યો. ઘણાએ બળવો કર્યો અને અપક્ષ તરીકે ઊભા રહ્યા. જે બેઠક વહેંચણી થઈ હતી તે સીધી ફારુક અને રાજીવ વચ્ચે થઈ હતી, એટલે બહુ કંઈ બોલી શકાય તેમ નહોતું. (ફરિયાદ કરવી તો કોને કરવી? તેવો પ્રશ્ન કૉંગ્રેસમાં હતો). અત્યારે પીડીપીના નેતા તરીકે મુખ્યપ્રધાન બનેલા મુફ્તી મોહમ્મદ સઈદ તે વખતે કૉંગ્રેસમાં હતા અને કેન્દ્રમાં પર્યટન પ્રધાન હતા. તેમના એક પણ સાથીને ટિકિટ મળી નહીં.

અને વિધિની વિચિત્રતા તો જુઓ! જવાહરલાલ નહેરુ, તે પછી, ઈન્દિરા ગાંધી અને ત્યાર બાદ રાજીવ ગાંધી- સતત ત્રણ પેઢી કઈ રીતે આ શૈખ અબ્દુલ્લા- ફારુક અબ્દુલ્લા સામે રીતસર ઝૂકી જતી હતી! રાજીવ ગાંધીને પ્રદેશ કૉંગ્રેસ પ્રમુખ તરીકે કોઈ નેતાની નિમણૂક કરવાની હતી. આ માટે કૉંગ્રેસના પૂર્વ ઉપાધ્યક્ષ ગુલામ રસૂલ દાવેદાર હતા. પરંતુ તેઓ મુફ્તી મોહમ્મદ સઈદના પૂર્વ ટેકેદાર હતા. તેમને પ્રદેશ પ્રમુખ તરીકે બઢતી ત્યારે મળી જ્યારે તેઓ રાજીવ ગાંધીને ગૂપચૂપ મળી આવ્યા અને ફારુક સાથે થયેલી સમજૂતીનું સમર્થન કરવાનો સંકલ્પ કર્યો હતો. તે પછી પણ રાજીવ ગાંધીએ અંતિમ નિર્ણય તો ફારુક અબ્દુલ્લા પર જ છોડી દીધો હતો! બોલો! રાજીવ તો નહેરુ અને ઈન્દિરાથી પણ ગયા! પોતાના પક્ષના રાજ્ય એકમના વડાની નિમણૂક એકસમયના પ્રતિસ્પર્ધી પક્ષના નેતા (ફારુક)ને પૂછીને કરવાની?

કહેવા પૂરતું તો બંને પક્ષો વચ્ચે સંકલન માટે ચાર સભ્યોની સંકલન સમિતિ રચાઈ હતી, જેમાં બે એનસીના હતા અને બે કૉંગ્રેસના હતા, પરંતુ ફારુકે તેમને એકબાજુ ધકેલી દીધા હતા અને પોતે જ બધા નિર્ણયો કરતા હતા. અરે! કૉંગ્રેસના ઉમેદવારોનો પણ અંતિમ નિર્ણય ફારુકના જ હાથમાં હતો. (કૉંગ્રેસના પ્રદેશ પ્રમુખ જેની સંમતિથી નિમાતા હોય, તો પછી ચૂંટણીના ઉમેદવારો પણ તેમની સંમતિથી નિમાય તેમાં નવાઈ શી?) બળવો એટલો વધી ગયો કે કૉંગ્રેસે રાષ્ટ્રીય નેતાઓની એક ટુકડી કાશ્મીર મોકલવી પડી. અત્યારે ભાજપનાં નેત્રી અને કેન્દ્રીય લઘુમતી બાબતોનાં પ્રધાન નજમા હેપતુલ્લા તે વખતે કૉંગ્રેસમાં હતાં. નજમા ઉપરાંત ગુલામ રસૂલ કર અને રાજેશ પાઇલોટને ફારુક અબ્દુલ્લા સાથે પ્રચારમાં મોકલાયા. કૉંગ્રેસના આ ત્રણેય નેતાઓએ પક્ષના કાર્યકરોને ચેતવણી આપી કે ફારુકને જો સંપૂર્ણ સહકાર નહીં આપો તો કડક પગલાં લેવાશે.

જોકે ફારુકે પણ થોડી ઘણી બાંધછોડ તેમના વલણમાં કરવી પડી હતી. તેઓ સમજી ગયા હતા કે સત્તામાં રહેવું હશે તો જે કેન્દ્ર સરકારમાં હશે તેની સાથે સમાધાન કરીને રહેવું પડશે. તેમણે વચન આપ્યું કે કૉંગ્રેસને ગમે તેટલી બેઠકો મળે (બેઠક વહેંચણી પ્રમાણે એનસી ૪૫ અને કૉંગ્રેસે ૩૧ બેઠકો પર લડવાનું હતું. બે બેઠકો એક સમયના અબ્દુલ્લા પરિવારના કટ્ટર દુશ્મન અવામી એક્શન કમિટીને અપાઈ હતી.) તેમના મંત્રીમંડળમાં કૉંગ્રેસના પ્રધાનો લેવાશે જ. તેઓ હવે ચૂંટણી પ્રચારમાં કેન્દ્ર સરકારને ગાળો દઈ શકતા નહોતા. ઉલટું તેઓ હવે એવું કહેતા હતા કે “કેન્દ્ર સાથે ઝઘડો અને સંઘર્ષ કરીને કાશ્મીરને કંઈ મળ્યું નથી. રાજ્ય વિકાસમાં પાછળ રહી ગયું છે. રાજીવ ગાંધી સાથે સમજૂતી કરવાનું કારણ એ છે કે રાજ્યના વિકાસ માટે મસમોટી આર્થિક સહાય મળે. કટ્ટરવાદી મુસ્લિમો ખોટું કહે છે કે ઈસ્લામ ખતરામાં છે. હકીકતે તો ગરીબી, ખરાબ રસ્તાઓ, શિક્ષણનો અભાવ, પાણી અને વીજળી એ જ મોટો ખતરો છે.”

એનસી અને કૉંગ્રેસની સામે કટ્ટરવાદી પક્ષો- મુખ્યત્વે મુસ્લિમ યુનાઇટેડ ફ્રન્ટ કેવો ઝેરીલો અને કોમવાદી પ્રચાર કરતો હતો? આજે કોઈ આવો પ્રચાર કરે તો ચૂંટણી પંચ તેને જેલમાં જ પૂરે. ગઈ લોકસભા ચૂંટણીમાં ભાજપ નેતા અમિત શાહ સામે બહુ હો હા થઈ ગઈ હતી. અને પંચે અમિત શાહની રેલીઓ પર પ્રતિબંધ મૂકી દીધો હતો. પરંતુ કાશ્મીરમાં એ વખતે આ કટ્ટરવાદી પક્ષોનો પ્રચાર તો એનાથી અનેક ગણો ઝેરીલો હતો. મુસ્લિમ યુનાઇટેડ ફ્રન્ટના ચાળીસ ઉમેદવારો હાથમાં કુર્આન સાથે જતા અને કહેતા કે ફારુક-રાજીવની સમજૂતી કુર્આનનું અપમાન છે. શૈખ અબ્દુલ્લાના પરિવારે કાશ્મીર હિન્દુસ્તાનને વેચી દીધું છે. એટલું જ નહીં, અનંતનાગ, અચ્છાબાલ, કુઠાર, શાંગાસ, સોપોર, બંદીપોરા અને હંદ્વારામાં તો ત્રાસવાદીની જેમ પ્રચાર કરતા. તેઓ સૂત્રો પોકારાડાવતા, “એસેમ્બ્લી મેં ક્યા ચલેગા? નિઝામ-એ-મુસ્તફા” (અર્થાત્ વિધાનસભામાં શું ચાલશે? કુર્આનનો કાયદો). એમયુએફના અગાઉ જેલમાં જઈ આવેલા ઉમેદવાર અલી શાહ ગિલાની તો એવું કહેતા કે સેક્યુલરિઝમ (સર્વ ધર્મ સમભાવ) અને સમાજવાદ એ ઈસ્લામ વિરોધી છે.

ફારુકના ઈરાદાઓ જો સારા હોત અને તેઓ જે સેક્યુલરિઝમની દુહાઈ દેતા હતા તે ખરેખર અંતઃકરણથી હોત તો કાશ્મીર સુધરી ગયું હોત. પરંતુ ૧૯૮૭ની ચૂંટણી કાશ્મીર માટે એક એવો વળાંક લાવવાની હતી જે પછી રાજ્ય વધુ ને વધુ ખાડે જવાનું હતું, રાજ્યમાં ઈસ્લામી પરિબળો લઘુમતીમાં રહેલા હિન્દુઓનું જીવવાનું દુષ્કર કરવાના હતા અને કાશ્મીરી પંડિતોને કાશ્મીર ખીણમાંથી રીતસર ષડયંત્રપૂર્વક હાંકી કાઢવાના હતા!

(ક્રમશઃ)

કાશ્મીર શ્રેણી પર અગાઉના હપ્તા:

ભાગ- ૧  કાશ્મીરી હિન્દુઓ પર અત્યાચારોનો સદીઓનો સિલસિલો

ભાગ-૨ કાશ્મીરમાં હિન્દુ રાજ પાછું કેવી રીતે આવ્યું?

ભાગ-૩ કાશ્મીર સળગતું હતું ત્યારે નહેરુ રશિયા ને આફ્રિકાની વાતો કરતા હતા!

ભાગ-૪ નહેરુની લુચ્ચાઈ: કલમ ૩૭૦ને સરદારના નામે ચડાવી દીધી!

ભાગ-૫ શ્યામાપ્રસાદનું રહસ્યમય મોત ને નેહરુનો શેખ પ્રત્યે આંધળો પ્રેમ

ભાગ-૬ હજ પઢવાના નામે શેખ અબ્દુલ્લાનું ચીન અને મુસ્લિમ દેશો સાથે ષડયંત્ર

ભાગ-૭  ઈન્દિરાની નિષ્ફળતાઃ યુદ્ધ જીત્યાં પણ કાશ્મીર પાછું ન મેળવ્યું

ભાગ-૮ કાશ્મીરમાં આતંકવાદી પ્રવૃત્તિ ૧૯૭૧થી ચાલુ થઈ

ભાગ-૯ શૈખ અબ્દુલ્લાએ ઈન્દિરા ગાંધીને ભૂ પીવડાવી દીધું!

ભાગ-૧૦ કાશ્મીરમાં શેર-બકરાનું રાજકારણ: બકરાઓની કેવી હાલત હતી?

ભાગ-૧૧ ફારુકના શાસનમાં શીખ ત્રાસવાદીઓને આશ્રય મળતો

ભાગ-૧૨ ઈન્દિરાની સભામાં ફારુકના કાર્યકરોએ પાયજામા કાઢી નાખ્યા!

ભાગ-૧૩કાશ્મીરમાં પાકિસ્તાન ઝિંદાબાદ, ખાલિસ્તાન ઝિંદાબાદના નારા

ભાગ-૧૪ ૨ જુલાઈ ૧૯૮૪ના રોજ રાજભવનમાં રસપ્રદ ધડાધડી

ભાગ-૧૫ જી. એમ. શાહ સરકારે વિશ્વાસ મત મેળવ્યો

ભાગ-૧૬ ત્રાસવાદીનો કોઈ ધર્મ નથી હોતો, ખરેખર?

ભાગ-૧૭ પાકિસ્તાનનું પ્રૉક્સી વોર અને ક્રિકેટ પોલિટિક્સ

ભાગ-૧૮ પાકિસ્તાનનું ક્રિકેટ પોલિટિક્સ, શારજાહ એટલે ભારત માટે હારજા

ભાગ-૧૯ શાહબાનો કેસ: રાજીવના નિર્ણયથી કાશ્મીરમાં ઉજવણીનો માહોલ

ભાગ-૨૦ કાશ્મીરમાં સાંપ્રદાયિક હુલ્લડોમાં હિન્દુઓને નિશાન બનાવાયા

ભાગ-૨૨ કાશ્મીરમાં ૧૯૮૭ની ચૂંટણીમાં મોટા પાયે ગેરરીતિઓ આચરાઈ