national, politics, sanjog news, vichar valonun

ફિરોઝ ગાંધી અને રૉબર્ટ વાડ્રા: જમાઈ-જમાઈમાં ફરક છે

સબ હેડિંગ: શું તમને ખબર છે કે કેરળની સામ્યવાદી સરકારને ઉથલાવવા માટે ફિરોઝ ગાંધીએ નહેરુજીની હાજરીમાં ઈન્દિરાજીને ફાસિસ્ટ કહેલા? શું તમને ખબર છે કે ઈન્દિરાજીએ તેમના એક અમેરિકી મિત્રને પત્ર લખી જણાવેલું કે તેમના પિતા નહેરુજી નબળા નેતા છે? શું તમને ખબર છે કે ફિરોઝજી હયાત હોત તો તેમણે કૉંગ્રેસમાં પોતાના પરિવારનો વંશવાદ ન ચાલવા દીધો હોત?

 (વિચારવલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, દિ.૨૧/૦૪/૧૯)

તમે જો નોંધ્યું હોય તો ભારતમાં અનેકાનેક સંસ્થાઓ, યોજનાઓ અને રસ્તાઓ જવાહરલાલ નહેરુ, ઈન્દિરા ગાંધી, રાજીવ ગાંધી અને સંજય ગાંધીના નામે છે. મધ્ય પ્રદેશ, છત્તીસગઢ અને રાજસ્થાનમાં સત્તામાં પરત ફર્યા બાદ કૉંગ્રેસની સરકારોએ પહેલું કામ કાં તો ભાજપની યોજનાઓ બંધ કરવાનું કર્યું, કાં તો યોજનાઓનાં નામો નહેરુ-ગાંધી પરિવારના નામે કરવાનું કર્યું, જેમ કે રાજસ્થાનમાં કૉંગ્રેસ સરકારે વિજયારાજે સિંધિયા સ્વયં સહાયતા સમૂહ યોજનાનું નામ બદલીને પ્રિયદર્શની આદર્શ સ્વયં સહાયતા સમૂહ યોજના કરવાનો નિર્ણય કર્યો.

પરંતુ તમને ક્યારેય પ્રશ્ન થયો છે કે આટલી બધી યોજનાઓ નહેરુ-ગાંધી પરિવારના લોકોના નામે છે, પરંતુ પત્રકાર, સાંસદ અને ભ્રષ્ટાચાર-સરમુખત્યારશાહીના સખત વિરોધી ફિરોઝ ગાંધીના નામે યોજના, રસ્તા કે સંસ્થા કેમ નથી? એ તો છોડો, પણ રાહુલ ગાંધી આટલી બધી વાર ઉત્તર પ્રદેશ જાય છે, પરંતુ ફિરોઝ ગાંધીની મજાર પર ક્યારેય ગયા હોય તેવું યાદ આવતું નથી.

તાજેતરમાં રાહુલ ગાંધી અમેઠીમાં નામાંકન પત્ર ભરવા ગયા ત્યારે તેમની સાથે તેમનો આખો પરિવાર હતો. તેમની માતા, તેમની બહેન પ્રિયંકા ગાંધી વાડ્રા, બનેવી રૉબર્ટ વાડ્રા, તેમનાં ભાણિયાઓ…કહેવાનો અર્થ એ છે કે જમીન કૌભાંડોમાં આરોપી રૉબર્ટ વાડ્રાથી ગાંધી પરિવારને કોઈ અંતર નથી રાખવું. તેમનાથી તેને કોઈ છોછ નથી, પરંતુ પોતાના દાદા ફિરોઝ ગાંધીથી આ પરિવાર હંમેશાં અંતર રાખતો આવ્યો છે.

જ્યારે કૉંગ્રેસનો સૂર્ય મધ્યાહ્ને તપતો હતો ત્યારે ગુલઝારે ‘આંધી’ બનાવવાની હિંમત કરી તો તેના પર પ્રતિબંધ મૂકી દેવાયો હતો. જોકે એ જ ગુલઝારની ‘અંગૂર’માં પોલીસ સ્ટેશનમાં દીવાલ પર ઈન્દિરા ગાંધીની તસવીર લટકતી જરૂર જોવા મળે છે. (નહેરુ-ઈન્દિરાનો ફોટો છેક હમણાં સુધી વિવિધ ફિલ્મો અને સિરિયલોમાં જોવા મળતો. હવે પરિવર્તન એ આવ્યું છે કે વિવિધ સિરિયલોમાં લાલબહાદુર શાસ્ત્રી, સરદાર પટેલ અને ડૉ. બી. આર. આંબેડકરની તસવીર પોલીસ સ્ટેશનોમાં દેખાડાય છે.) ‘આંધી’એ ઈન્દિરા ગાંધીના જીવન પરથી બનેલી ફિલ્મ હોવાનું કહેવાય છે.

જે પરિવાર નહેરુ-ઈન્દિરા-રાજીવ અને સંજય (આ જ ક્રમમાં યોજનાઓ-રસ્તાઓ-સંસ્થાઓનાં નામો વધુ છે, એટલે કે સૌથી વધુ નહેરુના નામે, તે પછી ઈન્દિરાના નામે, તે પછી રાજીવ અને તે પછી સંજય)ના નામ જનમાનસમાં વર્ષોથી રહે તે માટે પ્રયત્નશીલ હોય, જેમણે પોતાના જીવતાજીવ ‘ભારતરત્ન’ પોતાને જ આપી દીધા હોય, ફિલ્મો-સિરિયલોમાં સતત તસવીરો દ્વારા હૃદયમાં કોતરાયેલા રહે તે માટે આગ્રહી હોય તે ફિરોઝને વિસારે પાડી દે તેવું કેમ બને?

સ્વિડિશ લેખક બર્ટિલ ફૉકે ‘ફિરોઝ: ધ ફરગૉટન ગાંધી’ નામનું પુસ્તક ૪૦ વર્ષ સુધી અભ્યાસ કરીને લખ્યું છે. બર્ટિલ ફૉક કહે છે કે રાયબરેલી અને અમેઠીમાં ગાંધી પરિવાર જે જીતે છે તેનું કારણ ફિરોઝ ગાંધી છે. બર્ટિલ ત્રણ વાર ઈન્દિરા ગાંધીને મળેલા છે. તેમણે બીજા કોઈ નહીં ને ફિરોઝ ગાંધી પર જ લખવાનું કેમ પસંદ કર્યું? બર્ટિલ એક ઇન્ટરવ્યૂમાં કહે છે, “ત્રણ વાર હું ઈન્દિરાને મળ્યો, પરંતુ તેમના ઘરમાં ફિરોઝ ગાંધીની કોઈ નિશાની નહોતી. આ જ વાતે મને ફિરોઝ ગાંધી વિશે જાણવા ઉત્સુક બનાવ્યો.”

ફિરોઝ ગાંધીએ ઈન્દિરાને પ્રેમની દરખાસ્ત કરી હતી. નહેરુજી આ લગ્ન માટે રાજી નહોતા. (જેમના પોતાના સંબંધો ચર્ચામાં રહ્યા અને જે ઉદારવાદી કહેવાય છે તે નહેરુજી લગ્ન માટે કેમ રાજી નહીં હોય તેનું કારણ જાણવા મળ્યું નથી.) ઈન્દિરા માની ગયા. શરૂઆતમાં બંને વચ્ચે કોઈ મતભેદ નહોતા, પરંતુ સ્વતંત્રતા પછી ઈન્દિરા વડા પ્રધાન (એટલે કે નહેરુજી)ના સત્તાવાર નિવાસસ્થાનમાં રહેવા ગયાં તેનાથી સમસ્યા થઈ અને આજે પણ જે લગ્નની પ્રથા છે તે મુજબ, પત્ની તેના પિયરમાં રહેવા ચાલી જાય તો પતિ-પત્ની વચ્ચે સમસ્યા થવાની જ. ફિરોઝ-ઈન્દિરા વચ્ચે પણ થઈ.

ફિરોઝજીએ મુંદ્રા કૌભાંડ સહિત અનેક કૌભાંડો બહાર પાડ્યા. આ રીતે તેઓ વ્હિસલ બ્લૉઅર હતા. એમાંય મુંદ્રા કૌભાંડમાં તો ફિરોઝના કારણે નહેરુ સરકારના નાણાં પ્રધાન ટી. ટી. કૃષ્ણામાચારીએ રાજીનામું આપવું પડેલું. પોતાના સસરા નહેરુજીની સરકારનાં જ કૌભાંડો જે જમાઈ બહાર પાડે તેને નહેરુ-ગાંધી પરિવાર કેવી રીતે સાંખી લે?

નહેરુજી પંજાબના મુખ્ય પ્રધાન પ્રતાપસિંહ કૈરોનને બનાવવા માગતા હતા જ્યારે ફિરોઝ કૈરોન ભ્રષ્ટ અને ખરાબ વર્તન કરતા હોવાથી તેમના વિરોધી હતા. બીજું કૌભાંડ દાલમિયાનું બહાર પાડેલું. સંસદમાં ફિરોઝ ગાંધીએ એક કલાક અને પચાસ મિનિટ જે ભાષણ કર્યું તે ખૂબ જ પ્રભાવશાળી હતું. તેના કારણે સરકારને લાઇફ ઇન્સ્યૉરન્સ અધિનિયમ ૧૯૫૬ પસાર કરવો પડ્યો અને જૂન ૧૯૫૬માં ૨૫૦ વીમા કંપનીઓને સરાકરી એલ.આઈ.સી.માં વિલીન કરવી દેવી પડેલી અને જેણે આ કૌભાંડ આચરેલું તે રામકૃષ્ણ દાલમિયાને બે વર્ષની જેલ થઈ.

બર્ટિન ફૉકના ઉપરોક્ત પુસ્તક મુજબ, ફિરોઝ ગાંધીએ ઈન્દિરા ગાંધીને ફાસીવાદી (ફાસિસ્ટ) કહેલા અને તે પણ તેમના પિતા અને વડા પ્રધાન નહેરુની હાજરીમાં! વાત એમ બની હતી કે નહેરુજીએ કેરળમાં નામ્બુદીરીપાદની સામ્યવાદી સરકારને બરતરફ કરેલી. (આવી તો અનેક વિપક્ષી સરકારોને નહેરુ-ઈન્દિરા-રાજીવ-નરસિંહરાવ અને કૉંગ્રેસના ટેકાથી ચાલેલી દેવેગોવડા સરકારે ઉથલાવી દીધી છે.) કેટલાકના મતે નહેરુ સરકારના આ નિર્ણય પાછળ ઈન્દિરા ગાંધી જવાબદાર હતાં!

ઈન્દિરા ગાંધી તે વખતે પક્ષપ્રમુખ. વંશવાદ મોતીલાલ નહેરુના સમયથી ચાલ્યો આવે છે જેમણે ૧૧ જુલાઈ ૧૯૨૮ના રોજ ગાંધીજીને પત્ર લખી સરદાર પટેલના સ્થાને પોતાના દીકરા જવાહરલાલ નહેરુને કૉંગ્રેસ પ્રમુખ બનાવવા ખુલ્લી માગણી કરી હતી! આ જ પ્રમાણે, નહેરુ વડા પ્રધાન થયા તો તેમણે દીકરી ઈન્દિરાને પક્ષપ્રમુખ બનાવી દીધાં હતાં! તો, નામ્બુદીરીપાદની સરકાર વખતે ઈન્દિરા પક્ષપ્રમુખ હતાં. અને તેઓ રહેતાં હતાં તીનમૂર્તિ ભવનમાં પોતાના પિતાજીની સાથે.

આ ઘટના પછી સવારનો સમય હતો. નાસ્તાપાણી ચાલી રહ્યાં હતાં. (ઈન્દિરા તીનમૂર્તિ ખાતે રહેવા ચાલ્યાં ગયાં અને ફિરોઝ તેમની સાથે એક સ્વાભિમાની પતિની જેમ ગયા નહોતા પરંતુ તેઓ નાસ્તો કરવા અવશ્ય જતા જેથી પરિવાર સાથે સંબંધનો તાંતણો તૂટે નહીં) તે વખતે રાયબરેલીના સાંસદ ફિરોઝ ગાંધીએ પત્ની ઈન્દિરાને કહ્યું, “આ બરાબર નથી. તું લોકોમાં રોષ પેદા કરી રહી છો. તું ફાસિસ્ટ છો.” આ સાંભળી નહેરુજીનું મોઢું પડી ગયું, તેઓ કંઈ ન બોલ્યા. પરંતુ ઈન્દિરાજીએ ગુસ્સામાં જવાબ આપ્યો, “તમે મને ફાસીવાદી કહો છો. આ બરાબર નથી.”

ફૉકનો દાવો છે કે ઈન્દિરાને તેમના પિતા નહેરુ નબળા અને અનિર્ણાયક લાગતા હતા. જ્યારે કેરળમાં સામ્યવાદી નામ્બુદીરીપાદ સામે લોકોનું આંદોલન વેગ પકડી રહ્યું હતું ત્યારે ઈન્દિરાજીએ તેમના અમેરિકી મિત્ર ડોરોથી નૉર્મનને પત્ર લખેલો. નામ્બુદીરીપાદના જમીન અને શિક્ષણને લગતા સુધારાઓના કારણે ચર્ચ, મુસ્લિમ લીગ અને નાયર સર્વિસ સૉસાયટી ખૂબ જ રોષે ભરાયા હતા.

ઈન્દિરાજીએ નહેરુજી વિશે-પોતાના પિતા અને વડા પ્રધાન વિશે શું લખેલું તે જો આજે જાણવા જેવું છે. તેમણે લખેલું, “તેઓ (નહેરુજી) શરૂઆતથી સારું નેતૃત્વ કરી રહ્યા છે, પરંતુ તેઓ સરમુખત્યાર બનવા સક્ષમ નથી. તેઓ પોતાના વરિષ્ઠ સાથીઓના મતને તરત માની લે છે.” ઈન્દિરાજીને વાંધો એ હશે કે તેમના પિતા તેમનું માનવાના બદલે તેમના વરિષ્ઠ સાથીઓનું માનતા હશે. અત્યારે સામ્યવાદીઓ કન્હૈયાકુમાર સામે દેશદ્રોહનો આરોપ લાગવાથી આ આરોપનો વિરોધ કરી રહ્યા છે અને આથી જ રાહુલ ગાંધીએ કૉંગ્રેસના ચૂંટણી ઢંઢેરામાં વચન આપ્યું છે કે દેશદ્રોહનો કાયદો અમે રદ્દ કરીશું, પરંતુ આ જ સામ્યવાદીઓના પૂર્વજ નામ્બુદીરીપાદે કટોકટી લાદવા માટે ઈન્દિરા ગાંધી સામે દેશદ્રોહનો આરોપ લગાવી કાયદેસર કાર્યવાહી કરવા માગણી કરેલી. જોકે બાકીના સામ્યવાદીઓ કટોકટી વખતે ઈન્દિરા ગાંધીના સમર્થનમાં હતા.

ઈન્દિરાજીને નાસ્તો કરતી વખતે બરાબર સંભળાવ્યા પછી ફિરોઝ ચૂપ ન રહ્યા. તેમણે ઘરમાં જ આ મામલો ન રાખ્યો. તેમણે સંસદભવનની અંદર સાંસદોની બેઠકમાં ઈન્દિરાજીના આ પગલા સામે વિરોધ ઉઠાવ્યો. તેમણે કહ્યું, “કૉંગ્રેસ ક્યાં છે? કૉંગ્રેસના સિદ્ધાંતો ક્યાં ગયા? શું આપણે ઉત્પન્ન કરેલા જાતિવાદના રાક્ષસથી શાસિત થવાનું છે?”

“શું કૉંગ્રેસ એટલી બધી નીચે ઉતરી ગઈ છે કે તે હવે કોમવાદી તત્ત્વો, જ્ઞાતિના નેતાઓ અને જે લોકો લોકોમાં ધર્મના નામે લાગણીઓ ભડકાવે છે તેઓ નચાવે તેમ નાચશે? જો આ જ રીતે ચાલ્યું તો આવતી કાલે આપણું ગઠબંધન જનસંઘ સાથે પણ હશે.”

વર્ષોથી કૉંગ્રેસ કટ્ટર મુસ્લિમ નેતાઓ અને હાર્દિક પટેલ જેવા જાતિવાદી નેતાઓના ઈશારે જ નાચતી આવી છે. જો ફિરોઝ ગાંધી અત્યારે હયાત હોત તો તેમણે આ મામલે પ્રખર રીતે વિરોધ કર્યો હોત.

ફૉક લખે છે કે ઈન્દિરા તેમના નાના દીકરા સંજયને હંમેશાં છાવરતાં. જો સંજય ભણવામાં નાપાસ થાય અને ફિરોઝ ઠપકો આપે તો ઈન્દિરા તેનું ઉપરાણું લઈ કહે, “અરે ના, ના, તે નાપાસ નહીં થયો હોય. શાળાની કંઈક ભૂલ થઈ હશે. હું તેમના સાહેબ સાથે વાત કરીશ.” ફિરોઝ ઈચ્છતા કે તેમના પુત્રો સ્વાવલંબી બને અને અમીર પરિવારના નબીરાની જેમ બગડી ન જાય. એક વાર પત્રકાર નિખિલ ચક્રવર્તી ફિરોઝના ઘરે ભોજન પર ગયા તો તેમણે જોયું કે રાજીવ અને સંજય સુથારીકામ શીખી રહ્યા હતા. ફિરોઝે ચક્રવર્તીને કહ્યું, “સંજય હોંશિયાર છે, પરંતુ રાજીવ ‘ઢ’ છે.” ફૉકે એક ઇન્ટરવ્યૂમાં કહ્યું છે અને ઉપરોક્ત કિસ્સો જોતાં તે સાચું પણ લાગે છે કે જો ફિરોઝ હયાત હોત અને તેમનું ચાલ્યું હોત તો તેમણે કૉંગ્રેસમાં પોતાના પરિવારનો વંશવાદ ચાલવા દીધો ન હોત.

જોકે કૉંગ્રેસ તો નહેરુ-ગાંધી પરિવારના નામે ફિરોઝ ગાંધીની ઉપેક્ષા કરે તે સમજી શકાય, પરંતુ મેનકા ગાંધીનો પરિવાર અને ભાજપ, જેણે મહાત્મા ગાંધી, સરદાર પટેલ, સુભાષચંદ્ર બોઝ જેવા કૉંગ્રેસના પરંતુ ઉપેક્ષિત નેતાઓને પોતાના પક્ષે કરી લીધા છે તે કેમ ફિરોઝ ગાંધીની ઉપેક્ષા કરે છે તે સમજાતું નથી.

Advertisements
national, politics, sanjog news, vichar valonun

સંવૈધાનિક સંસ્થાઓને નબળી કોણે પાડી?

(વિચાર વલોણું, સંજોગ ન્યૂઝ,તા.૨૯/૪/૧૮)
અચાનક ન્યાયતંત્રના કાળા દિવસો આવી ગયા છે? કે પછી અસહિષ્ણુતા અને એવૉર્ડ વાપસી પછી કૉંગ્રેસ અને ડાબેરીઓનું આ બીજું એક અભિયાન મોદી સરકાર સામે છે? ચાર ન્યાયમૂર્તિઓએ જાહેરમાં મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ દીપક મિશ્ર સામે બળવો પોકારીને દીવાસળી ચાંપવાનું કામ કર્યું હતું ત્યારે તેમાં સામ્યવાદી ડી. રાજાની બળવાખોર ન્યાયમૂર્તિ જે. ચેલમેશ્વર સાથેની મુલાકાતના કારણે સામ્યવાદીઓ આ અભિયાન પાછળ હોવાની શંકા ગયા વગર નથી રહેતી. તે પછી કૉંગ્રેસ અને વિપક્ષોએ મહાભિયોગની દરખાસ્ત માટે નૉટિસ આપી પરંતુ તેની ગુણવત્તાના આધારે રાજ્યસભાના અધ્યક્ષ અને ઉપરાષ્ટ્રપતિ વેંકૈયા નાયડુએ તેને ફગાવી દીધી.
આ મહાભિયોગની દરખાસ્ત પર પૂર્વ વડા પ્રધાન મનમોહનસિંહ, પી. ચિદમ્બરમ્, પૂર્વ કાયદા પ્રધાન અશ્વિની કુમાર, પૂર્વ પેટ્રોલિયમ પ્રધાન વીરપ્પા મોઇલી અને પૂર્વ માહિતી-પ્રસારણ પ્રધાન મનીષ તિવારીએ આ દરખાસ્ત પર સહી કરવાની ના પાડી દીધી! અલબત્ત, સમાચાર માધ્યમોએ યશવંતસિંહાના સમાચાર જેટલા ચગાવ્યા તેટલા આ સમાચારને મહત્ત્વ ન આપ્યું. પરંતુ રિમૉટ કંટ્રૉલ ગણાતા મનમોહને પણ તેના પર સહી કરવાની ના પાડી! એ તો ઠીક, વિપક્ષોમાં પણ તૃણમૂલ, ડીએમકેએ કૉંગ્રેસના આક્ષેપોના પુરાવા માગ્યા.
પરંતુ કૉંગ્રેસના નેતા અને પૂર્વ માનવ સંસાધન વિકાસ પ્રધાન કપિલ સિબલ તો એટલી હદે ગયા કે તેમણે મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિની કૉર્ટનો બહિષ્કાર કરવાની જાહેરાત કરી! કેમ? કદાચ એટલા માટે કારણકે રામમંદિર, પી. ચિદમ્બરમ્ ના પુત્ર કાર્તિ ચિદમ્બરમ્ નો કેસ, અમિત શાહના પુત્ર જય શાહનો માનહાનિનો કેસ સામા પક્ષ વતી, કપિલ સિબલ લડે છે. અને આ બધા કેસ મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ દીપક મિશ્ર પાસે છે. કપિલ સિબલે રામમંદિરનો કેસ ૧૫ જુલાઈ ૨૦૧૯ સુધી મોકૂફ રાખવા અનુરોધ કર્યો હતો. કદાચ તેમને અથવા કૉંગ્રેસને ડર છે કે આ કેસનો ચુકાદો હિન્દુઓ તરફી આવ્યો તો તેનો સીધો ફાયદો ભાજપને લોકસભાની ચૂંટણીમાં થશે.
દીપક મિશ્રના નામે ત્રાસવાદી યાકૂબ મેમણને ફાંસી, દિલ્લીની પેરા મેડિકલ વિદ્યાર્થિની પર બળાત્કાર કેસમાં કડક ચુકાદો, ૨૦૦૮ના બળાત્કારના કેસમાં કડક ચુકાદો, સિનેમા હૉલમાં રાષ્ટ્રગીત વગાડવાનો ચુકાદો બોલે છે. આના કારણે એક દલીલ એવી પણ થાય છે કે કૉંગ્રેસ અને સાથી પક્ષોની મતબૅંક પર અસર પડતી હોવાથી તેઓ આટલી હદે ઉકળી ઉઠ્યા છે.
આ કપિલ સિબલે ન્યાયમૂર્તિ રામાસ્વામીની સામે ભ્રષ્ટાચારના આક્ષેપો માટે મહાભિયોગ વખતે તેમનો જોરદાર બચાવ કર્યો હતો. ન્યાયમૂર્તિ સૌમિત્ર સેનના મહાભિયોગ વખતે તેઓ ૨૦૧૦માં એમ કહેતા હતા કે રાજકારણીઓએ ન્યાયાધીશોના મહાભિયોગમાં પડવું જ ન જોઈએ!
ન્યાયમૂર્તિ લોયાના મૃત્યુ કેસમાં ઈચ્છિત ચુકાદો ન આવે કે ૨૦૦૨ના નરોડા પાટિયા કેસમાં ઈચ્છિત ચુકાદો ન આવે એટલે ન્યાયતંત્રના કાળા દિવસો આવી ગયા તેવી બૂમરાણ મચાવવી કેટલી હદે વાજબી? અને એમ જોવા જાવ તો ખરેખર ન્યાયતંત્ર, સંસદ કે સરકારી સંસ્થાઓની સ્વાયત્તતા સૌથી વધુ ક્યારે ખતરામાં હતી? અને કોના થકી?
પ્રથમ વડા પ્રધાન નહેરુ ઘણી વાર ફરિયાદ કરતા કે ન્યાયાધીશો તેમના ‘આઇવરી ટાવર’માં રહે છે અને તેથી તેઓ બહુ રૂઢિચુસ્ત છે. ૨૭ ફેબ્રુઆરી ૧૯૬૭ના રોજ પહેલી વાર સરકાર અને ન્યાયતંત્ર વચ્ચે સંઘર્ષ થયો. ગોલકનાથ કેસ તરીકે જાણીતા કેસમાં મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ કે. સુબ્બા રાવે છ વિરુદ્ધ પાંચની બહુમતીથી સરકારને મૂળભૂત અધિકારોમાં ચેડા કરતા અટકાવી દીધી હતી.
૧૯૬૯માં અજિતનાથ રે (એ.એન.રે)ને ઈન્દિરા ગાંધી સરકારે ત્રણ સિનિયર જજોને બાકાત રાખીને તેમનાથી જુનિયર હોવા છતાં મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ બનાવ્યા હતા. એ. એન. રે વિશે એવું કહેવાય છે કે તેઓ ઈન્દિરા ગાંધી કે તેમના સલાહકારોને ટેલિફૉન કરી કરીને નાનાનાના કેસોમાં પણ તેમનો અભિપ્રાય માગી તે મુજબ ચાલતા.
જે ન્યાયમૂર્તિઓ એ. એન. રે કરતાં સિનિયર હતા તેમાં એક હતા ન્યાયમૂર્તિ જયંતિ મણિલાલ શેલત. તેમની નિવૃત્તિને આડે એક મહિનો જ બાકી હતો તેથી કદાચ એમ બહાનું કાઢી શકાય કે તેમની નિમણૂક એક મહિના માટે જ શા માટે કરવી? પરંતુ ન્યાયમૂર્તિ કાવદૂર સદાનંદ હેગડેની નિવૃત્તિમાં હજુ બે વર્ષ બાકી હતાં. ઈન્દિરાની ચૂંટણીને પડકારતી એક અરજી તેમની કૉર્ટમાં અનિર્ણિત હતી. તેમને જણાયું હતું કે ઈન્દિરા ગાંધીએ જે સોગંદનામું કર્યું છે તે ખોટું છે. આથી તેમણે તો ઉલટું ઈન્દિરાને મદદ કરવા પ્રયાસ કર્યો, પરંતુ ઈન્દિરાના ચમચાઓને લાગ્યું કે તેઓ ઈન્દિરાની વિરુદ્ધ છે. આથી તેમને મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ ન બનાવાયા. અમરનાથ ગ્રોવરે પોતાની સિનિયૉરિટી છતાં એ. એન. રેને મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ બનાવાયા તેના વિરોધમાં રાજીનામું આપી દીધું હતું!
જે ન્યાયાધીશોને પાછળ રાખીને એ. એન. રે મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ બન્યા હતા, તેમણે કહ્યું હતું કે સંસદ બંધારણના મૂળભૂત માળખામાં ફેરફાર ન કરી શકે. એ. એન. રે આ ન્યાયાધીશો સાથે અસંમત અને સરકાર સાથે સંમત હતા. આ ચુકાદાના કારણે ઈન્દિરા ગાંધીને બંધારણમાં ફેરફાર (ખરેખર તો ચેડા) કરવાની છૂટ મળી ગઈ. આ ફેરફાર ૪૨મો સુધારો ગણાય છે જેમાં આમુખથી માંડીને ઘણી કલમોમાં ફેરફાર કરી નખાયા. ચૂંટણીના વિવાદો કૉર્ટના અધિકારક્ષેત્રથી બહાર રખાયા. રાજ્ય સરકારો સામે કેન્દ્ર સરકારની સત્તા વધી ગઈ. ન્યાયતંત્ર સામે સંસદની સત્તા વધી ગઈ. બંધારણના આમુખમાં સેક્યુલર અને સૉશિયલિસ્ટ શબ્દો ઉમેરાયા. તેમ છતાં ઈન્દિરા ગાંધી પછીની કોઈ પણ સરકારે આ ફેરફારો પાછા ખેંચ્યા નથી.
કટોકટી કાળમાં વિરોધીઓને ઈન્દિરા ગાંધીના આદેશથી પોલીસ પકડી પકડીને જેલમાં પૂરી દેતી હતી. તેથી પોતાના લોકોની ભાળ મેળવવા માટે થયેલા હેબિયસ કૉર્પસ કેસમાં સરકાર વિરુદ્ધ વલણ લેનાર હંસરાજ (એચ. આર.) ખન્ના સૌથી સિનિયર હોવા છતાં ઈન્દિરા ગાંધી સરકારે તેમને મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ બનાવ્યા નહોતા.
કૉંગ્રેસે ઈન્દિરા ગાંધીના કટોકટી કાળમાં રાજ્યો કરતાં વધુ સત્તા કેન્દ્ર સરકારને આપી દીધી લોકતંત્રને નબળું પાડ્યું. તેણે રાષ્ટ્રપતિ શાસન લાદ્યાં, રાજ્યપાલોની મદદથી સરકારો ઉથલાવી, પક્ષપલ્ટાને પ્રોત્સાહન આપી લોકતંત્રને નબળું પાડવા કોશિશ કરી તેટલી કોઈ પક્ષે કરી નથી. ગુજરાતમાં માત્ર વિધાનસભામાં કૉંગ્રસના સભ્યોએ તોફાન કર્યું તેના પર રાજ્યપાલ કૃષ્ણપાલ સિંહે રાજ્યમાં કાયદા અને વ્યવસ્થાની પરિસ્થિતિ નબળી પડી ગઈ હોવાનો રિપૉર્ટ કર્યો હતો અને વિધાનસભાને સુષુપ્ત અવસ્થામાં મૂકાવી દીધી હતી! કૉંગ્રેસ પ્રમુખ સીતારામ કેસરી સાથે વાત કરી આ જ રાજ્યપાલે ૧૯૯૭માં શંકરસિંહ વાઘેલાને બહુમતી પૂરવાર કરવા સાત દિવસનો સારો એવો સમયગાળો સામેથી આપ્યો હતો જેથી તેમને ધારાસભ્યોની ખરીદી-વેચાણ માટે સમય મળી રહે!
૧૯૮૯ની ચૂંટણીમાં હારી ગયા પછી લોકસભાના વિસર્જનની પ્રક્રિયામાં રાજીવ ગાંધી વિલંબ કરી રહ્યા હતા. તે વખતે એવી અફવા પ્રસરી કે અજિતસિંહ હરિયાણા અને પશ્ચિમ ઉત્તર પ્રદેશથી ખેડૂતોનો મોરચો કાઢી દિલ્લી આવી રહ્યા છે જેથી રાજીવ પર લોકસભાના વિસર્જન માટે દબાણ કરી શકાય. તે વખતે દિલ્લીના ઉપરાજ્યપાલ રોમેશ ભંડારીએ સેના બોલાવી હતી! જોકે તેઓ તેમના પ્રયાસમાં નિષ્ફળ રહ્યા હતા. આ વાત ભંડારીએ તેમની આત્મકથામાં નોંધી છે.
સંવૈધાનિક સંસ્થાઓની સ્વાયત્તતા પર પણ સૌથી વધુ તરાપ કૉંગ્રેસે જ મારી હતી. આકાશવાણી અને દૂરદર્શન માત્ર નહેરુ, ઈન્દિરા અને રાજીવ દર્શન બનીને રહી ગયાં. મોરારજી દેસાઈની જનસંઘ અને અન્ય વિપક્ષો સાથેની સરકાર વખતે સંચાર માધ્યમોની સ્વાયત્તતા માટે એક સમિતિ જ્યૉર્જ વર્ગીઝના નેતૃત્વમાં બનાવાઈ હતી. ‘જનસત્તા’ હિન્દીના પૂર્વ તંત્રી સ્વ. પ્રભાષ જોશીએ પોતાના ‘જબ તોપ મુકાબિલ હો’ પુસ્તકમાં લખ્યું છે કે “આ સમિતિએ અધ્યયન કર્યું, સૂચનો પણ કર્યાં, પરંતુ દૂરદર્શન અને આકાશવાણી જેવાં માધ્યમ સ્વાયત્ત અને સ્વતંત્ર થઈ જાય તેવું કૉંગ્રેસ ક્યારેય ઈચ્છતી નહોતી. અઢી વર્ષમાં જનતા સરકારનું પતન થઈ ગયું અને ઈન્દિરા ગાંધી સત્તામાં પાછાં ફર્યાં. તેમની હત્યા પછી પાંચ વર્ષ સુધી (રાજીવ ગાંધીના નેતૃત્વમાં) કૉંગ્રેસની સરકાર રહી. દૂરદર્શન પર સતત અને વારંવાર ઈન્દિરા ગાંધીનું શબ દેખાડી દેખાડીને અને તેમની શહીદીને તેમના દીકરા રાજીવ ગાંધી માટે સહાનુભૂતિ તેમજ મતોમાં પરિવર્તિત કરવામાં દૂરદર્શન અને આકાશવાણીની મોટી ભૂમિકા રહી.
૧૯૯૦માં જ્યારે વી. પી. સિંહના જનતા દળની સરકાર બની ત્યારે પ્રસાર ભારતીનો ખરડો પસાર થયો. પરંતુ તેના પર રાષ્ટ્રપતિના હસ્તાક્ષર થાય અને સરકારી અધિસૂચનાથી તે અમલમાં આવે તે પહેલાં તે સરકાર પણ જતી રહી. કેટલાક સમય સુધી ચંદ્રશેખરની કૉંગ્રેસના ટેકા સાથેની સરકાર રહી. તે પછી નરસિંહરાવની કૉંગ્રેસ સરકારે પણ આ ખરડાને કાયદો બનાવવાની કોશિશ ન કરી. દેવેગોવડા અને ગુજરાલ સરકારમાં માહિતી-પ્રસારણ પ્રધાન જયપાલ રેડ્ડી અને ગુજરાલે પોતે પ્રસાર ભારતીને પુનર્જીવિત કરવામાં રૂચિ લીધી. ત્યારે પણ રાજ્યસભામાં કૉંગ્રેસની બહુમતી હતી અને તે સ્વાયત્તતા વિરુદ્ધ હતી. આથી નવો ખરડો સંસદમાં પસાર થઈ શકે તેમ નહોતો. આથી ગુજરાલ સરકારે જૂના ખરડામાં કેટલાક સુધારા કર્યા અને વટહુકમ બહાર પડ્યો. આ રીતે પ્રસાર ભારતી બૉર્ડની રચના થઈ.
પ્રભાષ જોશી લખે છે કે આ બૉર્ડમાં ગુજરાલના મિત્રો અને વામપંથીઓની બોલબાલા હતી. આમ છતાં પહેલી વાર ચૂંટણીમાં દૂરદર્શન અને આકાશવાણીએ પ્રમાણમાં સ્વાયત્તતા દાખવી અને સ્વતંત્ર રીતે કામ કર્યું.
૨૦૦૬માં યુપીએ સરકાર વખતે વિદેશ સચિવની નિમણૂક વખતે મનમોહનસિંહના માનીતા શિવશંકર મેનનની પસંદગી ૧૨ વરિષ્ઠ અધિકારીઓને અવગણીને કરાઈ હતી. કે. કે. પૉલ પછી કિરણ બેદી દિલ્લી પોલીસ કમિશનર બને તેમ હતાં, પરંતુ કિરણ બેદીને બ્યુરો ઑફ પોલીસ રિસર્ચ એન્ડ ડેવલપમેન્ટ ઑર્ગેનાઇઝેશનનાં વડાં તરીકે સાઇડલાઇન કરી દેવાયાં. તેમના બદલે તેમનાથી બે બૅચ જુનિયર વાય. એસ. દડવાલની પસંદગી કરાઈ હતી. ૨૦૧૩માં ઇન્ટેલિજન્સ બ્યુરોના વડા તરીકે યશોવર્ધન આઝાદથી એક બૅચ જુનિયર એવા સૈયદ આસીફ ઇબ્રાહિમની પસંદગી કરાઈ હતી.
વર્ષ ૨૦૧૩માં કૉલસા કૌભાંડની સુનાવણી સુપ્રીમ કૉર્ટમાં ચાલી રહી હતી. અને તે વખતે કેન્દ્રમાં કૉંગ્રેસની સરકાર ચાલી રહી હતી. સુપ્રીમના ન્યાયમૂર્તિ આર. એમ. લોઢાએ તે વખતે સીબીઆઈને પાંજરામાં પૂરાયેલો પોપટ અને ‘માસ્ટર્સ વૉઇસ’ કહી હતી. સીબીઆઈની તપાસ સરકારની સૂચના મુજબ થતી હોવાના આક્ષેપો ઘણા સમયથી વિપક્ષો કહી રહ્યા હતા, તેને આ અનુમોદન હતું. ૧૯ માર્ચ ૨૦૧૩ના રોજ ડીએમકેએ કેન્દ્રમાં કૉગ્રેસના ગઠબંધનવાળી સરકારને ટેકો પાછો ખેંચ્યો અને તેના બે દિવસમાં જ ડીએમકેના વડા કરુણાનીધિના વડા એમ. કે. સ્ટાલિનના ઘરે સીબીઆઈએ દરોડા પાડ્યા હતા!
ભારતના વડા પ્રધાન મનમોહનસિંહ અમેરિકા હતા ત્યારે સરકારમાં કોઈ જવાબદારી પણ ન ધરાવતા રાહુલ ગાંધીએ સરકારે લાવેલો એક ખરડો પત્રકાર પરિષદમાં ફાડીને ફેંકી દીધો હતો.તે ગેરબંધારણીય પગલું હતુ઼ જ પણ સાથે પોતાના પક્ષના જ વડા પ્રધાનની કૉંગ્રેસને અને દેશને પોતાની જાગીર માનતા ગાંધી પરિવારને મન કેટલી કિંમત છે તે સાબિત થયું હતું.
હવે મા-દીકરા સોનિયા અને રાહુલ ગાંધી સંવિધાન બચાવો કે લોકતંત્ર બચાવો રેલી યોજે ત્યારે કેટલું હાસ્યાસ્પદ લાગે!

national, sanjog news, vichar valonun

ખેડૂતોનું શાંત આંદોલન સફળ કેમ રહ્યું?

(વિચાર વલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ,૧૮-૩-૧૮)

મહારાષ્ટ્રમાં ખેડૂતોએ સંયમિત ૧૮૦ કે ૨૦૦ કિમી લાંબી પગપાળા યાત્રા કાઢી પોતાના પ્રશ્નો પર સમગ્ર દેશનું ધ્યાન ખેંચ્યું. તેમને માઓવાદી, નક્સલવાદી તરીકે ભાજપવાળા તરફથી કહેવાયા. જે હોય તે પરંતુ અંતે મહારાષ્ટ્ર સરકારે જરા પણ અહંકાર રાખ્યા વગર તેમની માગણીઓ સ્વીકારી લીધી, તેના કરતાં એમ કહેવું ઘટે કે સ્વીકારી લેવી પડી. આ રીતે આ ખેડૂતોનો એક મોટો વિજય કહી શકાય.
આ ખેડૂતોની શું માગણીઓ હતી? ખેડૂતોનું ધિરાણ માફ કરો, વીજળી બિલ માફ કરો, સ્વામીનાથન પંચની ભલામણોનો અમલ કરો, કૃષિ ઉત્પાદનો માટે લઘુતમ ટેકાના ભાવની જાહેરાત કરો અને ખેડૂતોને પેન્શનની સ્કીમ આપો.

શું આ ખેડૂતોએ આ આંદોલન પહેલી વાર કર્યું હતું? નહીં. તે પહેલાં ગયા વર્ષે જૂન અને ઑગસ્ટમાં દેશનાં અનેક રાજ્યોમાં કર્યું હતું અને તેનું કારણ હતું ઉત્તર પ્રદેશમાં ચૂંટણી જીતવા ભાજપે ખેડૂતોને ધિરાણ માફીનું વચન આપેલું અને તે ચૂંટણી જીત્યા પછી પાળ્યું પણ ખરું. એટલે સ્વાભાવિક છે કે બીજાં રાજ્યોમાં આ પ્રકારની રાહત મેળવવા ખેડૂતો પ્રેરાય અથવા તેમને ઉશ્કેરવામાં આવે. ઉત્તર પ્રદેશમાં ચૂંટણી જીતવી ભાજપ માટે ત્રણ રીતે મહત્ત્વની હતીઃ એક તો, ૨૦૧૯ની લોકસભા ચૂંટણીમાં વધુ બેઠકો મેળવવી હોય તો આ જીત અગત્યની હતી. બીજું, રાજ્યસભામાં ભાજપે બહુમતી તરફ આગળ વધવું હોય તો દેશનાં સૌથી મોટા રાજ્યો પૈકીનું એક આ રાજ્ય જ્યાં રાજ્યસભાની કુલ ૩૧ બેઠકો છે તેમાંથી ભાજપના મોટા ભાગના સભ્યો જીતે તે જરૂરી હતું અને ત્રીજું, ૨૦૧૪ની ચૂંટણીમાં વારાણસી અને વડોદરા પરથી જીત પછી વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ વારાણસીની બેઠક જાળવી છે. તેથી નરેન્દ્રભાઈના મતવિસ્તાર સમા રાજ્યમાં ભાજપ જીતે તે પણ અગત્યનું હતું. એટલે ભાજપે બધા જ પ્રયત્નો કર્યા અને તેમાં આ ખેડૂતોના ધિરાણની માફીવાળું વચન પણ સમાવિષ્ટ હતું.

આ વચન પાળ્યા પછી સ્વાભાવિક છે કે વિરોધ પક્ષો પણ ખેડૂતોને ઉશ્કેરવામાં જોડાય અને તે વખતે મધ્ય પ્રદેશ, રાજસ્થાન, તેલંગણા, તમિલનાડુ અને મહારાષ્ટ્રમાં આંદોલનો થયાં. મહારાષ્ટ્રમાં મુખ્ય પ્રધાન દેવેન્દ્ર ફડણવીસે તરત જ માગણીઓ માની લીધી જેમાં ધિરાણ માફીનો પણ સમાવેશ થતો હતો. તે વખતે આંદોલન હિંસક અને નકારાત્મક બંને રીતે હતું. હિંસક એ રીતે કે મહારાષ્ટ્રના અનેક ભાગોમાં જે ટ્રકો શાકભાજી વગેરે લઈને જતા હતા તેમને રોકાયા અને તોડફોડ કરાઈ. નકારાત્મક એટલા માટે કે ખેડૂતોએ દૂધ અને બીજી ચીજ રસ્તા પર ફેંકી દીધી અને હાઇ વે બ્લૉક કરી દીધા.

પરંતુ તે સમયે ફડણવીસે માગણીઓ માની લીધી તેમાં ખેડૂતોને એવું લાગ્યું અથવા તેમને સમજાવાયું કે જે શરતોએ ધિરાણ માફી કરાઈ છે તે છેતરામણી છે અને તેનાથી ખેડૂતોને લાભ નથી અને પરિણામે આ આંદોલન થયું.

આ આંદોલન પાછળ કોણ છે? સ્વાભાવિક છે કે ટીવી પર કે અખબારોમાં દાતરડું અને હથોડી સાથેના ધ્વજવાળા ખેડૂતોની તસવીરો જોઈને ખ્યાલ આવી જાય કે આ આંદોલન પાછળ સામ્યવાદીઓ છે. અખિલ ભારતીય કિસાન સભાએ તેની સંચાલક અને આયોજક હતી અને આ સંગઠન સામ્યવાદી સીપીએમની ખેડૂત પાંખ છે.

સીપીઆઈ (એમ)ના નેતા અને મહારાષ્ટ્રમાં સામ્યવાદીઓના એક માત્ર પ્રતિનિધિ ધારાસભ્ય જિતુ પાંડુ ગાવિત પણ આ આંદોલન પાછળનું એક ભેજું કહેવાય છે. ગાવિત સાત વાર નાશિકમાંથી ચૂંટાયા છે. આદિવાસી છે. આથી ખેડૂતોની સાથે આદિવાસીઓ પણ ભળ્યા છે.
એટલે આ આંદોલનને સામ્યવાદી કહીને નકારી કાઢવું સહેલું છે અને સગવડભર્યું પણ છે. ભાજપના સમર્થકોને તે વાત ગળે ઉતરી પણ જશે. પરંતુ સામા પક્ષે એ પણ જોવું રહ્યું કે ભાજપને સત્તા મળે છે ત્યાં સંઘ પરિવારનાં સંગઠનો પોતાનો અવાજ બરાબર રજૂ કરી શકતા નથી તેવી એક છાપ એટલા માટે ઉપસે છે કારણકે સંઘ પરિવારમાં બંધ બારણે સમન્વય વધુ થતું હોય છે. અટલ બિહારી વાજપેયીની સરકાર વખતે સંઘ પરિવારનાં સંગઠનો બોલકાં હતાં અને તેના કારણે મિડિયાને મસાલો મળી રહેતો હતો. આથી એ સરકારનો અડધો સમય તો સ્પષ્ટતાઓ આપવામાં જતો હતો અને સરકાર નબળી તેમજ સંઘની કઠપૂતળી જેવી ઉપસતી હતી.
નરેન્દ્ર મોદીને પોતાની આવી છબી પસંદ નથી.. તેથી ગુજરાત હોય કે કેન્દ્ર, તેમણે સંઘ પરિવારની સંસ્થાઓ સાથે સમન્વય માટે બંધ બારણાની રીત અપનાવી છે. પરંતુ આમાં કેટલીક વાર સમન્વય થતું દેખાતું નથી. વળી, મોદીની પદ્ધતિ એવી છે કે કોઈ સમુદાયને હંમેશ માટે સરકાર પર આધારિત બનાવી રાખવાના બદલે તેને અન્ય મદદ કરીને સ્વાવલંબી બનાવો. આથી, ઉત્તર પ્રદેશની ચૂંટણીને બાદ કરો તો તેમણે મોટા ભાગે આવાં વચનો આપવાનું ટાળ્યું છે જે કોઈ સમુદાયને પરાવલંબી અને સરકાર આધારિત બનાવેલો રાખે અને તેમાંથી મતો ઉસેડ્યા કરાય. એટલે તો કૉંગ્રેસે ગુજરાતમાં ખેડૂતોનું દેવુ માફ કરવું અને બેરોજગારોને રોજગારી ભથ્થું આપવાં સહિતનાં વચનો આપેલાં તો પણ મોદીને વિશ્વાસ હતો કે ગુજરાતમાં આવાં લોભામણાં વચનો વગર ચૂંટણી જીતી શકાશે એટલે ભાજપે આવાં કોઈ વચનો આપેલાં નહીં.
પરંતુ જેમ ભાજપ વિપક્ષમાં હોય ત્યારે રાજનીતિ રમે તેમ કૉંગ્રેસ-સામ્યવાદી વગેરે વિપક્ષો પણ રાજનીતિ રમવાના જ. ભારતીય કિસાન સંઘ, સંઘ પરિવારના નામે ખેડૂતોના પ્રશ્નો પર મનાવી ન શકે તો તેનો લાભ સામ્યવાદી કે કૉંગ્રેસ પ્રેરિત ખેડૂત સંગઠનો લેવાના જ. અને જ્યારે એક પછી એક રાજ્યમાંથી કૉંગ્રેસનો સફાયો થઈ રહ્યો હોય ત્યારે તો ખાસ. તેમાં વળી સામ્યવાદીઓ પણ જોરશોરથી ભળ્યા. આમ તો ૨૦૧૫માં એવોર્ડ વાપસી નાટક એ કૉંગ્રેસ-સામ્યવાદીઓની મિલીભગતનું પરિણામ જ હતું. પરંતુ ત્રિપુરામાંથી સામ્યવાદીઓની સરકાર ભાજપે ઉખાડી ફેંકી તેથી સામ્યવાદીઓ હવે વિફરવાના. જે રીતે ત્રિપુરામાં લેનિનની પ્રતિમા તોડી પડાઈ તે પછી પશ્ચિમ બંગાળમાં ભાજપના પૂર્વાવતાર જનસંઘના સ્થાપક શ્યામાપ્રસાદ મુખર્જીની પ્રતિમા તોડી પડાઈ છે તે જોતાં આવનારા દિવસોમાં કૉંગ્રેસ-સામ્યવાદીઓ હવે વધુ વેગથી સરકારને ઘેરવા પ્રયાસ કરવાના છે. એટલે આ તો હજુ પાશેરામાં પૂણી (મેઘાલય, નાગાલેન્ડ અને ત્રિપુરાની ચૂંટણીમાં હાર પછી) જેવું કહી શકાય.

સામે પક્ષે ખેડૂતોની શિસ્ત અને આત્મસંયમની પણ ખૂબ જ પ્રશંસા થઈ રહી છે અને થવી જ જોઈએ. આ ગરમીમાં (હજુ કાળઝાળ નથી તો પણ) બહાર નીકળવાનું મન સ્કૂટર હોય કે કાર, આપણા કૂણા, નાજુક શહેરીજનોને થતું નથી, ત્યારે ખેડૂતો અને આદિવાસીઓ સ્લિપર પહેરીને ૧૮૦ કિમી જેટલું અંતર ચાલીને કાપે એ નવાઈની વાત જરૂર છે, પણ જ્યારે કોઈ સહારો ન રહે ત્યારે મજબૂર લોકો કરે પણ શું! વળી, દસમા અને બારમા ધોરણના વિદ્યાર્થીઓને પરીક્ષા કેન્દ્રએ પહોંચવામાં તકલીફ ન પડે તેથી મુંબઈમાં તેમણે કેટલાય કિલોમીટર રાત્રે ચાલવાનું પસંદ કર્યું તે પણ આ ઓછું ભણેલા લોકોના વખાણ માટેનું એક કારણ જરૂર છે. અહીં અમદાવાદમાં જે દિવસે દસમા અને બારમાની પરીક્ષા શરૂ થઈ તે જ દિવસે બપોરે ૧૦ કે ૧૧ વાગ્યા આસપાસ વરઘોડો નીકળ્યો હતો-ગાજેબાજે કે સાથ. અડધીથી પોણી કલાક સુધી એણે ઘોંઘાટ કર્યો. તેમાંના કોઈને વિદ્યાર્થીઓની ચિંતા ન થઈ. ન તો કોઈ માબાપે તેમને ટપાર્યાં. એટલે શહેરના ભણેલા લોકો કરતાં ઘણી વાર આ ઓછું કે સાવ નહીં ભણેલા લોકોની ‘મેનર્સ’ સારી તેવું ફરી સ્થાપિત થયું. ન કોઈ ટ્રાફિક જામ તેમણે સર્જ્યો, ન કોઈ તોડફોડ કે આગચંપી તેમણે કરી. મુંબઈ જેવા શહેરને ગામડાની લોક સંસ્કૃતિથી તેમણે પરિચિત પણ કરાવ્યું. તેમની સમસ્યાઓ જરૂર હતી પરંતુ મોટા ભાગનાં આંદોલનોમાં થતી હોય છે તેમ ગીત-સંગીતની મસ્તી હતી પરંતુ અન્ના આંદોલનમાં આવી શહેરી મસ્તી હતી જ્યારે અહીં ખરેખર લોકગીત-લોકસંગીતની મસ્તી હતી. એટલે શાંતિપૂર્ણ રીતે પણ સફળ આંદોલન કરી શકાય છે તેવું તેમણે સ્થાપિત કર્યું. તેમાં સકુબાઈ જેવાં ઘણાના પગ છોલાઈ ગયા. પગે પાટા બાંધવા પડ્યા.

જોકે આ સફળ આંદોલન છતાં પ્રશ્ન એ પણ છે કે જો ખેડૂતોની મત બૅંક ન હોત તો સરકાર ઝૂકત ખરી? અને આ વાક્યમાં એક શબ્દ ઉમેરવો જોઈએ કે ખેડૂતોની સંગઠિત મત બૅંક. કારણકે સંગઠિત મત બૅંકથી ફેર પડે છે. એક સામટા ઢગલો મત કોઈ એક રાજકીય પક્ષ તરફ પડે તે મોટો તફાવત સર્જતો હોય છે. બાકી, શાંતિપૂર્ણ આંદોલન તો મિઝોરમની ‘લોખંડી મહિલા’ તરીકે ઓળખાતી આઈરોમ શર્મિલાએ તો પોતે ૨૮ વર્ષનાં હતાં (ઈ.સ.૨૦૦૦) ત્યારથી દિલ્લીમાં ઉપવાસ આંદોલન શરૂ કર્યું હતું ત્યારથી ૨૦૧૪ સુધી તેમનું ઉપવાસ આંદોલન ચાલે. બહુ ખેંચાય એટલે દર વખતે સરકાર તેમની આત્મહત્યાના પ્રયાસ હેઠળ ધરપકડ કરે, હૉસ્પિટલમાં લઈ જવામાં આવે અને તેમની સારવાર કરી પછી પોલીસ છોડી મૂકે.

અલબત્ત, મણિપુરમાં આસામ રાઇફલ્સના જવાનોએ ૧૦ જણાને મારી નાખ્યા તેની સામે શર્મિલાનું આંદોલન હતું. એટલે એમ કહી શકાય કે મણિપુર જેવા બળવાખોરીથી ધમધમતા રાજ્યમાં આફ્સ્પા ખેંચવાની માગણી યોગ્ય નહોતી, પરંતુ વિચાર કરો કે ખેડૂતોની જેમ સંગઠિત થઈને વિરોધ કર્યો હોત તો?

મધ્યમ વર્ગ બોલકો છે, પરંતુ સંગઠિત નથી. આથી તેમની માગણીઓ પર ક્યારેય કોઈ વિચારતું નથી. આવું જ વેપારી વર્ગનું પણ છે, પરંતુ આની સામે દલિત, સ્ત્રીઓ, લઘુમતી જેવી નક્કર સંગઠિત મત બૅંક દ્વારા જ્યારે સંગઠિત વિરોધ થાય ત્યારે સરકાર મોટા ભાગે ઝૂકે જ છે. પ્રશ્ન એ છે કે કેટલાં શાંત આંદોલનોમાં સરકાર ઝૂકી? જ્યારે સરકાર સંવેદનશીલ થઈ મહારાષ્ટ્રની જેમ શાંત આંદોલનોને સાંભળવા લાગશે ત્યારે આ દેશમાં સાચો ગાંધીવાદ આવશે. બાકી, નક્સલવાદને લાવવા ચીનના પીઠબળથી કેટલાક લોકો તૈયાર જ બેઠા છે.

international, sarvottam karkirdee margadarshan

ચીનમાં પ્રમુખની ચૂંટણી કેવી રીતે થાય છે?

(સર્વોત્તમ કારકિર્દી માર્ગદર્શનના નવેમ્બર અંકમાં સાંપ્રત કૉલમમાં પ્રસિદ્ધ લેખ.)
૧૮ ઓક્ટોબરે ચીનમાં એક મહત્ત્વનો ઘટનાક્રમ રચાવા જઈ રહ્યો છે. ચીનમાં સામ્યવાદી પક્ષની બેઠક મળવા જઈ રહી છે. તમારા હાથમાં આ અંક આવશે ત્યાં સુધીમાં તેનું પરિણામ આવી ગયું હશે.

એવો તો શું મહત્ત્વનો ઘટનાક્રમ છે? ચીનમાં વર્ષોથી એક જ પક્ષ-સામ્યવાદી પક્ષનું શાશન છે. તેની ૧૯મી સભા (કોંગ્રેસ) ૧૮મીએ મળવાની છે. તેમાં શી જિનપિંગની ફરીથી વરણી થવા પૂરી શક્યતા છે. પરંતુ આ સભાનું મહત્ત્વ જાણવું જરૂરી છે. કોંગ્રેસ દર પાંચ વર્ષે યોજાય છે. ચીનમાં તે રાજકીય દૃષ્ટિથી સૌથી મહત્ત્વનો ઘટનાક્રમ છે કેમ કે તેમાં સામ્યવાદી પક્ષના પ્રમુખની ચૂંટણી થતી હોય છે. આ પ્રમુખ દેશના પ્રમુખ અને સેનાના વડા પણ બને છે. અહીં ચીનની અંદર અને વધુ ચોક્કસ રીતે કહીએ તો સામ્યવાદી પક્ષની અંદર બળાબળના પારખા થઈ જાય છે.

દર ચૂંટણીએ કોઈ ને કોઈ પડકાર આપનારું હોય જ છે, ચાહે તે ભારતની ચૂંટણી હોય કે ચીનની. ચીનમાં જિનપિંગને ટક્કર આપવા મેદાનમાં છે પૂર્વ પ્રમુખ જિયાંગ ઝેમીનનું જૂથ. દર પાંચ વર્ષે ચૂંટણી આવે તેથી સ્વાભાવિક છે કે સત્તાધીશો સામે અસંતોષ અને વિરોધનો માહોલ થાય. જિનપિંગ સામે પણ છે. પરંતુ અત્યારે એવું લાગી રહ્યું છે કે જિનપિંગ સામે મજબૂત ટક્કર આપે તેવું કોઈ નથી. તેમને બીજી મુદ્દત મળવાની શક્યતા પ્રબળ છે. જિનપિંગે તાજેતરના મહિનાઓમાં પક્ષ પર અને સરકાર પર તેમની પક્કડ વધુ મજબૂત બનાવી છે. તેમાં પીપલ્સ લિબરેશન આર્મીનો પણ સમાવેશ થાય છે. ચીન તેના પ્રમુખની ચૂંટણી ગ્રેટ હોલની મજબૂત દીવાલની અંદર કરે છે. અહીં દેશભરના સામ્યવાદી પક્ષના પ્રતિનિધિઓ એકઠા થાય છે. તેઓ એક સપ્તાહ સુધી ચર્ચા, વિચારણા અને પરામર્શ કરે છે.

ચીનના સામ્યવાદી પક્ષની સ્થાપના ૧૯૨૧માં થઈ હતી. તે પછી ૧૯૪૯ સુધીમાં તેણે રાષ્ટ્રવાદી પક્ષ કુઓમિન્તાંગ (કેએમટી)ને ચીનના ગૃહ યુદ્ધમાં હરાવી અને તેને ચીનની અત્યારે જે મુખ્ય ભૂમિ છે તેની બહાર ખદેડી સત્તા કબજે કરી. અત્યાર સુધી તે જ સત્તામાં છે. તેણે માત્ર આઠ અન્ય પક્ષોની ટકવા દીધા છે.

સીપીસી તરીકે જાણીતા ચીનના સામ્યવાદી પક્ષના સ્થાપક ચેન દુક્ઝીઓ અને લિ દાઝ્હાઓ હતા. માઓ ઝેદોંગ પણ પક્ષના સ્થાપક સભ્યો પૈકીના એક હતા. ૧૧ કરોડ સભ્યો સાથે ભારતીય જનતા પક્ષ વિશ્વનો સૌથી મોટો પક્ષ છે. તે પછી બીજા ક્રમે ચીનનો આ સામ્યવાદી પક્ષ-સીપીસી આવે છે. સીપીસીના નવ કરોડ કાર્યકર્તાઓનો આધાર છે.

સીપીસી એક કાર્યકર્તા (કેડર) આધારિત પક્ષ છે. પક્ષના વડા જે બાદમાં દેશના પ્રમુખ પણ બને છે તેની ચૂંટણીમાં માત્ર પક્ષના કાર્યકર્તાઓ જ ભાગ લઈ શકે છે. જે લોકો ખરેખર કાર્યકર્તાઓ હોય તેઓ પ્રતિનિધિ ચૂંટે છે અને આ પ્રતિનિધિઓ ચૂંટણીમાં ભાગ લે છે. જ્યારે આ સભા મળે છે ત્યારે જ ચૂંટણી યોજાય છે.

સભાના પ્રતિનિધિઓ સીપીસીના પોલિટબ્યુરો અને પોલિટબ્યુરોની ચૂંટણી કરે છે. આ બે સંસ્થા સામ્યવાદી પક્ષની શક્તિશાળી સંસ્થાઓ છે. ભારતના સામ્યવાદી પક્ષની પણ આ પ્રકારની જ રચના છે. સીપીસીની આ બે સંસ્થાઓને ચીનના તમામ નિર્ણયો કરવાની સત્તા હોય છે. સીપીસીના મહા સચિવ ચીનના પ્રમુખ બને છે.

સીપીસીના નવ કરોડ સભ્યો ચીનના ૨,૩૦૦ સભ્યોની ચૂંટણી કરે છે. સીપીસી કોંગ્રેસ એ ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓનું સંમેલન છે. આ સંમેલન બૈજિંગના ગ્રેટ હોલમાં મળે છે. અત્યારે માહિતી મુજબ ૧૩ પ્રતિનિધિઓને સીપીસી કોંગ્રેસમાં હાજર રહેવા પર પ્રતિબંધિત કરી દેવામાં આવ્યા છે. આનો અર્થ એ થયો કે આ વખતે ૨,૨૮૭ સભ્યો જ કોંગ્રેસની સભામાં ભાગ લઈ શકશે.

ચૂંટાયેલા સભ્યો સીપીસીની મધ્યસ્થ સમિતિના સભ્યો માટે મતદાન કરશે. અત્યારે મધ્યસ્થ સમિતિમાં ૩૭૦ સભ્યો છે. તેમાંથી ૨૦૦ સભ્યો સ્થાયી છે, જ્યારે ૧૭૦ સભ્યો અસ્થાયી છે. અસ્થાયી સભ્યો સ્થાયી સભ્યો હેઠળ કામ કરે છે. આ મધ્યસ્થ સમિતિ સીપીસીના પોલિટબ્યુરોની ચૂંટણી કરે છે. તેમાં ૨૫ સભ્યો હોય છે. અત્યારે આ બ્યુરોમાં ૨૪ સભ્યો હોવાનું કહેવાય છે. એમ અનુમાન કરાય છે કે જિનપિંગ તેની સંખ્યા વધારાવી શકે છે. આ પોલિટબ્યુરો તેની સ્ટેન્ડિંગ કમિટીની ચૂંટણી કરે છે. ચીની સરકારમાં આ સ્ટેન્ડિંગ કમિટી સૌથી શક્તિશાળી નિર્ણય કરનાર સંસ્થા છે. તેમાં સાત સભ્યો હોય છે. આ સાત સભ્યોનું ચીની સરકારમાં સૌથી વધુ દાળિયા ઉપજે છે.

મધ્યસ્થ સમિતિના સભ્યો સીપીસીના મહા સચિવની ચૂંટણી પણ કરે છે. આ જ વ્યક્તિ ચીનના પ્રમુખ બને છે.
સીપીસીનો અત્યારનો જે પોલિટબ્યુરો છે તેમન બીજા પૂર્વ પ્રમુખ હુ જિન્તાઓ જૂથના નેતાઓનું વર્ચસ્વ છે. પોલિટબ્યુરોમાં જિનપિંગનાં પાંચથી વધુ પ્રતિનિધિઓ પણ નથી. બીજી તરફ જિયાંગ ઝેમિંગ છાવણીના સભ્યોની સંખ્યા વધુ છે. ચીનના પ્રમુખ પોલિટબ્યુરો તેમજ સ્ટેન્ડિંગ કમિટીના પ્રમુખ હોય છે. પોલિટબ્યુરોનાં સભ્યો ઉપ વડાપ્રધાનની કક્ષા અને શીર્ષક ધરાવે છે.

પરંપરા મુજબ સ્ટેન્ડિંગ કમિટીનાં સભ્યો ૬૮ વર્ષની ઉંમરે નિવૃત્ત થતા હોય છે. પ્રમુખ જિનપિંગ અત્યારે ૬૪ વર્ષની ઉંમરના છે. વડાપ્રધાન લિ કેકિયાંગ ૬૨ વર્ષના છે. આ બે સિવાયના પાંચ સભ્યો આ વખતે નિવૃત્ત થશે. નવા સભ્યો તેમની ચૂંટણી કરશે. અત્યારની સ્ટેન્ડિંગ કમિટીમાં જિનપિંગના એક જ વફાદાર છે- વાંગ કિશન ૬૯. વાંગે જિનપિંગના ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી અભિયાનમાં અગ્રણી ભૂમિકા ભજવી હતી અને ચીન પ્રમુખનાં વિરોધીઓને દૂર કરવામાં સફળ ભૂમિકા ભજવી હતી. વડાપ્રધાન લિ કેકિયાંગને પ્રમુખ જિનપિંગ સાથે સારું બને છે તેમ છતાં તેઓ હુ જિન્તાઓના વફાદાર મનાય છે.

વાંગ કિશનની નજરનાં કારણે ૨૦૧૨ એટલે કે જિનપિંગ બન્યા ત્યારથી ૧૦ લાખ કરતાં વધુ અધિકારીઓ અને નેતાઓને ભ્રષ્ટાચારના ગુનામાં સકંજામાં લેવામાં આવ્યા છે. આ ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી ઝુંબેશના કારણે જિનપિંગની સીપીસી પર પોતાની પક્કડ વધારવામાં સફળતા મળી છે.

આ ઉપરાંત જિનપિંગને આ વર્ષે ઓગસ્ટમાં સેના દિવસની ઉજવણીમાં ‘ચેરમેન’ તરીકે સંબોધવામાં આવ્યા હતા. અત્યાર સુધીમાં માત્ર માઓ ઝેદોંગને જ આ શીર્ષક સાથે સંબોધવામાં આવ્યા હતા. આ ઉપરાંત તેમને પક્ષના ‘કોર લીડર’નું શીર્ષક પણ આપવામાં આવ્યું છે. આ શીર્ષક માત્ર માઓ ઝેદોંગ અને દેંગ શિઓપિંગને આપવામાં આવ્યું હતું. આમ, ચીનના નિરીક્ષકો માને છે કે જિનપિંગે સેના પર માઓ કરતાં વધુ નિયંત્રણ મેળવી લીધું છે. તેમને સેનાના પ્રશાશન માળખાની પુનર્રચના કરી છે જેના લીધે જિયાંગ ઝેમિનના વફદારોનું વર્ચસ્વ ઓછું કરી નાખ્યું છે.

આમ, જિનપિંગે કોન્ગ્રેસ પહેલાં પોતાનું સત્તા પર પુનરાગમન માટેનો તખ્તો તૈયાર કરી રાખ્યો છે. તેમના સમર્થકો તેમને ચૂંટી કાઢે તેવી પૂરી શક્યતા છે. એ તો ઠીક, તેઓ ત્રીજી મુદ્દત પણ મેળવવા માગે છે જે માટે આ કોંગ્રેસમાં પ્યાદા ગોઠવી નાખશે.

international, sanjog news, satsanshodhan

ડોકલામમાં ચીન ફરી કેમ ઉકળ્યું છે?

(સંજોગ ન્યૂઝમાં સત્સંશોધન કૉલમમાં તા.૧૧/૧૦/૧૭ના રોજ પ્રસિદ્ધ લેખ.)

જ્યારે વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી અમેરિકામાં ટ્રમ્પને મળી રહ્યા હતા ત્યારે ચીન ભૂતાનના ડોકલામ પ્રદેશમાં રસ્તો બનાવવાનું શરૂ કર્યું હતું પરંતુ સજાગ રાજકીય નેતૃત્વ અને સેનાએ ચીનની સેનાને પાછી હટાવી દીધી. બંને દેશોની સેના આ સરહદે સામસામી ખડકાયેલી રહી તેના લીધે સતત સિત્તેર કરતાં વધુ દિવસ સુધી આ સંકટ ચાલ્યું. ચીનની રોજેરોજ ધમકીઓ આવતી રહી, પરંતુ છેવટે ૨૫ ઑગસ્ટે આ મુદ્દો ઉકેલાઈ ગયો. બંને દેશોએ નક્કી કર્યું કે હવે સૈનિકો પાછા ખેંચી લઈ સંકટ દૂર કરીએ, તણાવ હળવો કરીએ.

જોકે મિંયા પડે પણ ટંગડી ઊંચી જ રહે તે કહેવત અનુસાર ત્યારે ચીને એમ કહ્યું કે ભારતીય સેનાએ જ પહેલાં સૈનિકો પાછા બોલાવી લેવાનું નક્કી કર્યું છે. બ્રિક્સ સંમેલનમાં ભાગ લેવા વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી ગયા ત્યારે કોઈ પણ તણાવ વગર બ્રિક્સ સંમેલનમાં મોદી અને જિનપિંગ મળ્યા હતા. તે પછી બંનેએ સામસામી બેઠક પણ કરી હતી.

આ મુલાકાતમાં બંને દેશના વડાએ ડોકલામ જેવો વિવાદ ફરી ન સર્જાય એ મુદ્દે સહમતિ દાખવી હતી. એટલું જ નહીં, મોદી અને જિનપિંગે ભારત-ચીનના આર્થિક, રાજકીય સંબંધ યોગ્ય માર્ગ પર આગળ વધારવાની પણ ઈચ્છા વ્યક્ત કરી હતી. આ મુદ્દે વડાપ્રધાન મોદીએ ટ્વીટ કર્યું હતું કે, ભારત અને ચીને દ્વિપક્ષીય સંબંધો મુદ્દે ફળદાયી બેઠક કરી છે. વિદેશ નીતિના નિષ્ણાતો પણ મોદી અને જિનપિંગની એક કલાક લાંબી બેઠકને ફળદાયી જણાવી રહ્યા છે.

આ બેઠક પછી વિદેશ સચિવ એસ. જયશંકરે જણાવ્યું હતું કે, બંને દેશો સરહદો મુદ્દે શાંતિ અને સંતુલન જાળવી રાખવા માટે સહમત થયા છે. વડાપ્રધાન મોદી અને ચીનના પ્રમુખ જિનપિંગે ડોકલામ વિવાદને પાછળ છોડીને આગળ વધવાનો નિર્ણય કર્યો છે. આ દરમિયાન બંને દેશોએ આર્થિક અને સુરક્ષા અને જૂથોની વધુ ગાઢ ભાગીદારી કરવા મુદ્દે ચર્ચા કરી હતી. આ દિશામાં આગળ વધવું બંને દેશ માટે હિતાવહ છે. આ રીતે બંને દેશ પરસ્પરનો વિશ્વાસ વધુ મજબૂત કરવા માંગે છે. આ માટે બંને દેશોના લશ્કરી વડાઓ પણ સતત સંપર્કમાં રહીને સહકાર વધારશે.

ચીન વિદેશ મંત્રાલયના પ્રવક્તા જેંગ શુઆંગે જણાવ્યું હતું કે, ચીન પંચશીલના પાંચ સિદ્ધાંતોને અનુસરીને ભારત સાથે કામ કરવા આતુર છે, જેમાં પરસ્પરનો રાજકીય વિશ્વાસ, બંને દેશને ફાયદો થાય એ રીતે સહકાર અને દ્વિપક્ષીય સંબંધ થકી વિકાસ જેવા મુદ્દાનો સમાવેશ થાય છે. ચીનના પ્રમુખે મોદીને ભારપૂર્વક જણાવ્યું છે કે, ભારત અને ચીન એકબીજા માટે તક છે, ભય નહીં. અમે ઈચ્છીએ છીએ કે, ભારત ચીનના વિકાસને વ્યાપક દૃષ્ટિએ જુએ.

આ દરમિયાન જેંગને ડોકલામ મુદ્દે પ્રશ્ન પૂછતા તેમણે કહ્યું હતું કે, અમે વિશ્વને કહેવા માગીએ છીએ કે, શાંતિપૂર્ણ સહ અસ્તિત્વ અને પરસ્પરનો સહકાર વિન-વિન સિચ્યુએશન જ બે દેશો વચ્ચેની સૌથી સારી સ્થિતિ છે. બંને દેશ એકબીજાના સાર્વભૌમત્વનું સન્માન કરે છે. ભારત અને ચીન સરહદી વિવાદો અભેરાઈએ ચડાવીને આગળ વધવા માંગે છે.

અમે જાણીએ છીએ ત્યાં સુધી વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી પણ ચીન સાથે સહમત થઈને સરહદે શાંતિ સ્થાપવા ઈચ્છે છે. જો દ્વિપક્ષીય સંબંધ સાચી દિશામાં આગળ વધશે તો બંને દેશના વિકાસને લગતા હેતુ પૂરા થશે. ડોકલામ મુદ્દે ચીન સામે સહેજ પણ ઝૂક્યા વગર, તો ઉશ્કેરાયા પણ વગર ભારતે જે કામ લીધું અને તેમાં જે સફળતા મેળવી તે મોદીની કુનેહની જીત ગણાવાતી હતી. બ્રિક્સમાં જતી વખતે મોદીનું કદ મુઠ્ઠી ઊંચું થયું હતું.

તો પછી ચીને એક મહિના પછી એકાએક કેમ યૂટર્ન લીધો? શું ચીનનો દગાખોરીવાળો સ્વભાવ આ માટે કારણભૂત ગણવો કે પછી બીજું કંઈ? કારણકે ભારત-ચીન વચ્ચે ૧૯૬૨નું યુદ્ધ થયું તે પહેલાં પણ ચીને ભારત સાથે ડાહીડાહી શાંતિની વાતો કરી હતી. પંચશીલના કરાર થયા હતા. ‘હિન્દી-ચીની ભાઈ ભાઈ’નાં સૂત્રો પોકારાતાં હતાં. એટલે ચીને આ એક મહિના શાંતિ જાળવી પછી એકાએક યૂ ટર્ન લીધો તેનાથી કોઈને નવાઈ કે આઘાત નથી લાગ્યો.

પણ પ્રશ્ન એનો એ જ ઊભો રહે છે કે ચીને શું સામ્રાજ્યવાદની નીતિ હેઠળ ફરીથી દગાખોરી કરી છે? ભારત તેના વન બૅલ્ટ વન રૉડ જેવા મહત્ત્વાકાંક્ષી પ્રૉજેક્ટમાં નથી જોડાતું તેના કારણે ભારત પર દબાણ કરવાની આ નીતિ છે? જોકે સતસંશોધન કરતાં હકીકત કંઈક જુદી જ જણાય છે.

ડોકલામ સરહદે ચીનના ફરીથી સળવળાટ પાછળનું વાસ્તવિક કારણ એ છે કે ચીનના પ્રમુખ જિનપિંગની લોકપ્રિયતા ઘટી હતી. જે રીતે ડોકલામના મુદ્દે ભારતે ચીનની ગીધડ ધમકીઓને મહત્ત્વ ન આપ્યું અને ભારતની સેનાએ ચીનની સેનાને પાછળ ધકેલી દીધી તે જિનપિંગ માટે નીચું જોવા જેવું થયું. તે પછી બ્રિક્સ અને અંગત મુલાકાતોમાં પણ બંને દેશોએ ડાહીડાહી વાતો કરી. દરેક દેશમાં રાષ્ટ્રવાદી લોકો પોતાનો દેશ દુશ્મન દેશ સામે નમતું જોખે તે સાંખી ન લે. વળી, આવા મુદ્દા પર રાજકારણ પણ ખેલાતું હોય છે કારણકે રાષ્ટ્રવાદી લોકોને પોતાના દેશની પીછેહટ પસંદ ન પડી હોય તે તકનો લાભ લઈ વિરોધીઓ દેશના વડા સામે નિશાન તાકવાનું ચૂકે નહીં.

જિનપિંગ આવી જ પરિસ્થિતિનો સામનો અત્યારે કરી રહ્યા છે. ચીનમાં વર્ષોથી એક જ પક્ષ-સામ્યવાદી પક્ષ (સીપીસી)નું શાસન છે પરંતુ તેની અંદર પણ રાજકારણ તો રમાતું જ હોય ને. ડોકલામ મુદ્દે પીછેહટ પછી જિનપિંગ પક્ષની અંદર પૂર્વ પ્રમુખ જિયાંગ ઝેમીનના સમર્થકો તરફથી ભારે વિરોધનો સામનો કરી રહ્યા છે. વળી, જિનપિંગ પ્રમુખ પદે બીજી વાર તો આવવા માગે જ છે જે માટે ૧૮ ઑક્ટોબરે બૈજિંગમાં સીપીસીની કૉંગ્રેસ (સભા) યોજાવાની સંભાવના છે. તેમાં તેમના પ્રમુખ બનવા અંગેના નિર્ણય પર મત્તુ મારવામાં આવે તે માટે જિનપિંગ પ્રયત્ન કરી રહ્યા છે. પરંતુ સાથે જ જિનપિંગનો ઈરાદો તો ત્રીજી મુદ્દત પણ મેળવવાનો છે. અમેરિકાની જેમ ચીનમાં પણ કોઈ પણ વ્યક્તિ સતત બે મુદ્દત સુધી જ એટલે કે દસ વર્ષ સુધી જ પ્રમુખ પદે રહી શકે છે, પરંતુ જિનપિંગની મહેચ્છા આ નિયમને તોડીને ત્રીજી મુદ્દત પણ અંકે કરવાની છે.

આના સંકેતો પણ મળી રહ્યા છે. જિનપિંગે પક્ષના ચોંગકિંગ શહેરના સચિવ (સેક્રેટરી) સુન ઝેન્ગકાઇને પક્ષના નિયમોના ઉલ્લંઘન સામે તપાસ શરૂ કરી છે. ઝેન્ગકાઇ હજુ પચાસના દાયકાની ઉંમરના છે. તેમને જિનપિંગના વારસદાર તરીકે જોવામાં આવે છે. તેઓ સામ્યવાદી પક્ષની ૨૫ સભ્યોની નિર્ણય કરતી સમિતિમાં પણ છે. આમ, ઝેન્ગકાઇ સામે તપાસ આદરીને જિનપિંગ તેમની દાવેદારીને સમાપ્ત કરવા માગે છે જેથી તેમનો હરીફ ન રહે. ઉપરાંત જિનપિંગ પૉલિટબ્યૂરોમાં પોતાના વિશ્વાસુ માણસોને લાવીને તેમની બીજી મુદ્દતનો માર્ગ મોકળો કરવા માગે છે.

ચીનમાં પ્રમુખ પદની ચૂંટણીની અટપટી રીત સરળ ભાષામાં સમજવા જેવી છે. પક્ષના સભ્યો જેની સંખ્યા અંદાજે ૨,૩૦૦ જેટલી છે તેઓ પહેલાં નવી મધ્યસ્થ સમિતિ (સેન્ટ્રલ કમિટી)ને ચૂંટશે. મધ્યસ્થ સમિતિના સભ્યોની સંખ્યા અંદાજે ૩૭૦ જેટલી છે. આ સમિતિના ૨૦૦ જેટલા સભ્યો જેમને મતદાન કરવાના પૂર્ણ અધિકાર હશે તેઓ પૉલિટબ્યૂરો અને સ્ટેન્ડિંગ કમિટીની ચૂંટણી કરશે. પૉલિટ બ્યૂરોમાં ૨૫ સભ્યો હોય છે જ્યારે સ્ટેન્ડિંગ કમિટીમાં પાંચથી નવ સભ્યો. આ વખતે આ કમિટીમાં સાત સભ્યો હોવાનું અનુમાન છે. આ કમિટીના વડા હોય તે ચીનના પ્રમુખ અને સેનાના ચીફ કમાન્ડર બને.

આમ, ચીનના પક્ષ અને રાજકારણમાં પોતાની સત્તા જાળવવા જિનપિંગે સીપીસીની બેઠક નજીક આવતાં જ ડોકલામ મુદ્દે ભારત પર ભીંસ વધારી છે. સત્તા મળી જશે પછી ભીંસ ઘટી જશે, કારણકે ચીનને ભારત સાથે યુદ્ધ કોઈ કાળે પોસાય તેમ નથી. તેનાં પોતાનાં આર્થિક હિતો તેમજ વિશ્વ સ્તરે એકલું પડી જવાની ભીતિ તેને યુદ્ધ કરતાં રોકે છે. જોકે ભારતે તો પૂરતી સાવધાની અને સતર્કતા રાખવી જ પડે.

hindu, international, sadhana

ચીન વૈદિક સામ્રાજ્યનો જ એક ભાગ હતું!

(સાધના સાપ્તાહિક તા.૫/૮/૧૭માં પ્રસિદ્ધ થયેલો લેખ)

વર્તમાનમાં ભૂતાનના ડોક લામ વિસ્તારમાં ચીને રસ્તો બનાવવાનું શરૂ કર્યું અને તેને ભારતની રાજકીય અને સૈન્ય સત્તાએ અગમચેતી વાપરીને ત્વરિત નિર્ણય કરીને અટકાવવાનું કામ કર્યું તેના કારણે ત્યાં ચીન અને ભારતની સેના સામસામે ઊભી છે અને યુદ્ધની પરિસ્થિતિ સર્જાઈ છે. આ સંજોગોમાં ભારત અને ચીન વચ્ચેના સંબંધો, તિબેટનો ત્રીજો ખૂણો સમજવાની જરૂર છે.

હકીકતે ચીન સાથે ભારતના સંબંધો મહાભારત કાળથી રહ્યા છે. આશ્ચર્ય લાગશે, પરંતુ મહાભારતમાં તેનો ઉલ્લેખ આવે છે. મહાભારતના વન પર્વના ઈન્દ્રલોકાભિગમન પર્વના શ્લોક ૨૧-૪૨માં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ પાંડવોને તેમના ઈન્દ્રપ્રસ્થની સમૃદ્ધિની યાદ અપાવતા કહે છે, “ઈન્દ્રપ્રસ્થમાં કુંતીકુમારો પાસે જે સમૃદ્ધિ હતી અને રાજસૂય યજ્ઞ સમયે મેં મારી આંખોથી જોઈ હતી, તે અન્ય નરેશો માટે દુર્લભ હતી. તે સમયે બધા ભૂમિપાલ પાંડવોનાં શસ્ત્રોના તેજથી ભયભીત હતા.” કયા કયા ભૂમિપાલો (રાજાઓની) વાત તેમાં આવે છે? “સિંહલ, બર્બર, મલેચ્છ, લંકાનિવાસી, પશ્ચિમના રાષ્ટ્ર, સાગરના નિકટવર્તી સેંકડો પ્રદેશ, દરદ, સમસ્ત કિરાત, યવન, શક, હુણ, ચીન, તુષાર, સૈન્ધવ, જાગુડ, રામઠ, મુંડ, સ્ત્રીરાજ, કેકય, માલવ અને કાશ્મીરદેશના નરેશ પણ રાજસૂય યજ્ઞમાં બોલાવાયા હતા અને મેં તે બધાને આપના યજ્ઞમાં રસોઈ પીરસતા જોયા હતા.” મનુસ્મૃતિમાં પણ ચીનનો યવન, શક વગેરેનો જાતિઓ તરીકે ઉલ્લેખ છે. એમ મનાય છે કે હિન્દુઓની જ એક સૂર્યવંશીય ક્ષત્રિય જાતિ ચીના તિબેટની પાર જઈને ચીનમાં વસી. (જોકે તેના માટે કોઈ નક્કર પુરાવા નથી મળતા). ચીનમાં તાંગ રાજવંશના શાસન (ઇ.સ. પૂર્વે ૬૧૮-૯૦૭)માં હિન્દુ પંચાંગનો ઉપયોગ પણ કરાતો હતો.

ચીન પરંપરામાં સુન વુકોંગ નામના વાનર દેવતાનું પૌરાણિક પાત્ર છે જે હનુમાનજી પરથી પ્રેરિત છે. તમિલનાડુની આય્યાવોલે અને મણિગ્રામમ નામની બે વેપારી મંડળીઓ મધ્ય યુગમાં દક્ષિણ ચીનમાં ગઈ ત્યારે પણ ત્યાં હિન્દુ ધર્મનો વધુ વિસ્તાર થયો હતો. આજે પણ ચીનમાં મંદિરોના રૂપમાં અવશેષો જોવા મળે છે. ‘વિશ્વનાં પગરખાં કારખાના’ તરીકે જાણીતા ચીનના જિનજિયાંગ નામના ઔદ્યોગિક નગરમાં ‘શીંગલી પેવેલિયન’ નામનું મંદિર આવેલું છે જેમાં લોકો એક દેવીની પૂજા કરે છે. ચાર હાથવાળી આ દેવી ગુઆન્યિનના રંગરૂપ હિન્દુ દેવી મહાકાળી જેવાં જ છે, જે તમિલનાડુ અને આંધ્રપ્રદેશના વિષ્ણુ અને શિવ મંદિરોમાં જોવા મળે છે. ચીનના સ્થાનિક ઇતિહાસકારો માને છે કે સોંગ (૯૬૦-૧૨૭૯ એ.ડી.) અને યુવાન (૧૨૭૯-૧૩૬૮ એ.ડી.) રાજવંશના સમયમાં દક્ષિણ ભારતના લોકો ક્વાનઝોઉ ગયા ત્યારે તેમની સાથે હિન્દુ ધર્મનો પણ પ્રચાર-પ્રસાર કર્યો હતો. ક્વાનઝોઉમાં કૈયુઆન મંદિરમાં નરસિંહ ભગવાનની મૂર્તિ આનો પુરાવો છે.

‘ધ સર્પન્ટ ધ ઇગલ ધ લાયન એન્ડ ધ ડિસ્ક’ પુસ્તકમાં બ્રેનોન પાર્કર લખે છે, “ફુજિયાન પ્રાંતના ક્વાનઝોઉના શિનમેન વિસ્તારમાં શિવ મંદિરના અવશેષો છે. ત્યાં હજુ પણ પાંચ મીટર ઊંચું શિવલિંગ છે. ૧૯૫૦ના દાયકાના અંત સુધી સંતાનવિહોણી માતાઓ સંતાન માગવા ત્યાં દર્શન કરવા જતી હતી. આ જ રીતે લો યાંગ જિલ્લાના સુઆન વુ (Hsuan wu)માં એક સ્તંભ છે જેના પર સંસ્કૃતમાં લખાણ છે…” પાર્કર તો ચીનનું નામ પણ સંસ્કૃતમાંથી આવ્યું હોવાનું લખે છે, “ફ્રેન્ચ આર્ટ હિસ્ટૉરિયન રેને ગ્રોઉસ્સેટ મુજબ, ચીન નામ સંસ્કૃતમાં પૂર્વના પ્રદેશો માટે વપરાતા પ્રાચીન નામ પરથી પડ્યું છે. ચીનમાં વપરાતો શબ્દ ‘શિહ’ સંસ્કૃતના ‘સિંહ’ પરથી આવ્યો છે… ઇટાલીયન લેખક ગેરોલામો એમિલિયો ગેરિનીએ કહ્યું હતું: ઇ.સ. પૂર્વે ત્રીજી અને ચોથી સદી દરમિયાન ઉત્તર ભારતના ક્ષત્રિયોના સાહસી વંશોએ બર્મા, સિયામ, લાઓસ, યુન્નાન, ટોન્કિન અને અગ્નિ ચીનમાં શાસન કર્યું હતું…’ચીન એન્ડ ઇન્ડિયા’ નામનો અભ્યાસ કહે છે કે “ચીન ભારતીય વૈદિક સામ્રાજ્યનો ભાગ હતું.” પ્રૉફેસર જી. ફિલિપ્સે ‘જર્નલ ઑફ ધ રોયલ એશિયાટિક સોસાયટી’ની ૧૯૬૫ની આવૃત્તિમાં પાના નં. ૫૮૫ પર આ સમજાવ્યું છે…ભારતના હિન્દુ વેપારીઓએ ચીનમાં લંગ-ગા નામથી કૉલોની વસાવી હતી જે નામ ‘લંકા’ પરથી પડ્યું હતું…

ચીનના પોતાના પ્રૉફેસર સ્વ. હુઆંગ શિનચુઆન જે બૈજિંગ યુનિવર્સિટીમાં ઑરિએન્ટલ ફિલૉસૉફી ડિપાર્ટમેન્ટમાં હતા તેમણે પણ કહ્યું હતું કે પ્રાચીન ચીનમાં અનેક વિષ્ણુ અને શિવ મંદિરો હતાં…એક ઇન્ટરવ્યૂમાં પ્રૉફેસરે મને ચીનના વૈદિક ભૂતકાળ વિશે અનેક પુરાવાઓ હોવાનું કહેલું. એટલું જ નહીં, પરંતુ એ પ્રૉફેસરે પોતાને ‘ધ લાસ્ટ ચાઇનીઝ હિન્દુ’ ગણાવેલા.

આ પુરાવાઓ ચીન હિન્દુ પ્રભુત્વવાળા બૃહદ ભારતનો એક ભાગ હોવાનું તો સાબિત કરે જ છે, તદુપરાંત, પશ્ચિમી અને સામ્યવાદી બુદ્ધિજીવીઓ, ઇતિહાસકારો દ્વારા ભારતમાં ઉત્તર-દક્ષિણ, આર્ય-દ્રવિડના ભેદ પાડીને ફૂટ પડાવવા કરાતા પ્રયાસની પણ પોલ ખોલી નાખે છે કારણકે ચીનમાં હિન્દુ ધર્મનો પ્રસાર કરવામાં તમિલ વેપારીઓની ભૂમિકા હતી.

ચીનમાં ઇ.સ. પૂર્વે ૫૦૦૦-૩૦૦૦માં યાંગશાઓ સંસ્કૃતિ હતી જે માતૃવંશીય હતી. હિન્દુ ધર્મમાં જ સ્ત્રીઓને વૈદિક કાળથી ઘણી બધી સ્વતંત્રતા હોવાનું પૂરવાર થઈ ચૂક્યું છે જેનાં ગાર્ગી, મૈત્રેયી, લોપામુદ્રા, કૈકેયી સહિત અનેક ઉદાહરણો છે. ચીનના જાણીતા તાંગ સામ્રાજ્યના શાસક શુયાંગજોંગ (Xuanzong)એ ઇ.સ. ૭૨૬માં આવેલા ભયંકર પૂરમાંથી રાજ્યને બચાવવા માટે ભારતીય બૌદ્ધ ભિક્ષુ વજ્રબોધિ (જે દક્ષિણ ભારતના બ્રાહ્મણ કુટુંબમાં જન્મ્યા હતા)ને બોલાવ્યા હતા. તેમણે પોતાની અગાધ શક્તિથી આ કામ સુપેરે પાર પાડ્યું હતું.

જોકે સામ્યવાદીઓએ ચીન પર કબજો કર્યો પછી હિન્દુ ધર્મ અને બીજા બધા પંથોને દબાવવાની કોશિશ કરી હતી અને તેમની સામે કાર્યવાહી કરવામાં આવતી હતી. તે સમય દરમિયાન ઘણા સાંપ્રદાયિક (રિલિજિયસ) ઇમારતો અને સેવાઓને બંધ કરી દેવામાં આવી અને તેના સ્થાને તેનો ઉપયોગ ભૌતિક હેતુઓ માટે થવા લાગ્યો હતો.

બીજી તરફ, સનાતન અથવા હિન્દુ ધર્મમાંથી બુદ્ધના મારફતે ઉદ્ભવેલી આધ્યાત્મિક શાખા સમો બૌદ્ધ પંથ ભારતમાંથી જ ચીનમાં ૭૧ સી.ઇ.માં ગયો હતો.

ચીનના અમેરિકામાં રાજદૂત, ઇતિહાસકાર અને પેકિંગ યુનિવર્સિટીના કુલપતિ હુ શિહે તેમના પુસ્તક ‘ઇંગ્લિશ રાઇટિંગ્સ ઑફ હુ શિહ: ચાઇનીઝ ફિલૉસૉફી એન્ડ ઇન્ટેલેક્ચ્યુઅલ હિસ્ટરી’ ભાગ-૨માં લખ્યું છે, “ચીન જ્યારે ભારતની સામોસામ આવ્યું ત્યારે ભારતીય રાષ્ટ્રના ધાર્મિક ઉત્સાહ અને પ્રતિભાથી અભિભૂત, ચકિત અને હતપ્રભ થઈ ગયું. ચીને તેની હાર સ્વીકારી અને તે સંપૂર્ણપણે જીતાઈ ગયું.”

તેમણે સ્પષ્ટ લખ્યું કે “ભારતે ચીનને એક પણ સૈનિક સરહદ પાર મોકલ્યા વગર ૨૦ સદીઓ સુધી સાંસ્કૃતિક રીતે જીતેલું અને પ્રભુત્વ હેઠળ રાખ્યું હતું.” હુ શિહની આ વાત સામ્યવાદીઓના બીજા એક જૂઠનો ભંડાફોડ પણ કરે છે કે ભારત ક્યારેય એક રાષ્ટ્ર નહોતું.

ભારત-ચીન વચ્ચે પહેલી અથડામણ ક્યારે થઈ હતી? બૌદ્ધ સમ્રાટ હર્ષવર્ધનના સમયમાં ચીન સાથેના સંબંધો ખૂબ જ સારા હતા. તેના સમયમાં ચીન પ્રવાસી હ્યુ એન ત્સાંગે ભારતની મુલાકાત લઈ પોતાની નોંધો ટપકાવી હતી.  હર્ષવર્ધને પણ ઇ.સ. ૬૪૩માં ચીનમાં દૂતો મોકલ્યા હતા. હર્ષવર્ધનના મૃત્યુ પછી રાજ્યમાં અરાજકતા વ્યાપી ગઈ અને અર્જુન નામનો કોઈ હિન્દુ રાજા આવ્યો. તે સમયે ચીને વાંગ શુઆન્સ (Wang Xuance)ને મોકલ્યો હતો. એમ કહે છે કે ત્યારે અર્જુને વાંગ અને તેના માણસોને કેદ કરી લીધા હતા. પરંતુ વાંગ ભાગવામાં સફળ રહ્યો અને તે ૭૦૦૦ નેપાળી અને ૧૨૦૦ તિબેટી સૈનિકોને લઈને અર્જુનના અંકુશ હેઠળના રાજ્ય પર આક્રમણ કર્યું અને તેણે કન્નૌજના રાજાને બંદી બનાવી ચીની દરબાર ‘ચાંગન’માં ઉપસ્થિત કર્યો, જોકે ભારતીય ઇતિહાસકારો આ ઘટનાને સત્ય માનતા નથી.

ચીન પહેલેથી પોતાના આજુબાજુનાં દેશો સાથે યુદ્ધ કરતું રહ્યું છે અને તેનું કારણ તેનો સામ્રાજ્યવાદી સ્વભાવ રહ્યો છે. જોકે તેણે અનેકવાર માર પણ ખાધો છે. અરે! તિબેટના હાથે માર ખાધો છે. ૭૬૩થી ૮૦૧ની વચ્ચે તિબેટે (મહાભારતમાં તેનો ઉલ્લેખ ‘ત્રિવિષ્ટપ’ તરીકે છે) સતત તાંગ સામ્રાજ્ય હેઠળના ચીન પર આક્રમણો કર્યાં અને વિજય મેળવ્યો હતો. તિબેટી સેનાએ આરબ, તુર્ક અને ચીનના આધિપત્યવાળા પ્રદેશો પણ એક સમયે જીતી લીધા હતા. એક સમયે તેણે ચીનની તત્કાલીન રાજધાની ચાંગ-અન (શિયાન) પણ જીતી લીધી હતી. ‘હિમાલય પર લાલ છાયા’ પુસ્તકમાં ભાજપના નેતા અને હિમાચલ પ્રદેશના પૂર્વ મુખ્યપ્રધાન શાંતાકુમાર લખે છે, ૧૬૪૨માં મંચૂરિયાના વિદેશી શાસકોએ મિંગ સામ્રાજ્યને હરાવીને ચીનને જીતી લીધું (જોકે વિકિપિડિયા કે ઇન્ટરનેટ પર ચીનના પ્રભાવના કારણે આ ઇતિહાસ બદલી નખાયેલો જણાય છે) અને આ શાસકો ચીની બની ગયા અને તેમણે ચીનને શક્તિશાળી બનાવ્યું. તેના શાસનમાં સિક્યાંગ, તિબેટ અને નેપાળ ચીનના સામ્રાજ્યનાં અંગ બની ગયાં. બર્મા અને એન્નમને ઉપહાર દેવા વિવશ કરાયા હતા. ફારમોસા, કોરિયા અને રયૂક્યૂને ચીનના અધિકાર હેઠળ લાવવામાં આવ્યા. જોકે આમાંથી ઘણા બધા દેશો વધુ સમય ચીનના સામ્રાજ્યને આધીન ન રહ્યા. ચીની (ચાહે તે સામ્યવાદી હોય કે રાષ્ટ્રીય) આ બધા દેશોને ફરીથી પોતાના સામ્રાજ્યનું અંગ બનાવવાનું સપનું જુએ છે.

આ જ કારણ છે કે ચીન નેપાળ, શ્રીલંકા, મ્યાનમાર, પાકિસ્તાન, ભૂતાન વગેરે તમામ દેશોમાં ઉંબાડિયાં મૂકવા પ્રયાસ કરે છે અને તેમને પોતાના તાબા હેઠળ લાવવા પ્રયાસ કરે છે. પરંતુ આ વખતે સ્થિતિ-સંજોગો જુદા છે. અક્સાઇ ચીન વખતે નહેરુજી ઉંઘતા રહ્યા. ભારતના વિદેશ સચિવ સબીમલ દત્તે ૧૯૫૮માં અક્સાઇ ચીનમાં ૧,૨૦૦ કિ.મી. રોડ બનતો હોવાનું લખ્યું ત્યારે નહેરુજીએ તેની જાણ ચીનને સત્તાવાર કરવાના બદલે મૌખિક કરવા આદેશ આપ્યો હતો! આ પ્રદેશ ભારતે ગુમાવી દીધો તે પછી પણ નહેરુજીએ સંસદમાં એમ કહ્યું હતું કે “ત્યાં ઘાસનું તણખલું પણ ઉગતું નથી.’ ત્યારે કૉંગ્રેસના જ એક સાંસદ મહાવીર ત્યાગીએ પોતાનો ટકો બતાવીને કહ્યું હતું, “અહીં પણ કંઈ ઉગતું નથી, શું હું તે બીજાને આપી દઉં?’

અત્યારે ભૂતાનમાં રસ્તો બને તે પહેલાં ભારતીય સેના ત્યાં જઈને તેને તોડી નાખે છે. વિયેતનામ, જાપાન, ફિલિપાઇન્સ સહિતના ચીનના આસપાસના શત્રુ દેશો સાથે વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના કારણે મજબૂત સંબંધો છે. અમેરિકા, ઈઝરાયેલ દેશો પણ જરૂર પડે તો પડખે ઊભા રહે તેવી શક્યતા છે. સૌથી વધુ તો આપણે લશ્કરી રીતે મજબૂત છીએ. નહેરુજી તો પોતે જ લશ્કર રાખવાના વિરોધી હતા અને પોલીસથી કામ ચલાવવાના હિમાયતી હતા. એટલે અત્યારે ચીનને ૧૯૬૨ જેવી ભૂલ કરવી પરવડે તેમ નથી. ભૂલ કરવા જાય તો તેને જડબાતોડ જવાબ તો મળે જ, સાથે ભારતનું વિશાળ બજાર પણ ગુમાવવું પડે અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પણ ભારે નામોશી થાય. હા, ચીનની સરકારના ઈશારે ‘ગ્લૉબલ ટાઇમ્સ’માં ભારત વિરુદ્ધ છપાતી ધમકીઓ ભારતના કેટલાક ભારતવિરોધી મિડિયાનું મનોબળ જરૂર વધારે છે જેને તેઓ પ્રમુખ રીતે દર્શાવે-છાપે છે પણ ખરા!

 

બૉક્સ

ચીની કો તો હમ પાની મેં ઘોલ ઘોલ પી જાયેંગે

જાણીતા હિન્દી ફિલ્મ અભિનેતા આશુતોષ રાણા એક દેશભક્તિથી ઓતપ્રોત કવિતા ગાય છે. આ કવિતા આખી તો જગ્યાના અભાવે ટાંકી શકાય તેમ નથી, પરંતુ તેમાંથી ચીનને લગતી પંક્તિઓ સાંભળવા જેવી છે:

क्या कहते हो मेरे भारत से चीनी टकराएंगे ?

अरे चीनी को तो हम पानी में घोल घोल पी जाएंगे ।

वह बर्बर था वह अशुद्ध था , हमने उनको शुद्ध किया ,

हमने उनको बुद्ध दिया था , उसने हमको युद्ध दिया ।

आज बँधा है कफ़न शीष पर जिसको आना है आ जाओ,

चाओ-माओ चीनी-मीनी जिसमें दम हो टकराओ ।

 

politics

પક્ષાંતર, રાજ્યપાલો-કલમ ૩૫૬નો દુરુપયોગ: આ અનીતિઓની જનક કૉંગ્રેસ જ છે

અત્યારે ચારે કોર વિપક્ષો તૂટી રહ્યા છે. પક્ષપલટા થઈ રહ્યા છે. પરમ દિવસે અને ગઈ કાલે ગુજરાત કૉંગ્રેસમાંથી કુલ છ ધારાસભ્યોનાં રાજીનામાં પડ્યાં. તેમાંથી ત્રણ- બળવંતસિંહ રાજપૂત, તેજશ્રીબહેન પટેલ અને પી. આઈ. પટેલ ભાજપમાં જોડાઈ ગયા. તેનાથી રાજ્યસભાની ચૂંટણીમાં અહમદ પટેલની જીત પર પ્રશ્નાર્થ મૂકાઈ ગયો છે. વિધાનસભાની ચૂંટણીનાં સમીકરણો પણ બદલાઈ ગયાં છે.  હજુ બીજાં ચૌદેક ધારાસભ્યો કૉંગ્રેસ છોડે તેવી શક્યતા છે. બીજી તરફ ઉત્તર પ્રદેશમાં સમાજવાદી પક્ષના બે અને બહુજન સમાજવાદી પક્ષના એક વિધાન પરિષદ સભ્યોએ રાજીનામાં આપ્યાં છે.

આના સંદર્ભમાં ભાજપની તડજોડની રાજનીતિ ચર્ચામાં રહે તે સ્વાભાવિક છે. ભારતમાં રામ-રાવણનું યુદ્ધ પણ લડાય અને મહાભારતનું યુદ્ધ પણ લડાય. રામ-રાવણનું યુદ્ધ પ્રમાણમાં યુદ્ધના નીતિનિયમ મુજબ લડાયું હતું અને મહાભારતમાં કૌરવોએ નાનપણથી મામા શકુનિની ચડામણીથી અને શાસક ધૃતરાષ્ટ્રના આંખ આડા કાનની નીતિ (આમેય તેમની આંખો તો દૃષ્ટિવિહીન જ હતી ને)થી પાંડવો પર અનેકાનેક અત્યાચારો કર્યા. યુદ્ધમાં પણ નીતિનિયમો નેવે મૂકાયા. પરિણામે છેવટે કૃષ્ણએ સારથિ તરીકે શઠમ્ પ્રતિ શાઠ્યમ્ ની નીતિ ન અપનાવી હોત તો મહાભારતનું યુદ્ધ પાંડવો જીતત ખરા એ પ્રશ્ન છે. આથી એ ધ્યાનમાં લેવું જરૂરી છે કે આ તડજોડની રાજનીતિ ભારતમાં ક્યારથી શરૂ થઈ?

અહીં કૃષ્ણ કે પાંડવો સાથે ભાજપની સરખામણીનો કોઈ પ્રશ્ન નથી, પરંતુ એક વાત ચોક્કસ છે કે ભારતની સ્વતંત્રતાથી ૨૦૧૪ સુધી સાઇઠ કરતાં વધુ વર્ષ શાસન કરનાર કૉંગ્રેસે રમતના જે નિયમો ચાતર્યા, નક્કી કર્યા તે જ નિયમો પર હવે ભાજપ રમી રહ્યો છે. પક્ષપલ્ટાનો ખેલ ક્યારથી શરૂ થયો હતો ખબર છે? સ્વતંત્રતા પછી તુર્ત જ!

સૌથી શરૂઆતમાં પક્ષાંતર કરનારાઓમાં ત્રણ નામો આવે છે- ટી. પ્રકાશમ્, અશોક મહેતા અને આચાર્ય રઘુવીર. સ્વતંત્રતા પહેલાં અંગ્રેજોના શાસનમાં આંશિક સ્વરાજ હેઠળ ચૂંટણીઓ થઈ હતી તેમાં ટી. પ્રકાશમ્ કૉંગ્રેસની ટિકિટ પર મદ્રાસ પ્રેસિડેન્સી (વર્તમાન તમિલનાડુ, આંધ્ર તથા તેલંગણા)ના મુખ્યપ્રધાન બન્યા હતા. તેમણે વંચિતો માટે અનેક આર્થિક યોજનાઓ લાગુ કરી હતી. આથી તેમની સામે અવિશ્વાસનો પ્રસ્તાવ લાવવામાં આવ્યો. તેમાં તેમનો પરાજય થયો અને તેમણે પ્રજા પક્ષ રચ્યો.

અશોક મહેતા ભાવનગરના સમાજવાદી પક્ષના નેતા હતા. સમાજવાદી પક્ષ તેમજ કિસાન મજદૂર પક્ષ એ બંને પક્ષો પ્રજા સમાજવાદી પક્ષ (પીએસપી)માં વિલીન થયા તેથી તેઓ તેમાં જોડાયા. આ જ રીતે શ્યામાપ્રસાદ મુખર્જી પણ ધારાસભાનો બહિષ્કાર કરવાના કૉંગ્રેસના નિર્ણયના વિરોધમાં પહેલાં હિન્દુ મહાસભામાં જોડાયા. તે પછી નહેરુ સરકારમાં જોડાયા પરંતુ નહેરુની કાશ્મીર નીતિ અને હિન્દુઓને ખોળ અને મુસ્લિમોને ગોળ નીતિના વિરોધમાં ભારતીય જનસંઘની સ્થાપના કરી.

સ્વતંત્રતા પૂર્વે એક હિન્દુવાદી વિદ્વાન નેતા આચાર્ય રઘુવીર હતા. તેઓ ભાષાવિદ અને પાકા રાષ્ટ્રવાદી હતા. તેઓ કૉંગ્રેસમાં હતા. એપ્રિલ ૧૯૫૨થી એપ્રિલ ૧૯૬૨ એમ દસ વર્ષ તેઓ રાજ્યસભાના સભ્ય રહ્યા. તેઓ ભારતીય બંધારણ સભાના સભ્ય પણ હતા. તેમણે પંજાબ વિશ્વ વિદ્યાલય દ્વારા ભારતીય ભાષાઓની ઉપેક્ષાનો વિરોધ કર્યો હતો. ઉપરાંત દેશમાં દસમા ધોરણ સુધી ભારતીય ભાષાઓમાં શિક્ષણ નહોતું અપાતું તેનો પણ વિરોધ કર્યો હતો. ભારતના પ્રથમ રાષ્ટ્રપતિ ડૉ. રાજેન્દ્રપ્રસાદ તેમના મોટા પ્રશંસક હતા. તેમણે હિન્દુઓની રક્ષા માટે હિન્દુ રક્ષક સંઘ બનાવેલો. રાજ્યસભાના સભ્ય તરીકે તેમણે ભારતની વિદેશ નીતિનું પ્રારૂપ પણ ઘડ્યું.

નહેરુજીની ચીન સંદર્ભે રાષ્ટ્રહિતની ભારે ઉપેક્ષાથી વ્યથિત થઈને તેમણે કૉંગ્રેસમાંથી ત્યાગપત્ર આપ્યો અને ડિસેમ્બર ૧૯૬૨માં તેઓ ભારતીય જનસંઘ (આજનો ભાજપ)ના અધ્યક્ષ બન્યા.

આ જ રીતે નહેરુજીની ચીન સંદર્ભે નીતિથી વ્યથિત થઈ મધ્યપ્રદેશના રાષ્ટ્રવાદી નેતા ડી. પી. મિશ્ર (દ્વારકાપ્રસાદ મિશ્ર)એ પણ કૉંગ્રેસ છોડેલી. તેમણે તો ત્યાં સુધી ભવિષ્યવાણી કરેલી કે નહેરુજીની નીતિઓના કારણે ભવિષ્યમાં ચીન અને પાકિસ્તાન ભારત પર હુમલા કરશે. દુર્ભાગ્યે આ આગાહી સાચી પડી. તેઓ પહેલાં જનસંઘ અને બાદમાં પ્રજા સમાજવાદી પક્ષમાં જોડાયા હતા. બાર વર્ષ તેઓ કૉંગ્રેસથી દૂર રહ્યા. પરંતુ ઈન્દિરા ગાંધી સાથે તેમને સારું બનતું. આથી ઈન્દિરાના હાથમાં કૉંગ્રેસ આવી ત્યારે તેઓ પાછા ફર્યા અને મધ્યપ્રદેશના મુખ્યપ્રધાન બન્યા. ૧૯૬૩માં તેઓ જ્યારે મધ્યપ્રદેશના મુ.પ્ર. બન્યા ત્યારે કૉંગ્રેસ પાસે ૧૪૨ બેઠક હતી. તે વખતે પ્રજા સમાજવાદી પક્ષના ચોવીસ ધારાસભ્યો પક્ષાંતર કરીને કૉંગ્રેસમાં જોડાઈ ગયા હતા. સામૂહિક પક્ષાંતરનું કદાચ તે પહેલું ઉદાહરણ હતું.

૧૯૬૭ના વર્ષ સુધીમાં લોકો કૉંગ્રેસની નીતિઓના કારણે કંટાળવા લાગ્યા હતા. આ વર્ષથી દેશમાં અનેક રાજ્યોમાં બિનકૉંગ્રેસી સરકારો આવવા લાગી. કુલ નવ રાજ્યોમાં કૉંગ્રેસે સત્તા ગુમાવી હતી. તે સાથે જ કૉંગ્રેસ દ્વારા પક્ષાંતરનો શસ્ત્ર તરીકે ઉપયોગ કરી અનીતિપૂર્વક સત્તા કબજે કરવાનો ખેલ શરૂ થયો.

પંજાબમાં અકાલી દળ અને જનસંઘે મિશ્ર સરકાર રચેલી તો કૉંગ્રેસે અકાલીઓને તોડ્યા અને તેમને સમર્થન દઈ સરકાર બનાવી હતી. હરિયાણામાં પણ આ જ ખેલ ભજવાયો. એમાં એક ઉદાહરણ તો બહુ વિચિત્ર બન્યું. ગયા લાલ નામના એક ધારાસભ્યએ તો એક પખવાડિયામાં જ ત્રણ વાર પક્ષપલ્ટો કર્યો. તેના પરથી જ ‘આયારામ ગયારામ’ની કહેવત શરૂ થઈ.

એક અંદાજ પ્રમાણે ૧૯૬૭થી ૧૯૭૧ સુધી સંસદમાં કુલ ૧૪૨ અને રાજ્યોમાં કુલ ૧૯૬૯ પક્ષાંતર થયા. તે સમયે ૩૨ સરકારોનું પતન થયું હતું. ૨૧૨ નેતાઓ જેમણે પક્ષાંતર કર્યું તેમને સીધી મંત્રીપદની ભેટ મળી હતી! (અત્યારે કયા મોઢે કૉંગ્રેસ ભાજપ પર લોભલાલચ કે ધાકધમકીનો આક્ષેપ ગુજરાત સંદર્ભે કે બીજા કોઈ પણ રાજ્ય સંદર્ભે કરી શકે?)

અરે! કેન્દ્રમાં ઈન્દિરા ગાંધીનું જૂથ પણ લઘુમતીમાં આવી ગયેલું કારણકે કામરાજ, મોરારજી દેસાઈ અને અન્ય રાષ્ટ્રવાદી કૉંગ્રેસીઓ તેમની વિરુદ્ધ હતા. તેમણે ઈન્દિરાને કૉંગ્રેસમાંથી હાંકી કાઢેલાં. સ્વતંત્રતાના આંદોલનમાં ભાગ ન લેનાર, ચીન સામેના યુદ્ધમાં સંદિગ્ધ ભૂમિકા ભજવનાર અને કૉંગ્રેસથી સાવ વિપરીત વિચારસરણીવાળા  સામ્યવાદી પક્ષો- સીપીઆઈ અને સીપીઆઈ(એમ) તેમજ જાતિવાદી-પ્રભુ શ્રી રામ વિરોધી ડીએમકેની સાથે સગવડિયું ગઠબંધન કરીને ઈન્દિરા ગાંધી સત્તામાં ટકી રહ્યાં. આના કારણે જ પછી ઇતિહાસ હોય કે શિક્ષણ જગત, કે પછી સરકારી મિડિયા, બધે જ સામ્યવાદીઓ ઘૂસી ગયા.

કૉંગ્રેસમાં ભાગલા બાદ ઈન્દિરા માટે ૧૯૭૧માં વિજય મેળવવો બહુ જ પ્રતિષ્ઠાનો વિષય બની ગયો હતો. તે તેમણે મેળવ્યો પણ ખરો, પરંતુ કઈ રીતે? અનીતિપૂર્વક. તેમની સામે હારેલા ઉમેદવાર રાજ નારાયણે અલ્હાબાદ ઉચ્ચ ન્યાયાલયમાં અરજી કરી અને તેમાં તેઓ જીતી ગયાં. ન્યાયાધીશે સ્પષ્ટ અવલોકન કર્યું કે ઈન્દિરાએ એક સરકારી કર્મચારી યશપાલ કપૂરને તેમના પૉલિટિકલ એજન્ટ રાખ્યા હતા અને પોતાના અંગત ચૂંટણી સંબંધી કામ માટે સરકારી અધિકારીઓનો ઉપયોગ કર્યો હતો. ન્યાયાધીશે તેમને છ વર્ષ માટે ગેરલાયક ઠરાવ્યા, અને કોઈ પણ બંધારણીય પદ પર તેઓ રહી શકે તેમ નહોતાં. તેથી તેમણે બીજા જ દિવસે કટોકટી લાદી દીધી!

૧૯૭૭માં કૉંગ્રેસ અર્થાત્ ઈન્દિરા સત્તા બહાર થયાં તો જનતા પક્ષમાં આંતરવિરોધ તો હતો જ (આંતરવિરોધ હોય તો જ પક્ષ તૂટે, અત્યારે ગુજરાત કૉંગ્રેસ પણ આંતરવિરોધના કારણે તૂટી રહી છે) પરંતુ તેને તોડવામાં ઈન્દિરા ગાંધી અને પડદા પાછળ ઉદ્યોગપતિ ધીરુભાઈ અંબાણીની મોટી ભૂમિકા હોવાનું કહેવાય છે કારણકે જનતા પક્ષની સરકાર ઉદ્યોગપતિઓ વિરુદ્ધ હતી. આથી ૧૯૭૯માં જ્યારે ઈન્દિરા ગાંધી ફરીથી સત્તામાં પાછા ફર્યાં ત્યારે ધીરુભાઈએ તેની પાર્ટી આપેલી અને ઈન્દિરાજી તેમાં હાજર પણ રહ્યાં હતાં. (અને એ ઈન્દિરાના પૌત્ર રાહુલ ગાંધી નરેન્દ્ર મોદીને અદાણી-અંબાણીના એજન્ટ કહે તે કથરોટ કુંડાને જોઈ હસે તેવો ઘાટ જ કહેવાય ને.)

બિનકૉંગ્રેસી સરકાર રચાય ત્યારે તેને તોડી, તેમાંથી નવો પક્ષ બનાવી તેને ટેકો આપી સરકાર બનાવવી અને તે એક વર્ષ સુધી ચલાવવી. પછી કોઈ ને કોઈ બહાને ટેકો પાછો ખેંચી લેવો અને ચૂંટણી આવે તેવું કરવું. કૉંગ્રેસની આ નીતિ ૧૯૭૯થી ચાલી આવે છે, જેનું પુનરાવર્તન ૧૯૯૦માં, ૧૯૯૬, ૧૯૯૭માં કેન્દ્રસ્તરે જોવા મળ્યું. ૧૯૭૯માં તો ચરણસિંહની સરકાર માત્ર ૨૪ દિવસ જ ચાલેલી. ચરણસિંહને સંસદમાં બહુમતી પણ પૂરવાર કરવા નહોતી દીધી! ઈન્દિરાએ માગણી કરી હતી કે ચરણસિંહ તેમની સામે કાર્યવાહી માટે રચાયેલાં વિશેષ ન્યાયાલયો બંધ કરી દે, પણ ચરણસિંહે તે માગણી માની નહીં અને પરિણામે કૉંગ્રેસે ટેકો પાછો ખેંચી લીધો. ૧૯૮૯માં વી. પી. સિંહની બિનકૉંગ્રેસી સરકાર રચાઈ. ૧૯૯૦માં ચંદ્રશેખરે વી. પી. સિંહની સરકાર પાડી દીધી. તે વખતે તેમને ધીરુભાઈ અંબાણી અને જયંત મલ્હોત્રા જેવા ઉદ્યોગપતિઓનું પીઠબળ હોવાની ચર્ચા હતી. ૧૯૯૧માં રાજીવ ગાંધીએ પોતાની જાસૂસી કરવાના આરોપસર ચંદ્રેશેખરને ટેકો પાછો ખેંચી લીધો હતો. અને આમ ફરી એક વાર કૉંગ્રેસે એક વર્ષમાં જ સરકાર ઉથલાવી.

૧૯૯૬માં તો દેવેગોવડાને હટાવીને નવા વડા પ્રધાન બનાવીને કૉંગ્રેસે સંતોષ માની લીધો પરંતુ તેને પણ એક જ વર્ષ ટકાવ્યા. તે પછી ઈન્દ્રકુમાર ગુજરાલ વડા પ્રધાન બન્યા. રાજીવ ગાંધીની હત્યા અંગે જૈન કમિશનનો રિપોર્ટ આવ્યો જેમાં ડીએમકેના નેતાઓ એલટીટીઇનો ટેકો લેતા હોવાની વાત હતી. (આ ડીએમકેનો ઈન્દિરા ગાંધીએ ૧૯૬૯માં ટેકો લીધો હતો અને સોનિયા ગાંધીની કઠપૂતળી જેવી યુપીએ સરકારે ટેકો લીધો હતો અને ૨-જી સ્પેક્ટ્રમ કૌભાંડ પણ ડીએમકેના લીધે થયું.) કૉંગ્રેસે જીદ પકડી કે ગુજરાલ તેમના મંત્રીમંડળમાંથી ડીએમકેના ત્રણ પ્રધાનોને કાઢી મૂકે. ગુજરાલે ના પાડી અને કૉંગ્રેસે ટેકો પાછો ખેંચી લીધો. આમ, સરકાર ગઈ. પરંતુ ૧૯૭૯માં ચરણસિંહને ટેકો પાછો ખેંચ્યા પછી કૉંગ્રેસનું સત્તામાં પુનરાગમન થયું હતું. ૧૯૯૧માં ચંદ્રશેખરને ટેકો પાછો ખેંચ્યા પછી ચૂંટણીમાં રાજીવની હત્યા ન થઈ હોત તો કૉંગ્રેસનું પુનરાગમન થયું હોત કે કેમ તે પ્રશ્ન છે કારણકે ત્યારે રામજન્મભૂમિ આંદોલનના કારણે સમગ્ર ભારતમાં હિન્દુત્વનું પ્રચંડ મોજું હતું તેથી ભાજપને એકલા હાથે સત્તા મળે તેવી ભરપૂર શક્યતા હતી. તેમ છતાં રાજીવની હત્યાની સહાનુભૂતિ છતાં નરસિંહ રાવની કૉંગ્રેસ સરકાર પાસે બહુમતી તો નહોતી જ. અને ૧૯૯૩માં અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવ વખતે નરસિંહ રાવ સરકારે ઝારખંડ મુક્તિ મોરચાના શિબુ સોરેન સહિતના સાંસદોને લાખો રૂપિયા દઈને ખરીદ્યા હોવાના તે વખતે આક્ષેપો થયા હતા. પરંતુ ૧૯૯૭માં ગુજરાલ સરકારને ટેકો પાછો ખેંચ્યા પછી ૧૯૯૮ની ચૂંટણીમાં કૉંગ્રેસની કારી ન ફાવી અને તેણે સત્તા ગુમાવી.

આ જ પરિદૃશ્ય ગુજરાતમાં પણ રચાયેલું. ૧૯૯૫માં ભાજપ પહેલી વાર એકલા હાથે સત્તામાં આવેલો, પરંતુ શરૂઆતથી જ તેમાં સત્તાની સાઠમારી ચાલુ થઈ ગઈ. શંકરસિંહ વાઘેલાએ બળવો કર્યો. (તે વખતે કૉંગ્રેસે જ તેમને પડદા પાછળ ટેકો આપેલો. મુખ્યપ્રધાન દિગ્વિજયસિંહે મધ્ય પ્રદેશના ખજૂરાહોમાં સુવિધાઓ આપેલી. હવે એ જ શંકરસિંહ કૉંગ્રેસને નડે છે! લાઇફ ઇઝ અ ફૂલ સર્કલ) સમાધાન પણ થયું. તે વખતે કેશુભાઈ પટેલને હટાવી સુરેશ મહેતાને મુખ્યપ્રધાન બનાવાયા. પરંતુ તે સમયે કૉંગ્રેસના શક્તિસિંહ ગોહિલ સહિતના ધારાસભ્યોએ વિધાનસભામાં માઇક-કાગળ ફેંકાયા. રાજ્યપાલ કૃષ્ણપાલ સિંહ કૉંગ્રેસના હતા. કેન્દ્રમાં સરકાર કૉંગ્રેસના ટેકાવાળી હતી. ગૃહ પ્રધાન સામ્યવાદી ઈન્દ્રજીત ગુપ્ત હતા. તેમણે રાષ્ટ્રપતિ પાસે સુરેશ મહેતા સરકારને બરખાસ્ત કરાવી વિધાનસભા સુષુપ્ત અવસ્થામાં મૂકાવી દીધી! આમાં કાયદા-વ્યવસ્થાની પરિસ્થિતિ ક્યાંય ખરાબ નહોતી, માત્ર વિધાનસભામાં કૉંગ્રેસે તોફાન કર્યું હતું એટલું જ. સુરેશ મહેતાએ વિધાનસભા ભંગની ભલામણ કરી હોવા છતાં તેમણે દિલ્લીમાં વડા પ્રધાન આઈ. કે. ગુજરાલ અને કૉંગ્રેસ પ્રમુખ સીતારામ કેસરી સાથે ફોન પર વાત કરી શંકરસિંહ વાઘેલાને બહુમતી પૂરવાર કરવા સાત દિવસનો સમય આપ્યો હતો જેથી તેમને હૉર્સ ટ્રેડિંગનો પૂરતો સમય મળી રહે. (રાજ્યપાલ બંધારણની રૂએ વડા પ્રધાન સાથે વાત કરે તે સમજાય પરંતુ કૉંગ્રેસ પ્રમુખ સાથે વાત કરે તે ગળે ઉતરે? તેનો અર્થ સ્પષ્ટ હતો કે રાજ્યપાલ દેશના બંધારણને નહિ પણ કૉંગ્રેસને નિષ્ઠાવાન હતા.) તે સમયના ‘ઇન્ડિયા ટૂડે’ના અહેવાલ પ્રમાણે, જ્યારે રાજ્યપાલ કૃષ્ણપાલ સિંહને પૂછવામાં આવ્યું ત્યારે તેમણે (નફ્ટાઈથી) કહ્યું કે “જ્યારે શંકરસિંહ મને મળવા આવ્યા ત્યારે મેં તેમને પૂછ્યું કે તેમને બહુમતી પૂરવાર કરવા સમય જોઈએ છે? ત્યારે તેમણે હા પાડી હતી.” અહીં બે મુદ્દા નોંધવા જેવા છે. એક, સામાન્ય રીતે મુ.પ્ર.ના દાવેદાર બહુમતી માટે સમયની માગણી કરે પણ અહીં રાજ્યપાલ સામેથી પૂછે છે. બીજું, આ બધું લેખિતમાં હોવું જોઈએ તેના બદલે મૌખિકમાં થયું!

પરંતુ ૧૯૯૭માં શંકરસિંહ સાથે પણ એ જ ખેલ ભજવાયો જે કેન્દ્રમાં દેવેગોવડા સાથે ભજવાયો. શંકરસિંહ હટ્યા, દિલીપ પરીખ મુખ્યપ્રધાન બન્યા પરંતુ તેમને પણ એક જ વર્ષમાં ટેકો પાછો ખેંચી લેવાયો. પરિણામે, ચૂંટણી આવી પડી પરંતુ કેન્દ્રની જેમ જ ગુજરાતમાં પણ ચૂંટણીમાં કૉંગ્રેસે સત્તા ગુમાવી તે આજ સુધી તે સત્તામાં નથી આવી શકી.

૧૯૯૮માં સોનિયા ગાંધીએ તેમના ઘોર વિરોધી સુબ્રમણિયન સ્વામી અને જયલલિતા સાથે ટી પાર્ટી કરી અટલ બિહારી વાજપેયીને ગબડાવવાની યોજના બનાવી હતી. તે વખતે કૉંગ્રેસના સાંસદ ગિરિધર ગમાંગ ઓડિશામાં કૉંગ્રેસ જીતતાં મુખ્યપ્રધાન બનેલા. તેમણે સાંસદ તરીકે રાજીનામું નહોતું આપ્યું તેથી નૈતિક રીતે તેઓ મતદાન ન કરી શકે પરંતુ કાયદાની જોગવાઈ પ્રમાણે તેઓ મતદાન કરી શકે તેમ હતા અને આ એક મતથી અટલ સરકારનું પતન થયું પરંતુ ૧૯૯૯માં પ્રજાએ કૉંગ્રેસની આ મેલી રમતથી દાઝે ભરાઈ ફરીથી અટલ સરકારને જ ચૂંટી.

અને કૉંગ્રેસે નિમેલા રાજ્યપાલો તેમજ કલમ ૩૫૬ના દુરુપયોગના તો અસંખ્ય દાખલા છે. ૧૯૭૨માં બીજુ પટનાયકે ઉત્કલ કૉંગ્રેસ બનાવી જેથી નંદિની સતપથી સરકાર લઘુમતીમાં આવી ગઈ. પટનાયક પાસે પર્યાપ્ત સમર્થન હતું પરંતુ કૉંગ્રેસી રાજ્યપાલે તેમનું કંઈ ન સાંભળ્યું અને વિધાનસભા ભંગ કરી દીધી. મણિપુરમાં યુનાઇટેડ લેજિસ્લેટિવ પાર્ટીના દસ ધારાસભ્યોને કૉંગ્રેસે તોડ્યા અને સીપીઆઈ સાથે સરકાર બનાવવાનો ઈરાદો જાહેર કર્યો પરંતુ તે સમયે રાજ્યપાલે તેનું ન માન્યું અને વિધાનસભા ભંગ કરી દીધી હતી.

બિહારમાં બિનકૉંગ્રેસી પક્ષોના ૧૫ ધારાસભ્યો કૉંગ્રેસમાં જોડાયા હતા. તે સમયે પહેલી બિનકૉંગ્રેસી મહામાયાપ્રસાદ સિંહાની સરકાર કૉંગ્રેસે પાડી હતી. હરિયાણામાં ભજનલાલે ઈન્દિરા ગાંધીના કહેવા પર જનતા પક્ષના ૪૦ ધારાસભ્યોનું કૉંગ્રેસમાં પક્ષાંતર કરાવ્યું હતું.

વર્ષ ૨૦૦૯માં હરિયાણામાં કૉંગ્રેસને સ્પષ્ટ બહુમતી નહોતી મળી. ત્યારે વિધાનસભા ચૂંટણીના પરિણામના એક જ મહિના પછી નવેમ્બર ૨૦૦૯માં હરિયાણા જનહિત કૉંગ્રેસના પાંચ ધારાસભ્યોએ તેમનો પક્ષ કૉંગ્રેસમાં વિલીન કર્યો, પરંતુ એચજેસીના કુલદીપ બિશ્નોઈએ હાઇ કૉર્ટમાં અરજી કરતાં આ પાંચ ધારાસભ્યો ગેરલાયક ઠર્યા હતા. જોકે સુપ્રીમ કૉર્ટે આ ચુકાદા પર સ્થગન આદેશ આપ્યો હતો.

૧૯૮૦માં ઈન્દિરા પુન: સત્તામાં આવ્યાં ત્યારે તેમના કહેવાથી યશપાલ કપૂર જ્યાં જ્યાં બિનકૉંગ્રેસી સરકારો હતી ત્યાં ત્યાં પક્ષાંતર કરાવવા માટે ફરી વળ્યા હતા. પરંતુ તેઓ હરિયાણા, કર્ણાટક, સિક્કિમ અને હિમાચલમાં જ પક્ષાંતર કરાવી કૉંગ્રેસની સત્તા લાવવામાં સફળ રહ્યા હતા. રાજ્યસભામાં કૉંગ્રેસની બહુમતી નહોતી. આથી ઈન્દિરાએ રાજસ્થાન, બિહાર, ગુજરાત, મહારાષ્ટ્ર, ઓડિશા, પંજાબ, તમિલનાડુ, ઉત્તર પ્રદેશ અને મધ્યપ્રદેશ એમ કુલ નવ રાજ્યોમાંથી બિનકૉંગ્રેસી સરકારોને બરખાસ્ત કરી દીધી હતી!

૧૯૮૯માં કર્ણાટકમાં જનતા દલની એસ. આર. બોમ્માઈની સરકારમાંથી કેટલાક ધારાસભ્યોએ રાજીનામાં આપ્યાં. તેના પર રાજ્યપાલ પી. વેંકટસુબૈયાએ રાષ્ટ્રપતિ શાસનની ભલામણ કરી દીધી. ૧૯૯૨માં અયોધ્યા ઈમારત ધ્વંસ પછી કૉંગ્રેસ સરકારે ૩૫૬નો દુરુપયોગ કરીને ઉત્તર પ્રદેશ, હિમાચલ પ્રદેશ, મધ્ય પ્રદેશ અને રાજસ્થાનમાં ભાજપની સરકારો બરખાસ્ત કરી રાષ્ટ્રપતિ શાસન લાદી દીધું હતું. ૧૯૯૮માં જગદંબિકા પાલ કલ્યાણસિંહની સરકારમાંથી નીકળ્યા ત્યારે કલ્યાણસિંહ પાસે બહુમતી હતી તેમ છતાં તેમને તે પુરવાર કરવાની તક આપ્યા વગર મૂળત: કૉંગ્રેસના નેતા એવા રાજ્યપાલ રોમેશ ભંડારીએ સ્પષ્ટ અંચઈ કરી પાલને મુખ્યપ્રધાન બનાવી દીધા. પાલ એક દિવસ પૂરતા જ મુખ્યપ્રધાન રહ્યા. હાઇ કૉર્ટે જગદંબિકા પાલને મુખ્યપ્રધાન સ્વીકારવા ઈનકાર કર્યો અને કલ્યાણસિંહની સરકાર પુન: સ્થાપી. (જોકે એ અલગ વાત છે કે ૨૦૧૪ની ચૂંટણી પહેલાં પાલ ભાજપમાં જોડાઈ તેની ટિકિટ પર લડ્યા અને જીત્યા!)

આ જ રીતે કૉંગ્રેસના બુટાસિંહે પણ બિહારના રાજ્યપાલ તરીકે કૉંગ્રેસ પ્રત્યે નિષ્ઠા (!) બરાબર નિભાવી હતી. ૨૦૦૫માં નીતીશકુમાર-ભાજપને જનાદેશ મળ્યો હતો પરંતુ બુટાસિંહે તેમને સરકાર રચવા તક ન આપી અને રાષ્ટ્રપતિ શાસન લાદી દીધું. સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયે આ માટે કેન્દ્રમાં કૉંગ્રેસના ગૃહ પ્રધાન શિવરાજ પાટીલ અને રાજ્યપાલ બુટાસિંહ બંનેની ઝાટકણી કાઢી હતી. સર્વોચ્ચના આદેશના કારણે બુટાસિંહને રાજીનામું આપવું પડ્યું અને આ રીતે રાજીનામું આપનાર તેઓ પહેલા રાજ્યપાલ બન્યા હતા.

આ ઉપરાંત મુલાયમ-માયાવતી સામે સીબીઆઈનો દુરુપયોગ કરી કૉંગ્રેસે ૨૦૦૮માં કેન્દ્રમાં વિશ્વાસ મત જીત્યો હતો. વૉટ ફોર કેશનું કૌભાંડ પણ થયું હતું. ડીએમકેએ ૨૦૧૩માં યુપીએ સરકારને ટેકો પાછો ખેંચ્યો તેના બીજા જ દિવસે ડીએમકે નેતા કરુણાનીધિના પુત્ર સ્ટાલિનને ત્યાં સીબીઆઈ દરોડા પડ્યા હતા. આંધ્રમાં સૌથી વધુ બેઠકો દ્વારા ૨૦૦૪માં અને ૨૦૦૯માં કૉંગ્રેસને સત્તામાં લાવવામાં મદદરૂપ થનાર વાય. એસ. આર. રેડ્ડીના રહસ્યમય મૃત્યુ પછી તેમના દીકરા જગને આત્મહત્યા કરનારા ખેડૂતોને મળવા ઓડુર્પુ યાત્રા કાઢી તો કૉંગ્રેસ મોવડી મંડળ (સોનિયા ગાંધી એમ વાંચો)એ તેમને ના પાડી પણ બળુકા જગને ન માન્યું. તે પછી જગને પોતાનો અલગ પક્ષ વાયએસઆર કૉંગ્રેસ રચ્યો. તે વખતે કિરણ રેડ્ડી સરકારના આઠ કૉંગ્રેસી પ્રધાનો પર ભ્રષ્ટાચારના આરોપો હતા પણ (સોનિયાના ઈશારે) સીબીઆઈ માત્ર જગન રેડ્ડીની પાછળ પડી ગઈ. આવાં અનેક કારણો તેમજ કોલસા કૌભાંડમાં રિપોર્ટ બદલી નખાતાં સુપ્રીમ કૉર્ટે ૨૦૧૩માં સીબીઆઈને ‘પાંજરામાં બંધ પોપટ’ની ઉપમા આપેલી. સ્વયં નરેન્દ્ર મોદી અને અમિત શાહ સામે પણ કૉંગ્રેસની યુપીએ સરકારે સીબીઆઈનો ઓછો દુરુપયોગ કર્યો છે?

ચૂંટણી પહેલાં અલગ-અલગ લડવું પરંતુ ચૂંટણી પછી ભાજપને સત્તામાં અટકાવવાના નામે ગઠબંધન કરી સત્તામાં આવી જવું આ બધું કૉંગ્રેસ, લાલુપ્રસાદ યાદવ, મુલાયમસિંહ યાદવ અને ડાબેરીઓ કરતા આવ્યા છે.

અત્યાર સુધી અટલ-અડવાણી આ નીતિઓ સામે માત્ર વિરોધ કરતા રહ્યા. લોકો સમક્ષ પોતાની ફરિયાદ કરતા રહ્યા. લોકોએ સહાનુભૂતિથી જીતાડ્યા પણ સ્પષ્ટ બહુમતી તો ન જ આપી. આથી મોરચા સરકાર રચવી પડી. ૧૯૯૮માં પહેલી એનડીએ સરકાર વખતે જયલલિતાએ તમિલનાડુની ડીએમકે સરકારને બરખાસ્ત કરવા માગણી કરી હતી. અટલ-અડવાણીએ તે ન માની. પરિણામે ઉપર કહ્યું તેમ ટી પાર્ટી પછી સરકાર ગુમાવવાનો વારો આવ્યો. સિદ્ધાંત અને આદર્શોની રાજનીતિથી સત્તામાં ટકાતું નથી એ કડવું સત્ય છે. કદાચ જનતાને પણ એવા નેતા પસંદ છે જે રોતલ મોઢે ફરિયાદ કરવાના બદલે કૃષ્ણનીતિથી સામ-દામ-દંડ-ભેદથી સામેના પક્ષોને હંફાવે. આથી જ નરેન્દ્ર મોદી-અમિત શાહ પહેલેથી નક્કી કરીને બેઠા છે કે અટલ-અડવાણીની જેમ કૉંગ્રેસના કાવાદાવાનો ભોગ બની સત્તા ગુમાવવા કરતાં આટલાં વર્ષોથી જે લોકો અનીતિની જ ભાષા સમજે છે તેમને હરાવવા તેમની જ ભાષા વાપરવી જરૂરી છે. પરંતુ ભાજપે એ સાવધાની રાખવા જેવી છે કે રાક્ષસ સામે લડતા રાક્ષસ જેવા ન થઈ જવાય કારણકે અનીતિઓ આચરીને તત્કાળ તો સત્તા મળી જાય છે પણ લાંબા ગાળે કૉંગ્રેસ જેવા હાલ થવાની શક્યતા રહે છે.