international, media

અમેરિકી મિડિયામાં ટ્રમ્પને નેગેટિવ કવરેજ ઝાઝું મળવા પાછળ શું કારણ?

(વિચાર વલોણું, સંજોગ ન્યૂઝ, તા.૧૫/૭/૧૮)

‘સંજુ’ ફિલ્મમાં મિડિયા માટે એક ખાસ ગીત છે. ‘બાબા બોલતા હૈ’. સંજય દત્તની પાછળ મિડિયા કેવી રીતે પડી ગયું હતું તે દર્શાવવા માટે આ ગીત છે એટલે તે સંદર્ભમાં મિડિયા પર દોષારોપણ કરવું ખોટું છે. ઉલટાનું, ઘણા મિડિયાએ સંજય દત્તની તે વખતે (પેઇડ) તરફદારી પણ કરી હતી, જેમાં અંગ્રેજી અખબારો અને ફિલ્મ મેગેઝિનનો પણ સમાવેશ થાય છે. તે વખતના વાચકોને યાદ હશે કે તે વખતે એક નંબર વન અંગ્રેજી સમાચારપત્રમાં રોજ સંજય દત્તની તરફેણમાં કોણ શું બોલ્યું અને કોણે મોરચો કાઢ્યો તે સમાચાર આવતા હતા.

પરંતુ આ ગીતને જો સ્વતંત્ર રીતે જોવામાં આવે તો તેમાં કેટલીક વાત મજાની કહેવાઈ છે જેમ કે તમે બેઠા હો તો આંખ પટપટાવતી વખતે તમારી આંખ બંધ થવાની જ. તે ક્ષણનો ફોટો પાડી લેવામાં આવે તો તમે કોઈ જાહેર કાર્યક્રમમાં સૂતા છો તે દર્શાવી શકાય. વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી કોઈ કાર્યક્રમમાં આંખ બંધ કરીને બેઠા હોય તેવું ધ્યાનમાં નથી પણ કેટલાક વિરોધીઓએ તેમની આ પ્રકારની અને તે પણ સંસદની અંદર, તસવીર વહેતી કરી. તેમનાં સંસદનાં તમામ ભાષણો ઑનલાઇન પ્રાપ્ત છે. તેમાં ક્યાંય તેઓ સૂતા દેખાતા નથી.

ફિલ્મ સેલિબ્રિટીથી માંડીને રાજકારણીઓ અને સામાન્ય લોકો કેમ મિડિયા સાથે લવ-હૅટનો સંબંધ ધરાવે છે? કોઈ પણ ટીવી ચેનલ ખોલશો તો જો કોઈ ઘટના લાઇવ બતાવતા હશે જેમાં રાજકારણી, સેલિબ્રિટી કે બીજા કોઈની બાઇટ લેવાની હોય તો પત્રકારો અશિસ્તની રીતે પોતાના માઇક પર પોતાની ચેનલનો લૉગો ટીવીમાં દેખાય તે માટે પડાપડી કરતા દેખાશે, તેમાં ઘણી વાર તો તેઓ અંદરોઅંદર ઝઘડી પડે છે તો કેટલીક વાર બાઇટ આપનાર વ્યક્તિના મોઢા સુધી તેમને વાગી શકે તે રીતે માઇક ઘૂસાડતા દેખાય છે.

પત્રકાર અને લેખક તરીકે સમજું છું કે ટીવી પત્રકારોને સ્પર્ધા હોય છે, પોતાના માઇકનો લૉગો દેખાય તેમ રાખવા સૂચના હોય છે પરંતુ શું તંત્રીઓ જેમની ઘણી વાર ઉઠકબેઠક સાથે હોય છે, તેઓ નક્કી ન કરી શકે કે પોતાની ચેનલનો લૉગો ન દેખાય તો ચાલશે? કુંવરજી બાવળિયા હજુ તો ભાજપમાં જોડાવા પ્રદેશ કાર્યાલયના દાદરા ચડી રહ્યા હતા ત્યારે ટીવી પત્રકારો તેમની બાઇટ લેવા ધસી ગયા. કુંવરજી ચડી રહ્યા છે અને પત્રકારો ઉપરની લૉબીમાં છે તેવા વખતે સ્વાભાવિક કુંવરજી માટે અસુવિધા થાય. તેથી તેમને પછી બાઇટ લેવા કહેવામાં આવ્યું. આમાં તો ભાજપ કુંવરજીનો અવાજ રૂંધવા માગે છે તેવી વાત મિડિયામાં ચાલવા લાગી.

બીજી તરફ પત્રકારોને પણ અસુવિધા થતી હોય છે. તેમને બાઇટ સરળતાથી અને સમયસર મળી જાય તે રાજકીય પક્ષ કે અન્ય કોઈ ઇવેન્ટ ઑર્ગેનાઇઝરે જોવું જોઈએ. નરેન્દ્ર મોદી જ્યારે ગુજરાતમાં હતા ત્યારે તેમના કિસ્સા અનેક પત્રકારો કહે છે. તેઓ કોઈ કાર્યક્રમમાં જવાના હોય તો પહેલાં બાઇટ આપીને જતા. આના લીધે કાર્યક્રમ વખતે જ તેમની બાઇટ ટીવી પર ચાલી શકતી. પરંતુ આવી મિડિયા સૂજ કેટલા લોકોની હશે?

આજે ભાજપ સમર્થકોથી માંડીને કૉંગ્રેસ, આમ આદમી પક્ષ, ડાબેરીઓ બધા જ એવા સંદેશાઓ વહેતા કરે છે કે મિડિયામાં આ નહીં બતાવાય. લોકોને મેઇનસ્ટ્રીમ મિડિયા જેને કહેવાય તે સમાચારપત્રો અને ટીવી ચૅનલો પર ભરોસો શૂન્યવત્ થવા લાગ્યો છે. તેનું કારણ મેઇનસ્ટ્રીમ મિડિયા પોતે પણ છે જ. કોંગ્રેસના દિગ્વિજયસિંહ હાફીઝ સઈદને હાફીઝજી કહે તો મોટો ઈશ્યૂ બને છે, પરંતુ ભાજપના રવિશંકર પ્રસાદ હાફીઝ સઈદને હાફીઝજી કહી બેસે તો તે જોરશોરથી બતાવાતું નથી. આ જ રીતે પંજાબમાં ૩૨ દિવસમાં ૪૨ યુવાનોના ડ્રગ્ઝના કારણે મૃત્યુ થાય તો તે સમાચાર ક્યાંય દેખાડાતા નથી. પરંતુ આની સામે ગુજરાતમાં ચાર જણા લઠ્ઠો પીને બીમાર પડે તો લઠ્ઠાકાંડ થયો, લઠ્ઠાકાંડ થયો તેની બૂમરાણ પડે છે.

દિલ્લીના ઉપ રાજ્યપાલ સામે મુખ્યપ્રધાન અરવિંદ કેજરીવાલના કેસનો સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયમાં ચુકાદો આવે તો બધાં છાપાંમાં મુખ્ય હેડલાઇન બને પરંતુ ઉપરાજ્યપાલ બીજા દિવસે કહે તે વાત સિંગલ કૉલમમાં છપાય તો સ્વાભાવિક જ લોકોને મિડિયા બાયસ લાગવાનો. મોદી સરકાર ખેડૂતો માટે દોઢ ગણા ટેકાના ભાવ જાહેર કરે તે સમાચારને અંદરના પાને મૂકી દેવામાં આવે અને સામે કર્ણાટકમાં જેડીએસ-કોંગ્રેસ સરકાર ખેડૂતોનું દેવું માફ કરે તો તે મેઇન હેડલાઇન બને તો લોકોને સ્વાભાવિક જ ફેર દેખાવાનો. આનું કારણ એ છે કે દરેક પક્ષના આઈટી સેલે તેમના સમર્થકોને મિડિયાનું વિશ્લેષણ કરતા શીખવાડી દીધું છે. બીજું કારણ એ પણ છે કે દરેક વાચક કે દર્શક પાસે આજે એક કરતાં વધુ છાપાં લેવા, એક કરતાં વધુ ચેનલ જોવાની સગવડ છે.

પરંતુ મિડિયા પર અવિશ્વાસ એ ભારતમાં જ છે તેવું નથી, અમેરિકામાં પણ છે! સીએનએનની વેબસાઇટ પર એસ. ઈ. કુપ નામની મહિલા ટેલિવિઝન સંચાલિકા અને લેખિકાએ લખ્યું છે કે હૉલિવૂડની જેમ મિડિયા પણ લિબરલોનો અડ્ડો છે. તેમાં સામાન્ય માનવીની કોઈ દરકાર જ નથી. ૧૯૬૬માં ટાઇમ મેગેઝિને ‘ઇઝ ગૉડ ડેડ?’ આવું મુખપૃષ્ઠ છાપ્યું હતું. તે સ્વાભાવિક જ લોકોની આસ્થા પર જબરો ધક્કો લગાડનારું હતું. વિયેતનામ સામે યુદ્ધ લડીને આવતા સૈનિકને ગમે ત્યારે ફૂટવાની તૈયારીવાળા બૉમ્બ તરીકે દર્શાવ્યો હતો. તેનાથી સ્વાભાવિક જ દેશભક્ત લોકોને ગુસ્સો આવે. અમેરિકામાં મિડિયા કન્ઝર્વેટિવ કે રિપબ્લિકનોને ધિક્કારે છે. તેથી જ તો જ્યૉર્જ બુશ હોય કે ડૉનાલ્ડ ટ્રમ્પ, તેમના ચિત્રવિચિત્ર ફૉટા, કે તેમનાં નિવેદનોમાંથી કેટલોક ભાગ પસંદ કરી તેમને વિલન કે કાર્ટૂન તરીકે ચિતરવાનો પ્રયાસ કરે છે. જોકે અમેરિકાનું મિડિયા તેમના વિરોધી દેશોના લોકોને પણ આવા જ ચિતરે છે.

અમેરિકાનું પ્યૂ રિસર્ચ સેન્ટર તેનાં સર્વેક્ષણો માટે જાણીતું છે. તેણે અમેરિકામાં નવા પ્રમુખ ડૉનાલ્ડ ટ્રમ્પ આવ્યા ત્યારે શરૂઆતના દિવસોમાં તેમને મિડિયાએ કેવું કવરેજ આપ્યું તેનું સર્વેક્ષણ કર્યું. એટલું જ નહીં, તેણે જૂના સમાચારપત્રો અને ચેનલો ખંખોળી બિલ ક્લિન્ટન, જ્યૉર્જ ડબ્લ્યૂ. બુશ, બરાક ઓબામા વગેરેને કેવું કવરેજ શરૂઆતના દિવસોમાં મળ્યું હતું તે પણ તપાસ્યું. ત્યાર બાદ બંનેની સરખામણી કરી.

તેનાં પરિણામો શું આવ્યાં? મિડિયાએ પહેલેથી જ ટ્રમ્પને ધિક્કારતા હોવાના કારણે તેને નેગેટિવ કવરેજ જ આપ્યું હતું. મિડિયાનું ૬૨ ટકા કવરેજ નેગેટિવ હતું. ઓબામા માટે માત્ર ૨૦ ટકા કવરેજ જ નેગેટિવ હતું! પરંતુ જ્યૉર્જ ડબ્લ્યુ. બુશ માટે તે ૨૮ ટકા હતું. બિલ ક્લિન્ટન માટે પણ ૨૮ ટકા હતું! આનો અર્થ એ થાય છે કે મિડિયાએ પહેલેથી જ નક્કી કરી લીધું હતું કે ટ્રમ્પને ખરાબ પ્રમુખ સાબિત કરવા જ છે. અને ગણિતના પ્રમેયમાં જેમ પહેલેથી સાધ્ય નક્કી હોય છે તેમ મિડિયા માટે સાધ્ય નક્કી હતું. તેમાં માત્ર સાબિતી જ ફિટ બેસાડવાની હતી.

હવે પૉઝિટિવ કવરેજની વાત કરીએ. ટ્રમ્પનું માત્ર ૫ ટકા કવરેજ જ પૉઝિટિવ હતું. આની સામે ઓબામાનું ૪૨ ટકા કવરેજ પૉઝિટિવ હતું! જ્યૉર્જ બુશનું અને બિલ ક્લિન્ટનનું માત્ર ૨૨ ટકા જ કવરેજ પૉઝિટિવ હતું. મિડિયાએ પહેલા બે મહિનામાં ટ્રમ્પની નીતિઓને ધ્યાનમાં લીધી જ નહીં અને યેન કેન પ્રકારેણ, જે પણ રીતે કરી શકાય તે રીતે નેગેટિવ પ્રસિદ્ધિ જ આપી તેમ અમેરિકાનો પૉલિટિકલ બ્લૉગ હૉટ ઍર કહે છે.

૩૩ વર્ષથી ચાલતા અમેરિકાના ઇન્વેસ્ટર્સ બિઝનેસ ડેઇલીમાં ૧૦ માર્ચ ૨૦૧૭નો તંત્રી લેખ છે. તેમાં સ્પષ્ટ કહેવાયું છે કે મોટા ભાગનું મિડિયા ડેમોક્રેટિક પાર્ટી, પ્રગતિશીલ વિચારો (એટલે સાચી પરંપરાનો પણ ખોટો વિરોધ, સારે નિયમ તોડ દો ઇન્કલાબ ઝિંદાબાદ જેવી ગુલઝારનુમા કલ્ચરલ માર્ક્સિસ્ટ થિયરીવાળા વિચારો) અને આત્યંતિક એવી ડાબેરી અંતિમવાદી રાજકીય ચળવળોનાં મુખપત્રો બની ગયા છે.

આપણા અખબારોનું પણ ડિટ્ટો આવું જ છે. ટ્રમ્પના કઈ પૉર્નસ્ટાર સાથે સંબંધ હતા તે તો આપણા અખબારોમાં છપાશે પરંતુ હિલેરી ક્લિન્ટનના એજન્ટોએ ટ્રમ્પની રેલીમાં હિંસા ફેલાવવા પેઇડ પ્રૉફેશનલ એજિટેટર રાખ્યા હતા તેવું એક સ્ટિંગ ઑપરેશનમાં બહાર આવ્યું તે સમાચાર આપણા સુધી પહોંચાડ્યા? આવું અત્યારે આપણા દેશમાં પણ નહીં બનતું હોય તેની ખાતરી નથી.

દલિતો પર હિંસાના સમાચાર દેખાડી વિદેશથી ફંડો મેળવવા કેટલાક ખોટા કિસ્સા પણ ઊભા કરાય છે અથવા તો ઘટનાને તોડીમરોડી બતાવવામાં આવે છે. જામનગરના વકીલ કિરીટ જોશીની હત્યા જમીન માફિયાઓએ કરી તે કિસ્સો રાષ્ટ્રીય સ્તરે કેટલો ચગ્યો? છત્રાલમાં અશોક પટેલની હત્યા થઈ તે કિસ્સો રાષ્ટ્રીય સ્તરના કયા મિડિયાએ ચગાવ્યો? કદાચ, ગુજરાત સ્તરના મિડિયામાં પણ પૂરતી નોંધ નથી લેવાઈ. હકીકતે આરોપી હોય કે પીડિત, કોઈને જાતિ સાથે સાંકળી લઈ હેડિંગ કે અંદર સમાચાર લખાવા જ ન જોઈએ, પરંતુ જે રીતે કોઈ ચોક્કસ ઈરાદાથી દલિતો સંદર્ભે ખોટા સમાચાર ઊભા કરાઈ રહ્યા છે તે જોતાં સામે આવા પ્રશ્નો થાય તે સ્વાભાવિક છે.

માત્ર રાજકીય સમાચારોની જ વાત નથી, ફિલ્મ, રમતગમત, ઉદ્યોગજગત દરેક બાબતને લગતા સમાચારોમાં આવા પ્રશ્નો ઊભા થઈ રહ્યા છે.મેઇનસ્ટ્રીમ મિડિયાએ જો પોતાનું અસ્તિત્વ લાંબા સમય સુધી ટકાવવું હોય તો પોતાની તટસ્થતા અને વિશ્વસનીયતા પુનઃ સાબિત કરવી જ પડશે.

Advertisements
international, national

એનએસજી: ભારતનો પ્રવેશ આજ નહીં તો કાલ, અવશ્યંભાવિ છે!

(સંકલન શ્રેણી સામયિકના જુલાઈ ૨૦૧૬માં પ્રસિદ્ધ લેખ)

પરમાણુ આપૂર્તિ સમૂહ (એનએસજી)માં ભારતને (ધારણા મુજબ જ) પ્રવેશ ન મળ્યો. આનાથી ભારતના અનેક લોકોને ખુશી થઈ. આનાથી વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના પાંચ દિવસના પાંચ દેશોના ઝંઝાવાતી પ્રવાસ પર પાણી ફરી વળ્યું, ખાસ કરીને અમેરિકી સંસદના સંયુક્ત સત્રને સંબોધન, મિસાઇલ ટૅક્નૉલૉજી નિયંત્રણ શાસન (એમટીસીઆર)માં ભારતને પ્રવેશ મળ્યો અને એનએસજીમાં પ્રવેશ માટેના પ્રયાસોથી મોદીજીએ કમાયેલી કીર્તિ. (અલબત્ત એમટીસીઆરમાં પ્રવેશ માટે બરાક ઓબામાએ વર્ષ ૨૦૧૦માં ભારતની મુલાકાત વખતે જ બાંયધરી આપી દીધી હતી.)

ભારતમાં અગાઉ એવી માનસિકતા હતી કે જો જીતવા માટે પૂરા પ્રયાસો કરીને પણ હાર મેળવે તો તેવી વ્યક્તિ ગૌરવનું ઉદાહરણ બનતી. અકબર કરતાં મહારાણા પ્રતાપને મહાન ગણાવાય છે. આવું જ સિકંદર સામે ઝઝૂમનાર પોરસ માટે પણ છે. રાણી લક્ષ્મીબાઈ માટે પણ છે. પણ હવે અર્થ અને ભોગવાદી વિચારધારા હેઠળ માનસિકતા બદલાઈ રહી છે. હવે પ્રજા કોઈ કંપનીના સીઇઓ જેવી બની રહી છે. તમે પ્રયાસો શું કર્યા તે મહત્ત્વનું નથી. પરિણામ શું લાવ્યા તેની સાથે જ નિસબત છે. અને ભારત એનએસજીમાં પ્રવેશ મેળવી શક્યું નથી એ હકીકત છે.

પરંતુ ભારત પ્રવેશ નહીં જ મેળવી શકે તેવું પણ કહી નહીં શકાય. કેમ કે આ વર્ષના અંતમાં ડિસેમ્બરમાં એનએસજીની બેઠક ફરીથી મળવાની છે. અને હવે એનએસજીની અધ્યક્ષતા ચીનના પ્યાદા જેવું ઉત્તર કોરિયા નથી કરવાનું, સ્વિત્ઝર્લેન્ડ કરવાનું છે. અને ડિસેમ્બરની બેઠક માટે મેક્સિકોએ પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો, જેની સાથે મોદીજીની યાત્રા પછી સંબંધો વધુ સારા બન્યા છે. નહીં તો અગાઉ મેક્સિકો જ ભારતના એનએસજીના પ્રવેશ બાબતે વિરોધમાં હતું.

અહીં પ્રશ્ન એ પણ થવાનો કે તાજેતરમાં પાંચ દેશોના પ્રવાસમાં સ્વિત્ઝર્લેન્ડની મુલાકાત પણ મોદીજીએ લીધી હતી અને સ્વિત્ઝર્લેન્ડે એનએસજી અંગેના ભારતના દાવાને સમર્થન પણ કર્યું હતું. તો તે કેમ ફરી ગયું? તકલીફ એ છે કે હવે સમાચાર નાના છાપવાની શૈલી આવી છે. લેખો પણ નાના થતા જાય છે. લોકો પણ નાનું વાંચવાની ટેવ અપનાવી રહ્યા છે. આનાથી લોકોને પૂરેપૂરી માહિતી મળતી નથી. ‘ઇન્ડિયન એક્સ્પ્રેસ’ જેવા જૂજ સમાચારપત્રોમાં એકાદ કે અડધું પાનું ભરીને એક જ વિષય પર માહિતી આપવામાં આવે છે. એટલે આપણને એ ખબર નથી પડતી કે આનું કારણ શું?

હકીકતે સ્વિત્ઝર્લેન્ડ અને ભારત વચ્ચે મધૂરા સંબધો નથી. આનું કારણ સ્પષ્ટ છે નરેન્દ્ર મોદીના આવ્યા પછી તેઓ સ્વિસ બૅંકોમાં રહેલા ભારતીયોના કાળાં નાણાં બાબતે સતત સ્વિત્ઝર્લેન્ડ પર દબાણ કરી રહ્યા છે. બીજું, સ્વિત્ઝર્લેન્ડ અમેરિકા કે ચીન કે રશિયા એમ કોઈની છાવણીમાં નથી. સ્વિત્ઝર્લેન્ડ સામાન્ય રીતે તટસ્થતા જાળવી રાખે છે. (આ નીતિ ભારતના પ્રથમ વડા પ્રધાન જવાહરલાલ નહેરુની શરૂઆતમાં ‘નામ’ નામના સંગઠન સાથે હતી, પરંતુ પછી ભારત રશિયા તરફ ઢળતું ગયું.) એટલે તો સ્વિત્ઝર્લેન્ડ લાંબા સમય સુધી સંયુક્ત રાષ્ટ્રોનું સભ્ય નહોતું બન્યું. તે અમેરિકા અને સાથી દેશોના સૈન્ય દળ ‘નાટો’માં પણ નથી કે નથી તે યુરોપીય સંઘમાં. એટલે બની શકે કે કાળાં નાણાંના કારણસર સ્વિત્ઝર્લેન્ડે ભારતના એનએસજી પ્રવેશનો વિરોધ કર્યો હોય. સ્વિત્ઝર્લેન્ડે ૨૦૦૮માં પણ એનએસજીના સભ્ય દેશો દ્વારા ભારતને મળેલી છૂટનો વિરોધ કર્યો હતો.

હવે બીજું પાસું- ચીનનો વિરોધ. આ તો જાણીતી વાત છે. સ્વાભાવિક છે કે કોઈ પણ દેશ તેના હરીફને આગળ ન વધવા દે. એમાંય તાજેતરમાં નરેન્દ્ર મોદી અમેરિકા સામે રીતસર ઝૂકી ગયા છે. આ નીતિ પણ જોખમી છે. ભારતે અમેરિકાની ઘણી બધી માગણીઓ સ્વીકારી છે જેના બદલામાં અમેરિકાએ ભારતને ખાસ એવું કંઈ આપ્યું નથી. અને આ વલણ આજકાલનું નથી. ૧૯૯૧માં પી. વી. નરસિંહરાવની કૉંગ્રેસ સરકાર આવી ત્યારથી છે. ભારત ડબ્લ્યુટીઓમાં જોડાયું, ‘ગેટ’ કરાર કર્યો ત્યારથી માંડીને સામાન્ય રીતે નરમ ગણાતા મનમોહનસિંહની કૉંગ્રેસ સરકારે ‘સરકાર જાય તો ભલે જાય, પણ અમેરિકા સાથે પરમાણુ નાગરિક સંધિ તો થશે જ” તેવું વલણ લીધું હતું. આ મામલે, કૉંગ્રેસ-ભાજપ એક છે! એ અલગ વાત છે કે જે પક્ષ સત્તાની બહાર હોય તે થોડો મંદ વિરોધ કરી લે છે. નરેન્દ્ર મોદીના આવ્યા પછી તો ભારત-અમેરિકાએ એક લૉજિસ્ટિક અને ડિફેન્સની સંધિ પણ કરી છે. પહેલી નજરે ચીન-પાકિસ્તાનની ધરીને જોતાં આ સંધિ જરૂરી લાગે પરંતુ ભવિષ્યમાં તે જોખમી પૂરવાર થઈ શકે. આ ઉપરાંત એમસીટીઆર અને એનએસજીમાં પ્રવેશની (વણજાહેર કરાયેલી) શરતને આધીન ભારતે સંરક્ષણ, રિટેલ વગેરે અનેક બાબતોમાં વિદેશ પ્રત્યક્ષ રોકાણ (એફડીઆઈ)ના દરવાજા ખુલ્લા મૂકી દીધા. આનાથી મેક ઇન ઇન્ડિયા આગળ વધે તો તે સારી વાત છે, પરંતુ આ પણ સમયની કસોટીએ જ સાબિત થાય તેવો જોખમી મામલો છે.

એનએસજી માટે ભારતના ધમપછાડા કેમ? તેમાં પ્રવેશ મળવાથી શું થશે? હકીકતે ભારતે ૧૯૭૪માં ઈન્દિરા ગાંધીના શાસનમાં પ્રથમ વાર પરમાણુ પરીક્ષણ કર્યું તેના જવાબમાં જ બળુકા દેશોએ એનએસજી રચી દીધું હતું. તેનો ઉદ્દેશ દેખીતી રીતે તો પરમાણુ શસ્ત્રોનો પ્રસાર ન થાય તે માટેનો હતો પરંતુ તેની પાછળ ખરું કારણ બીજા કોઈ દેશો પરમાણુ સત્તા ન બની જાય તે હતું. ભારતે જે કેટલીક બાબતોમાં મક્કમ વલણ અપનાવ્યું છે તે પૈકી એક છે-એનપીટી. પરમાણુ અપ્રસાર સંધિ. આના પર ભારતે હસ્તાક્ષર કર્યા નથી. ચાહે, કૉંગ્રેસની સરકાર હોય, ત્રીજા મોરચાની કે ભાજપની. આ સંધિ એનએસજીમાં ભારતના પ્રવેશને અટકાવવાનું બહાનું બની છે. ૧૯૯૮માં અટલ બિહારી વાજપેયી સરકારે પરમાણુ પરીક્ષણ ફરી વાર કરીને પોતાની તાકાત દેખાડી દીધી. અમેરિકા અને તેના સાથી દેશોએ ભારત પર આર્થિક પ્રતિબંધો લાદી દીધા. તેમ છતાં ભારતે આર્થિક પ્રગતિ સારી કરી. અમેરિકાના વિદેશ પ્રધાન સ્ટ્રોબ તાલબોટ્ટ સાથે તે વખતે ભારતના વિદેશ પ્રધાન જશવંતસિંહે ૧૪ રાઉન્ડ મંત્રણાઓ કરી હતી. તાલબોટ્ટે પોતાના પુસ્તક ‘એન્ગેજિંગ ઇન્ડિયા: ડિપ્લોમસી, ડેમોક્રસી એન્ડ ધ બૉમ્બ’માં અટલ બિહારી વાજપેયીની વાતચીતમાં લાં…બો પૉઝ લેવાની ટેવની ટીકા કરી છે. પૂર્વ વડા પ્રધાન આઈ. કે. ગુજરાલ કોઈ સાંભળી ન શકે એટલું ખૂબ જ ઓછા અવાજે બોલતા તેની ટીકા કરી છે. નવાઝ શરીફ ચાપલૂસીની હદ સુધી ખુશ કરવાની નીતિ ધરાવતા હતા તેવું પણ લખ્યું છે, પરંતુ જશવંતસિંહ માટે તેમણે પ્રશંસાનાં પુષ્પો વેર્યાં છે અને લખ્યું છે કે જશવંતસિંહ માટે મને માન છે કારણકે તેમણે પોતાના દેશનાં હિતોને આગળ વધાર્યા અને ભારત-અમેરિકાના સંબંધો સુમધૂર કરવા માટે અથાગ પ્રયાસ કર્યા. ટૂંકમાં, કહેવાનું એ કે અમેરિકા-સાથી દેશોના પ્રતિબંધો છતાં ભારતની આર્થિક પ્રગતિ થઈ શકે છે અને તે પછી ભારતનું વિશ્વ સ્તરે જે માન વધ્યું છે તે પણ દેખીતું છે. જે રીતે ભારતમાં આપણે જોઈએ છીએ કે દરેક કાયદામાં છિંડાં હોય છે તેમ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પણ છે. એટલે ભારતે ભલે એનપીટી પર હસ્તાક્ષર નથી કર્યા પણ ભારત આ રીતે દબાણ ચાલુ રાખશે અને એવી દલીલ મજબૂતાઈથી કરશે કે ભલે અમે એનપીટી પર હસ્તાક્ષર નથી કર્યા પણ પરમાણુ શસ્ત્રો અપ્રસાર માટે અમે અનેક પગલાં લીધાં છે અથવા બીજી કોઈ રીતે ચીન જેવા વિરોધી દેશનું નાક દબાવશે તો એનએસજીમાં પ્રવેશ આજ નહીં તો કાલ મળવાનો જ છે તે અવશ્યંભાવિ છે.

પરંતુ માનો કે એનએસજીમાં સભ્ય પદ નહીં મળે તો કંઈ આભ તૂટી પડવાનું નથી. વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ એનએસજી માટે પોતાની પ્રતિષ્ઠા દાવમાં મૂકી દીધી. એક આગેવાન તરીકે આ વાત સારી કહેવાય કે તેઓ કોઈ પણ કામ, ચાહે તે દિલ્લી-બિહાર જેવા રાજ્યની ચૂંટણી હોય કે એનએસજી માટે પ્રયાસ, પોતાની પ્રતિષ્ઠા દાવમાં લગાવી દે છે, પરિણામ જે આવે તે. પરંતુ પ્રવેશ નહીં મળવાથી એક સમાચાર પત્રએ મથાળું બાંધ્યું તેમ “ભારતની વિશ્વસ્તરે બેઇજ્જતી” થઈ નથી. થાય પણ નહીં.

આમાંથી શું શીખ મેળવવાની એ પણ જાણી લેવું જોઈએ. હકીકતે ચીનના મોડલમાંથી ભારતે ઘણું શીખવાનું છે. સામાન્ય રીતે “ગિવ એન્ડ ટેઇક”ની નીતિ કામ કરતી હોય છે પરંતુ ચીને નહીં ઝૂકીને પણ પોતાનો દબદબો વિશ્વસ્તરે બનાવ્યો છે તે ઉદાહરણરૂપ છે. ચીને સંયુક્ત રાષ્ટ્રોમાં પ્રવેશ કેવી રીતે મેળવ્યો? બીજા વિશ્વયુદ્ધ વખતે તે જીતનાર દેશો સાથે હતું. આથી તેને તેમાં પ્રવેશ મળી ગયો. તે પછી ચીને સતત પ્રગતિ કર્યે રાખી છે. તેણે દેશની પ્રગતિમાં બાધારૂપ બને તેવી તમામ બાબતોને દૂર રાખી છે- ખાસ કરીને ધર્મ. ચીનમાં રમઝાન, નાતાલ વગેરેની ઉજવણી પર પ્રતિબંધ છે. ઈસ્લામી ત્રાસવાદીઓને ઉગતા જ ડામી દેવાય છે. એક હથ્થુ એક જ પક્ષનું વર્ષોથી શાસન છે. હા તેમાં સત્તાનું હસ્તાંતરણ થતું રહે છે, તેમ છતાં તેના કારણે આપણે ત્યાં જે રીતે ‘જેટલાં મોઢાં તેટલી વાતો’ જેવું થતું નથી. શું આપણે કલ્પી શકીએ કે જે રીતે ચીને બ્રિટિશરો સાથે પહેલા ‘અફીણ યુદ્ધ’ પછી હારેલું હૉંગ કોંગ ૧૯૯૭માં ૧૫૦ વર્ષ પછી પાછું મેળવ્યું અને તે પણ માર્ગારેટ થેચર જેવાં લોખંડી મહિલાની સામે કોઈ શરત માન્યા વગર, તે રીતે ભારત તેના કાશ્મીર સહિતના ગુમાવેલા પ્રદેશો પાછા મેળવી શકે?

અત્યારે જે રીતે યુરોપીય દેશોની નબળી સ્થિતિ છે, અમેરિકાની પણ ઘણી હદે પીછેહટ થઈ રહી છે (બાકી, અમેરિકાની ઈચ્છા વિરુદ્ધ એનએસજીમાં ભારતના પ્રવેશને અટકાવી કેમ શકાય?) તે જોતાં ભારતે તેની અત્યારે અમેરિકા કેન્દ્રિત વિદેશનીતિ પર સત્વરે સમીક્ષા કરવાની જરૂર છે. નહીં તો એવું ન બને કે એક સમયે રશિયાનું પીઠ્ઠું બનીને રહી ગયેલા ભારતને ભોગવવું પડ્યું તેમ હવે અમેરિકાનું પીઠ્ઠું બનીને ભારતે ફરીથી વેઠવાનો વારો આવે.

humor

(હાસ્યલેખ): મોદીની જૂન ૨૦૧૬ની અમેરિકી મુલાકાત પછી (ભારત જેવું) અમેરિકી મિડિયા

ભારતના વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી અમેરિકા ગયા ને આ વખતે પણ છવાઈ ગયા. અમેરિકામાં મોદીનું અભૂતપૂર્વ સ્વાગત થયું, સંસદમાં ઉદબોધન થયું અને તેને સાંસદોએ ઉમળકાભેર વધાવી લીધું. કલ્પના કરો કે અમેરિકાનું મિડિયા ભારતના મિડિયા જેવું હોત તો ત્યાંનાં છાપાંઓમાં કેવી પ્રતિક્રિયા છપાઈ હોત?
કેટલાક સમાચારોનાં મથાળાં:
– ભારતના વડા પ્રધાન માટે લાલ જાજમ બિછાવી સ્વાગત. મોદી માટે રસ્તા બંધ કરાતા લાખો લોકો અટવાયા.
– લોકસભા (ત્યાંની કૉંગ્રેસ)નો અમૂલ્ય સમય અને નાણાં વેડફાયાં.
– ઓબામા- મોદીએ ખાધું પીધું ને વખાણ કર્યા (આ તો ઑલરેડી આવી ગયું)
– મોદીનું અંગ્રેજી હાસ્યાસ્પદ. (તન્મય બટ્ટ જેવા ગેગ બનાવી નાખે)
– હરખપદુડા સાંસદોએ નવ વાર ઊભા થઈને માન આપ્યું. ઑટોગ્રાફ લેવા પડાપડી.
– અમેરિકા પર ચૂંટણીનો જંગી ખર્ચ ઊભો છે ત્યારે આવા તાયફા કરવાની શી જરૂર?
– મોદીએ સંભવિત પ્રમુખોની અવગણના કરી. ટ્રમ્પ-હિલેરીને મળ્યા નહીં.
– મોદીએ સેનેટરોની મજાક ઉડાવતાં રિપબ્લિકન પક્ષે તીવ્ર ઝાટકણી કાઢી. (આ નિવેદન એમ ને એમ છાપાંએ જ લખી નાખ્યું છે) રિપબ્લિકન પક્ષના નેતા રાહુલ ગાંધીએ કહ્યું કે અમે કંઈ ભારતની કૉંગ્રેસના રાહુલ ગાંધી જેવા નથી કે મોદી અમારી મજાક ઉડાવી જાય. હવે નવા પ્રમુખ અમારા પક્ષના ટ્રમ્પ જ બનવાના છે ત્યારે મોદીને અમારી ઉપેક્ષા ભારે પડશે.
– મોદી જેવા મુસ્લિમોના હત્યારા જે દેશના વડા પ્રધાન છે ત્યારે અમેરિકાએ એમટીસીઆરમાં ભારતને પ્રવેશ આપીને પગ પર કુહાડી મારી છે.
– મોદીનો ટ્રમ્પના ગાલ પર તમાચો (ગુ.સ. સ્ટાઇલ): અમેરિકામાં, અમેરિકાની સંસદમાં રિપબ્લિકનોની મજાક ઉડાડી.
– ઓબામાનાં બેવડાં ધોરણ: એક બાજુ ઉત્તર કોરિયાના સરમુખત્યાર કિમ જોંગ ઉનનો વિરોધ અને બીજી બાજુ ભારતના મોદીને અછોવાના
– (આ બૉક્સ આઇટમ છે જે ટેબલ પર તંત્રીની મનની ઈચ્છા મુજબ લખાય છે) મોદીએ ડેમોક્રેટિક પક્ષને વિશાળ ચૂંટણી ભંડોળ આપ્યું? ડેમોક્રેટિક સાંસદોને ખરીદી લીધા?
– વર્ષમાં બીજી વાર મોદીને બોલાવી શાકાહારી ભોજન જમાડી પ્રજાના પૈસાનું પાણી કર્યું…કોના બાપની દિવાળી? (આ કોના લેખનું હેડિંગ છે તે કહેવાની જરૂર નથી. માફી પછી માગી લેવાશે.   )

તંત્રી દેખ (લેખના બદલે દેખ એટલા માટે કે ચોક્કસ ‘દૃષ્ટિકોણ’થી લખાતા આ લેખ છાપાના તંત્રી જ જોતા હોય. ઘણી વાર તો એ પણ નહીં. લખનાર પણ વાચતા નથી. માત્ર પ્રૂફ રીડર હૃસ્વ ને દીર્ઘ ઇ-ઉ જોતા હોય છે.)

અમેરિકાએ અમેરિકાનાં હિતોને ગિરવે મૂકી ભારતના વડા પ્રધાન સમક્ષ નાકલીટી તાણી!
જ્યારે અમેરિકાના માથે પ્રથમથી જ ચૂંટણીનો જંગી બોઝો છે, ત્યારે જગત જમાદારીનો ફાંકો ધરાવતા ઓબામાએ પહેલી વાર સ્ટેટ ગેસ્ટ તરીકે મૌનમોહન અને છેલ્લી વાર અત્યંત બોલકા એવા ભારતના વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીને બોલાવીને અમેરિકાનો રથ ધરતી પર એક વેંત નીચે ઉતારી દીધો છે. અમેરિકાના રાજકારણીઓ જાણે કે મોદીથી વશીભૂત થઈ ગયા છે. વિપક્ષ રિપબ્લિકનોને પણ એવો સવાલ પૂછવાનું મન નથી થયું (જો અમને ભારતના પ્રશાંત કિશોરની જેમ હાયર કર્યા હોત તો અમે તેમને આ સવાલ જરૂર આપત) કે અમેરિકામાં અગ્નિ અમેરિકાથી લઈને ઈશાન અમેરિકામાં ભારે બરફ વર્ષા થઈ છે અને આ બરફને કાઢવા લાખો ડૉલર વપરાવાના છે ત્યારે એ કામ પર ધ્યાન આપવાના બદલે ઓબામા મોદીની આગતાસ્વાગતા કરી રહ્યા છે. અને તેના માટે પ્રજાના પૈસાનું પાણી કરી રહ્યા છે. આમ કરીને ઓબામાએ અમેરિકા માટે નીચાજોણું કર્યું છે.
જ્યારે અમેરિકાની માનવ અધિકાર સંસ્થાઓ (અમેરિકામાં થતા હિન્દુઓ ને શીખો સામેના હેટ ક્રાઇમ ભૂલીને) ભારતમાં લઘુમતી પર થતા અત્યાચારો અંગે આવો જલદ રિપોર્ટ આપતી હોય ત્યારે અમેરિકાની લઘુમતી (એટલે કે અલ્પમતિવાળા એવા અમે- આ તંત્રી દેખ લખનાર)ના મનમાં મોદીના ભાષણ વખતે એ પ્રશ્ન સતત ડોકિયાં કરી રહ્યાં હતાં કે અમે જેમને અમારા (લઘુમતીના) માનીને પ્રમુખ તરીકે ચૂંટ્યા તેમણે અમારા ભારતના ભાઈઓના પ્રશ્નો કેમ ઉઠાવ્યા નહીં. વળી ફૉર્ડ ને ગ્રીન પીસ સહિત અનેક એનજીઓ પર મોદીએ પ્રતિબંધ મૂકી લોકશાહીનું ખૂન કર્યું છે  (અમારી એનજીઓ પર પણ પ્રતિબંધ મૂકાયો છે. એટલે તો અમને પેટમાં દુઃખે છે.) ત્યારે ઓબામાએ અમેરિકાનાં હિતોની પરવા ન કરીને આ પ્રશ્નો પણ ઉઠાવ્યા નહીં. એવું જણાય છે કે હજુ નવા પ્રમુખની ચૂંટણી પણ નથી થઈ ત્યાં અત્યારથી જ ઓબામાએ પ્રમુખ તરીકે પોતાની જવાબદારીમાંથી હાથ ખંખેરી નાખ્યા છે.
ભારતના જે વડા પ્રધાન મોદી મુખ્યમંત્રી હતા ત્યારે ત્યાંના ‘આપ કી અદાલત’ કાર્યક્રમમાં ‘ઓ-બા-મા’ એવું કહીને ઓબામાની મજાક ઉડાવતા હતા તેમણે એવો તો શું જાદુ કરી દીધો કે ઓબામા ચીન, સિરિયા ને યમનના અગત્યના પ્રશ્નો પર ધ્યાન દેવાના બદલે તેમની સાથે વર્ષમાં તણ-તણ-ચચ્ચાર વાર મીટિંગો કરે છે? શું ઓબામા ભૂલી ગયા છે કે મોદી પર તેમના જ મુસ્લિમ બંધુઓની હત્યાનો આરોપ છે? ક્યાંક ઓબામાએ દેશની તિજોરી મોદી માટે ખુલ્લી તો નથી મૂકી દીધી ને? શું ઓબામા ભૂલી ગયા કે અમારી (પ્રૂફરિડર આ ડિલિટ કરી નાખવું. ભૂલથી સાચું લખાઈ ગયું) રિપબ્લિકન સરકારે મોદી જ્યારે ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી હતા ત્યારે તેમના પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો જેને ઓબામાની ડેમોક્રેટિક સરકારે પણ વર્ષ ૨૦૧૪ સુધી ચાલુ રાખ્યો હતો? તેમને અમેરિકા આટલી બધી વાર આવવા દેવાયા એ અમેરિકાનું અપમાન નથી? ક્યાંક ઓબામાએ અમેરિકાનાં હિતોના ભોગે મોદી સાથેની અંગત દોસ્તીને પ્રાધાન્ય નથી આપ્યું ને?
ઓબામાને કદાચ વાંધો નહીં હોય કે આપણા પૂર્વજો (બ્રિટિશરો)ના દાસ અને અત્યારેય મદારી-સાપો (જો અમારી વાત ખોટી હોય તો કલર્સ ચેનલ પર ટોપ વ્યૂઅરશિપવાળી નાગિન સિરિયલ ને સસુરાલ સિમરન કા જોઈ લેવી)ના પિદ્દી જેવા દેશ ભારતના વડા પ્રધાન તેમને બરાક કહીને બોલાવે છે. આ તેમનું અપમાન નથી પણ અમેરિકાનું ચોક્કસ છે. અમેરિકાના કોઈ પ્રમુખ કોઈ દેશના પ્રમુખ સામે આ હદે ઝૂકી નહોતા ગયા. ઓબામાના કાર્યકાળ દરમિયાન અમેરિકાની પડતીની આ સર્વોચ્ચ નિશાની છે. વળી ઓબામા ને ડેમોક્રેટિક પક્ષની બહુમતીવાળી કૉંગ્રેસના સાંસદો એ પણ ભૂલી ગયા કે ભૂતકાળમાં ને હમણાં સુધી ભારત રશિયાના ખોળે બેઠેલું હતું. કુદનકુલમ પ્રૉજેક્ટ એનો નમૂનો છે. તેના માટે થઈને ભારતના તત્કાલીન વડા પ્રધાન મનમોહનસિંહે અમેરિકા પર ગંભીર આક્ષેપો કર્યા હતા કે અમેરિકાના ઈશારે એનજીઓ ભારતના વિકાસમાં રોડા નાખે છે અને મોદીએ અમેરિકાની એનજીઓ પર પ્રતિબંધો મૂકી દીધા. ને મોદી તો આવતાં વેંત ચીનના ખોળે બેસી ગયેલા. શું મોદીએ ચીનના પ્રમુખ શી જિનપિંગની પોતાની માતૃભૂમિરાજ્ય ગુજરાતના અમદાવાદમાં સાબરમતી નદીના કિનારે હિંચકા પર હિંચકાની સાથે ખમણ-ઢોકળાં ખાતાં ખાતાં જે આગતાસ્વાગતા કરી તેવી ક્યારેય ઓબામાની કરી? તો પછી મોદીની આટલી આવભગત કેમ? શું મોદી ઓબામાનું કોઈ સિક્રેટ જાણે છે? તેમના હાથમાં ઓબામાની કોઈ દુઃખતી નસ છે? ઓબામા તો નિવૃત્ત થઈ જશે પણ આવનારી ચૂંટણીમાં હિલેરી પાસે પ્રજા આનો જવાબ જરૂર માગશે.

international

અમેરિકાને ભારતની સમૃદ્ધિથી પેટમાં તેલ રેડાય છે?

અમેરિકાના પ્રમુખ બરાક ઓબામાએ (http://www.hindustantimes.com/Indians-buying-more-cars-pushing-up-gas-prices-Obama/Article1-543642.aspx)  તાજેતરમાં કહ્યું કે તેલ (ઓઇલ)ના ભાવ હજુ વધશે અને વધતા જ રહેશે કારણકે ભારતીયો વધુ પેટ્રોલ અને ડિઝલ વાપરી રહ્યા છે.

તેમનું આ નિવેદન સાંભળીને ભારતીય તરીકે આપણને ગુસ્સો આવે તે સ્વાભાવિક છે, કારણકે આ અગાઉ અમેરિકાના જ પ્રમુખ જ્યોર્જ બુશે ખાદ્યાન્નના વધતા જતા ભાવો માટે ભારતમાં વધતી જતી સમૃધ્ધિના કારણે મધ્યમ વર્ગ સારા ખોરાકનો આગ્રહ રાખે છે તેવું કારણ આપ્યું હતું.

આપણને કહેવાનું મન થાય કે, મિ. અમેરિકન પ્રેસિડેન્ટ, તમને તમામ બાબતો માટે ભારતીયો જ જવાબદાર દેખાય છે? તમારે ત્યાં જે ઉપભોક્તાવાદ ચાલે છે તેની સરખામણીએ તો અમારે ત્યાં હજુ કશું નથી. બીજા દેશોની સમૃદ્ધિ કેમ નથી દેખાતી? કે પછી તમારામાં રહેલું મૂળ બ્રિટિશ લોહી કે મૂળ અન્ય કોઈ કારણ તમને ભારત અને ભારતીયોની ઈર્ષા કરાવે છે?

અલબત્ત, ઓબામાની વાત એક અંશે સાચી છે. ભારતમાં જાહેર પરિવહનનો ઓછો ઉપયોગ થાય છે. પણ અમેરિકામાં શું લોકો પોતાની ગાડીનો ઉપયોગ નથી કરતા? ભારતમાં મુંબઈમાં લોકલ ટ્રેનનો લોકો ઉપયોગ કરે જ છે ને. દિલ્હીમાં મેટ્રોનો ઉપયોગ થાય છે. અમદાવાદમાં પણ એ.એમ.ટી.એસ.ની બસોનો ઉપયોગ થાય છે. હા, એ વાત સાચી કે જાહેર પરિવહનની સુવિધા હજુ જોઈએ તેવી મળતી નથી, પરિણામે અમદાવાદ સહિત ઘણા શહેરોમાં લોકો પોતાના વાહનોનો ઉપયોગ કરે છે, જેથી સમય બચે.