national, politics, sanjog news, vichar valonun

ફિરોઝ ગાંધી અને રૉબર્ટ વાડ્રા: જમાઈ-જમાઈમાં ફરક છે

સબ હેડિંગ: શું તમને ખબર છે કે કેરળની સામ્યવાદી સરકારને ઉથલાવવા માટે ફિરોઝ ગાંધીએ નહેરુજીની હાજરીમાં ઈન્દિરાજીને ફાસિસ્ટ કહેલા? શું તમને ખબર છે કે ઈન્દિરાજીએ તેમના એક અમેરિકી મિત્રને પત્ર લખી જણાવેલું કે તેમના પિતા નહેરુજી નબળા નેતા છે? શું તમને ખબર છે કે ફિરોઝજી હયાત હોત તો તેમણે કૉંગ્રેસમાં પોતાના પરિવારનો વંશવાદ ન ચાલવા દીધો હોત?

 (વિચારવલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, દિ.૨૧/૦૪/૧૯)

તમે જો નોંધ્યું હોય તો ભારતમાં અનેકાનેક સંસ્થાઓ, યોજનાઓ અને રસ્તાઓ જવાહરલાલ નહેરુ, ઈન્દિરા ગાંધી, રાજીવ ગાંધી અને સંજય ગાંધીના નામે છે. મધ્ય પ્રદેશ, છત્તીસગઢ અને રાજસ્થાનમાં સત્તામાં પરત ફર્યા બાદ કૉંગ્રેસની સરકારોએ પહેલું કામ કાં તો ભાજપની યોજનાઓ બંધ કરવાનું કર્યું, કાં તો યોજનાઓનાં નામો નહેરુ-ગાંધી પરિવારના નામે કરવાનું કર્યું, જેમ કે રાજસ્થાનમાં કૉંગ્રેસ સરકારે વિજયારાજે સિંધિયા સ્વયં સહાયતા સમૂહ યોજનાનું નામ બદલીને પ્રિયદર્શની આદર્શ સ્વયં સહાયતા સમૂહ યોજના કરવાનો નિર્ણય કર્યો.

પરંતુ તમને ક્યારેય પ્રશ્ન થયો છે કે આટલી બધી યોજનાઓ નહેરુ-ગાંધી પરિવારના લોકોના નામે છે, પરંતુ પત્રકાર, સાંસદ અને ભ્રષ્ટાચાર-સરમુખત્યારશાહીના સખત વિરોધી ફિરોઝ ગાંધીના નામે યોજના, રસ્તા કે સંસ્થા કેમ નથી? એ તો છોડો, પણ રાહુલ ગાંધી આટલી બધી વાર ઉત્તર પ્રદેશ જાય છે, પરંતુ ફિરોઝ ગાંધીની મજાર પર ક્યારેય ગયા હોય તેવું યાદ આવતું નથી.

તાજેતરમાં રાહુલ ગાંધી અમેઠીમાં નામાંકન પત્ર ભરવા ગયા ત્યારે તેમની સાથે તેમનો આખો પરિવાર હતો. તેમની માતા, તેમની બહેન પ્રિયંકા ગાંધી વાડ્રા, બનેવી રૉબર્ટ વાડ્રા, તેમનાં ભાણિયાઓ…કહેવાનો અર્થ એ છે કે જમીન કૌભાંડોમાં આરોપી રૉબર્ટ વાડ્રાથી ગાંધી પરિવારને કોઈ અંતર નથી રાખવું. તેમનાથી તેને કોઈ છોછ નથી, પરંતુ પોતાના દાદા ફિરોઝ ગાંધીથી આ પરિવાર હંમેશાં અંતર રાખતો આવ્યો છે.

જ્યારે કૉંગ્રેસનો સૂર્ય મધ્યાહ્ને તપતો હતો ત્યારે ગુલઝારે ‘આંધી’ બનાવવાની હિંમત કરી તો તેના પર પ્રતિબંધ મૂકી દેવાયો હતો. જોકે એ જ ગુલઝારની ‘અંગૂર’માં પોલીસ સ્ટેશનમાં દીવાલ પર ઈન્દિરા ગાંધીની તસવીર લટકતી જરૂર જોવા મળે છે. (નહેરુ-ઈન્દિરાનો ફોટો છેક હમણાં સુધી વિવિધ ફિલ્મો અને સિરિયલોમાં જોવા મળતો. હવે પરિવર્તન એ આવ્યું છે કે વિવિધ સિરિયલોમાં લાલબહાદુર શાસ્ત્રી, સરદાર પટેલ અને ડૉ. બી. આર. આંબેડકરની તસવીર પોલીસ સ્ટેશનોમાં દેખાડાય છે.) ‘આંધી’એ ઈન્દિરા ગાંધીના જીવન પરથી બનેલી ફિલ્મ હોવાનું કહેવાય છે.

જે પરિવાર નહેરુ-ઈન્દિરા-રાજીવ અને સંજય (આ જ ક્રમમાં યોજનાઓ-રસ્તાઓ-સંસ્થાઓનાં નામો વધુ છે, એટલે કે સૌથી વધુ નહેરુના નામે, તે પછી ઈન્દિરાના નામે, તે પછી રાજીવ અને તે પછી સંજય)ના નામ જનમાનસમાં વર્ષોથી રહે તે માટે પ્રયત્નશીલ હોય, જેમણે પોતાના જીવતાજીવ ‘ભારતરત્ન’ પોતાને જ આપી દીધા હોય, ફિલ્મો-સિરિયલોમાં સતત તસવીરો દ્વારા હૃદયમાં કોતરાયેલા રહે તે માટે આગ્રહી હોય તે ફિરોઝને વિસારે પાડી દે તેવું કેમ બને?

સ્વિડિશ લેખક બર્ટિલ ફૉકે ‘ફિરોઝ: ધ ફરગૉટન ગાંધી’ નામનું પુસ્તક ૪૦ વર્ષ સુધી અભ્યાસ કરીને લખ્યું છે. બર્ટિલ ફૉક કહે છે કે રાયબરેલી અને અમેઠીમાં ગાંધી પરિવાર જે જીતે છે તેનું કારણ ફિરોઝ ગાંધી છે. બર્ટિલ ત્રણ વાર ઈન્દિરા ગાંધીને મળેલા છે. તેમણે બીજા કોઈ નહીં ને ફિરોઝ ગાંધી પર જ લખવાનું કેમ પસંદ કર્યું? બર્ટિલ એક ઇન્ટરવ્યૂમાં કહે છે, “ત્રણ વાર હું ઈન્દિરાને મળ્યો, પરંતુ તેમના ઘરમાં ફિરોઝ ગાંધીની કોઈ નિશાની નહોતી. આ જ વાતે મને ફિરોઝ ગાંધી વિશે જાણવા ઉત્સુક બનાવ્યો.”

ફિરોઝ ગાંધીએ ઈન્દિરાને પ્રેમની દરખાસ્ત કરી હતી. નહેરુજી આ લગ્ન માટે રાજી નહોતા. (જેમના પોતાના સંબંધો ચર્ચામાં રહ્યા અને જે ઉદારવાદી કહેવાય છે તે નહેરુજી લગ્ન માટે કેમ રાજી નહીં હોય તેનું કારણ જાણવા મળ્યું નથી.) ઈન્દિરા માની ગયા. શરૂઆતમાં બંને વચ્ચે કોઈ મતભેદ નહોતા, પરંતુ સ્વતંત્રતા પછી ઈન્દિરા વડા પ્રધાન (એટલે કે નહેરુજી)ના સત્તાવાર નિવાસસ્થાનમાં રહેવા ગયાં તેનાથી સમસ્યા થઈ અને આજે પણ જે લગ્નની પ્રથા છે તે મુજબ, પત્ની તેના પિયરમાં રહેવા ચાલી જાય તો પતિ-પત્ની વચ્ચે સમસ્યા થવાની જ. ફિરોઝ-ઈન્દિરા વચ્ચે પણ થઈ.

ફિરોઝજીએ મુંદ્રા કૌભાંડ સહિત અનેક કૌભાંડો બહાર પાડ્યા. આ રીતે તેઓ વ્હિસલ બ્લૉઅર હતા. એમાંય મુંદ્રા કૌભાંડમાં તો ફિરોઝના કારણે નહેરુ સરકારના નાણાં પ્રધાન ટી. ટી. કૃષ્ણામાચારીએ રાજીનામું આપવું પડેલું. પોતાના સસરા નહેરુજીની સરકારનાં જ કૌભાંડો જે જમાઈ બહાર પાડે તેને નહેરુ-ગાંધી પરિવાર કેવી રીતે સાંખી લે?

નહેરુજી પંજાબના મુખ્ય પ્રધાન પ્રતાપસિંહ કૈરોનને બનાવવા માગતા હતા જ્યારે ફિરોઝ કૈરોન ભ્રષ્ટ અને ખરાબ વર્તન કરતા હોવાથી તેમના વિરોધી હતા. બીજું કૌભાંડ દાલમિયાનું બહાર પાડેલું. સંસદમાં ફિરોઝ ગાંધીએ એક કલાક અને પચાસ મિનિટ જે ભાષણ કર્યું તે ખૂબ જ પ્રભાવશાળી હતું. તેના કારણે સરકારને લાઇફ ઇન્સ્યૉરન્સ અધિનિયમ ૧૯૫૬ પસાર કરવો પડ્યો અને જૂન ૧૯૫૬માં ૨૫૦ વીમા કંપનીઓને સરાકરી એલ.આઈ.સી.માં વિલીન કરવી દેવી પડેલી અને જેણે આ કૌભાંડ આચરેલું તે રામકૃષ્ણ દાલમિયાને બે વર્ષની જેલ થઈ.

બર્ટિન ફૉકના ઉપરોક્ત પુસ્તક મુજબ, ફિરોઝ ગાંધીએ ઈન્દિરા ગાંધીને ફાસીવાદી (ફાસિસ્ટ) કહેલા અને તે પણ તેમના પિતા અને વડા પ્રધાન નહેરુની હાજરીમાં! વાત એમ બની હતી કે નહેરુજીએ કેરળમાં નામ્બુદીરીપાદની સામ્યવાદી સરકારને બરતરફ કરેલી. (આવી તો અનેક વિપક્ષી સરકારોને નહેરુ-ઈન્દિરા-રાજીવ-નરસિંહરાવ અને કૉંગ્રેસના ટેકાથી ચાલેલી દેવેગોવડા સરકારે ઉથલાવી દીધી છે.) કેટલાકના મતે નહેરુ સરકારના આ નિર્ણય પાછળ ઈન્દિરા ગાંધી જવાબદાર હતાં!

ઈન્દિરા ગાંધી તે વખતે પક્ષપ્રમુખ. વંશવાદ મોતીલાલ નહેરુના સમયથી ચાલ્યો આવે છે જેમણે ૧૧ જુલાઈ ૧૯૨૮ના રોજ ગાંધીજીને પત્ર લખી સરદાર પટેલના સ્થાને પોતાના દીકરા જવાહરલાલ નહેરુને કૉંગ્રેસ પ્રમુખ બનાવવા ખુલ્લી માગણી કરી હતી! આ જ પ્રમાણે, નહેરુ વડા પ્રધાન થયા તો તેમણે દીકરી ઈન્દિરાને પક્ષપ્રમુખ બનાવી દીધાં હતાં! તો, નામ્બુદીરીપાદની સરકાર વખતે ઈન્દિરા પક્ષપ્રમુખ હતાં. અને તેઓ રહેતાં હતાં તીનમૂર્તિ ભવનમાં પોતાના પિતાજીની સાથે.

આ ઘટના પછી સવારનો સમય હતો. નાસ્તાપાણી ચાલી રહ્યાં હતાં. (ઈન્દિરા તીનમૂર્તિ ખાતે રહેવા ચાલ્યાં ગયાં અને ફિરોઝ તેમની સાથે એક સ્વાભિમાની પતિની જેમ ગયા નહોતા પરંતુ તેઓ નાસ્તો કરવા અવશ્ય જતા જેથી પરિવાર સાથે સંબંધનો તાંતણો તૂટે નહીં) તે વખતે રાયબરેલીના સાંસદ ફિરોઝ ગાંધીએ પત્ની ઈન્દિરાને કહ્યું, “આ બરાબર નથી. તું લોકોમાં રોષ પેદા કરી રહી છો. તું ફાસિસ્ટ છો.” આ સાંભળી નહેરુજીનું મોઢું પડી ગયું, તેઓ કંઈ ન બોલ્યા. પરંતુ ઈન્દિરાજીએ ગુસ્સામાં જવાબ આપ્યો, “તમે મને ફાસીવાદી કહો છો. આ બરાબર નથી.”

ફૉકનો દાવો છે કે ઈન્દિરાને તેમના પિતા નહેરુ નબળા અને અનિર્ણાયક લાગતા હતા. જ્યારે કેરળમાં સામ્યવાદી નામ્બુદીરીપાદ સામે લોકોનું આંદોલન વેગ પકડી રહ્યું હતું ત્યારે ઈન્દિરાજીએ તેમના અમેરિકી મિત્ર ડોરોથી નૉર્મનને પત્ર લખેલો. નામ્બુદીરીપાદના જમીન અને શિક્ષણને લગતા સુધારાઓના કારણે ચર્ચ, મુસ્લિમ લીગ અને નાયર સર્વિસ સૉસાયટી ખૂબ જ રોષે ભરાયા હતા.

ઈન્દિરાજીએ નહેરુજી વિશે-પોતાના પિતા અને વડા પ્રધાન વિશે શું લખેલું તે જો આજે જાણવા જેવું છે. તેમણે લખેલું, “તેઓ (નહેરુજી) શરૂઆતથી સારું નેતૃત્વ કરી રહ્યા છે, પરંતુ તેઓ સરમુખત્યાર બનવા સક્ષમ નથી. તેઓ પોતાના વરિષ્ઠ સાથીઓના મતને તરત માની લે છે.” ઈન્દિરાજીને વાંધો એ હશે કે તેમના પિતા તેમનું માનવાના બદલે તેમના વરિષ્ઠ સાથીઓનું માનતા હશે. અત્યારે સામ્યવાદીઓ કન્હૈયાકુમાર સામે દેશદ્રોહનો આરોપ લાગવાથી આ આરોપનો વિરોધ કરી રહ્યા છે અને આથી જ રાહુલ ગાંધીએ કૉંગ્રેસના ચૂંટણી ઢંઢેરામાં વચન આપ્યું છે કે દેશદ્રોહનો કાયદો અમે રદ્દ કરીશું, પરંતુ આ જ સામ્યવાદીઓના પૂર્વજ નામ્બુદીરીપાદે કટોકટી લાદવા માટે ઈન્દિરા ગાંધી સામે દેશદ્રોહનો આરોપ લગાવી કાયદેસર કાર્યવાહી કરવા માગણી કરેલી. જોકે બાકીના સામ્યવાદીઓ કટોકટી વખતે ઈન્દિરા ગાંધીના સમર્થનમાં હતા.

ઈન્દિરાજીને નાસ્તો કરતી વખતે બરાબર સંભળાવ્યા પછી ફિરોઝ ચૂપ ન રહ્યા. તેમણે ઘરમાં જ આ મામલો ન રાખ્યો. તેમણે સંસદભવનની અંદર સાંસદોની બેઠકમાં ઈન્દિરાજીના આ પગલા સામે વિરોધ ઉઠાવ્યો. તેમણે કહ્યું, “કૉંગ્રેસ ક્યાં છે? કૉંગ્રેસના સિદ્ધાંતો ક્યાં ગયા? શું આપણે ઉત્પન્ન કરેલા જાતિવાદના રાક્ષસથી શાસિત થવાનું છે?”

“શું કૉંગ્રેસ એટલી બધી નીચે ઉતરી ગઈ છે કે તે હવે કોમવાદી તત્ત્વો, જ્ઞાતિના નેતાઓ અને જે લોકો લોકોમાં ધર્મના નામે લાગણીઓ ભડકાવે છે તેઓ નચાવે તેમ નાચશે? જો આ જ રીતે ચાલ્યું તો આવતી કાલે આપણું ગઠબંધન જનસંઘ સાથે પણ હશે.”

વર્ષોથી કૉંગ્રેસ કટ્ટર મુસ્લિમ નેતાઓ અને હાર્દિક પટેલ જેવા જાતિવાદી નેતાઓના ઈશારે જ નાચતી આવી છે. જો ફિરોઝ ગાંધી અત્યારે હયાત હોત તો તેમણે આ મામલે પ્રખર રીતે વિરોધ કર્યો હોત.

ફૉક લખે છે કે ઈન્દિરા તેમના નાના દીકરા સંજયને હંમેશાં છાવરતાં. જો સંજય ભણવામાં નાપાસ થાય અને ફિરોઝ ઠપકો આપે તો ઈન્દિરા તેનું ઉપરાણું લઈ કહે, “અરે ના, ના, તે નાપાસ નહીં થયો હોય. શાળાની કંઈક ભૂલ થઈ હશે. હું તેમના સાહેબ સાથે વાત કરીશ.” ફિરોઝ ઈચ્છતા કે તેમના પુત્રો સ્વાવલંબી બને અને અમીર પરિવારના નબીરાની જેમ બગડી ન જાય. એક વાર પત્રકાર નિખિલ ચક્રવર્તી ફિરોઝના ઘરે ભોજન પર ગયા તો તેમણે જોયું કે રાજીવ અને સંજય સુથારીકામ શીખી રહ્યા હતા. ફિરોઝે ચક્રવર્તીને કહ્યું, “સંજય હોંશિયાર છે, પરંતુ રાજીવ ‘ઢ’ છે.” ફૉકે એક ઇન્ટરવ્યૂમાં કહ્યું છે અને ઉપરોક્ત કિસ્સો જોતાં તે સાચું પણ લાગે છે કે જો ફિરોઝ હયાત હોત અને તેમનું ચાલ્યું હોત તો તેમણે કૉંગ્રેસમાં પોતાના પરિવારનો વંશવાદ ચાલવા દીધો ન હોત.

જોકે કૉંગ્રેસ તો નહેરુ-ગાંધી પરિવારના નામે ફિરોઝ ગાંધીની ઉપેક્ષા કરે તે સમજી શકાય, પરંતુ મેનકા ગાંધીનો પરિવાર અને ભાજપ, જેણે મહાત્મા ગાંધી, સરદાર પટેલ, સુભાષચંદ્ર બોઝ જેવા કૉંગ્રેસના પરંતુ ઉપેક્ષિત નેતાઓને પોતાના પક્ષે કરી લીધા છે તે કેમ ફિરોઝ ગાંધીની ઉપેક્ષા કરે છે તે સમજાતું નથી.

Advertisements
politics, sanjog news, vichar valonun

સુભાષચંદ્ર બોઝ અને ગાંધીજીઃ કૉંગ્રેસના ઇતિહાસનું એક કડવું પ્રકરણ

(વિચાર વલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, દિ.૨૧/૧૦/૧૮)

ઇતિહાસમાં ઘણાં ‘ઇફ્સ એન્ડ બટ્સ’ હોય છે. જો આમ થયું હોત તો…પરંતુ કેટલીક વાર સમય સાથ નથી દેતો. તે સારા માટે કે ખરાબ માટે તે નક્કી કરવાનું કામ વિશ્લેષકો પર છોડી જાય છે અને જે-તે સમયે જે કંઈ થયું તે સારા માટે થયું કે ખરાબ માટે તેની ચર્ચા ચાલતી જ રહે છે. ભારતની સાથે સમયે અને ઇતિહાસે સર્જેલા વિવાદનો આવો એક મુદ્દો એટલે સુભાષચંદ્ર બોઝની સાથે ઘટેલી ઘટનાઓ…

તેમના વિશે ‘જો અને તો’ ઘણા છે. આજે સુભાષબાબુએ દેશની બહાર રચેલી આઝાદ હિન્દ સરકારને ૭૫ વર્ષ પૂરાં થઈ રહ્યાં છે ત્યારે ભૂતકાળને ઉખેળવો જોઈએ, કારણકે આપણે ત્યાં ઘણો ઇતિહાસ મારીમચડીને રજૂ થયો છે.

સુભાષબાબુની આઝાદ હિન્દ સરકારને નવ દેશોએ માન્યતા આપી હતી. આ નાનીસૂની વાત નથી. વિકિપિડિયા ફંફોળશો તો તેમાં ‘માત્ર’ નવ દેશોની વાત આવશે અને તે નવ દેશોનાં નામ ‘નાઝી જર્મની’, ‘ઇમ્પિરિયલ જાપાન’ એ રીતે લખ્યાં છે. આમ કહીને વિકિપિડિયા કહે છે કે સુભાષબાબુની સરકારને તો માત્ર નવ દેશોની સરકારોએ જ માન્યતા આપી હતી અને તેમાંય જે હતા તે તો નાઝી જર્મની, ઇમ્પિરિયલ જાપાન અને તેના પીઠ્ઠુ દેશો હતા. ઇતિહાસ વિજેતાની દૃષ્ટિએ લખાતો હોય છે, બાકી અમેરિકા અને બ્રિટને કરેલા અત્યાચાર હિટલરના શાસનમાં જર્મનીએ કરેલા અત્યાચાર કે ઇમ્પિરિયલ જાપાન તરીકે વિકિપિડિયા જેને ઓળખાવે છે તેના અત્યાચાર કરતાં ઓછા નથી.

અને જે સમયે બ્રિટનનો સૂર્ય ક્યારેય આથમતો નથી તેમ કહેવાતું હોય તે સમયે નવ કે અગિયાર દેશોની માન્યતા મળવી તે પણ મોટી વાત છે. સુભાષચંદ્ર બોઝના અનુયાયીઓ અને સમર્થકોએ આ ૨૧ ઑક્ટોબરે લાલ કિલ્લા પરથી તિરંગો ફરકાવવા વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીને વિનંતી કરી હતી. જો તેઓ ન આવે તો પોતે પોતાની રીતે આ પ્રસંગ મનાવશે તેમ પણ કહ્યું હતું. મિશન નેતાજી સુભાષના સ્થાપક પ્રસનજીત ચક્રવર્તીએ વડા પ્રધાન મોદીને પત્ર લખી આ માટે વિનંતી કરતા લખ્યું છે,

“…સ્વતંત્રતા પછી આવેલી સરકારોએ ઈરાદાપૂર્વક આઈએનએ (આઝાદ હિંદ સેના) અને નેતાજી સુભાષચંદ્ર બોઝની મહાન નાયક જેવી સેવાને સંભવિત તમામ રીતે અવગણી છે. ક્રાંતિકારી નાયકોના અગણિત પ્રદાનને ભૂંસી નાખવા અને સ્વતંત્રતાથી જેમને લાભ મળ્યો છે માત્ર તેવા સ્વતંત્રતાની ચળવળના એક ચોક્કસ વર્ગને જ મહાન ચિતરવાના તમામ પ્રયાસો થયા છે…સાહેબ, જેમના ત્યાગ અને બલિદાનથી સ્વતંત્રતા મળી છે તેવા સાચા નાયકો પ્રત્યે જે અમાનવીય બેદરકારી બતાવાઈ તેનાથી ભારતની જનતા ભારે દુઃખી છે.”

તો, નેતાજીના પ્ર-ભત્રીજા (ગ્રાન્ડ નૅફ્યૂ) ચંદ્રકુમાર બોઝ જે ભાજપના પશ્ચિમ બંગાળના ઉપપ્રમુખ છે, તેમણે વડા પ્રધાન મોદી અને મમતા બેનર્જી સહિત તમામ મુખ્યપ્રધાનોને ૨૧મીના કાર્યક્રમ માટે આમંત્રણ આપ્યું છે. તેઓ સ્પષ્ટ કહે છે, “૨૧ ઑક્ટોબર ૨૦૧૮ના રોજ આઝાદ હિન્દ સરકારની સ્થાપનાનાં ૭૫ વર્ષ પૂરાં થયા તે નિમિત્તે લાલ કિલ્લા પર તિરંગો ફરકાવવા આપણે કોઈની અનુમતિની જરૂર નથી…મહાત્મા ગાંધી અને પં. નહેરુ સહિતના કૉંગ્રેસના નેતાઓએ તે સમયે આઝાદ હિંદ સરકારનો વિરોધ કર્યો હતો. જો તેમણે આને સમર્થન આપ્યું હોત, આઝાદ હિન્દ ફૌજે દિલ્લી તરફ કૂચ કરી હોત તો આપણે ૧૫ ઑગસ્ટ ૧૯૪૭ કરતાં ઘણા વહેલાં આઝાદ થઈ ગયા હોત. નહેરુ તો વિભાજીત ભારતના વડા પ્રધાન બન્યા, પરંતુ નેતાજી (સુભાષબાબુ) અખંડ ભારતના પ્રથમ વડા પ્રધાન બન્યા હોત.”

અહીં જો અને તોની વાત આવી. અગાઉ કહ્યું તેમ સુભાષબાબુ વિશે ઘણાં જો અને તો છે. સુભાષચંદ્ર બોઝ કૉંગ્રેસના સભ્ય હતા. તેમના ગુરુ ચિત્તરંજન દાસ હતા. ગરમ લોહી અને તેવો જ મિજાજ સુભાષબાબુને યુવાનોમાં લોકપ્રિય ન બનાવે તો જ નવાઈ હતી! કોલકાતાની પ્રેસિડેન્સી કૉલેજમાં ભારતની વિરુદ્ધ બોલનાર અંગ્રેજ પ્રાધ્યાપક ઇ. એફ. ઑટન પર તેમણે કેટલાક વિદ્યાર્થીઓ સાથે મારપીટ કરી હતી. આમ, સુભાષબાબુ આજના નેતાઓ જેવા નહોતા જે ઉશ્કેરીને તોફાનો-રમખાણો-હિંસા કરાવે અને કાર્યકર્તા જેલમાં જાય અને પોતે ગાદી મેળવે. સુભાષને તેની સજા મળી. તેમને કૉલેજમાંથી કાઢી મૂકાયા હતા.

કૉંગ્રેસમાં સુભાષની નહેરુ સાથે શરૂઆતમાં જોડી જામી હતી. બંને સફળ વકીલોના પુત્રો, ઇંગ્લેન્ડથી ભણીને આવેલા અને રાષ્ટ્રવાદી વિચારોના (તે સમયે રાષ્ટ્રવાદી કહેવામાં ગૌરવ અનુભવાતો, આજે જેમ કેટલાક લોકો તેને ટીકાત્મક શબ્દની જેમ લે છે તેવું નહોતું) હતા. તેથી જોડી જામવી સ્વાભાવિક હતી. કૉંગ્રેસમાં ‘ઇન્ડિપેન્ડન્સ ઑફ ઇન્ડિયા લીગ’ રચાયેલી જેના અધ્યક્ષ એસ. શ્રીનિવાસન અયંગર હતા અને મંત્રીઓ તરીકે સુભાષ અને નહેરુ હતા. ૧૯૨૮ના કોલકાતા અધિવેશનમાં ગાંધીજી અને મોતીલાલ નહેરુ ‘ડૉમિનિયન સ્ટેટસ’ની માગણી કરતો ઠરાવ લાવેલા. આનો અર્થ થાય કે મુખ્ય સત્તા બ્રિટનની જ રહે, તેના તાબા હેઠળ ખંડણિયા રાજાની જેમ આપણી સત્તા આવે. જે રીતે પાકિસ્તાનના તાબા હેઠળ કાશ્મીરનો એક ભાગ છે તેના જેવું. કહેવાતી સ્વાયત્તતા આપવાની. પરંતુ સુભાષબાબુ આના વિરોધી હતા. તેમણે આ ઠરાવમાં સુધારો સૂચવ્યો કે “જ્યાં સુધી બ્રિટનનો સંબંધ (ભારત સાથે) રહે ત્યાં સુધી સ્વતંત્રતા મળી તેમ ન કહી શકાય અને કૉંગ્રેસનો ઉદ્દેશ્ય સંપૂર્ણ સ્વતંત્રતાનો જ હોવો જોઈએ.” (નેતાજી કલેક્ટેડ વર્ક્સ, પૃષ્ઠ ૨૭૫-૨૭૮).

નહેરુએ પહેલાં તો આ સુધારાનું સમર્થન કર્યું પરંતુ પછી પિતા મોતીલાલ અને ગાંધીજીના સમર્થનમાં આવી ગયા. સુભાષબાબુનો સુધારો પસાર ન થયો. કૉંગ્રેસે એવું નક્કી કર્યું કે જો બ્રિટિશ સરકાર આપણો ઠરાવ માનીને બે વર્ષમાં ડૉમિનિયન સ્ટેટસ આપી દે તો કોઈ વાંધો નથી! પણ જો ન આપે તો (જ) સંપૂર્ણ સ્વરાજ માગવું. જોકે કૉંગ્રેસની અંદર જ પ્રચંડ વિરોધને જોઈને ગાંધીજીએ અંગ્રેજોને બે વર્ષના બદલે એક વર્ષનો સમય આપ્યો! તે પછીના વર્ષે નહેરુ કૉંગ્રેસના અધ્યક્ષ બન્યા અને ૧૯ ડિસેમ્બર ૧૯૨૯ના રોજ પૂર્ણ સ્વરાજનો ઠરાવ પસાર થયો. આમ, પૂર્ણ સ્વરાજનો ઠરાવ હતો સુભાષબાબુનો પણ જશ મળ્યો નહેરુને. આમાં કોણ-કોણ જવાબદાર હતા તે કહેવાની જરૂર નથી.

આ જ રીતે કૉંગ્રેસના અધ્યક્ષ તરીકે સુભાષબાબુએ ૧૯૩૮માં ભારત સ્વતંત્ર થાય પછીનું વિચારીને આર્થિક યોજના માટે પ્લાનિંગ કમિટી બનાવી હતી. તેમની ઉદારતા એ હતી કે તેના અધ્યક્ષ તરીકે તેમણે નહેરુને નિમ્યા હતા! (અને તેમને ફાસિસ્ટ કહેવાય છે!) આ સિવાય તેમણે વૈજ્ઞાનિક મેઘનાદ સહા, રાહુલ ગાંધીને જે નામ બોલતા જીભના લોચા વળી જાય છે તે નામ (પરંતુ વ્યક્તિ તે નહીં, તેઓ તો એમ. વિશ્વૈશ્વરયા હતા) આર્કિટેક્ટ વિશ્વૈશ્વરયા, વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગના કે. ટી. શાહને આ સમિતિમાં નિમ્યા હતા. પરંતુ નહેરુ વડા પ્રધાન બન્યા પછી તેમને જ પંચવર્ષીય યોજના માટે શ્રેય અપાયો અને સુભાષબાબુને વિસરાવી દેવાયા.

સુભાષબાબુ જ એક એવા વ્યક્તિ હતા જે ગાંધીજીને તાબે ન થતા. ગાંધીજી માટે માન પૂરતું હતું પરંતુ વિચારોનો વિરોધ હતો. આથી ૧૯૩૯માં કૉંગ્રેસના પ્રમુખ પદ માટે ચૂંટણી થઈ! ગાંધીજીના ઉમેદવાર પટ્ટાભી સીતારમૈયા હારી ગયા! ગાંધીજીએ ત્રાગું કર્યું, ઇમૉશનલી બ્લેકમેઇલિંગ, કહ્યું કે પટ્ટાભીની હાર એ તેમની હાર છે. કૉંગ્રેસની કારોબારીમાં ગાંધીજી સમર્થકો વધુ હતા. સુભાષબાબુ માંદા હતા. તે વખતે કારોબારી બોલાવવામાં આવી. સુભાષબાબુએ તે બેઠક મોકૂફ રાખવા વિનંતી કરી. પરંતુ કારોબારીએ તેને સરમુખત્યાર પ્રકારનું પગલું ગણ્યું. પરિણામે તેઓ માંદગીમાં પણ આવ્યા હતા. તેમણે કૉંગ્રેસને સ્પષ્ટ ચેતવેલી કે આગામી સમયમાં વિશ્વયુદ્ધ ફાટી નીકળશે તેનો લાભ લઈને પૂર્ણ સ્વરાજ માટે પૂરી શક્તિથી મેદાનમાં કૂદી પડવું જોઈએ. કૉંગ્રેસ કારોબારીમાંથી ટપોટપ રાજીનામાં પડ્યાં.

તેમને કૉંગ્રેસમાંથી નીકળી જવું પડે તેવું વાતાવરણ બનાવાયું. એપ્રિલ ૧૯૩૯માં તેમણે કૉંગ્રેસમાંથી રાજીનામું આપી દીધું. જો તેઓ કૉંગ્રેસ પ્રમુખ તરીકે રહ્યા હોત તો? સરદાર પટેલને વડા પ્રધાન ન બનાવવા માટે કૉંગ્રેસ સમર્થકો દલીલ કરે છે કે તેઓ યુવાન નહોતા અને સ્વતંત્રતા પછી ત્રણ વર્ષમાં જ તેમનું નિધન થયું તેને ટાંકીને તેઓ પોતાની વાતનું સમર્થન પણ કરે છે. પરંતુ સુભાષબાબુ તો નહેરુ કરતાં આઠ વર્ષ નાના હતા! કૉંગ્રેસમાં રહ્યા હોત તો તેમને કૉંગ્રેસની અંદરના સમર્થનને જોતાં તેઓ દેશના પહેલા વડા પ્રધાન બને તેવી સંભાવના પ્રબળ હતી. વળી, જેમ સરદાર પટેલ પોતે ચૂંટાઈને આવ્યા તેમ છતાં ગાંધીજીની વાત માનીને નહેરુ માટે ખસી ગયા તેમ સુભાષબાબુ કદાચ ન ખસ્યા હોત.

આ જ રીતે સુભાષબાબુની આઝાદ હિંદ ફૌજનો રકાસ ન થયો હોત તો? જાપાન-જર્મનીનો વિજય થયો હોત તો? તો કદાચ ભારત અખંડ હોત. હિન્દુ-મુસ્લિમોના ઝઘડા ન હોત. મતબૅન્કનું રાજકારણ પણ ન હોત કારણકે સિંગાપોરમાં આપેલા એક ભાષણમાં તેમણે કહેલું કે ભારતને સ્વતંત્રતા પછી ઓછામાં ઓછાં ૨૦ વર્ષ કડક સરમુખત્યારની જરૂર છે. (જોકે સરમુખત્યારશાહીના ગેરલાભો પણ બહુ છે.)

સુભાષબાબુ ૧૯૪૫માં તાઇવાનમાં વિમાન દુર્ઘટનામાં મૃત્યુ પામ્યા. જો તેમ ન બન્યું હોત તો? તો કદાચ, ભારતમાં તેમણે બહુ પહેલેથી મજબૂત વિપક્ષ અથવા તો કદાચ શાસક પક્ષ આપ્યો હોત! તો કદાચ કૉંગ્રેસનું વિભાજન પણ બહુ વહેલાં થઈ ગયું હોત. તો કદાચ…નહેરુના અને સરદારના આટલા મતભેદ ન થયા હોત, કારણકે સરદાર પણ સુભાષબાબુના વિચારોના ઘણા અંશે વિરોધી હતા!

સુભાષબાબુ ફાસિસ્ટ, સામ્યવાદી અને નાસ્તિક હતા? આવી ભ્રમણાઓ સ્વતંત્રતા પછી એટલી ફેલાવાઈ કે લગભગ એ જ મનમાં ઠસી જાય. દુશ્મનના દુશ્મનના સંબંધે તેમણે જર્મની અને જાપાનનો સહકાર માગ્યો હતો, તે એક કૂટનીતિ હતી જે નિષ્ફળ ગઈ (ચર્ચિલે પણ વિરોધી સ્ટાલિનનો ટેકો લીધેલો), સફળ ગઈ હોત તો તેમની ભરપૂર પ્રશંસા થઈ હોત. તેમણે કોલકાતાના મેયર તરીકે માત્ર ૩૩ વર્ષની વયે કહેલું કે આપણે ત્યાં તો સમાજવાદ (સૉશિયલિઝમ)નો પાયો એવો ન્યાય, સમાનતા અને પ્રેમ છે તેમજ યુરોપ જેને ફાસિઝમ કહે છે તેના તત્ત્વો એટલે કાર્યક્ષમતા અને શિસ્ત પણ છે. તેઓ સામ્યવાદી પણ નહોતા. હા, તેઓ સામ્રાજ્યવાદના વિરોધી હતા. તેમણે પોતાને સમાજવાદી ગણાવ્યા છે, સામ્યવાદી નહીં. તેઓ શિવ, શક્તિ અને દુર્ગા એમ ત્રણેય દેવીદેવતામાં માનતા હતા. તેથી તેઓ નાસ્તિક પણ નહોતા.

national, politics, sanjog news, vichar valonun

સંવૈધાનિક સંસ્થાઓને નબળી કોણે પાડી?

(વિચાર વલોણું, સંજોગ ન્યૂઝ,તા.૨૯/૪/૧૮)
અચાનક ન્યાયતંત્રના કાળા દિવસો આવી ગયા છે? કે પછી અસહિષ્ણુતા અને એવૉર્ડ વાપસી પછી કૉંગ્રેસ અને ડાબેરીઓનું આ બીજું એક અભિયાન મોદી સરકાર સામે છે? ચાર ન્યાયમૂર્તિઓએ જાહેરમાં મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ દીપક મિશ્ર સામે બળવો પોકારીને દીવાસળી ચાંપવાનું કામ કર્યું હતું ત્યારે તેમાં સામ્યવાદી ડી. રાજાની બળવાખોર ન્યાયમૂર્તિ જે. ચેલમેશ્વર સાથેની મુલાકાતના કારણે સામ્યવાદીઓ આ અભિયાન પાછળ હોવાની શંકા ગયા વગર નથી રહેતી. તે પછી કૉંગ્રેસ અને વિપક્ષોએ મહાભિયોગની દરખાસ્ત માટે નૉટિસ આપી પરંતુ તેની ગુણવત્તાના આધારે રાજ્યસભાના અધ્યક્ષ અને ઉપરાષ્ટ્રપતિ વેંકૈયા નાયડુએ તેને ફગાવી દીધી.
આ મહાભિયોગની દરખાસ્ત પર પૂર્વ વડા પ્રધાન મનમોહનસિંહ, પી. ચિદમ્બરમ્, પૂર્વ કાયદા પ્રધાન અશ્વિની કુમાર, પૂર્વ પેટ્રોલિયમ પ્રધાન વીરપ્પા મોઇલી અને પૂર્વ માહિતી-પ્રસારણ પ્રધાન મનીષ તિવારીએ આ દરખાસ્ત પર સહી કરવાની ના પાડી દીધી! અલબત્ત, સમાચાર માધ્યમોએ યશવંતસિંહાના સમાચાર જેટલા ચગાવ્યા તેટલા આ સમાચારને મહત્ત્વ ન આપ્યું. પરંતુ રિમૉટ કંટ્રૉલ ગણાતા મનમોહને પણ તેના પર સહી કરવાની ના પાડી! એ તો ઠીક, વિપક્ષોમાં પણ તૃણમૂલ, ડીએમકેએ કૉંગ્રેસના આક્ષેપોના પુરાવા માગ્યા.
પરંતુ કૉંગ્રેસના નેતા અને પૂર્વ માનવ સંસાધન વિકાસ પ્રધાન કપિલ સિબલ તો એટલી હદે ગયા કે તેમણે મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિની કૉર્ટનો બહિષ્કાર કરવાની જાહેરાત કરી! કેમ? કદાચ એટલા માટે કારણકે રામમંદિર, પી. ચિદમ્બરમ્ ના પુત્ર કાર્તિ ચિદમ્બરમ્ નો કેસ, અમિત શાહના પુત્ર જય શાહનો માનહાનિનો કેસ સામા પક્ષ વતી, કપિલ સિબલ લડે છે. અને આ બધા કેસ મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ દીપક મિશ્ર પાસે છે. કપિલ સિબલે રામમંદિરનો કેસ ૧૫ જુલાઈ ૨૦૧૯ સુધી મોકૂફ રાખવા અનુરોધ કર્યો હતો. કદાચ તેમને અથવા કૉંગ્રેસને ડર છે કે આ કેસનો ચુકાદો હિન્દુઓ તરફી આવ્યો તો તેનો સીધો ફાયદો ભાજપને લોકસભાની ચૂંટણીમાં થશે.
દીપક મિશ્રના નામે ત્રાસવાદી યાકૂબ મેમણને ફાંસી, દિલ્લીની પેરા મેડિકલ વિદ્યાર્થિની પર બળાત્કાર કેસમાં કડક ચુકાદો, ૨૦૦૮ના બળાત્કારના કેસમાં કડક ચુકાદો, સિનેમા હૉલમાં રાષ્ટ્રગીત વગાડવાનો ચુકાદો બોલે છે. આના કારણે એક દલીલ એવી પણ થાય છે કે કૉંગ્રેસ અને સાથી પક્ષોની મતબૅંક પર અસર પડતી હોવાથી તેઓ આટલી હદે ઉકળી ઉઠ્યા છે.
આ કપિલ સિબલે ન્યાયમૂર્તિ રામાસ્વામીની સામે ભ્રષ્ટાચારના આક્ષેપો માટે મહાભિયોગ વખતે તેમનો જોરદાર બચાવ કર્યો હતો. ન્યાયમૂર્તિ સૌમિત્ર સેનના મહાભિયોગ વખતે તેઓ ૨૦૧૦માં એમ કહેતા હતા કે રાજકારણીઓએ ન્યાયાધીશોના મહાભિયોગમાં પડવું જ ન જોઈએ!
ન્યાયમૂર્તિ લોયાના મૃત્યુ કેસમાં ઈચ્છિત ચુકાદો ન આવે કે ૨૦૦૨ના નરોડા પાટિયા કેસમાં ઈચ્છિત ચુકાદો ન આવે એટલે ન્યાયતંત્રના કાળા દિવસો આવી ગયા તેવી બૂમરાણ મચાવવી કેટલી હદે વાજબી? અને એમ જોવા જાવ તો ખરેખર ન્યાયતંત્ર, સંસદ કે સરકારી સંસ્થાઓની સ્વાયત્તતા સૌથી વધુ ક્યારે ખતરામાં હતી? અને કોના થકી?
પ્રથમ વડા પ્રધાન નહેરુ ઘણી વાર ફરિયાદ કરતા કે ન્યાયાધીશો તેમના ‘આઇવરી ટાવર’માં રહે છે અને તેથી તેઓ બહુ રૂઢિચુસ્ત છે. ૨૭ ફેબ્રુઆરી ૧૯૬૭ના રોજ પહેલી વાર સરકાર અને ન્યાયતંત્ર વચ્ચે સંઘર્ષ થયો. ગોલકનાથ કેસ તરીકે જાણીતા કેસમાં મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ કે. સુબ્બા રાવે છ વિરુદ્ધ પાંચની બહુમતીથી સરકારને મૂળભૂત અધિકારોમાં ચેડા કરતા અટકાવી દીધી હતી.
૧૯૬૯માં અજિતનાથ રે (એ.એન.રે)ને ઈન્દિરા ગાંધી સરકારે ત્રણ સિનિયર જજોને બાકાત રાખીને તેમનાથી જુનિયર હોવા છતાં મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ બનાવ્યા હતા. એ. એન. રે વિશે એવું કહેવાય છે કે તેઓ ઈન્દિરા ગાંધી કે તેમના સલાહકારોને ટેલિફૉન કરી કરીને નાનાનાના કેસોમાં પણ તેમનો અભિપ્રાય માગી તે મુજબ ચાલતા.
જે ન્યાયમૂર્તિઓ એ. એન. રે કરતાં સિનિયર હતા તેમાં એક હતા ન્યાયમૂર્તિ જયંતિ મણિલાલ શેલત. તેમની નિવૃત્તિને આડે એક મહિનો જ બાકી હતો તેથી કદાચ એમ બહાનું કાઢી શકાય કે તેમની નિમણૂક એક મહિના માટે જ શા માટે કરવી? પરંતુ ન્યાયમૂર્તિ કાવદૂર સદાનંદ હેગડેની નિવૃત્તિમાં હજુ બે વર્ષ બાકી હતાં. ઈન્દિરાની ચૂંટણીને પડકારતી એક અરજી તેમની કૉર્ટમાં અનિર્ણિત હતી. તેમને જણાયું હતું કે ઈન્દિરા ગાંધીએ જે સોગંદનામું કર્યું છે તે ખોટું છે. આથી તેમણે તો ઉલટું ઈન્દિરાને મદદ કરવા પ્રયાસ કર્યો, પરંતુ ઈન્દિરાના ચમચાઓને લાગ્યું કે તેઓ ઈન્દિરાની વિરુદ્ધ છે. આથી તેમને મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ ન બનાવાયા. અમરનાથ ગ્રોવરે પોતાની સિનિયૉરિટી છતાં એ. એન. રેને મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ બનાવાયા તેના વિરોધમાં રાજીનામું આપી દીધું હતું!
જે ન્યાયાધીશોને પાછળ રાખીને એ. એન. રે મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ બન્યા હતા, તેમણે કહ્યું હતું કે સંસદ બંધારણના મૂળભૂત માળખામાં ફેરફાર ન કરી શકે. એ. એન. રે આ ન્યાયાધીશો સાથે અસંમત અને સરકાર સાથે સંમત હતા. આ ચુકાદાના કારણે ઈન્દિરા ગાંધીને બંધારણમાં ફેરફાર (ખરેખર તો ચેડા) કરવાની છૂટ મળી ગઈ. આ ફેરફાર ૪૨મો સુધારો ગણાય છે જેમાં આમુખથી માંડીને ઘણી કલમોમાં ફેરફાર કરી નખાયા. ચૂંટણીના વિવાદો કૉર્ટના અધિકારક્ષેત્રથી બહાર રખાયા. રાજ્ય સરકારો સામે કેન્દ્ર સરકારની સત્તા વધી ગઈ. ન્યાયતંત્ર સામે સંસદની સત્તા વધી ગઈ. બંધારણના આમુખમાં સેક્યુલર અને સૉશિયલિસ્ટ શબ્દો ઉમેરાયા. તેમ છતાં ઈન્દિરા ગાંધી પછીની કોઈ પણ સરકારે આ ફેરફારો પાછા ખેંચ્યા નથી.
કટોકટી કાળમાં વિરોધીઓને ઈન્દિરા ગાંધીના આદેશથી પોલીસ પકડી પકડીને જેલમાં પૂરી દેતી હતી. તેથી પોતાના લોકોની ભાળ મેળવવા માટે થયેલા હેબિયસ કૉર્પસ કેસમાં સરકાર વિરુદ્ધ વલણ લેનાર હંસરાજ (એચ. આર.) ખન્ના સૌથી સિનિયર હોવા છતાં ઈન્દિરા ગાંધી સરકારે તેમને મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ બનાવ્યા નહોતા.
કૉંગ્રેસે ઈન્દિરા ગાંધીના કટોકટી કાળમાં રાજ્યો કરતાં વધુ સત્તા કેન્દ્ર સરકારને આપી દીધી લોકતંત્રને નબળું પાડ્યું. તેણે રાષ્ટ્રપતિ શાસન લાદ્યાં, રાજ્યપાલોની મદદથી સરકારો ઉથલાવી, પક્ષપલ્ટાને પ્રોત્સાહન આપી લોકતંત્રને નબળું પાડવા કોશિશ કરી તેટલી કોઈ પક્ષે કરી નથી. ગુજરાતમાં માત્ર વિધાનસભામાં કૉંગ્રસના સભ્યોએ તોફાન કર્યું તેના પર રાજ્યપાલ કૃષ્ણપાલ સિંહે રાજ્યમાં કાયદા અને વ્યવસ્થાની પરિસ્થિતિ નબળી પડી ગઈ હોવાનો રિપૉર્ટ કર્યો હતો અને વિધાનસભાને સુષુપ્ત અવસ્થામાં મૂકાવી દીધી હતી! કૉંગ્રેસ પ્રમુખ સીતારામ કેસરી સાથે વાત કરી આ જ રાજ્યપાલે ૧૯૯૭માં શંકરસિંહ વાઘેલાને બહુમતી પૂરવાર કરવા સાત દિવસનો સારો એવો સમયગાળો સામેથી આપ્યો હતો જેથી તેમને ધારાસભ્યોની ખરીદી-વેચાણ માટે સમય મળી રહે!
૧૯૮૯ની ચૂંટણીમાં હારી ગયા પછી લોકસભાના વિસર્જનની પ્રક્રિયામાં રાજીવ ગાંધી વિલંબ કરી રહ્યા હતા. તે વખતે એવી અફવા પ્રસરી કે અજિતસિંહ હરિયાણા અને પશ્ચિમ ઉત્તર પ્રદેશથી ખેડૂતોનો મોરચો કાઢી દિલ્લી આવી રહ્યા છે જેથી રાજીવ પર લોકસભાના વિસર્જન માટે દબાણ કરી શકાય. તે વખતે દિલ્લીના ઉપરાજ્યપાલ રોમેશ ભંડારીએ સેના બોલાવી હતી! જોકે તેઓ તેમના પ્રયાસમાં નિષ્ફળ રહ્યા હતા. આ વાત ભંડારીએ તેમની આત્મકથામાં નોંધી છે.
સંવૈધાનિક સંસ્થાઓની સ્વાયત્તતા પર પણ સૌથી વધુ તરાપ કૉંગ્રેસે જ મારી હતી. આકાશવાણી અને દૂરદર્શન માત્ર નહેરુ, ઈન્દિરા અને રાજીવ દર્શન બનીને રહી ગયાં. મોરારજી દેસાઈની જનસંઘ અને અન્ય વિપક્ષો સાથેની સરકાર વખતે સંચાર માધ્યમોની સ્વાયત્તતા માટે એક સમિતિ જ્યૉર્જ વર્ગીઝના નેતૃત્વમાં બનાવાઈ હતી. ‘જનસત્તા’ હિન્દીના પૂર્વ તંત્રી સ્વ. પ્રભાષ જોશીએ પોતાના ‘જબ તોપ મુકાબિલ હો’ પુસ્તકમાં લખ્યું છે કે “આ સમિતિએ અધ્યયન કર્યું, સૂચનો પણ કર્યાં, પરંતુ દૂરદર્શન અને આકાશવાણી જેવાં માધ્યમ સ્વાયત્ત અને સ્વતંત્ર થઈ જાય તેવું કૉંગ્રેસ ક્યારેય ઈચ્છતી નહોતી. અઢી વર્ષમાં જનતા સરકારનું પતન થઈ ગયું અને ઈન્દિરા ગાંધી સત્તામાં પાછાં ફર્યાં. તેમની હત્યા પછી પાંચ વર્ષ સુધી (રાજીવ ગાંધીના નેતૃત્વમાં) કૉંગ્રેસની સરકાર રહી. દૂરદર્શન પર સતત અને વારંવાર ઈન્દિરા ગાંધીનું શબ દેખાડી દેખાડીને અને તેમની શહીદીને તેમના દીકરા રાજીવ ગાંધી માટે સહાનુભૂતિ તેમજ મતોમાં પરિવર્તિત કરવામાં દૂરદર્શન અને આકાશવાણીની મોટી ભૂમિકા રહી.
૧૯૯૦માં જ્યારે વી. પી. સિંહના જનતા દળની સરકાર બની ત્યારે પ્રસાર ભારતીનો ખરડો પસાર થયો. પરંતુ તેના પર રાષ્ટ્રપતિના હસ્તાક્ષર થાય અને સરકારી અધિસૂચનાથી તે અમલમાં આવે તે પહેલાં તે સરકાર પણ જતી રહી. કેટલાક સમય સુધી ચંદ્રશેખરની કૉંગ્રેસના ટેકા સાથેની સરકાર રહી. તે પછી નરસિંહરાવની કૉંગ્રેસ સરકારે પણ આ ખરડાને કાયદો બનાવવાની કોશિશ ન કરી. દેવેગોવડા અને ગુજરાલ સરકારમાં માહિતી-પ્રસારણ પ્રધાન જયપાલ રેડ્ડી અને ગુજરાલે પોતે પ્રસાર ભારતીને પુનર્જીવિત કરવામાં રૂચિ લીધી. ત્યારે પણ રાજ્યસભામાં કૉંગ્રેસની બહુમતી હતી અને તે સ્વાયત્તતા વિરુદ્ધ હતી. આથી નવો ખરડો સંસદમાં પસાર થઈ શકે તેમ નહોતો. આથી ગુજરાલ સરકારે જૂના ખરડામાં કેટલાક સુધારા કર્યા અને વટહુકમ બહાર પડ્યો. આ રીતે પ્રસાર ભારતી બૉર્ડની રચના થઈ.
પ્રભાષ જોશી લખે છે કે આ બૉર્ડમાં ગુજરાલના મિત્રો અને વામપંથીઓની બોલબાલા હતી. આમ છતાં પહેલી વાર ચૂંટણીમાં દૂરદર્શન અને આકાશવાણીએ પ્રમાણમાં સ્વાયત્તતા દાખવી અને સ્વતંત્ર રીતે કામ કર્યું.
૨૦૦૬માં યુપીએ સરકાર વખતે વિદેશ સચિવની નિમણૂક વખતે મનમોહનસિંહના માનીતા શિવશંકર મેનનની પસંદગી ૧૨ વરિષ્ઠ અધિકારીઓને અવગણીને કરાઈ હતી. કે. કે. પૉલ પછી કિરણ બેદી દિલ્લી પોલીસ કમિશનર બને તેમ હતાં, પરંતુ કિરણ બેદીને બ્યુરો ઑફ પોલીસ રિસર્ચ એન્ડ ડેવલપમેન્ટ ઑર્ગેનાઇઝેશનનાં વડાં તરીકે સાઇડલાઇન કરી દેવાયાં. તેમના બદલે તેમનાથી બે બૅચ જુનિયર વાય. એસ. દડવાલની પસંદગી કરાઈ હતી. ૨૦૧૩માં ઇન્ટેલિજન્સ બ્યુરોના વડા તરીકે યશોવર્ધન આઝાદથી એક બૅચ જુનિયર એવા સૈયદ આસીફ ઇબ્રાહિમની પસંદગી કરાઈ હતી.
વર્ષ ૨૦૧૩માં કૉલસા કૌભાંડની સુનાવણી સુપ્રીમ કૉર્ટમાં ચાલી રહી હતી. અને તે વખતે કેન્દ્રમાં કૉંગ્રેસની સરકાર ચાલી રહી હતી. સુપ્રીમના ન્યાયમૂર્તિ આર. એમ. લોઢાએ તે વખતે સીબીઆઈને પાંજરામાં પૂરાયેલો પોપટ અને ‘માસ્ટર્સ વૉઇસ’ કહી હતી. સીબીઆઈની તપાસ સરકારની સૂચના મુજબ થતી હોવાના આક્ષેપો ઘણા સમયથી વિપક્ષો કહી રહ્યા હતા, તેને આ અનુમોદન હતું. ૧૯ માર્ચ ૨૦૧૩ના રોજ ડીએમકેએ કેન્દ્રમાં કૉગ્રેસના ગઠબંધનવાળી સરકારને ટેકો પાછો ખેંચ્યો અને તેના બે દિવસમાં જ ડીએમકેના વડા કરુણાનીધિના વડા એમ. કે. સ્ટાલિનના ઘરે સીબીઆઈએ દરોડા પાડ્યા હતા!
ભારતના વડા પ્રધાન મનમોહનસિંહ અમેરિકા હતા ત્યારે સરકારમાં કોઈ જવાબદારી પણ ન ધરાવતા રાહુલ ગાંધીએ સરકારે લાવેલો એક ખરડો પત્રકાર પરિષદમાં ફાડીને ફેંકી દીધો હતો.તે ગેરબંધારણીય પગલું હતુ઼ જ પણ સાથે પોતાના પક્ષના જ વડા પ્રધાનની કૉંગ્રેસને અને દેશને પોતાની જાગીર માનતા ગાંધી પરિવારને મન કેટલી કિંમત છે તે સાબિત થયું હતું.
હવે મા-દીકરા સોનિયા અને રાહુલ ગાંધી સંવિધાન બચાવો કે લોકતંત્ર બચાવો રેલી યોજે ત્યારે કેટલું હાસ્યાસ્પદ લાગે!

abhiyaan, national, politics

મહાભિયોગની દરખાસ્ત: ન્યાયતંત્ર સામે અવિશ્વાસ જગાવવાની ચાલ?

(અભિયાન,તા. ૦૫/૦૫/૧૮નો અંક)
પહેલી વાર આ દેશના કોઈ મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ સામે મહાભિયોગની દરખાસ્ત રજૂ કરવાનું રાજકીય પક્ષોએ વિચાર્યું હશે. વિપક્ષોની પાસે તેમનાં કારણો છે. વિપક્ષોનું કહેવું છે કે તેમની વર્તણૂક ભારતના મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિના પદને શોભાવતી વ્યક્તિ જેવી નથી. કૉંગ્રેસના વરિષ્ઠ નેતા ગુલામનબી આઝાદે આ દરખાસ્ત પાછળ વિપક્ષોનો હેતુ સમજાવતા કહેલું કે તેમની પાસે આ દરખાસ્ત માટેનાં પાંચ કારણો છે.
૧. ઓડિશામાં પ્રસાદ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ મેડિકલ સાયન્સ એ ૪૬ સંસ્થાઓ પૈકીની એક હતી જેને કેન્દ્ર સરકારે બે શૈક્ષણિક વર્ષ માટે મેડિકલ અભ્યાસક્રમમાં વિદ્યાર્થીઓને પ્રવેશ આપવા માટે પ્રતિબંધિત જાહેર કરી હતી. તેનું કારણ મેડિકલ કાઉન્સિલ ઑફ ઇન્ડિયાનો રિપૉર્ટ હતો. આ અહેવાલ મુજબ, તેમની ઉતરતી કક્ષાની આંતરમાળખાકીય સુવિધાઓ હતી અને નક્કી થયેલાં ધારાધોરણો પૂરાં ન કરવા તે હતું. આ કેસમાં ઑડિશા ઉચ્ચ ન્યાયાલયના નિવૃત્ત ન્યાયાધીશ આઈ. એમ. કુદુસ્સી, વચેટિયા વિશ્વનાથ અગરવાલ, અને પ્રસાદ એજ્યુકેશન ટ્રસ્ટના બી. પી. યાદવ વચ્ચેની કથિત વાતચીતની બહાર આવેલી ટેપ મુજબ, વરિષ્ઠ ન્યાયાધીશોને લાંચ આપવાનો કૉલેજના અધિકારીઓનો ઈરાદો હતો. કૉંગ્રેસનો આક્ષેપ છે કે પહેલી નજરે એવું લાગે છે કે મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ દીપક મિશ્ર આ કેસમાં કદાચ સંડોવાયેલા હોઈ શકે.
૨. પ્રસાદ એજ્યુકેશનલ ટ્રસ્ટના કેસના દરેક કેસમાં મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિની અધ્યક્ષતાવાળી બૅન્ચે ચુકાદા આપ્યા છે. તેથી તેઓ પણ તપાસના પરીઘમાં આવી શકે તેવી બાબતમાં તપાસ માગતી રિટ પિટિશન પર પણ મિશ્રએ વહીવટી અને ન્યાયિક બંને રીતે કામ કર્યું છે. આ રીતે તેમણે ન્યાયાધીશોની આચારસંહિતાનું ઉલ્લંઘન કર્યું છે.
૩. મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિએ ૬ નવેમ્બર ૨૦૧૭ની તારીખનો વહીવટી આદેશની તારીખ અગાઉની નાખી હતી જે ગંભીર છેતરપિંડી અને બનાવટનું કૃત્ય બને છે.
૪. દીપક મિશ્રએ તેઓ જ્યારે વકીલ હતા ત્યારે જમીન મેળવી હતી. તે માટે તેમણે જે સોગંદનામું કર્યું તે ખોટું હોવાનું સાબિત થયું હતું. એડીએમે ૧૯૮૫માં આ જમીન ફાળવણીને રદ્દ કરી હતી. તેમણે જ્યારે સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયમાં પ્રમૉશન મેળવ્યું તે પછી ૨૦૧૨માં કથિત જમીન પાછી આપી દીધી હતી.
૫. મિશ્રએ રાજકીય રીતે સંવેદનશીલ કેસોમાં પૂર્વ નિર્ધારિત પરિણામ મેળવવા માટે ચોક્કસ વકીલોના કેસો પસંદગીના ન્યાયાધીશોને આપવા માટે પોતાની માસ્ટર રૉસ્ટર તરીકેની વહીવટી સત્તાનો દુરુપયોગ કર્યો છે.
આ મહાભિયોગની નૉટિસ આપનાર પક્ષોમાં કૉંગ્રેસ ઉપરાંત સમાજવાદી પક્ષ (સપ), બહુજન સમાજ પક્ષ (બસપ), રાષ્ટ્રવાદી કૉંગ્રેસ પક્ષ (એનસીપી), સીપીએમ, સીપીઆઈ અને મુસ્લિમ લીગનો સમાવેશ થાય છે. તૃણમૂલ, શિવસેના, ડીએમકે, બીજદ, અન્નાદ્રમુક, સહિતના ભાજપના કટ્ટર વિરોધી પક્ષો પણ આ દરખાસ્તમાં જોડાયા નથી તે પણ નોંધપાત્ર છે.
આ મહાભિયોગની દરખાસ્તને તો ઉપરાષ્ટ્રપતિ અને રાજ્યસભાના અધ્યક્ષ વેંકૈયા નાયડુએ ફગાવી દીધી એટલે હવે વિપક્ષો માટે ન્યાયાલયમાં જવાનો માર્ગ રહ્યો છે. આ દરખાસ્ત માટે જે પક્ષો આગળ આવ્યા છે તેમાં સ્પષ્ટ છે કે બધા કૉંગ્રેસના બગલબચ્ચાં જેવા પક્ષો છે અને મૂળ તો ડાબેરી તેમજ મુસ્લિમ લીગ જેવા કટ્ટરવાદી પક્ષ છે.
હવે પ્રશ્ન એ ઉપસ્થિત થાય છે કે કૉંગ્રેસ અને તેના બગલબચ્ચાં જેવા સાથી વિપક્ષો શા માટે દીપક મિશ્ર સામે આટલા ઉકળી ઊઠ્યા છે? મિશ્ર તો બે ઑક્ટોબર ૨૦૧૮ના રોજ નિવૃત્ત થવાના છે. તો પછી આટલી ઉતાવળ શા માટે કે તેઓ તેમના પદ પરથી હટી જાય?
આને કૉંગ્રેસ અને ડાબેરીઓની મિલી ભગત તરીકે જોવાય છે. આ ન્યાયતંત્રમાં અવિશ્વાસ પેદા કરવાની ચાલ છે. સંસદ પર અવિશ્વાસ, સેના પર અવિશ્વાસ, પોલીસ પર અવિશ્વાસ અને હવે ન્યાયતંત્રમાં અવિશ્વાસ. અત્યાર સુધી ન્યાયતંત્રના ચુકાદાઓ ગમે કે ન ગમે, બધાએ સ્વીકાર્યા જ છે. પરંતુ તાજેતરમાં એક નવી ચાલ જોવા મળી છે.
ન્યાયાધીશ બ્રિજગોપાલ હરિકિશન લોયાના મૃત્યુના કેસમાં સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયે જાહેર હિતની અરજી ફગાવી દીધી તે પછી જાણીતા વકીલ પ્રશાંત ભૂષણે આ ચુકાદાના દિવસને કાળો દિવસ ગણાવ્યો! આ એ જ પ્રશાંત ભૂષણ છે જે કાશ્મીરમાં લોકમત લેવાની વાત કરે છે, જે એક ત્રાસવાદી યાકૂબ મેમણ જેની સામે પદ્ધતિસર કેસ ચાલ્યો, સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયમાં ચુકાદો આવ્યો, તે પછી તેના પર રાષ્ટ્રપતિએ મંજૂરીની મહોર મારી તો પણ અડધી રાત્રે સર્વોચ્ચ ન્યાયાલય ખોલાવી તેની ફાંસી અટકાવવા માટે પ્રયાસો કર્યા. ૧૦ એપ્રિલ ૨૦૧૬ના રોજ આ પ્રશાંત ભૂષણે ભોપાલમાં આયોજિત એક કાર્યક્રમમાં દેશભરના ન્યાયાધીશોને મૂર્ખ અને ભ્રષ્ટ ગણાવ્યા હતા! આ પ્રશાંત ભૂષણે નક્સલી વિસ્તારોમાં સેનાની હાજરી અંગે પણ જનમત લેવાની વાત કરી હતી. આ માટે પ્રશાંત ભૂષણને તેમની ઑફિસમાં જ ત્રણ જણાએ તમાચા માર્યા હતા, તો પણ તેઓ સુધરવાનું નામ લેતા નથી.
ગુજરાત ઉચ્ચ ન્યાયાલયે ૨૦૦૨ના નરોડા પાટિયા હત્યાકાંડમાં પૂર્વ પ્રધાન માયાબહેન કોડનાનીને નિર્દોષ જાહેર કર્યા તેની પણ કૉંગ્રેસે ટીકા કરી હતી. દરેક ચુકાદામાં ઉપરના ન્યાયાલયમાં જવાની છૂટ હોય જ છે. અરે! સર્વોચ્ચમાં ચુકાદો આવી જાય તો પણ તેની રિવ્યૂ પિટિશન, લાર્જર બૅંચ દ્વારા ચુકાદા માટે અરજી વગેરે કરી શકાતું હોય છે. પરંતુ ચુકાદાની આ હદ સુધીની ટીકા આ પહેલાં ક્યારેય થયાનું યાદ નથી આવતું.
અત્યારના મહાભિયોગના મુદ્દા પર પાછા ફરીએ. દરખાસ્તમાં ઉઠાવેલા મુદ્દા અંગે સુપ્રીમે પોતે ગત નવેમ્બર ૨૦૧૭માં ઠરાવ્યું હતું કે બૅન્ચોને કેસ સોંપવાના મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિના વહીવટી કાર્યમાં કોઈ હિતનો ટકરાવ નથી થતો. વળી, દીપક મિશ્રએ છેલ્લાં કેટલાંક વર્ષોમાં જે ચુકાદા આપ્યા છે તેને ટાંકીને એમ કહેવાય છે કે વિપક્ષોનો તેમનો વિરોધ પોતાની મત બૅંકને સાચવવા માટે છે. મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિએ સિનેમા હૉલમાં રાષ્ટ્રગીત વગાડવાનું ફરજિયાત બનાવતો ચુકાદો આપેલો, યાકૂબ મેમણને ફાંસીની સજાવાળો ચુકાદો પણ તેમણે જ આપેલો, દિલ્લીની પેરા મેડિકલ વિદ્યાર્થિની પર સામૂહિક બળાત્કારના ૨૦૧૨ના કેસનો કડક ચુકાદો પણ તેમણે જ આપેલો, ૨૦૦૮માં એક નાની બાળકીને ચૉકલેટ આપીને તેના પર બળાત્કાર કરનારને ફાંસીની સજા પણ તેમણે જ સંભળાવેલી.
હવે રામમંદિર કેસની સુનાવણી રોજબરોજ કરવાનું કૉર્ટે નક્કી કર્યું છે. પરંતુ કૉંગ્રેસના નેતા અને વકીલ કપિલ સિબલે આ કેસની સુનાવણી ૧૫ જુલાઈ ૨૦૧૯ સુધી મોકૂફ રાખવાની અપીલ કરી હતી. આ કેસની સુનાવણી દીપક મિશ્રની અધ્યક્ષતામાં થઈ રહી છે. કૉંગ્રેસને ડર હોઈ શકે કે રામમંદિર અંગે જો હિન્દુઓની તરફેણમાં ચુકાદો આવી જાય તો ભાજપને ૨૦૧૯ની ચૂંટણીમાં ફાયદો થઈ શકે. આ ઉપરાંત ચિદમ્બરમ્ ના દીકરા કાર્તિ ચિદમ્બરમ્ નો કેસ, અમિત શાહના પુત્ર જય શાહનો માનહાનિનો કેસ કપિલ સિબલ લડે છે અને આ કેસો પણ મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિની કૉર્ટમાં ચાલે છે. કપિલ સિબલે તો એવી ઘોષણા પણ કરી દીધી છે કે તેઓ ૨૩ એપ્રિલથી મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિની કૉર્ટમાં પોતાના અસીલો વતી રજૂઆત કરવા નહીં જાય. આમ તેમણે મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિનો બહિષ્કાર કરી દીધો છે! આ પણ એક અભૂતપૂર્વ ઘટના છે. આનો અર્થ શું એવો કરવો કે કપિલ સિબલને ભીતિ છે કે અયોધ્યા સહિત ઉપરોક્ત ત્રણેય કેસોમાં તેમનો પક્ષ નબળો છે અને આથી ચુકાદા તેમની વિરુદ્ધમાં જ આવશે? આવું અત્યાર સુધી કોઈ વકીલે કર્યું નહીં હોય.
હકીકતે જેવી રીતે દિલ્લી અને બિહારની ચૂંટણી પહેલાં અસહિષ્ણુતાના નામે એવૉર્ડ વાપસીનું નાટક ચાલ્યું હતું અને સાહિત્યકારોથી માંડીને ફિલ્મ કલાકારો સુધીના લોકોએ અસહિષ્ણુતાનો રાગ આલાપી ચૂંટણી પ્રભાવિત કરવા સફળ પ્રયાસ કર્યો હતો તેમ છેલ્લા કેટલાક સમયથી ન્યાયતંત્ર સામે આ અભિયાન હાથ ધરવામાં આવ્યું છે જેની સ્ક્રિપ્ટ સામ્યવાદીઓએ લખી હોય તેમ જણાય છે. મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ સામે ચાર ન્યાયમૂર્તિઓ જે. ચેલમેશ્વર, રંજન ગોગોઈ, મદન બી. લોકુર અને કુરિયન જૉસેફે રીતસર જાહેરમાં પત્રકાર પરિષદ કરી બળવો પોકાર્યો હતો. આમાં સામ્યવાદી નેતા ડી. રાજાની ન્યાયમૂરતિ જે. ચેલમેશ્વર સાથેની મુલાકાતથી પડદા પાછળ સામ્યવાદીઓની સંડોવણીની શંકા દૃઢ બની હતી. આ બધા હોબાળા પછી જ વિપક્ષોની આ મહાભિયોગની દરખાસ્ત આવી છે તે પણ નોંધપાત્ર છે.
એ પણ નોંધપાત્ર છે કે અગાઉ ન્યાયમૂર્તિ રામાસ્વામી સામે ભ્રષ્ટાચારના આક્ષેપો પર ૧૯૯૩માં મહાભિયોગની દરખાસ્ત આવેલી ત્યારે આ કપિલ સિબલ તેમના બચાવમાં શિરમોર હતા. તે પછી ૨૦૧૧માં કોલકાતા હાઇ કૉર્ટના ન્યાયાધીશ સૌમિત્ર સેન સામે નાણાકીય ગોટાળા અને હકીકતોના ખોટા અર્થઘટન સામે મહાભિયોગની દરખાસ્ત આવેલી ત્યારે પણ કૉંગ્રેસ સરકારમાં હતી. આ દરખાસ્ત રાજ્યસભામાં પસાર થઈ જતાં સૌમિત્ર સેને રાજીનામું આપી દીધેલું. ૨૦૧૧માં સિક્કિમ હાઇ કૉર્ટના મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ પી. ડી. દિનાકરન સામે જમીન પચાવી પાડવા, ભ્રષ્ટાચાર અને ન્યાયમૂર્તિ તરીકે પદનો દુરુપયોગ કરવાના આરોપસર તપાસ પંચને પ્રથમદર્શી પુરાવા જણાતાં મહાભિયોગની નૉટિસ અપાઈ હતી, પરંતુ તેમણે તેની કાર્યવાહી હાથ ધરાય તે પહેલાં જ રાજીનામું આપી દીધું હતું.
રાજકારણીઓને પોતાનાં વિધાનો યાદ નથી રહેતા પરંતુ ડિજિટલ યુગમાં બધું ઑન રેકૉર્ડ હોય છે. ૨૦૧૮માં મહાભિયોગની દરખાસ્તની મજબૂત તરફેણ અને મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિની કૉર્ટના બહિષ્કાર સુધીની હદે જનાર કપિલ સિબલે સૌમિત્ર સેન સામે મહાભિયોગની દરખાસ્ત વખતે વર્ષ ૨૦૧૦માં એનડીટીવીને કહ્યું હતું, “રાજકારણીઓ ન્યાયાધીશોનું ભવિષ્ય નક્કી કરવા માંડે તો તે રાષ્ટ્રની મોટી કુસેવા ગણાશે.” તેમણે આ પ્રક્રિયાને ગેરબંધારણીય પણ ગણાવી હતી.
કયા કપિલ સિબલ સાચા? ૨૦૧૮ના કે ૨૦૧૦ના?

બૉક્સ-૧
ન્યાયતંત્રના કાળા દિવસો તો ઈન્દિરા ગાંધી વખતે હતા!

ન્યાયતંત્રના અંધારા દિવસો તો ઈન્દિરા ગાંધી સરકાર વખતે હતા. કટોકટી કાળમાં વિરોધીઓને પકડી પકડીને જેલમાં પૂરી દેવાતા હતા. તેથી પોતાના લોકોની ભાળ મેળવવા માટે થયેલા હેબિયસ કૉર્પસ કેસમાં સરકાર વિરુદ્ધ વલણ લેનાર હંસરાજ (એચ. આર.) ખન્ના સૌથી સિનિયર હોવા છતાં ઈન્દિરા ગાંધી સરકારે તેમને મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ બનાવ્યા નહોતા. આનાથી ઉલટું, ૧૯૬૯માં અજિતનાથ રે (એ.એન.રે)ને ઈન્દિરા ગાંધી સરકારે ત્રણ સિનિયર જજોને બાકાત રાખીને તેમનાથી જુનિયર હોવા છતાં મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ બનાવ્યા હતા. તે વખતે બાર એસોસિએશનોએ અને કાનૂની ગ્રૂપોએ ભરપૂર વિરોધ કર્યો હતો.
તે વખતે પૂર્વ મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ મોહમ્મદ હિદાયાતુલ્લાહે કહ્યું હતું, “this was an attempt of not creating ‘forward looking judges’ but the ‘judges looking forward’ to the plumes of the office of Chief Justice”. જે ન્યાયાધીશોને પાછળ રાખીને એ. એન. રે મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ બન્યા હતા. તેમણે કહ્યું હતું કે સંસદ બંધારણના મૂળભૂત માળખામાં ફેરફાર ન કરી શકે. એ. એન. રે આ ન્યાયાધીશો સાથે અસંમત અને સરકાર સાથે સંમત હતા. આ ચુકાદાના કારણે ઈન્દિરા ગાંધીને બંધારણમાં ફેરફાર (ખરેખર તો ચેડા) કરવાની છૂટ મળી ગઈ. આ ફેરફાર ૪૨મો સુધારો ગણાય છે જેમાં આમુખથી માંડીને ઘણી કલમોમાં ફેરફાર કરી નખાયા. ચૂંટણીના વિવાદો કૉર્ટના અધિકારક્ષેત્રથી બહાર રખાયા. રાજ્ય સરકારો સામે કેન્દ્ર સરકારની સત્તા વધી ગઈ. ન્યાયતંત્ર સામે સંસદની સત્તા વધી ગઈ. બંધારણના આમુખમાં સેક્યુલર અને સૉશિયલિસ્ટ શબ્દો ઉમેરાયા. તેમ છતાં ઈન્દિરા ગાંધી પછીની કોઈ પણ સરકારે આ ફેરફારો પાછા ખેંચ્યા નથી.

બૉક્સ-૨
મહાભિયોગ સામે મનમોહનસિંહ સહિતના કૉંગ્રેસીઓમાં વિરોધ!

કૉંગ્રેસ માટે ખૂબ જ આંચકા જેવી બાબત એ રહી કે પૂર્વ વડા પ્રધાન ડૉ. મનમોહનસિંહ જેમને વિરોધીઓ પણ તેમની પ્રમાણિકતા માટે માનભેર જુએ છે તેઓ, કૉંગ્રેસના પ્રવક્તા અભિષેક મનુ સિંઘવી જે પોતે પણ સર્વોચ્ચમાં જાણીતા વકીલ છે, પૂર્વ નાણા પ્રધાન અને ગૃહ પ્રધાન પી. ચિદમ્બરમ્, પૂર્વ કાયદા પ્રધાન સલમાન ખુર્શીદ, પૂર્વ કાયદા પ્રધાન અશ્વિની કુમાર, પૂર્વ પેટ્રોલિયમ પ્રધાન વીરપ્પા મોઇલી અને પૂર્વ માહિતી તથા પ્રસારણ પ્રધાન મનીષ તિવારીએ આ દરખાસ્ત પર સહી કરવાની ના પાડી દીધી! મિડિયામાં આ સમાચારને ખાસ મહત્ત્વ ન મળ્યું પરંતુ કૉંગ્રેસ માટે આ બહુ મોટા સમાચાર છે કારણકે બીજા બધા તો ખરા જ પરંતુ મનમોહનને રિમૉટ કંટ્રૉલ્ડ પીએમ ગણાવાતા હતા. મનમોહનસિંહના મિડિયા સલાહકાર અને સત્તાવાર પ્રવક્તા રહી ચૂકેલા સંજય બારુએ લખેલા પુસ્તકમાં પણ આ વાત બહાર આવી હતી. હવે એ મનમોહન જેના પર સહી કરવાની ના પાડે તે દરખાસ્ત ફેંકી દેવા યોગ્ય હોય તો જ આવી વાત બની હશે ને?
જોકે પોતાનો ગાલ તમાચો મારી લાલ રાખવા માટે કૉંગ્રેસે એવી દલીલ કરી કે “અમે પોતે ઈરાદાપૂર્વક જ પૂર્વ વડા પ્રધાનને આમાં સંડોવ્યા નથી કારણકે તેઓ પૂર્વ વડા પ્રધાન છે.” અશ્વિનીકુમારે તો કહ્યું કે “મહાભિયોગ એ અંતિમ ઉપાય છે અને તે પણ મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ સામે આ દરખાસ્ત લાવવી એ અભૂતપૂર્વ પગલું છે અને તેને ટાળવું જોઈતું હતું.”
સલમાન ખુર્શીદને પણ આ આખી વાતથી અજાણ રાખવામાં આવ્યા હોય તેવું લાગે છે. તેમણે કહ્યું, “મહાભિયોગ ઘણી ગંભીર બાબત છે. કોઈ ચુકાદા સાથે અસંમત હો તો આ દરખાસ્ત લાવવી યોગ્ય નથી. આ બાબતે થયેલી ચર્ચામાં હું સામેલ નહોતો. તેથી આ દરખાસ્ત માટેનાં કારણો ન્યાયી હતાં કે નહીં તે હું નહીં કહી શકું.” આ ઉપરાંત ઓડિશા કૉંગ્રેસમાં પણ આ દરખાસ્તનો અંદરખાને વિરોધ છે કારણકે ઓડિશામાં ૨૦૧૯માં વિધાનસભાની ચૂંટણી આવશે અને દીપક મિશ્ર ઓડિશાના છે, તેથી નવીન પટનાયકનો બીજદ અને ભાજપ મિશ્રની તરફેણમાં છે. ઓડિશાની હાઇ કૉર્ટ અને અન્ય કૉર્ટોએ મિશ્રની તરફેણમાં કામકાજ બંધ રાખ્યું હતું.

hindu, international, sadhana

ચીન વૈદિક સામ્રાજ્યનો જ એક ભાગ હતું!

(સાધના સાપ્તાહિક તા.૫/૮/૧૭માં પ્રસિદ્ધ થયેલો લેખ)

વર્તમાનમાં ભૂતાનના ડોક લામ વિસ્તારમાં ચીને રસ્તો બનાવવાનું શરૂ કર્યું અને તેને ભારતની રાજકીય અને સૈન્ય સત્તાએ અગમચેતી વાપરીને ત્વરિત નિર્ણય કરીને અટકાવવાનું કામ કર્યું તેના કારણે ત્યાં ચીન અને ભારતની સેના સામસામે ઊભી છે અને યુદ્ધની પરિસ્થિતિ સર્જાઈ છે. આ સંજોગોમાં ભારત અને ચીન વચ્ચેના સંબંધો, તિબેટનો ત્રીજો ખૂણો સમજવાની જરૂર છે.

હકીકતે ચીન સાથે ભારતના સંબંધો મહાભારત કાળથી રહ્યા છે. આશ્ચર્ય લાગશે, પરંતુ મહાભારતમાં તેનો ઉલ્લેખ આવે છે. મહાભારતના વન પર્વના ઈન્દ્રલોકાભિગમન પર્વના શ્લોક ૨૧-૪૨માં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ પાંડવોને તેમના ઈન્દ્રપ્રસ્થની સમૃદ્ધિની યાદ અપાવતા કહે છે, “ઈન્દ્રપ્રસ્થમાં કુંતીકુમારો પાસે જે સમૃદ્ધિ હતી અને રાજસૂય યજ્ઞ સમયે મેં મારી આંખોથી જોઈ હતી, તે અન્ય નરેશો માટે દુર્લભ હતી. તે સમયે બધા ભૂમિપાલ પાંડવોનાં શસ્ત્રોના તેજથી ભયભીત હતા.” કયા કયા ભૂમિપાલો (રાજાઓની) વાત તેમાં આવે છે? “સિંહલ, બર્બર, મલેચ્છ, લંકાનિવાસી, પશ્ચિમના રાષ્ટ્ર, સાગરના નિકટવર્તી સેંકડો પ્રદેશ, દરદ, સમસ્ત કિરાત, યવન, શક, હુણ, ચીન, તુષાર, સૈન્ધવ, જાગુડ, રામઠ, મુંડ, સ્ત્રીરાજ, કેકય, માલવ અને કાશ્મીરદેશના નરેશ પણ રાજસૂય યજ્ઞમાં બોલાવાયા હતા અને મેં તે બધાને આપના યજ્ઞમાં રસોઈ પીરસતા જોયા હતા.” મનુસ્મૃતિમાં પણ ચીનનો યવન, શક વગેરેનો જાતિઓ તરીકે ઉલ્લેખ છે. એમ મનાય છે કે હિન્દુઓની જ એક સૂર્યવંશીય ક્ષત્રિય જાતિ ચીના તિબેટની પાર જઈને ચીનમાં વસી. (જોકે તેના માટે કોઈ નક્કર પુરાવા નથી મળતા). ચીનમાં તાંગ રાજવંશના શાસન (ઇ.સ. પૂર્વે ૬૧૮-૯૦૭)માં હિન્દુ પંચાંગનો ઉપયોગ પણ કરાતો હતો.

ચીન પરંપરામાં સુન વુકોંગ નામના વાનર દેવતાનું પૌરાણિક પાત્ર છે જે હનુમાનજી પરથી પ્રેરિત છે. તમિલનાડુની આય્યાવોલે અને મણિગ્રામમ નામની બે વેપારી મંડળીઓ મધ્ય યુગમાં દક્ષિણ ચીનમાં ગઈ ત્યારે પણ ત્યાં હિન્દુ ધર્મનો વધુ વિસ્તાર થયો હતો. આજે પણ ચીનમાં મંદિરોના રૂપમાં અવશેષો જોવા મળે છે. ‘વિશ્વનાં પગરખાં કારખાના’ તરીકે જાણીતા ચીનના જિનજિયાંગ નામના ઔદ્યોગિક નગરમાં ‘શીંગલી પેવેલિયન’ નામનું મંદિર આવેલું છે જેમાં લોકો એક દેવીની પૂજા કરે છે. ચાર હાથવાળી આ દેવી ગુઆન્યિનના રંગરૂપ હિન્દુ દેવી મહાકાળી જેવાં જ છે, જે તમિલનાડુ અને આંધ્રપ્રદેશના વિષ્ણુ અને શિવ મંદિરોમાં જોવા મળે છે. ચીનના સ્થાનિક ઇતિહાસકારો માને છે કે સોંગ (૯૬૦-૧૨૭૯ એ.ડી.) અને યુવાન (૧૨૭૯-૧૩૬૮ એ.ડી.) રાજવંશના સમયમાં દક્ષિણ ભારતના લોકો ક્વાનઝોઉ ગયા ત્યારે તેમની સાથે હિન્દુ ધર્મનો પણ પ્રચાર-પ્રસાર કર્યો હતો. ક્વાનઝોઉમાં કૈયુઆન મંદિરમાં નરસિંહ ભગવાનની મૂર્તિ આનો પુરાવો છે.

‘ધ સર્પન્ટ ધ ઇગલ ધ લાયન એન્ડ ધ ડિસ્ક’ પુસ્તકમાં બ્રેનોન પાર્કર લખે છે, “ફુજિયાન પ્રાંતના ક્વાનઝોઉના શિનમેન વિસ્તારમાં શિવ મંદિરના અવશેષો છે. ત્યાં હજુ પણ પાંચ મીટર ઊંચું શિવલિંગ છે. ૧૯૫૦ના દાયકાના અંત સુધી સંતાનવિહોણી માતાઓ સંતાન માગવા ત્યાં દર્શન કરવા જતી હતી. આ જ રીતે લો યાંગ જિલ્લાના સુઆન વુ (Hsuan wu)માં એક સ્તંભ છે જેના પર સંસ્કૃતમાં લખાણ છે…” પાર્કર તો ચીનનું નામ પણ સંસ્કૃતમાંથી આવ્યું હોવાનું લખે છે, “ફ્રેન્ચ આર્ટ હિસ્ટૉરિયન રેને ગ્રોઉસ્સેટ મુજબ, ચીન નામ સંસ્કૃતમાં પૂર્વના પ્રદેશો માટે વપરાતા પ્રાચીન નામ પરથી પડ્યું છે. ચીનમાં વપરાતો શબ્દ ‘શિહ’ સંસ્કૃતના ‘સિંહ’ પરથી આવ્યો છે… ઇટાલીયન લેખક ગેરોલામો એમિલિયો ગેરિનીએ કહ્યું હતું: ઇ.સ. પૂર્વે ત્રીજી અને ચોથી સદી દરમિયાન ઉત્તર ભારતના ક્ષત્રિયોના સાહસી વંશોએ બર્મા, સિયામ, લાઓસ, યુન્નાન, ટોન્કિન અને અગ્નિ ચીનમાં શાસન કર્યું હતું…’ચીન એન્ડ ઇન્ડિયા’ નામનો અભ્યાસ કહે છે કે “ચીન ભારતીય વૈદિક સામ્રાજ્યનો ભાગ હતું.” પ્રૉફેસર જી. ફિલિપ્સે ‘જર્નલ ઑફ ધ રોયલ એશિયાટિક સોસાયટી’ની ૧૯૬૫ની આવૃત્તિમાં પાના નં. ૫૮૫ પર આ સમજાવ્યું છે…ભારતના હિન્દુ વેપારીઓએ ચીનમાં લંગ-ગા નામથી કૉલોની વસાવી હતી જે નામ ‘લંકા’ પરથી પડ્યું હતું…

ચીનના પોતાના પ્રૉફેસર સ્વ. હુઆંગ શિનચુઆન જે બૈજિંગ યુનિવર્સિટીમાં ઑરિએન્ટલ ફિલૉસૉફી ડિપાર્ટમેન્ટમાં હતા તેમણે પણ કહ્યું હતું કે પ્રાચીન ચીનમાં અનેક વિષ્ણુ અને શિવ મંદિરો હતાં…એક ઇન્ટરવ્યૂમાં પ્રૉફેસરે મને ચીનના વૈદિક ભૂતકાળ વિશે અનેક પુરાવાઓ હોવાનું કહેલું. એટલું જ નહીં, પરંતુ એ પ્રૉફેસરે પોતાને ‘ધ લાસ્ટ ચાઇનીઝ હિન્દુ’ ગણાવેલા.

આ પુરાવાઓ ચીન હિન્દુ પ્રભુત્વવાળા બૃહદ ભારતનો એક ભાગ હોવાનું તો સાબિત કરે જ છે, તદુપરાંત, પશ્ચિમી અને સામ્યવાદી બુદ્ધિજીવીઓ, ઇતિહાસકારો દ્વારા ભારતમાં ઉત્તર-દક્ષિણ, આર્ય-દ્રવિડના ભેદ પાડીને ફૂટ પડાવવા કરાતા પ્રયાસની પણ પોલ ખોલી નાખે છે કારણકે ચીનમાં હિન્દુ ધર્મનો પ્રસાર કરવામાં તમિલ વેપારીઓની ભૂમિકા હતી.

ચીનમાં ઇ.સ. પૂર્વે ૫૦૦૦-૩૦૦૦માં યાંગશાઓ સંસ્કૃતિ હતી જે માતૃવંશીય હતી. હિન્દુ ધર્મમાં જ સ્ત્રીઓને વૈદિક કાળથી ઘણી બધી સ્વતંત્રતા હોવાનું પૂરવાર થઈ ચૂક્યું છે જેનાં ગાર્ગી, મૈત્રેયી, લોપામુદ્રા, કૈકેયી સહિત અનેક ઉદાહરણો છે. ચીનના જાણીતા તાંગ સામ્રાજ્યના શાસક શુયાંગજોંગ (Xuanzong)એ ઇ.સ. ૭૨૬માં આવેલા ભયંકર પૂરમાંથી રાજ્યને બચાવવા માટે ભારતીય બૌદ્ધ ભિક્ષુ વજ્રબોધિ (જે દક્ષિણ ભારતના બ્રાહ્મણ કુટુંબમાં જન્મ્યા હતા)ને બોલાવ્યા હતા. તેમણે પોતાની અગાધ શક્તિથી આ કામ સુપેરે પાર પાડ્યું હતું.

જોકે સામ્યવાદીઓએ ચીન પર કબજો કર્યો પછી હિન્દુ ધર્મ અને બીજા બધા પંથોને દબાવવાની કોશિશ કરી હતી અને તેમની સામે કાર્યવાહી કરવામાં આવતી હતી. તે સમય દરમિયાન ઘણા સાંપ્રદાયિક (રિલિજિયસ) ઇમારતો અને સેવાઓને બંધ કરી દેવામાં આવી અને તેના સ્થાને તેનો ઉપયોગ ભૌતિક હેતુઓ માટે થવા લાગ્યો હતો.

બીજી તરફ, સનાતન અથવા હિન્દુ ધર્મમાંથી બુદ્ધના મારફતે ઉદ્ભવેલી આધ્યાત્મિક શાખા સમો બૌદ્ધ પંથ ભારતમાંથી જ ચીનમાં ૭૧ સી.ઇ.માં ગયો હતો.

ચીનના અમેરિકામાં રાજદૂત, ઇતિહાસકાર અને પેકિંગ યુનિવર્સિટીના કુલપતિ હુ શિહે તેમના પુસ્તક ‘ઇંગ્લિશ રાઇટિંગ્સ ઑફ હુ શિહ: ચાઇનીઝ ફિલૉસૉફી એન્ડ ઇન્ટેલેક્ચ્યુઅલ હિસ્ટરી’ ભાગ-૨માં લખ્યું છે, “ચીન જ્યારે ભારતની સામોસામ આવ્યું ત્યારે ભારતીય રાષ્ટ્રના ધાર્મિક ઉત્સાહ અને પ્રતિભાથી અભિભૂત, ચકિત અને હતપ્રભ થઈ ગયું. ચીને તેની હાર સ્વીકારી અને તે સંપૂર્ણપણે જીતાઈ ગયું.”

તેમણે સ્પષ્ટ લખ્યું કે “ભારતે ચીનને એક પણ સૈનિક સરહદ પાર મોકલ્યા વગર ૨૦ સદીઓ સુધી સાંસ્કૃતિક રીતે જીતેલું અને પ્રભુત્વ હેઠળ રાખ્યું હતું.” હુ શિહની આ વાત સામ્યવાદીઓના બીજા એક જૂઠનો ભંડાફોડ પણ કરે છે કે ભારત ક્યારેય એક રાષ્ટ્ર નહોતું.

ભારત-ચીન વચ્ચે પહેલી અથડામણ ક્યારે થઈ હતી? બૌદ્ધ સમ્રાટ હર્ષવર્ધનના સમયમાં ચીન સાથેના સંબંધો ખૂબ જ સારા હતા. તેના સમયમાં ચીન પ્રવાસી હ્યુ એન ત્સાંગે ભારતની મુલાકાત લઈ પોતાની નોંધો ટપકાવી હતી.  હર્ષવર્ધને પણ ઇ.સ. ૬૪૩માં ચીનમાં દૂતો મોકલ્યા હતા. હર્ષવર્ધનના મૃત્યુ પછી રાજ્યમાં અરાજકતા વ્યાપી ગઈ અને અર્જુન નામનો કોઈ હિન્દુ રાજા આવ્યો. તે સમયે ચીને વાંગ શુઆન્સ (Wang Xuance)ને મોકલ્યો હતો. એમ કહે છે કે ત્યારે અર્જુને વાંગ અને તેના માણસોને કેદ કરી લીધા હતા. પરંતુ વાંગ ભાગવામાં સફળ રહ્યો અને તે ૭૦૦૦ નેપાળી અને ૧૨૦૦ તિબેટી સૈનિકોને લઈને અર્જુનના અંકુશ હેઠળના રાજ્ય પર આક્રમણ કર્યું અને તેણે કન્નૌજના રાજાને બંદી બનાવી ચીની દરબાર ‘ચાંગન’માં ઉપસ્થિત કર્યો, જોકે ભારતીય ઇતિહાસકારો આ ઘટનાને સત્ય માનતા નથી.

ચીન પહેલેથી પોતાના આજુબાજુનાં દેશો સાથે યુદ્ધ કરતું રહ્યું છે અને તેનું કારણ તેનો સામ્રાજ્યવાદી સ્વભાવ રહ્યો છે. જોકે તેણે અનેકવાર માર પણ ખાધો છે. અરે! તિબેટના હાથે માર ખાધો છે. ૭૬૩થી ૮૦૧ની વચ્ચે તિબેટે (મહાભારતમાં તેનો ઉલ્લેખ ‘ત્રિવિષ્ટપ’ તરીકે છે) સતત તાંગ સામ્રાજ્ય હેઠળના ચીન પર આક્રમણો કર્યાં અને વિજય મેળવ્યો હતો. તિબેટી સેનાએ આરબ, તુર્ક અને ચીનના આધિપત્યવાળા પ્રદેશો પણ એક સમયે જીતી લીધા હતા. એક સમયે તેણે ચીનની તત્કાલીન રાજધાની ચાંગ-અન (શિયાન) પણ જીતી લીધી હતી. ‘હિમાલય પર લાલ છાયા’ પુસ્તકમાં ભાજપના નેતા અને હિમાચલ પ્રદેશના પૂર્વ મુખ્યપ્રધાન શાંતાકુમાર લખે છે, ૧૬૪૨માં મંચૂરિયાના વિદેશી શાસકોએ મિંગ સામ્રાજ્યને હરાવીને ચીનને જીતી લીધું (જોકે વિકિપિડિયા કે ઇન્ટરનેટ પર ચીનના પ્રભાવના કારણે આ ઇતિહાસ બદલી નખાયેલો જણાય છે) અને આ શાસકો ચીની બની ગયા અને તેમણે ચીનને શક્તિશાળી બનાવ્યું. તેના શાસનમાં સિક્યાંગ, તિબેટ અને નેપાળ ચીનના સામ્રાજ્યનાં અંગ બની ગયાં. બર્મા અને એન્નમને ઉપહાર દેવા વિવશ કરાયા હતા. ફારમોસા, કોરિયા અને રયૂક્યૂને ચીનના અધિકાર હેઠળ લાવવામાં આવ્યા. જોકે આમાંથી ઘણા બધા દેશો વધુ સમય ચીનના સામ્રાજ્યને આધીન ન રહ્યા. ચીની (ચાહે તે સામ્યવાદી હોય કે રાષ્ટ્રીય) આ બધા દેશોને ફરીથી પોતાના સામ્રાજ્યનું અંગ બનાવવાનું સપનું જુએ છે.

આ જ કારણ છે કે ચીન નેપાળ, શ્રીલંકા, મ્યાનમાર, પાકિસ્તાન, ભૂતાન વગેરે તમામ દેશોમાં ઉંબાડિયાં મૂકવા પ્રયાસ કરે છે અને તેમને પોતાના તાબા હેઠળ લાવવા પ્રયાસ કરે છે. પરંતુ આ વખતે સ્થિતિ-સંજોગો જુદા છે. અક્સાઇ ચીન વખતે નહેરુજી ઉંઘતા રહ્યા. ભારતના વિદેશ સચિવ સબીમલ દત્તે ૧૯૫૮માં અક્સાઇ ચીનમાં ૧,૨૦૦ કિ.મી. રોડ બનતો હોવાનું લખ્યું ત્યારે નહેરુજીએ તેની જાણ ચીનને સત્તાવાર કરવાના બદલે મૌખિક કરવા આદેશ આપ્યો હતો! આ પ્રદેશ ભારતે ગુમાવી દીધો તે પછી પણ નહેરુજીએ સંસદમાં એમ કહ્યું હતું કે “ત્યાં ઘાસનું તણખલું પણ ઉગતું નથી.’ ત્યારે કૉંગ્રેસના જ એક સાંસદ મહાવીર ત્યાગીએ પોતાનો ટકો બતાવીને કહ્યું હતું, “અહીં પણ કંઈ ઉગતું નથી, શું હું તે બીજાને આપી દઉં?’

અત્યારે ભૂતાનમાં રસ્તો બને તે પહેલાં ભારતીય સેના ત્યાં જઈને તેને તોડી નાખે છે. વિયેતનામ, જાપાન, ફિલિપાઇન્સ સહિતના ચીનના આસપાસના શત્રુ દેશો સાથે વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના કારણે મજબૂત સંબંધો છે. અમેરિકા, ઈઝરાયેલ દેશો પણ જરૂર પડે તો પડખે ઊભા રહે તેવી શક્યતા છે. સૌથી વધુ તો આપણે લશ્કરી રીતે મજબૂત છીએ. નહેરુજી તો પોતે જ લશ્કર રાખવાના વિરોધી હતા અને પોલીસથી કામ ચલાવવાના હિમાયતી હતા. એટલે અત્યારે ચીનને ૧૯૬૨ જેવી ભૂલ કરવી પરવડે તેમ નથી. ભૂલ કરવા જાય તો તેને જડબાતોડ જવાબ તો મળે જ, સાથે ભારતનું વિશાળ બજાર પણ ગુમાવવું પડે અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પણ ભારે નામોશી થાય. હા, ચીનની સરકારના ઈશારે ‘ગ્લૉબલ ટાઇમ્સ’માં ભારત વિરુદ્ધ છપાતી ધમકીઓ ભારતના કેટલાક ભારતવિરોધી મિડિયાનું મનોબળ જરૂર વધારે છે જેને તેઓ પ્રમુખ રીતે દર્શાવે-છાપે છે પણ ખરા!

 

બૉક્સ

ચીની કો તો હમ પાની મેં ઘોલ ઘોલ પી જાયેંગે

જાણીતા હિન્દી ફિલ્મ અભિનેતા આશુતોષ રાણા એક દેશભક્તિથી ઓતપ્રોત કવિતા ગાય છે. આ કવિતા આખી તો જગ્યાના અભાવે ટાંકી શકાય તેમ નથી, પરંતુ તેમાંથી ચીનને લગતી પંક્તિઓ સાંભળવા જેવી છે:

क्या कहते हो मेरे भारत से चीनी टकराएंगे ?

अरे चीनी को तो हम पानी में घोल घोल पी जाएंगे ।

वह बर्बर था वह अशुद्ध था , हमने उनको शुद्ध किया ,

हमने उनको बुद्ध दिया था , उसने हमको युद्ध दिया ।

आज बँधा है कफ़न शीष पर जिसको आना है आ जाओ,

चाओ-माओ चीनी-मीनी जिसमें दम हो टकराओ ।

 

international, national, sarvottam karkirdee margadarshan, terrorism

કાશ્મીર સમસ્યાનો ઉકેલ ચીન અને ઈઝરાયેલની રીતે

(સર્વોત્તમ કારકિર્દી માર્ગદર્શન ઑગસ્ટ ૨૦૧૭, સાંપ્રત કૉલમ)

જમ્મુ-કાશ્મીર એક સમયે પૃથ્વી પરનું સ્વર્ગ ગણાતું રાજ્ય હતું. આજે તે શિરોદર્દ બની ગયું છે. ભારતની સ્વતંત્રતા પછી તરત જ શરૂ થયેલી આ સમસ્યાનો ઉકેલ સિત્તેર-સિત્તેર વર્ષ પછી પણ આવતો દેખાતો નથી. ત્યારે પ્રશ્ન એ થાય કે આ સમસ્યા ચીન કે ઈઝરાયેલ જેવા શક્તિશાળી દેશ હોય તો તે કેવી રીતે ઉકેલે?

એક સમયે તિબેટ શક્તિશાળી હતું અને ૭૬૩થી ૮૦૧ની વચ્ચે તિબેટે (મહાભારતમાં તેનો ઉલ્લેખ ‘ત્રિવિષ્ટપ’ તરીકે છે) સતત તાંગ સામ્રાજ્ય હેઠળના ચીન પર આક્રમણો કર્યાં અને વિજય મેળવ્યો હતો. તિબેટી સેનાએ આરબ, તુર્ક અને ચીનના આધિપત્યવાળા પ્રદેશો પણ એક સમયે જીતી લીધા હતા. એક સમયે તેણે ચીનની તત્કાલીન રાજધાની ચાંગ-અન (શિયાન) પણ જીતી લીધી હતી. આવા શક્તિશાળી તિબેટને ચીને પોતાનો ભાગ બનાવી લીધું અને દુનિયા જોતી રહી ગઈ. ભાગ બનાવી લીધા પછી પણ વિદ્રોહનો ચરૂ તો ઉકળતો જ રહે. તેને થાળે પાડવા ચીને શું કર્યું?

ચીને જે કર્યું તેને ચીનીકરણ અથવા અંગ્રેજીમાં ‘સિનિસાઇઝેશન’ કહે છે. ૧૯૪૯માં સામ્યવાદીઓ સત્તામાં આવ્યા પછી ત્યાંના નેતા માઓ ઝેદોંગે ચીનની પાંચ રાષ્ટ્રીયતા (નેશનાલિટિઝ)નું એકીકરણ ચીનના સામ્યવાદી પક્ષ હેઠળ કરવા નિર્ધાર્યું હતું. તે પછી તરત જ ચીને તિબેટ તરફ પોતાની સેના મોકલી આક્રમણનો ઈરાદો બતાવી દીધો. બીજી તરફ વાટાઘાટ માટે પણ દબાણ કર્યું. આથી તિબેટે ન્ગાપોઇ ન્ગાવાંગ જિગમેને મંત્રણા કરવા મોકલ્યા. ચીનની સેનાએ ટૂંકમાં ‘ન્ગાપો’ તરીકે ઓળખાતા અધિકારી અને તેમના સાથીઓને ઘેરી લીધા અને કેદ કરી લીધા. આથી ‘ન્ગાપો’એ તિબેટને યુદ્ધ કરવાના બદલે શાંતિથી શરણાગતિ સ્વીકારવા ભલામણ કરી.

તિબેટે શરણાગતિ સ્વીકારી લીધી જેને ચીન “અમે તિબેટને સ્વતંત્રતા અપાવી” તેમ ગણાવે છે! સંધિ મુજબ, તિબેટે ચીનના ભાગ બનવાનું હતું અને ચીન તેને સ્વાયત્તતા આપવાનું હતું (જેમ કાશ્મીરને ૩૭૦ કલમ દ્વારા જાણે કે અલગ દેશ હોય તેવી સ્વાયત્તતા નહેરુજીએ આપી દીધી) અને તેમ તત્કાળ પૂરતું થયું પણ ખરું. પરંતુ તે પછી ચીને તિબેટનું ‘ચીનીકરણ’ શરૂ કરી દીધું.

તિબેટમાં ખેડૂતો મુખ્યત્વે મકાઈ ઉગાડતા હતા પણ ચીને તેમને જવ ઉગાડવા આદેશ આપ્યો. પાક નિષ્ફળ ગયો અને હજારો તિબેટિયનોને ભૂખે મરવાનો વારો આવ્યો. તે પછી જ્યારે માઓ ઝેદોંગે તેમના વિરોધીઓને હટાવવા માટે સાંસ્કૃતિક ક્રાંતિ શરૂ કરી ત્યારે તિબેટમાં લાલ રક્ષકો (રેડ ગાર્ડ)એ તિબેટના નાગરિકો પર સામ્યવાદના દ્રોહી હોવાનું કહી હુમલા શરૂ કર્યા. છ હજાર કરતાં વધુ મઠવાસીઓને લૂટી લેવાયા અને તેમનો નાશ કરાયો. ભિક્ષુઓ અને સાધ્વીઓને શાંતિપૂર્ણ જિંદગી જીવવી હોય તો મઠ છોડીને જવા ફરજ પડી. જેમણે પ્રતિકાર કર્યો તેમને જેલમાં પૂરી દેવાયા. જેલમાં પણ સુખ-સગવડ નહીં, પરંતુ કાળી મજૂરી કરવી પડતી. (અને આપણે ત્યાં અલગતાવાદીઓ હુર્રિયત નેતાઓને માત્ર નજરકેદ કરાવાની વર્ષોથી પરંપરા હતી. હવે હવાલા ફંડિંગમાં તેમની અટકાયત કરાઈ છે.) તેમના પર ખૂબ જ અત્યાચારો ગુજારાયા અને ઘણાને ફાંસી પણ આપી દેવાઈ.

આપણે ચીન જેવા અત્યાચારો કે લૂટ આપણે ન કરી શકીએ પરંતુ જે અલગતાવાદીઓ છે, ચાહે તે કાશ્મીરની અંદર હોય કે કન્હૈયાકુમાર, ઉંમર ખાલીદ જેવા કાશ્મીરની બહાર ફરતા હોય તેમને પકડીને જેલમાં જ ગોંધી રાખવાના હોય. કન્હૈયા, ઉંમર જેવા અફઝલ પ્રેમીઓ વિરુદ્ધ દેશભરમાં જબરદસ્ત વાતાવરણ બન્યું હતું. તેમને જેલમાં પૂરી રાખ્યા હોત તો કોઈ વિરોધ નહોતો. દિલ્લી ઉચ્ચ ન્યાયાલયનાં મહિલા ન્યાયાધીશ પ્રતીભા રાનીએ તો ૩ માર્ચ ૨૦૧૬ના રોજ કન્હૈયાને જામીનનો આદેશ આપતી વખતે ખૂબ જ આકરી ટીપ્પણી પણ કરી હતી કે રાષ્ટ્ર વિરોધી સૂત્રોચ્ચાર વાણી અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા હેઠળ આવે નહીં. તેમણે એમ પણ કહ્યું હતું કે રાષ્ટ્રવિરોધી વલણ ચેપ જેવું છે. તે વ્યાપક રીતે ફેલાઈ જાય તે પહેલાં તેને અંકુશમાં/મટાડવું જરૂરી છે. આજે એ કન્હૈયાકુમાર છુટ્ટો ફરે છે અને કાશ્મીરની સેના બળાત્કારી છે તેવા આક્ષેપ પણ બિન્દાસ્ત કરી રહ્યો છે. એટલું જ નહીં તે સામ્યવાદીઓ માટે ચૂંટણી પ્રચાર પણ કરે છે. પરંતુ જો કન્હૈયા ચીનમાં હોત તો? તેને જેલમાં પૂરી દેવાયો હોત.

ચીને બીજું એ કર્યું કે તિબેટની બહાર જે મૂળ ચીની લોકો હતા તેમને ચીનમાં વસવા માટે વિવિધ સગવડો જેમ કે બૉનસ અને જીવવાની સારી સ્થિતિનાં પ્રલોભનો આપ્યાં. તિબેટના વિકાસના નામે શિક્ષકો, ડૉક્ટરો અને વહીવટકર્તાઓને ત્યાં વસાવ્યા. ૧૯૪૯માં સામ્યવાદી સરકાર આવી ત્યારે તિબેટમાં મૂળ ચીની એટલે કે ‘હાન’ રહેવાસી માત્ર ૩૦૦થી ૪૦૦ જ હતા, પરંતુ ૧૯૯૨માં તેમની સંખ્યા ૪૦,૩૮૭ થઈ ગઈ.

પરિસ્થિતિ એ થઈ છે કે તિબેટનો આર્થિક વિકાસ તો થયો જ છે, તેનું સકલ ઘરેલુ ઉત્પાદન ૧૨ ટકાના વાર્ષિક દરે વધી રહ્યું છે, જે ચીનના વાર્ષિક સરેરાશ કરતાં પણ વધુ છે, સાથે જે ફાવી રહ્યા છે તે તિબેટના મૂળ વાસી નથી, પરંતુ ચીનથી કમાવવા આવતા લોકો એટલે કે હાન (એક જાતિ) છે. તેઓ ધંધા અને નોકરીમાં તિબેટિયનોને પછાડી દે છે. તિબેટિયનોને નોકરી મળે છે તો તે પણ નીચલા દરજ્જાની.

આની સામે આપણે ત્યાં પરિસ્થિતિ શું થઈ? જમ્મુ-કાશ્મીર અને લદ્દાખ (આપણે ખાલી કાશ્મીર જ બોલીએ છીએ પણ આખું રાજ્ય આ ત્રણ પ્રદેશોનું બનેલું છે)ના કાશ્મીરનું વર્ષોથી ઈસ્લામીકરણ થતું રહ્યું. છેક આઠમી સદીથી ત્યાં અફઘાન અને તુર્કો અને આરબોએ આક્રમણ કરવાનું શરૂ કર્યું ત્યારથી. ઝુલ્જુ નામનો આક્રમણખોર પોતાની સાથે પચાસ હજાર બ્રાહ્મણોને દાસ તરીકે લઈ ગયો હતો. (જોનરાજનું ‘દ્વિતીય રાજતરંગિણી’ પુસ્તક) સિકંદર બુટ્શિકન નામના આક્રમણખોરે ૨૪૦ કિલોગ્રામ જનોઈ ભેગી કરી હોવાનું કહેવાય છે. ત્યારથી લઈને સ્વતંત્રતા પછી શૈખ અબ્દુલ્લા અને ફારુક અબ્દુલ્લાના સમયમાં કાશ્મીરનું ઇસ્લામીકરણ થતું રહ્યું, સરકારી કચેરીઓથી લઈને પોલીસ, બધે જ પાકિસ્તાન પ્રેમીઓ ઘૂસી ગયા.

એટલું જ નહીં, ૧૯૯૦માં તો એક વ્યવસ્થિત ષડયંત્રપૂર્વક કાશ્મીરી પંડિતોને અત્યાચાર, હત્યા, બળાત્કાર એમ અનેક રીતે ખદેડી દેવાયા. આનું કારણ આપણે ચીનની જેમ કાશ્મીરમાં જનસંખ્યાનું ગણિત બદલવા વિચાર્યું નહીં. કદાચ આપણે લોકશાહીમાં અને અહિંસા-શાંતિના સિદ્ધાંતમાં માનતા હતા, પરંતુ જ્યારે કાશ્મીરી પંડિતોને ત્યાંથી કાઢી મૂકાયા છે ત્યારે તો તેના પુનર્વસવાટની ફિકર હોવી જોઈએ ને. ૨૦૧૫માં આ મામલો ચગ્યો હતો પરંતુ ત્યાંના અલગાવવાદીઓએ વિરોધ કર્યો એટલે તેને અભેરાઈ પર મૂકી દેવાયો છે. પૂર્વ સૈનિકોના વસવાટની પણ યોજના હતી પરંતુ તેની ખાલી વાતો થઈને રહી ગઈ હોય તેમ લાગે છે. ઉલટાનું ત્યાં મ્યાનમારમાં બૌદ્ધો દ્વારા ભગાડાયેલા ૧૦ હજાર રોહિંગ્યા મુસ્લિમો આવી ચડ્યા હોવાના ગત એપ્રિલના અહેવાલો હતા. બાંગ્લાદેશીઓને તો આપણે કાઢી શકતા નથી, હવે રોહિંગ્યાનું આ નવું શિરોદર્દ!

૧૯૪૯માં સામ્યવાદીઓ સત્તામાં આવ્યા ત્યારથી જ ચીને તિબેટવાસીઓ માટે ચાઇનીઝ ભાષામાં શિક્ષણ લેવાનું ફરજિયાત બનાવી દીધું છે. સરકારી નોકરીમાં પણ તિબેટની ભાષા હાંસિયામાં ધકેલાઈ ગઈ છે. જમ્મુ-કાશ્મીરમાં કાશ્મીરી અથવા ઉર્દૂ ભાષામાં શિક્ષણ અપાય છે. ઉર્દૂ ભાષા ત્યાંના મુસ્લિમોને મુખ્યપ્રવાહમાં ભળવા દેતી નથી. સરકારે હિન્દી માધ્યમને વધુ ઉત્તેજન આપવાની જરૂર હતી.

ચીને તિબેટમાં આંતરમાળખા સહિત વિકાસ ખરેખર કર્યો છે. તે તિબેટ માટે જંગી નાણાં ફાળવે છે પરંતુ આ નાણાં તિબેટના ચીની સત્તાધીશોના ખિસ્સામાં નથી જતા જ્યારે ભારતમાં કાશ્મીર માટેનાં નાણાં અત્યાર સુધી ત્યાંના સત્તાધીશોના ઘરમાં જ ગયા છે અને કાશ્મીરમાં વિકાસના નામે મીંડું રહ્યું. જોકે હવે કાશ્મીરમાં એઇમ્સ, ચેનાની-નશરી ટનલ, ઉધમપુર-કટરા ટ્રેન વગેરે દ્વારા વિકાસ શરૂ થયો છે ખરો.

ચીને તો તિબેટને બળજબરીપૂર્વક પચાવી પાડ્યું. આપણો તો આવો કિસ્સો નથી. જમ્મુ-કાશ્મીર અને લદ્દાખ આપણું જ હતું. તેને ભારતના મુખ્ય પ્રવાહમાં ભેળવવા માટે આપણે ચીનની નીતિનો આપણી મર્યાદામાં અમલ જરૂર કરવો જોઈએ.

હવે આપણે જોઈએ કે ચીનની જગ્યાએ ઈઝરાયેલ હોત તો તે શું કરત?

ઈઝરાયેલમાં યહૂદીઓ પર અસંખ્ય અત્યાચારો થયા, આક્રમણો થયા જેના કારણે તેમને તેમની જમીન છોડીને વિદેશોમાં શરણાગતિ સ્વીકારવાની ફરજ પડી હતી, પરંતુ તેમના જ પૂર્વજ ઈબ્રાહિમના વંશજો દ્વારા સ્થપાયેલા બે પંથો- ખ્રિસ્તી અને ઇસ્લામની નફરતનો તેમને એટલી હદે સામનો કરવો પડ્યો કે વિદેશોમાં જ્યાં પણ ગયા ત્યાં તેમના પર અત્યાચારો થયા. નોકરીઓમાં સ્થાન ન મળતું. આ નફરત માટે અંગ્રેજીમાં એન્ટી સિમેટિઝમ શબ્દ વપરાય છે. યહૂદીઓની જર્નલ ‘એવોતાયનૂ’માં નિસ્સિમ મોસીસના ૧ જુલાઈ ૨૦૦૭ના લેખમાં નોંધવામાં આવ્યું છે કે એક માત્ર ભારત દેશ હતો જ્યાં યહૂદીઓ (તો શું એક પણ પંથ) પ્રત્યે નફરત જોવા નથી મળી. ૧૯મી સદીના ઉત્તરાર્ધથી ઝિયોનિઝમ ચળવળ શરૂ થઈ અને ઈઝરાયેલીઓ વિશ્વમાં જ્યાં પણ વસતા હોય, જે પણ સ્થિતિમાં હોય- સારી કે ખરાબ, તેને છોડી-છોડી ઈઝરાયેલની ભૂમિમાં રહેવા આવવા લાગ્યા. આ ભૂમિ આરબોએ પચાવી પાડી હતી. આથી તેમની સામે તેમને સંઘર્ષ ચાલુ થયો. ૧૯૪૮માં અંતે યહૂદીઓને ઈઝરાયેલના રૂપમાં પોતાનું રાષ્ટ્ર મળી ગયું.

તેમનો ઇતિહાસ જોતાં, તેમના પર ચોતરફથી ઇસ્લામિક રાષ્ટ્રોના આક્રમણોને ધ્યાનમાં લેતા, જો ઈઝરાયેલને કાશ્મીર જેવી સમસ્યા હોત તો તેઓ શું કરત? પહેલાં તો તે શત્રુ રાષ્ટ્રને શક્તિશાળી જ ન બનવા દે. તેણે ૧૯૮૧માં હવાઈ હુમલો કરીને ઈરાનના પરમાણુ રિએક્ટરનો નાશ કર્યો હતો. ૧૯૭૨ની ઓલિમ્પિકમાં ઈઝરાયેલના ૧૧ ખેલાડીઓની પેલેસ્ટાઇનના ત્રાસવાદી જૂથ બ્લેક સપ્ટેમ્બરે હત્યા કરી. તેના જવાબમાં તેઓ મીણબત્તી કૂચ યોજીને અને ત્રાસવાદને કોઈ ધર્મ નથી હોતો તેવી શાંતિની સૂફીયાણી વાતો કરીને કે આખી દુનિયામાં પ્રવાસ કરીને પેલેસ્ટાઇન કેવું ત્રાસવાદી છે અને તેને સહાય આપવાની બંધ કરવી જોઈએ તેવો પ્રચાર કરીને બેસી ન રહ્યા. આવી બાબતોમાં સમય વેડફવાના બદલે, ઈઝરાયેલની મોસાદ નામની જાસૂસી સંસ્થાએ એક ગુપ્ત કાર્યવાહી હાથ ધરી. તેને નામ અપાયું ‘ઑપરેશન રૅથ ઑફ ગૉડ’. બાર વર્ષ આ કાર્યવાહી (ઑપરેશન) ચાલ્યું અને હુમલામાં સંડોવાયેલા એક-એક ત્રાસવાદીનો સફાયો કરાયો.

ભારત પર તો અસંખ્ય ત્રાસવાદી હુમલા થયા છે. કાશ્મીરમાં ૧૯૭૧થી ત્રાસવાદ ચાલુ છે. પહેલાં જેકેએલએફ દ્વારા ત્રાસવાદ ફેલાયો. તેનો નેતા યાસીન મલિક આજે પણ છૂટો ફરે છે. ત્યાર બાદ હિઝબુલ મુઝાહિદ્દીનનો મસૂદ અઝહરને જેલમાં પૂરી દેવાયો. તેનું પરિણામ એ આવ્યું કે ૧૯૯૯માં કાઠમંડુથી દિલ્લીની ફ્લાઇટનું અપહરણ કરાયું અને આપણને ૧૭૬ મુસાફરોના જીવ બચાવવા મસૂદ અઝહરને છોડવાની ફરજ પડી. તેના કારણે ૨૦૧૬માં પઠાણકોટ પર હુમલો થયો, આપણા સાત જવાનો અને એક નાગરિકનું મૃત્યુ થયું. આ મસૂદ અઝહર આજે પણ પાકિસ્તાનમાં હરેફરે છે અને ભારત વિરોધી ત્રાસવાદને ઉશ્કેરે છે. ૧૯૯૩માં મુંબઈમાં થયેલા શ્રેણીબદ્ધ વિસ્ફોટોમાં ૨૫૭ જણાનાં મૃત્યુ થયાં. તેનો મુખ્ય આરોપી દાઉદ ઈબ્રાહિમ પાકિસ્તાનમાં રાજ્યાશ્રય મેળવીને જલસા કરે છે. હાફીઝ સઈદ પણ ભારતમાં હુમલાઓ કરાવતો રહ્યો છે. તેનાં ભાષણો પણ ઉશ્કેરણીજનક હોય છે. તેને પણ ભારત કંઈ કરી શકતું નથી. ભારતમાં વડા પ્રધાન તરીકે અટલ બિહારી વાજપેયી હોય, મનમોહનસિંહ હોય કે નરેન્દ્ર મોદી, બધા આખી દુનિયા ફરી માત્ર પાકિસ્તાન વિરોધી રાગ આલાપે છે અને તે પણ પાકિસ્તાનનું નામ લીધા વગર! અમેરિકાના પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પની જેમ આ ત્રાસવાદ ઇસ્લામિક ત્રાસવાદ છે તેમ કહેવાની પણ હિંમત નથી કોઈનામાં.

ઈઝરાયેલે પણ ચીનની જેમ વેસ્ટ બૅન્ક અને ગાઝા પટ્ટી જેવા પ્રદેશ જેને દુનિયા વિવાદિત ગણાવે છે ત્યાં પોતાના ૩.૭૧ લાખ સૈનિકો વસાવ્યા છે. પૂર્વ જેરુસલેમમાં પણ ૨.૧૨ લાખ યહૂદીઓને વસાવ્યા છે. આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાય આના વિરુદ્ધ બોલતો રહે છે પરંતુ ઈઝરાયેલ તેને ગણકારતું જ નથી.

ચીને તિબેટમાં વિદેશી પત્રકારો પર પ્રતિબંધ મૂક્યો છે. આપણે તો વિદેશી પત્રકારોને કાશ્મીર બતાવીએ છીએ કે જુઓ અહીં કેવી લોકશાહી છે, કેવી સ્વતંત્રતા છે. વિદેશીઓના મત પર ચાલવાનું ક્યાં સુધી આપણે આધાર રાખીશું? આપણી તાકાત હશે તો વિદેશીઓ આપણી સામે ઝૂકશે જ અને કાશ્મીર પર બોલવાનું બંધ કરી દેશે, પરંતુ જો આપણે નબળા હોઈશું તો ગમે તેટલું વિદેશી પત્રકારોને કાશ્મીર બતાવીશું તેઓ કાશ્મીરને વિવાદિત પ્રદેશ જ ગણાવતા રહેશે અને ઇન્ડિયન એડ્મિનિસ્ટર્ડ કાશ્મીર લેખાવતા રહેશે.

ચીને તિબેટમાં સાંપ્રદાયિક સ્વતંત્રતા પર પણ મર્યાદાઓ મૂકી છે. તિબેટીઓના સંપ્રદાયગુરુ દલાઈ લામા તિબેટ તો નથી જ જઈ શકતા પરંતુ તે બીજા કોઈ પણ દેશમાં જાય તો ચીન વિરોધ કરે છે. ચીન રોષે ન ભરાય તે માટે દક્ષિણ આફ્રિકાએ ૨૦૦૯માં દલાઈ લામાની મુલાકાત અટકાવી હતી. તિબેટમાં દલાઈ લામાની તસવીરો પણ કોઈ રાખી શકતું નથી. દલાઈ લામાના ઘર પોટાલા પેલેસની મુલાકાત લેવા કોઈ શ્રદ્ધાળુ જાય તો લાઉડસ્પીકર પર સામ્યવાદી પક્ષનો પ્રચાર સંભળાય છે: “આપણે ચીન રાષ્ટ્રનો હિસ્સો છીએ, મહાન ભવિષ્ય માટે પ્રદાન કરી રહ્યા છીએ- આપણે ચીની લોકો છીએ.” આવો પ્રચાર કાશ્મીરમાં આપણી સરકારો મસ્જિદો અને મદરેસાઓ પર કેમ કરી શકતી નથી? આમાં કોઈ ધર્મની વાત નથી આવતી. અને કાશ્મીર તો શું, દેશના દરેક ઉપાસનાસ્થાન પર આવો પ્રચાર કરાવો જોઈએ.

ચીનમાં કોઈ પણ પંથ જો રાજકીય વિદ્રોહ કરે તો તેની સામે આકરા પગલાં લેવાય છે. ૧૮૫૧થી ૧૮૬૪ દરમિયાન ખ્રિસ્તીઓનો વિદ્રોહ થયો હતો જેને તાઇપિંગ બળવા તરીકે ઉલ્લેખાય છે. તે વખતે કિંગ વંશનું શાસન હતું તેણે આ વિદ્રોહને નિર્દયતાથી કચડી નાખ્યો હતો. અત્યારે પણ ચીન ખ્રિસ્તીઓને અંકુશમાં રાખે છે. બે વર્ષ પહેલાં ચીન સરકારે ઝેજિયાંગ પ્રાંતમાં ૧,૭૦૦ ચર્ચો પરથી ક્રોસ ઉતરાવી દીધા હતા. એટલું જ નહીં ત્યાં તેમના પર નજર રહે તે માટે ઇલેક્ટ્રૉનિક સાધનો પણ મૂકવા ફરજ પાડી હતી. આપણે કાશ્મીરમાં મસ્જિદો અને મદરેસાઓમાં આવું શા માટે ન કરી શકીએ? ચીનમાં નાતાલની જાહેર ઉજવણી પર પણ પ્રતિબંધ છે. ચીનના પ્રમુખ શી જિનપિંગે તો ખુલ્લી ચેતવણી આપી છે કે કોઈ પણ પંથ કે સમુદાય દ્વારા વિદેશીઓની ઘૂસણખોરી કે સાંપ્રદાયિક ઉગ્રવાદ સાંખી નહીં લેવાય.

ઉપરાંત શીનજિયાંગ પ્રાંતમાં કટ્ટરવાદી મુસ્લિમો સ્વતંત્રતાની લડત ચલાવે છે. આથી ત્યાં બુરખા, લાંબી દાઢી, સદ્દામ, જેહાદ, ઈમામ, મક્કા-મદીના, કુરાન, ઇસ્લામ, હાજી જેવાં નામો રાખવા પર પ્રતિબંધ મૂકાયો છે. બહારથી આવતા શ્રદ્ધાળુઓ અને મસ્જિદો પર ચાંપતી નજર રખાય છે. રમઝાનમાં રોજા રાખવા પર પણ પ્રતિબંધ છે.

એ તો જાણીતું છે કે ૧૯ જાન્યુઆરી ૧૯૯૦ના રોજ કાશ્મીરી પંડિતોનો નરસંહાર કરવા માટેનો આદેશ મસ્જિદોમાંથી છૂટ્યો હતો તો તાજેતરમાં કાશ્મીરના ડીએસપી અય્યૂબ પંડિતની હત્યા થઈ ત્યારે પણ તેઓ મસ્જિદની બહાર સુરક્ષા કરી રહ્યા હતા અને એમ મનાય છે કે મસ્જિદની અંદર અલગતાવાદી મીરવાઇઝ ઉમર ફારુકે લોકોની ઉશ્કેરણી કરી હોવાની પૂરી સંભાવના છે. ચીનની જેમ કાશ્મીરમાં મસ્જિદો પર સુરક્ષાનાં સાધનો અને લોકોને સાંપ્રદાયિક કારણોસર એકત્ર થતા રોકવાના નિયમો કેમ ન લાદી શકાય?

માત્ર ઊંચા જીડીપી, પહોળા રોડ, ચમકતા સાઇનબૉર્ડ, મોટી મોટી કારો, બુલેટ ટ્રેનથી જ વિકાસ નહીં સધાય. દેશની અંદર કાશ્મીર, છત્તીસગઢ વગેરેમાં જ્યાં સુધી અલગતાવાદચાલતો રહેશે, આપણા મહામૂલા જવાનો અને નાગરિકો શહીદ થતા રહેશે ત્યાં સુધી આ વિકાસ અધૂરો ગણાશે.

politics

પક્ષાંતર, રાજ્યપાલો-કલમ ૩૫૬નો દુરુપયોગ: આ અનીતિઓની જનક કૉંગ્રેસ જ છે

અત્યારે ચારે કોર વિપક્ષો તૂટી રહ્યા છે. પક્ષપલટા થઈ રહ્યા છે. પરમ દિવસે અને ગઈ કાલે ગુજરાત કૉંગ્રેસમાંથી કુલ છ ધારાસભ્યોનાં રાજીનામાં પડ્યાં. તેમાંથી ત્રણ- બળવંતસિંહ રાજપૂત, તેજશ્રીબહેન પટેલ અને પી. આઈ. પટેલ ભાજપમાં જોડાઈ ગયા. તેનાથી રાજ્યસભાની ચૂંટણીમાં અહમદ પટેલની જીત પર પ્રશ્નાર્થ મૂકાઈ ગયો છે. વિધાનસભાની ચૂંટણીનાં સમીકરણો પણ બદલાઈ ગયાં છે.  હજુ બીજાં ચૌદેક ધારાસભ્યો કૉંગ્રેસ છોડે તેવી શક્યતા છે. બીજી તરફ ઉત્તર પ્રદેશમાં સમાજવાદી પક્ષના બે અને બહુજન સમાજવાદી પક્ષના એક વિધાન પરિષદ સભ્યોએ રાજીનામાં આપ્યાં છે.

આના સંદર્ભમાં ભાજપની તડજોડની રાજનીતિ ચર્ચામાં રહે તે સ્વાભાવિક છે. ભારતમાં રામ-રાવણનું યુદ્ધ પણ લડાય અને મહાભારતનું યુદ્ધ પણ લડાય. રામ-રાવણનું યુદ્ધ પ્રમાણમાં યુદ્ધના નીતિનિયમ મુજબ લડાયું હતું અને મહાભારતમાં કૌરવોએ નાનપણથી મામા શકુનિની ચડામણીથી અને શાસક ધૃતરાષ્ટ્રના આંખ આડા કાનની નીતિ (આમેય તેમની આંખો તો દૃષ્ટિવિહીન જ હતી ને)થી પાંડવો પર અનેકાનેક અત્યાચારો કર્યા. યુદ્ધમાં પણ નીતિનિયમો નેવે મૂકાયા. પરિણામે છેવટે કૃષ્ણએ સારથિ તરીકે શઠમ્ પ્રતિ શાઠ્યમ્ ની નીતિ ન અપનાવી હોત તો મહાભારતનું યુદ્ધ પાંડવો જીતત ખરા એ પ્રશ્ન છે. આથી એ ધ્યાનમાં લેવું જરૂરી છે કે આ તડજોડની રાજનીતિ ભારતમાં ક્યારથી શરૂ થઈ?

અહીં કૃષ્ણ કે પાંડવો સાથે ભાજપની સરખામણીનો કોઈ પ્રશ્ન નથી, પરંતુ એક વાત ચોક્કસ છે કે ભારતની સ્વતંત્રતાથી ૨૦૧૪ સુધી સાઇઠ કરતાં વધુ વર્ષ શાસન કરનાર કૉંગ્રેસે રમતના જે નિયમો ચાતર્યા, નક્કી કર્યા તે જ નિયમો પર હવે ભાજપ રમી રહ્યો છે. પક્ષપલ્ટાનો ખેલ ક્યારથી શરૂ થયો હતો ખબર છે? સ્વતંત્રતા પછી તુર્ત જ!

સૌથી શરૂઆતમાં પક્ષાંતર કરનારાઓમાં ત્રણ નામો આવે છે- ટી. પ્રકાશમ્, અશોક મહેતા અને આચાર્ય રઘુવીર. સ્વતંત્રતા પહેલાં અંગ્રેજોના શાસનમાં આંશિક સ્વરાજ હેઠળ ચૂંટણીઓ થઈ હતી તેમાં ટી. પ્રકાશમ્ કૉંગ્રેસની ટિકિટ પર મદ્રાસ પ્રેસિડેન્સી (વર્તમાન તમિલનાડુ, આંધ્ર તથા તેલંગણા)ના મુખ્યપ્રધાન બન્યા હતા. તેમણે વંચિતો માટે અનેક આર્થિક યોજનાઓ લાગુ કરી હતી. આથી તેમની સામે અવિશ્વાસનો પ્રસ્તાવ લાવવામાં આવ્યો. તેમાં તેમનો પરાજય થયો અને તેમણે પ્રજા પક્ષ રચ્યો.

અશોક મહેતા ભાવનગરના સમાજવાદી પક્ષના નેતા હતા. સમાજવાદી પક્ષ તેમજ કિસાન મજદૂર પક્ષ એ બંને પક્ષો પ્રજા સમાજવાદી પક્ષ (પીએસપી)માં વિલીન થયા તેથી તેઓ તેમાં જોડાયા. આ જ રીતે શ્યામાપ્રસાદ મુખર્જી પણ ધારાસભાનો બહિષ્કાર કરવાના કૉંગ્રેસના નિર્ણયના વિરોધમાં પહેલાં હિન્દુ મહાસભામાં જોડાયા. તે પછી નહેરુ સરકારમાં જોડાયા પરંતુ નહેરુની કાશ્મીર નીતિ અને હિન્દુઓને ખોળ અને મુસ્લિમોને ગોળ નીતિના વિરોધમાં ભારતીય જનસંઘની સ્થાપના કરી.

સ્વતંત્રતા પૂર્વે એક હિન્દુવાદી વિદ્વાન નેતા આચાર્ય રઘુવીર હતા. તેઓ ભાષાવિદ અને પાકા રાષ્ટ્રવાદી હતા. તેઓ કૉંગ્રેસમાં હતા. એપ્રિલ ૧૯૫૨થી એપ્રિલ ૧૯૬૨ એમ દસ વર્ષ તેઓ રાજ્યસભાના સભ્ય રહ્યા. તેઓ ભારતીય બંધારણ સભાના સભ્ય પણ હતા. તેમણે પંજાબ વિશ્વ વિદ્યાલય દ્વારા ભારતીય ભાષાઓની ઉપેક્ષાનો વિરોધ કર્યો હતો. ઉપરાંત દેશમાં દસમા ધોરણ સુધી ભારતીય ભાષાઓમાં શિક્ષણ નહોતું અપાતું તેનો પણ વિરોધ કર્યો હતો. ભારતના પ્રથમ રાષ્ટ્રપતિ ડૉ. રાજેન્દ્રપ્રસાદ તેમના મોટા પ્રશંસક હતા. તેમણે હિન્દુઓની રક્ષા માટે હિન્દુ રક્ષક સંઘ બનાવેલો. રાજ્યસભાના સભ્ય તરીકે તેમણે ભારતની વિદેશ નીતિનું પ્રારૂપ પણ ઘડ્યું.

નહેરુજીની ચીન સંદર્ભે રાષ્ટ્રહિતની ભારે ઉપેક્ષાથી વ્યથિત થઈને તેમણે કૉંગ્રેસમાંથી ત્યાગપત્ર આપ્યો અને ડિસેમ્બર ૧૯૬૨માં તેઓ ભારતીય જનસંઘ (આજનો ભાજપ)ના અધ્યક્ષ બન્યા.

આ જ રીતે નહેરુજીની ચીન સંદર્ભે નીતિથી વ્યથિત થઈ મધ્યપ્રદેશના રાષ્ટ્રવાદી નેતા ડી. પી. મિશ્ર (દ્વારકાપ્રસાદ મિશ્ર)એ પણ કૉંગ્રેસ છોડેલી. તેમણે તો ત્યાં સુધી ભવિષ્યવાણી કરેલી કે નહેરુજીની નીતિઓના કારણે ભવિષ્યમાં ચીન અને પાકિસ્તાન ભારત પર હુમલા કરશે. દુર્ભાગ્યે આ આગાહી સાચી પડી. તેઓ પહેલાં જનસંઘ અને બાદમાં પ્રજા સમાજવાદી પક્ષમાં જોડાયા હતા. બાર વર્ષ તેઓ કૉંગ્રેસથી દૂર રહ્યા. પરંતુ ઈન્દિરા ગાંધી સાથે તેમને સારું બનતું. આથી ઈન્દિરાના હાથમાં કૉંગ્રેસ આવી ત્યારે તેઓ પાછા ફર્યા અને મધ્યપ્રદેશના મુખ્યપ્રધાન બન્યા. ૧૯૬૩માં તેઓ જ્યારે મધ્યપ્રદેશના મુ.પ્ર. બન્યા ત્યારે કૉંગ્રેસ પાસે ૧૪૨ બેઠક હતી. તે વખતે પ્રજા સમાજવાદી પક્ષના ચોવીસ ધારાસભ્યો પક્ષાંતર કરીને કૉંગ્રેસમાં જોડાઈ ગયા હતા. સામૂહિક પક્ષાંતરનું કદાચ તે પહેલું ઉદાહરણ હતું.

૧૯૬૭ના વર્ષ સુધીમાં લોકો કૉંગ્રેસની નીતિઓના કારણે કંટાળવા લાગ્યા હતા. આ વર્ષથી દેશમાં અનેક રાજ્યોમાં બિનકૉંગ્રેસી સરકારો આવવા લાગી. કુલ નવ રાજ્યોમાં કૉંગ્રેસે સત્તા ગુમાવી હતી. તે સાથે જ કૉંગ્રેસ દ્વારા પક્ષાંતરનો શસ્ત્ર તરીકે ઉપયોગ કરી અનીતિપૂર્વક સત્તા કબજે કરવાનો ખેલ શરૂ થયો.

પંજાબમાં અકાલી દળ અને જનસંઘે મિશ્ર સરકાર રચેલી તો કૉંગ્રેસે અકાલીઓને તોડ્યા અને તેમને સમર્થન દઈ સરકાર બનાવી હતી. હરિયાણામાં પણ આ જ ખેલ ભજવાયો. એમાં એક ઉદાહરણ તો બહુ વિચિત્ર બન્યું. ગયા લાલ નામના એક ધારાસભ્યએ તો એક પખવાડિયામાં જ ત્રણ વાર પક્ષપલ્ટો કર્યો. તેના પરથી જ ‘આયારામ ગયારામ’ની કહેવત શરૂ થઈ.

એક અંદાજ પ્રમાણે ૧૯૬૭થી ૧૯૭૧ સુધી સંસદમાં કુલ ૧૪૨ અને રાજ્યોમાં કુલ ૧૯૬૯ પક્ષાંતર થયા. તે સમયે ૩૨ સરકારોનું પતન થયું હતું. ૨૧૨ નેતાઓ જેમણે પક્ષાંતર કર્યું તેમને સીધી મંત્રીપદની ભેટ મળી હતી! (અત્યારે કયા મોઢે કૉંગ્રેસ ભાજપ પર લોભલાલચ કે ધાકધમકીનો આક્ષેપ ગુજરાત સંદર્ભે કે બીજા કોઈ પણ રાજ્ય સંદર્ભે કરી શકે?)

અરે! કેન્દ્રમાં ઈન્દિરા ગાંધીનું જૂથ પણ લઘુમતીમાં આવી ગયેલું કારણકે કામરાજ, મોરારજી દેસાઈ અને અન્ય રાષ્ટ્રવાદી કૉંગ્રેસીઓ તેમની વિરુદ્ધ હતા. તેમણે ઈન્દિરાને કૉંગ્રેસમાંથી હાંકી કાઢેલાં. સ્વતંત્રતાના આંદોલનમાં ભાગ ન લેનાર, ચીન સામેના યુદ્ધમાં સંદિગ્ધ ભૂમિકા ભજવનાર અને કૉંગ્રેસથી સાવ વિપરીત વિચારસરણીવાળા  સામ્યવાદી પક્ષો- સીપીઆઈ અને સીપીઆઈ(એમ) તેમજ જાતિવાદી-પ્રભુ શ્રી રામ વિરોધી ડીએમકેની સાથે સગવડિયું ગઠબંધન કરીને ઈન્દિરા ગાંધી સત્તામાં ટકી રહ્યાં. આના કારણે જ પછી ઇતિહાસ હોય કે શિક્ષણ જગત, કે પછી સરકારી મિડિયા, બધે જ સામ્યવાદીઓ ઘૂસી ગયા.

કૉંગ્રેસમાં ભાગલા બાદ ઈન્દિરા માટે ૧૯૭૧માં વિજય મેળવવો બહુ જ પ્રતિષ્ઠાનો વિષય બની ગયો હતો. તે તેમણે મેળવ્યો પણ ખરો, પરંતુ કઈ રીતે? અનીતિપૂર્વક. તેમની સામે હારેલા ઉમેદવાર રાજ નારાયણે અલ્હાબાદ ઉચ્ચ ન્યાયાલયમાં અરજી કરી અને તેમાં તેઓ જીતી ગયાં. ન્યાયાધીશે સ્પષ્ટ અવલોકન કર્યું કે ઈન્દિરાએ એક સરકારી કર્મચારી યશપાલ કપૂરને તેમના પૉલિટિકલ એજન્ટ રાખ્યા હતા અને પોતાના અંગત ચૂંટણી સંબંધી કામ માટે સરકારી અધિકારીઓનો ઉપયોગ કર્યો હતો. ન્યાયાધીશે તેમને છ વર્ષ માટે ગેરલાયક ઠરાવ્યા, અને કોઈ પણ બંધારણીય પદ પર તેઓ રહી શકે તેમ નહોતાં. તેથી તેમણે બીજા જ દિવસે કટોકટી લાદી દીધી!

૧૯૭૭માં કૉંગ્રેસ અર્થાત્ ઈન્દિરા સત્તા બહાર થયાં તો જનતા પક્ષમાં આંતરવિરોધ તો હતો જ (આંતરવિરોધ હોય તો જ પક્ષ તૂટે, અત્યારે ગુજરાત કૉંગ્રેસ પણ આંતરવિરોધના કારણે તૂટી રહી છે) પરંતુ તેને તોડવામાં ઈન્દિરા ગાંધી અને પડદા પાછળ ઉદ્યોગપતિ ધીરુભાઈ અંબાણીની મોટી ભૂમિકા હોવાનું કહેવાય છે કારણકે જનતા પક્ષની સરકાર ઉદ્યોગપતિઓ વિરુદ્ધ હતી. આથી ૧૯૭૯માં જ્યારે ઈન્દિરા ગાંધી ફરીથી સત્તામાં પાછા ફર્યાં ત્યારે ધીરુભાઈએ તેની પાર્ટી આપેલી અને ઈન્દિરાજી તેમાં હાજર પણ રહ્યાં હતાં. (અને એ ઈન્દિરાના પૌત્ર રાહુલ ગાંધી નરેન્દ્ર મોદીને અદાણી-અંબાણીના એજન્ટ કહે તે કથરોટ કુંડાને જોઈ હસે તેવો ઘાટ જ કહેવાય ને.)

બિનકૉંગ્રેસી સરકાર રચાય ત્યારે તેને તોડી, તેમાંથી નવો પક્ષ બનાવી તેને ટેકો આપી સરકાર બનાવવી અને તે એક વર્ષ સુધી ચલાવવી. પછી કોઈ ને કોઈ બહાને ટેકો પાછો ખેંચી લેવો અને ચૂંટણી આવે તેવું કરવું. કૉંગ્રેસની આ નીતિ ૧૯૭૯થી ચાલી આવે છે, જેનું પુનરાવર્તન ૧૯૯૦માં, ૧૯૯૬, ૧૯૯૭માં કેન્દ્રસ્તરે જોવા મળ્યું. ૧૯૭૯માં તો ચરણસિંહની સરકાર માત્ર ૨૪ દિવસ જ ચાલેલી. ચરણસિંહને સંસદમાં બહુમતી પણ પૂરવાર કરવા નહોતી દીધી! ઈન્દિરાએ માગણી કરી હતી કે ચરણસિંહ તેમની સામે કાર્યવાહી માટે રચાયેલાં વિશેષ ન્યાયાલયો બંધ કરી દે, પણ ચરણસિંહે તે માગણી માની નહીં અને પરિણામે કૉંગ્રેસે ટેકો પાછો ખેંચી લીધો. ૧૯૮૯માં વી. પી. સિંહની બિનકૉંગ્રેસી સરકાર રચાઈ. ૧૯૯૦માં ચંદ્રશેખરે વી. પી. સિંહની સરકાર પાડી દીધી. તે વખતે તેમને ધીરુભાઈ અંબાણી અને જયંત મલ્હોત્રા જેવા ઉદ્યોગપતિઓનું પીઠબળ હોવાની ચર્ચા હતી. ૧૯૯૧માં રાજીવ ગાંધીએ પોતાની જાસૂસી કરવાના આરોપસર ચંદ્રેશેખરને ટેકો પાછો ખેંચી લીધો હતો. અને આમ ફરી એક વાર કૉંગ્રેસે એક વર્ષમાં જ સરકાર ઉથલાવી.

૧૯૯૬માં તો દેવેગોવડાને હટાવીને નવા વડા પ્રધાન બનાવીને કૉંગ્રેસે સંતોષ માની લીધો પરંતુ તેને પણ એક જ વર્ષ ટકાવ્યા. તે પછી ઈન્દ્રકુમાર ગુજરાલ વડા પ્રધાન બન્યા. રાજીવ ગાંધીની હત્યા અંગે જૈન કમિશનનો રિપોર્ટ આવ્યો જેમાં ડીએમકેના નેતાઓ એલટીટીઇનો ટેકો લેતા હોવાની વાત હતી. (આ ડીએમકેનો ઈન્દિરા ગાંધીએ ૧૯૬૯માં ટેકો લીધો હતો અને સોનિયા ગાંધીની કઠપૂતળી જેવી યુપીએ સરકારે ટેકો લીધો હતો અને ૨-જી સ્પેક્ટ્રમ કૌભાંડ પણ ડીએમકેના લીધે થયું.) કૉંગ્રેસે જીદ પકડી કે ગુજરાલ તેમના મંત્રીમંડળમાંથી ડીએમકેના ત્રણ પ્રધાનોને કાઢી મૂકે. ગુજરાલે ના પાડી અને કૉંગ્રેસે ટેકો પાછો ખેંચી લીધો. આમ, સરકાર ગઈ. પરંતુ ૧૯૭૯માં ચરણસિંહને ટેકો પાછો ખેંચ્યા પછી કૉંગ્રેસનું સત્તામાં પુનરાગમન થયું હતું. ૧૯૯૧માં ચંદ્રશેખરને ટેકો પાછો ખેંચ્યા પછી ચૂંટણીમાં રાજીવની હત્યા ન થઈ હોત તો કૉંગ્રેસનું પુનરાગમન થયું હોત કે કેમ તે પ્રશ્ન છે કારણકે ત્યારે રામજન્મભૂમિ આંદોલનના કારણે સમગ્ર ભારતમાં હિન્દુત્વનું પ્રચંડ મોજું હતું તેથી ભાજપને એકલા હાથે સત્તા મળે તેવી ભરપૂર શક્યતા હતી. તેમ છતાં રાજીવની હત્યાની સહાનુભૂતિ છતાં નરસિંહ રાવની કૉંગ્રેસ સરકાર પાસે બહુમતી તો નહોતી જ. અને ૧૯૯૩માં અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવ વખતે નરસિંહ રાવ સરકારે ઝારખંડ મુક્તિ મોરચાના શિબુ સોરેન સહિતના સાંસદોને લાખો રૂપિયા દઈને ખરીદ્યા હોવાના તે વખતે આક્ષેપો થયા હતા. પરંતુ ૧૯૯૭માં ગુજરાલ સરકારને ટેકો પાછો ખેંચ્યા પછી ૧૯૯૮ની ચૂંટણીમાં કૉંગ્રેસની કારી ન ફાવી અને તેણે સત્તા ગુમાવી.

આ જ પરિદૃશ્ય ગુજરાતમાં પણ રચાયેલું. ૧૯૯૫માં ભાજપ પહેલી વાર એકલા હાથે સત્તામાં આવેલો, પરંતુ શરૂઆતથી જ તેમાં સત્તાની સાઠમારી ચાલુ થઈ ગઈ. શંકરસિંહ વાઘેલાએ બળવો કર્યો. (તે વખતે કૉંગ્રેસે જ તેમને પડદા પાછળ ટેકો આપેલો. મુખ્યપ્રધાન દિગ્વિજયસિંહે મધ્ય પ્રદેશના ખજૂરાહોમાં સુવિધાઓ આપેલી. હવે એ જ શંકરસિંહ કૉંગ્રેસને નડે છે! લાઇફ ઇઝ અ ફૂલ સર્કલ) સમાધાન પણ થયું. તે વખતે કેશુભાઈ પટેલને હટાવી સુરેશ મહેતાને મુખ્યપ્રધાન બનાવાયા. પરંતુ તે સમયે કૉંગ્રેસના શક્તિસિંહ ગોહિલ સહિતના ધારાસભ્યોએ વિધાનસભામાં માઇક-કાગળ ફેંકાયા. રાજ્યપાલ કૃષ્ણપાલ સિંહ કૉંગ્રેસના હતા. કેન્દ્રમાં સરકાર કૉંગ્રેસના ટેકાવાળી હતી. ગૃહ પ્રધાન સામ્યવાદી ઈન્દ્રજીત ગુપ્ત હતા. તેમણે રાષ્ટ્રપતિ પાસે સુરેશ મહેતા સરકારને બરખાસ્ત કરાવી વિધાનસભા સુષુપ્ત અવસ્થામાં મૂકાવી દીધી! આમાં કાયદા-વ્યવસ્થાની પરિસ્થિતિ ક્યાંય ખરાબ નહોતી, માત્ર વિધાનસભામાં કૉંગ્રેસે તોફાન કર્યું હતું એટલું જ. સુરેશ મહેતાએ વિધાનસભા ભંગની ભલામણ કરી હોવા છતાં તેમણે દિલ્લીમાં વડા પ્રધાન આઈ. કે. ગુજરાલ અને કૉંગ્રેસ પ્રમુખ સીતારામ કેસરી સાથે ફોન પર વાત કરી શંકરસિંહ વાઘેલાને બહુમતી પૂરવાર કરવા સાત દિવસનો સમય આપ્યો હતો જેથી તેમને હૉર્સ ટ્રેડિંગનો પૂરતો સમય મળી રહે. (રાજ્યપાલ બંધારણની રૂએ વડા પ્રધાન સાથે વાત કરે તે સમજાય પરંતુ કૉંગ્રેસ પ્રમુખ સાથે વાત કરે તે ગળે ઉતરે? તેનો અર્થ સ્પષ્ટ હતો કે રાજ્યપાલ દેશના બંધારણને નહિ પણ કૉંગ્રેસને નિષ્ઠાવાન હતા.) તે સમયના ‘ઇન્ડિયા ટૂડે’ના અહેવાલ પ્રમાણે, જ્યારે રાજ્યપાલ કૃષ્ણપાલ સિંહને પૂછવામાં આવ્યું ત્યારે તેમણે (નફ્ટાઈથી) કહ્યું કે “જ્યારે શંકરસિંહ મને મળવા આવ્યા ત્યારે મેં તેમને પૂછ્યું કે તેમને બહુમતી પૂરવાર કરવા સમય જોઈએ છે? ત્યારે તેમણે હા પાડી હતી.” અહીં બે મુદ્દા નોંધવા જેવા છે. એક, સામાન્ય રીતે મુ.પ્ર.ના દાવેદાર બહુમતી માટે સમયની માગણી કરે પણ અહીં રાજ્યપાલ સામેથી પૂછે છે. બીજું, આ બધું લેખિતમાં હોવું જોઈએ તેના બદલે મૌખિકમાં થયું!

પરંતુ ૧૯૯૭માં શંકરસિંહ સાથે પણ એ જ ખેલ ભજવાયો જે કેન્દ્રમાં દેવેગોવડા સાથે ભજવાયો. શંકરસિંહ હટ્યા, દિલીપ પરીખ મુખ્યપ્રધાન બન્યા પરંતુ તેમને પણ એક જ વર્ષમાં ટેકો પાછો ખેંચી લેવાયો. પરિણામે, ચૂંટણી આવી પડી પરંતુ કેન્દ્રની જેમ જ ગુજરાતમાં પણ ચૂંટણીમાં કૉંગ્રેસે સત્તા ગુમાવી તે આજ સુધી તે સત્તામાં નથી આવી શકી.

૧૯૯૮માં સોનિયા ગાંધીએ તેમના ઘોર વિરોધી સુબ્રમણિયન સ્વામી અને જયલલિતા સાથે ટી પાર્ટી કરી અટલ બિહારી વાજપેયીને ગબડાવવાની યોજના બનાવી હતી. તે વખતે કૉંગ્રેસના સાંસદ ગિરિધર ગમાંગ ઓડિશામાં કૉંગ્રેસ જીતતાં મુખ્યપ્રધાન બનેલા. તેમણે સાંસદ તરીકે રાજીનામું નહોતું આપ્યું તેથી નૈતિક રીતે તેઓ મતદાન ન કરી શકે પરંતુ કાયદાની જોગવાઈ પ્રમાણે તેઓ મતદાન કરી શકે તેમ હતા અને આ એક મતથી અટલ સરકારનું પતન થયું પરંતુ ૧૯૯૯માં પ્રજાએ કૉંગ્રેસની આ મેલી રમતથી દાઝે ભરાઈ ફરીથી અટલ સરકારને જ ચૂંટી.

અને કૉંગ્રેસે નિમેલા રાજ્યપાલો તેમજ કલમ ૩૫૬ના દુરુપયોગના તો અસંખ્ય દાખલા છે. ૧૯૭૨માં બીજુ પટનાયકે ઉત્કલ કૉંગ્રેસ બનાવી જેથી નંદિની સતપથી સરકાર લઘુમતીમાં આવી ગઈ. પટનાયક પાસે પર્યાપ્ત સમર્થન હતું પરંતુ કૉંગ્રેસી રાજ્યપાલે તેમનું કંઈ ન સાંભળ્યું અને વિધાનસભા ભંગ કરી દીધી. મણિપુરમાં યુનાઇટેડ લેજિસ્લેટિવ પાર્ટીના દસ ધારાસભ્યોને કૉંગ્રેસે તોડ્યા અને સીપીઆઈ સાથે સરકાર બનાવવાનો ઈરાદો જાહેર કર્યો પરંતુ તે સમયે રાજ્યપાલે તેનું ન માન્યું અને વિધાનસભા ભંગ કરી દીધી હતી.

બિહારમાં બિનકૉંગ્રેસી પક્ષોના ૧૫ ધારાસભ્યો કૉંગ્રેસમાં જોડાયા હતા. તે સમયે પહેલી બિનકૉંગ્રેસી મહામાયાપ્રસાદ સિંહાની સરકાર કૉંગ્રેસે પાડી હતી. હરિયાણામાં ભજનલાલે ઈન્દિરા ગાંધીના કહેવા પર જનતા પક્ષના ૪૦ ધારાસભ્યોનું કૉંગ્રેસમાં પક્ષાંતર કરાવ્યું હતું.

વર્ષ ૨૦૦૯માં હરિયાણામાં કૉંગ્રેસને સ્પષ્ટ બહુમતી નહોતી મળી. ત્યારે વિધાનસભા ચૂંટણીના પરિણામના એક જ મહિના પછી નવેમ્બર ૨૦૦૯માં હરિયાણા જનહિત કૉંગ્રેસના પાંચ ધારાસભ્યોએ તેમનો પક્ષ કૉંગ્રેસમાં વિલીન કર્યો, પરંતુ એચજેસીના કુલદીપ બિશ્નોઈએ હાઇ કૉર્ટમાં અરજી કરતાં આ પાંચ ધારાસભ્યો ગેરલાયક ઠર્યા હતા. જોકે સુપ્રીમ કૉર્ટે આ ચુકાદા પર સ્થગન આદેશ આપ્યો હતો.

૧૯૮૦માં ઈન્દિરા પુન: સત્તામાં આવ્યાં ત્યારે તેમના કહેવાથી યશપાલ કપૂર જ્યાં જ્યાં બિનકૉંગ્રેસી સરકારો હતી ત્યાં ત્યાં પક્ષાંતર કરાવવા માટે ફરી વળ્યા હતા. પરંતુ તેઓ હરિયાણા, કર્ણાટક, સિક્કિમ અને હિમાચલમાં જ પક્ષાંતર કરાવી કૉંગ્રેસની સત્તા લાવવામાં સફળ રહ્યા હતા. રાજ્યસભામાં કૉંગ્રેસની બહુમતી નહોતી. આથી ઈન્દિરાએ રાજસ્થાન, બિહાર, ગુજરાત, મહારાષ્ટ્ર, ઓડિશા, પંજાબ, તમિલનાડુ, ઉત્તર પ્રદેશ અને મધ્યપ્રદેશ એમ કુલ નવ રાજ્યોમાંથી બિનકૉંગ્રેસી સરકારોને બરખાસ્ત કરી દીધી હતી!

૧૯૮૯માં કર્ણાટકમાં જનતા દલની એસ. આર. બોમ્માઈની સરકારમાંથી કેટલાક ધારાસભ્યોએ રાજીનામાં આપ્યાં. તેના પર રાજ્યપાલ પી. વેંકટસુબૈયાએ રાષ્ટ્રપતિ શાસનની ભલામણ કરી દીધી. ૧૯૯૨માં અયોધ્યા ઈમારત ધ્વંસ પછી કૉંગ્રેસ સરકારે ૩૫૬નો દુરુપયોગ કરીને ઉત્તર પ્રદેશ, હિમાચલ પ્રદેશ, મધ્ય પ્રદેશ અને રાજસ્થાનમાં ભાજપની સરકારો બરખાસ્ત કરી રાષ્ટ્રપતિ શાસન લાદી દીધું હતું. ૧૯૯૮માં જગદંબિકા પાલ કલ્યાણસિંહની સરકારમાંથી નીકળ્યા ત્યારે કલ્યાણસિંહ પાસે બહુમતી હતી તેમ છતાં તેમને તે પુરવાર કરવાની તક આપ્યા વગર મૂળત: કૉંગ્રેસના નેતા એવા રાજ્યપાલ રોમેશ ભંડારીએ સ્પષ્ટ અંચઈ કરી પાલને મુખ્યપ્રધાન બનાવી દીધા. પાલ એક દિવસ પૂરતા જ મુખ્યપ્રધાન રહ્યા. હાઇ કૉર્ટે જગદંબિકા પાલને મુખ્યપ્રધાન સ્વીકારવા ઈનકાર કર્યો અને કલ્યાણસિંહની સરકાર પુન: સ્થાપી. (જોકે એ અલગ વાત છે કે ૨૦૧૪ની ચૂંટણી પહેલાં પાલ ભાજપમાં જોડાઈ તેની ટિકિટ પર લડ્યા અને જીત્યા!)

આ જ રીતે કૉંગ્રેસના બુટાસિંહે પણ બિહારના રાજ્યપાલ તરીકે કૉંગ્રેસ પ્રત્યે નિષ્ઠા (!) બરાબર નિભાવી હતી. ૨૦૦૫માં નીતીશકુમાર-ભાજપને જનાદેશ મળ્યો હતો પરંતુ બુટાસિંહે તેમને સરકાર રચવા તક ન આપી અને રાષ્ટ્રપતિ શાસન લાદી દીધું. સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયે આ માટે કેન્દ્રમાં કૉંગ્રેસના ગૃહ પ્રધાન શિવરાજ પાટીલ અને રાજ્યપાલ બુટાસિંહ બંનેની ઝાટકણી કાઢી હતી. સર્વોચ્ચના આદેશના કારણે બુટાસિંહને રાજીનામું આપવું પડ્યું અને આ રીતે રાજીનામું આપનાર તેઓ પહેલા રાજ્યપાલ બન્યા હતા.

આ ઉપરાંત મુલાયમ-માયાવતી સામે સીબીઆઈનો દુરુપયોગ કરી કૉંગ્રેસે ૨૦૦૮માં કેન્દ્રમાં વિશ્વાસ મત જીત્યો હતો. વૉટ ફોર કેશનું કૌભાંડ પણ થયું હતું. ડીએમકેએ ૨૦૧૩માં યુપીએ સરકારને ટેકો પાછો ખેંચ્યો તેના બીજા જ દિવસે ડીએમકે નેતા કરુણાનીધિના પુત્ર સ્ટાલિનને ત્યાં સીબીઆઈ દરોડા પડ્યા હતા. આંધ્રમાં સૌથી વધુ બેઠકો દ્વારા ૨૦૦૪માં અને ૨૦૦૯માં કૉંગ્રેસને સત્તામાં લાવવામાં મદદરૂપ થનાર વાય. એસ. આર. રેડ્ડીના રહસ્યમય મૃત્યુ પછી તેમના દીકરા જગને આત્મહત્યા કરનારા ખેડૂતોને મળવા ઓડુર્પુ યાત્રા કાઢી તો કૉંગ્રેસ મોવડી મંડળ (સોનિયા ગાંધી એમ વાંચો)એ તેમને ના પાડી પણ બળુકા જગને ન માન્યું. તે પછી જગને પોતાનો અલગ પક્ષ વાયએસઆર કૉંગ્રેસ રચ્યો. તે વખતે કિરણ રેડ્ડી સરકારના આઠ કૉંગ્રેસી પ્રધાનો પર ભ્રષ્ટાચારના આરોપો હતા પણ (સોનિયાના ઈશારે) સીબીઆઈ માત્ર જગન રેડ્ડીની પાછળ પડી ગઈ. આવાં અનેક કારણો તેમજ કોલસા કૌભાંડમાં રિપોર્ટ બદલી નખાતાં સુપ્રીમ કૉર્ટે ૨૦૧૩માં સીબીઆઈને ‘પાંજરામાં બંધ પોપટ’ની ઉપમા આપેલી. સ્વયં નરેન્દ્ર મોદી અને અમિત શાહ સામે પણ કૉંગ્રેસની યુપીએ સરકારે સીબીઆઈનો ઓછો દુરુપયોગ કર્યો છે?

ચૂંટણી પહેલાં અલગ-અલગ લડવું પરંતુ ચૂંટણી પછી ભાજપને સત્તામાં અટકાવવાના નામે ગઠબંધન કરી સત્તામાં આવી જવું આ બધું કૉંગ્રેસ, લાલુપ્રસાદ યાદવ, મુલાયમસિંહ યાદવ અને ડાબેરીઓ કરતા આવ્યા છે.

અત્યાર સુધી અટલ-અડવાણી આ નીતિઓ સામે માત્ર વિરોધ કરતા રહ્યા. લોકો સમક્ષ પોતાની ફરિયાદ કરતા રહ્યા. લોકોએ સહાનુભૂતિથી જીતાડ્યા પણ સ્પષ્ટ બહુમતી તો ન જ આપી. આથી મોરચા સરકાર રચવી પડી. ૧૯૯૮માં પહેલી એનડીએ સરકાર વખતે જયલલિતાએ તમિલનાડુની ડીએમકે સરકારને બરખાસ્ત કરવા માગણી કરી હતી. અટલ-અડવાણીએ તે ન માની. પરિણામે ઉપર કહ્યું તેમ ટી પાર્ટી પછી સરકાર ગુમાવવાનો વારો આવ્યો. સિદ્ધાંત અને આદર્શોની રાજનીતિથી સત્તામાં ટકાતું નથી એ કડવું સત્ય છે. કદાચ જનતાને પણ એવા નેતા પસંદ છે જે રોતલ મોઢે ફરિયાદ કરવાના બદલે કૃષ્ણનીતિથી સામ-દામ-દંડ-ભેદથી સામેના પક્ષોને હંફાવે. આથી જ નરેન્દ્ર મોદી-અમિત શાહ પહેલેથી નક્કી કરીને બેઠા છે કે અટલ-અડવાણીની જેમ કૉંગ્રેસના કાવાદાવાનો ભોગ બની સત્તા ગુમાવવા કરતાં આટલાં વર્ષોથી જે લોકો અનીતિની જ ભાષા સમજે છે તેમને હરાવવા તેમની જ ભાષા વાપરવી જરૂરી છે. પરંતુ ભાજપે એ સાવધાની રાખવા જેવી છે કે રાક્ષસ સામે લડતા રાક્ષસ જેવા ન થઈ જવાય કારણકે અનીતિઓ આચરીને તત્કાળ તો સત્તા મળી જાય છે પણ લાંબા ગાળે કૉંગ્રેસ જેવા હાલ થવાની શક્યતા રહે છે.