national, politics, sanjog news, vichar valonun

સંવૈધાનિક સંસ્થાઓને નબળી કોણે પાડી?

(વિચાર વલોણું, સંજોગ ન્યૂઝ,તા.૨૯/૪/૧૮)
અચાનક ન્યાયતંત્રના કાળા દિવસો આવી ગયા છે? કે પછી અસહિષ્ણુતા અને એવૉર્ડ વાપસી પછી કૉંગ્રેસ અને ડાબેરીઓનું આ બીજું એક અભિયાન મોદી સરકાર સામે છે? ચાર ન્યાયમૂર્તિઓએ જાહેરમાં મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ દીપક મિશ્ર સામે બળવો પોકારીને દીવાસળી ચાંપવાનું કામ કર્યું હતું ત્યારે તેમાં સામ્યવાદી ડી. રાજાની બળવાખોર ન્યાયમૂર્તિ જે. ચેલમેશ્વર સાથેની મુલાકાતના કારણે સામ્યવાદીઓ આ અભિયાન પાછળ હોવાની શંકા ગયા વગર નથી રહેતી. તે પછી કૉંગ્રેસ અને વિપક્ષોએ મહાભિયોગની દરખાસ્ત માટે નૉટિસ આપી પરંતુ તેની ગુણવત્તાના આધારે રાજ્યસભાના અધ્યક્ષ અને ઉપરાષ્ટ્રપતિ વેંકૈયા નાયડુએ તેને ફગાવી દીધી.
આ મહાભિયોગની દરખાસ્ત પર પૂર્વ વડા પ્રધાન મનમોહનસિંહ, પી. ચિદમ્બરમ્, પૂર્વ કાયદા પ્રધાન અશ્વિની કુમાર, પૂર્વ પેટ્રોલિયમ પ્રધાન વીરપ્પા મોઇલી અને પૂર્વ માહિતી-પ્રસારણ પ્રધાન મનીષ તિવારીએ આ દરખાસ્ત પર સહી કરવાની ના પાડી દીધી! અલબત્ત, સમાચાર માધ્યમોએ યશવંતસિંહાના સમાચાર જેટલા ચગાવ્યા તેટલા આ સમાચારને મહત્ત્વ ન આપ્યું. પરંતુ રિમૉટ કંટ્રૉલ ગણાતા મનમોહને પણ તેના પર સહી કરવાની ના પાડી! એ તો ઠીક, વિપક્ષોમાં પણ તૃણમૂલ, ડીએમકેએ કૉંગ્રેસના આક્ષેપોના પુરાવા માગ્યા.
પરંતુ કૉંગ્રેસના નેતા અને પૂર્વ માનવ સંસાધન વિકાસ પ્રધાન કપિલ સિબલ તો એટલી હદે ગયા કે તેમણે મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિની કૉર્ટનો બહિષ્કાર કરવાની જાહેરાત કરી! કેમ? કદાચ એટલા માટે કારણકે રામમંદિર, પી. ચિદમ્બરમ્ ના પુત્ર કાર્તિ ચિદમ્બરમ્ નો કેસ, અમિત શાહના પુત્ર જય શાહનો માનહાનિનો કેસ સામા પક્ષ વતી, કપિલ સિબલ લડે છે. અને આ બધા કેસ મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ દીપક મિશ્ર પાસે છે. કપિલ સિબલે રામમંદિરનો કેસ ૧૫ જુલાઈ ૨૦૧૯ સુધી મોકૂફ રાખવા અનુરોધ કર્યો હતો. કદાચ તેમને અથવા કૉંગ્રેસને ડર છે કે આ કેસનો ચુકાદો હિન્દુઓ તરફી આવ્યો તો તેનો સીધો ફાયદો ભાજપને લોકસભાની ચૂંટણીમાં થશે.
દીપક મિશ્રના નામે ત્રાસવાદી યાકૂબ મેમણને ફાંસી, દિલ્લીની પેરા મેડિકલ વિદ્યાર્થિની પર બળાત્કાર કેસમાં કડક ચુકાદો, ૨૦૦૮ના બળાત્કારના કેસમાં કડક ચુકાદો, સિનેમા હૉલમાં રાષ્ટ્રગીત વગાડવાનો ચુકાદો બોલે છે. આના કારણે એક દલીલ એવી પણ થાય છે કે કૉંગ્રેસ અને સાથી પક્ષોની મતબૅંક પર અસર પડતી હોવાથી તેઓ આટલી હદે ઉકળી ઉઠ્યા છે.
આ કપિલ સિબલે ન્યાયમૂર્તિ રામાસ્વામીની સામે ભ્રષ્ટાચારના આક્ષેપો માટે મહાભિયોગ વખતે તેમનો જોરદાર બચાવ કર્યો હતો. ન્યાયમૂર્તિ સૌમિત્ર સેનના મહાભિયોગ વખતે તેઓ ૨૦૧૦માં એમ કહેતા હતા કે રાજકારણીઓએ ન્યાયાધીશોના મહાભિયોગમાં પડવું જ ન જોઈએ!
ન્યાયમૂર્તિ લોયાના મૃત્યુ કેસમાં ઈચ્છિત ચુકાદો ન આવે કે ૨૦૦૨ના નરોડા પાટિયા કેસમાં ઈચ્છિત ચુકાદો ન આવે એટલે ન્યાયતંત્રના કાળા દિવસો આવી ગયા તેવી બૂમરાણ મચાવવી કેટલી હદે વાજબી? અને એમ જોવા જાવ તો ખરેખર ન્યાયતંત્ર, સંસદ કે સરકારી સંસ્થાઓની સ્વાયત્તતા સૌથી વધુ ક્યારે ખતરામાં હતી? અને કોના થકી?
પ્રથમ વડા પ્રધાન નહેરુ ઘણી વાર ફરિયાદ કરતા કે ન્યાયાધીશો તેમના ‘આઇવરી ટાવર’માં રહે છે અને તેથી તેઓ બહુ રૂઢિચુસ્ત છે. ૨૭ ફેબ્રુઆરી ૧૯૬૭ના રોજ પહેલી વાર સરકાર અને ન્યાયતંત્ર વચ્ચે સંઘર્ષ થયો. ગોલકનાથ કેસ તરીકે જાણીતા કેસમાં મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ કે. સુબ્બા રાવે છ વિરુદ્ધ પાંચની બહુમતીથી સરકારને મૂળભૂત અધિકારોમાં ચેડા કરતા અટકાવી દીધી હતી.
૧૯૬૯માં અજિતનાથ રે (એ.એન.રે)ને ઈન્દિરા ગાંધી સરકારે ત્રણ સિનિયર જજોને બાકાત રાખીને તેમનાથી જુનિયર હોવા છતાં મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ બનાવ્યા હતા. એ. એન. રે વિશે એવું કહેવાય છે કે તેઓ ઈન્દિરા ગાંધી કે તેમના સલાહકારોને ટેલિફૉન કરી કરીને નાનાનાના કેસોમાં પણ તેમનો અભિપ્રાય માગી તે મુજબ ચાલતા.
જે ન્યાયમૂર્તિઓ એ. એન. રે કરતાં સિનિયર હતા તેમાં એક હતા ન્યાયમૂર્તિ જયંતિ મણિલાલ શેલત. તેમની નિવૃત્તિને આડે એક મહિનો જ બાકી હતો તેથી કદાચ એમ બહાનું કાઢી શકાય કે તેમની નિમણૂક એક મહિના માટે જ શા માટે કરવી? પરંતુ ન્યાયમૂર્તિ કાવદૂર સદાનંદ હેગડેની નિવૃત્તિમાં હજુ બે વર્ષ બાકી હતાં. ઈન્દિરાની ચૂંટણીને પડકારતી એક અરજી તેમની કૉર્ટમાં અનિર્ણિત હતી. તેમને જણાયું હતું કે ઈન્દિરા ગાંધીએ જે સોગંદનામું કર્યું છે તે ખોટું છે. આથી તેમણે તો ઉલટું ઈન્દિરાને મદદ કરવા પ્રયાસ કર્યો, પરંતુ ઈન્દિરાના ચમચાઓને લાગ્યું કે તેઓ ઈન્દિરાની વિરુદ્ધ છે. આથી તેમને મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ ન બનાવાયા. અમરનાથ ગ્રોવરે પોતાની સિનિયૉરિટી છતાં એ. એન. રેને મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ બનાવાયા તેના વિરોધમાં રાજીનામું આપી દીધું હતું!
જે ન્યાયાધીશોને પાછળ રાખીને એ. એન. રે મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ બન્યા હતા, તેમણે કહ્યું હતું કે સંસદ બંધારણના મૂળભૂત માળખામાં ફેરફાર ન કરી શકે. એ. એન. રે આ ન્યાયાધીશો સાથે અસંમત અને સરકાર સાથે સંમત હતા. આ ચુકાદાના કારણે ઈન્દિરા ગાંધીને બંધારણમાં ફેરફાર (ખરેખર તો ચેડા) કરવાની છૂટ મળી ગઈ. આ ફેરફાર ૪૨મો સુધારો ગણાય છે જેમાં આમુખથી માંડીને ઘણી કલમોમાં ફેરફાર કરી નખાયા. ચૂંટણીના વિવાદો કૉર્ટના અધિકારક્ષેત્રથી બહાર રખાયા. રાજ્ય સરકારો સામે કેન્દ્ર સરકારની સત્તા વધી ગઈ. ન્યાયતંત્ર સામે સંસદની સત્તા વધી ગઈ. બંધારણના આમુખમાં સેક્યુલર અને સૉશિયલિસ્ટ શબ્દો ઉમેરાયા. તેમ છતાં ઈન્દિરા ગાંધી પછીની કોઈ પણ સરકારે આ ફેરફારો પાછા ખેંચ્યા નથી.
કટોકટી કાળમાં વિરોધીઓને ઈન્દિરા ગાંધીના આદેશથી પોલીસ પકડી પકડીને જેલમાં પૂરી દેતી હતી. તેથી પોતાના લોકોની ભાળ મેળવવા માટે થયેલા હેબિયસ કૉર્પસ કેસમાં સરકાર વિરુદ્ધ વલણ લેનાર હંસરાજ (એચ. આર.) ખન્ના સૌથી સિનિયર હોવા છતાં ઈન્દિરા ગાંધી સરકારે તેમને મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ બનાવ્યા નહોતા.
કૉંગ્રેસે ઈન્દિરા ગાંધીના કટોકટી કાળમાં રાજ્યો કરતાં વધુ સત્તા કેન્દ્ર સરકારને આપી દીધી લોકતંત્રને નબળું પાડ્યું. તેણે રાષ્ટ્રપતિ શાસન લાદ્યાં, રાજ્યપાલોની મદદથી સરકારો ઉથલાવી, પક્ષપલ્ટાને પ્રોત્સાહન આપી લોકતંત્રને નબળું પાડવા કોશિશ કરી તેટલી કોઈ પક્ષે કરી નથી. ગુજરાતમાં માત્ર વિધાનસભામાં કૉંગ્રસના સભ્યોએ તોફાન કર્યું તેના પર રાજ્યપાલ કૃષ્ણપાલ સિંહે રાજ્યમાં કાયદા અને વ્યવસ્થાની પરિસ્થિતિ નબળી પડી ગઈ હોવાનો રિપૉર્ટ કર્યો હતો અને વિધાનસભાને સુષુપ્ત અવસ્થામાં મૂકાવી દીધી હતી! કૉંગ્રેસ પ્રમુખ સીતારામ કેસરી સાથે વાત કરી આ જ રાજ્યપાલે ૧૯૯૭માં શંકરસિંહ વાઘેલાને બહુમતી પૂરવાર કરવા સાત દિવસનો સારો એવો સમયગાળો સામેથી આપ્યો હતો જેથી તેમને ધારાસભ્યોની ખરીદી-વેચાણ માટે સમય મળી રહે!
૧૯૮૯ની ચૂંટણીમાં હારી ગયા પછી લોકસભાના વિસર્જનની પ્રક્રિયામાં રાજીવ ગાંધી વિલંબ કરી રહ્યા હતા. તે વખતે એવી અફવા પ્રસરી કે અજિતસિંહ હરિયાણા અને પશ્ચિમ ઉત્તર પ્રદેશથી ખેડૂતોનો મોરચો કાઢી દિલ્લી આવી રહ્યા છે જેથી રાજીવ પર લોકસભાના વિસર્જન માટે દબાણ કરી શકાય. તે વખતે દિલ્લીના ઉપરાજ્યપાલ રોમેશ ભંડારીએ સેના બોલાવી હતી! જોકે તેઓ તેમના પ્રયાસમાં નિષ્ફળ રહ્યા હતા. આ વાત ભંડારીએ તેમની આત્મકથામાં નોંધી છે.
સંવૈધાનિક સંસ્થાઓની સ્વાયત્તતા પર પણ સૌથી વધુ તરાપ કૉંગ્રેસે જ મારી હતી. આકાશવાણી અને દૂરદર્શન માત્ર નહેરુ, ઈન્દિરા અને રાજીવ દર્શન બનીને રહી ગયાં. મોરારજી દેસાઈની જનસંઘ અને અન્ય વિપક્ષો સાથેની સરકાર વખતે સંચાર માધ્યમોની સ્વાયત્તતા માટે એક સમિતિ જ્યૉર્જ વર્ગીઝના નેતૃત્વમાં બનાવાઈ હતી. ‘જનસત્તા’ હિન્દીના પૂર્વ તંત્રી સ્વ. પ્રભાષ જોશીએ પોતાના ‘જબ તોપ મુકાબિલ હો’ પુસ્તકમાં લખ્યું છે કે “આ સમિતિએ અધ્યયન કર્યું, સૂચનો પણ કર્યાં, પરંતુ દૂરદર્શન અને આકાશવાણી જેવાં માધ્યમ સ્વાયત્ત અને સ્વતંત્ર થઈ જાય તેવું કૉંગ્રેસ ક્યારેય ઈચ્છતી નહોતી. અઢી વર્ષમાં જનતા સરકારનું પતન થઈ ગયું અને ઈન્દિરા ગાંધી સત્તામાં પાછાં ફર્યાં. તેમની હત્યા પછી પાંચ વર્ષ સુધી (રાજીવ ગાંધીના નેતૃત્વમાં) કૉંગ્રેસની સરકાર રહી. દૂરદર્શન પર સતત અને વારંવાર ઈન્દિરા ગાંધીનું શબ દેખાડી દેખાડીને અને તેમની શહીદીને તેમના દીકરા રાજીવ ગાંધી માટે સહાનુભૂતિ તેમજ મતોમાં પરિવર્તિત કરવામાં દૂરદર્શન અને આકાશવાણીની મોટી ભૂમિકા રહી.
૧૯૯૦માં જ્યારે વી. પી. સિંહના જનતા દળની સરકાર બની ત્યારે પ્રસાર ભારતીનો ખરડો પસાર થયો. પરંતુ તેના પર રાષ્ટ્રપતિના હસ્તાક્ષર થાય અને સરકારી અધિસૂચનાથી તે અમલમાં આવે તે પહેલાં તે સરકાર પણ જતી રહી. કેટલાક સમય સુધી ચંદ્રશેખરની કૉંગ્રેસના ટેકા સાથેની સરકાર રહી. તે પછી નરસિંહરાવની કૉંગ્રેસ સરકારે પણ આ ખરડાને કાયદો બનાવવાની કોશિશ ન કરી. દેવેગોવડા અને ગુજરાલ સરકારમાં માહિતી-પ્રસારણ પ્રધાન જયપાલ રેડ્ડી અને ગુજરાલે પોતે પ્રસાર ભારતીને પુનર્જીવિત કરવામાં રૂચિ લીધી. ત્યારે પણ રાજ્યસભામાં કૉંગ્રેસની બહુમતી હતી અને તે સ્વાયત્તતા વિરુદ્ધ હતી. આથી નવો ખરડો સંસદમાં પસાર થઈ શકે તેમ નહોતો. આથી ગુજરાલ સરકારે જૂના ખરડામાં કેટલાક સુધારા કર્યા અને વટહુકમ બહાર પડ્યો. આ રીતે પ્રસાર ભારતી બૉર્ડની રચના થઈ.
પ્રભાષ જોશી લખે છે કે આ બૉર્ડમાં ગુજરાલના મિત્રો અને વામપંથીઓની બોલબાલા હતી. આમ છતાં પહેલી વાર ચૂંટણીમાં દૂરદર્શન અને આકાશવાણીએ પ્રમાણમાં સ્વાયત્તતા દાખવી અને સ્વતંત્ર રીતે કામ કર્યું.
૨૦૦૬માં યુપીએ સરકાર વખતે વિદેશ સચિવની નિમણૂક વખતે મનમોહનસિંહના માનીતા શિવશંકર મેનનની પસંદગી ૧૨ વરિષ્ઠ અધિકારીઓને અવગણીને કરાઈ હતી. કે. કે. પૉલ પછી કિરણ બેદી દિલ્લી પોલીસ કમિશનર બને તેમ હતાં, પરંતુ કિરણ બેદીને બ્યુરો ઑફ પોલીસ રિસર્ચ એન્ડ ડેવલપમેન્ટ ઑર્ગેનાઇઝેશનનાં વડાં તરીકે સાઇડલાઇન કરી દેવાયાં. તેમના બદલે તેમનાથી બે બૅચ જુનિયર વાય. એસ. દડવાલની પસંદગી કરાઈ હતી. ૨૦૧૩માં ઇન્ટેલિજન્સ બ્યુરોના વડા તરીકે યશોવર્ધન આઝાદથી એક બૅચ જુનિયર એવા સૈયદ આસીફ ઇબ્રાહિમની પસંદગી કરાઈ હતી.
વર્ષ ૨૦૧૩માં કૉલસા કૌભાંડની સુનાવણી સુપ્રીમ કૉર્ટમાં ચાલી રહી હતી. અને તે વખતે કેન્દ્રમાં કૉંગ્રેસની સરકાર ચાલી રહી હતી. સુપ્રીમના ન્યાયમૂર્તિ આર. એમ. લોઢાએ તે વખતે સીબીઆઈને પાંજરામાં પૂરાયેલો પોપટ અને ‘માસ્ટર્સ વૉઇસ’ કહી હતી. સીબીઆઈની તપાસ સરકારની સૂચના મુજબ થતી હોવાના આક્ષેપો ઘણા સમયથી વિપક્ષો કહી રહ્યા હતા, તેને આ અનુમોદન હતું. ૧૯ માર્ચ ૨૦૧૩ના રોજ ડીએમકેએ કેન્દ્રમાં કૉગ્રેસના ગઠબંધનવાળી સરકારને ટેકો પાછો ખેંચ્યો અને તેના બે દિવસમાં જ ડીએમકેના વડા કરુણાનીધિના વડા એમ. કે. સ્ટાલિનના ઘરે સીબીઆઈએ દરોડા પાડ્યા હતા!
ભારતના વડા પ્રધાન મનમોહનસિંહ અમેરિકા હતા ત્યારે સરકારમાં કોઈ જવાબદારી પણ ન ધરાવતા રાહુલ ગાંધીએ સરકારે લાવેલો એક ખરડો પત્રકાર પરિષદમાં ફાડીને ફેંકી દીધો હતો.તે ગેરબંધારણીય પગલું હતુ઼ જ પણ સાથે પોતાના પક્ષના જ વડા પ્રધાનની કૉંગ્રેસને અને દેશને પોતાની જાગીર માનતા ગાંધી પરિવારને મન કેટલી કિંમત છે તે સાબિત થયું હતું.
હવે મા-દીકરા સોનિયા અને રાહુલ ગાંધી સંવિધાન બચાવો કે લોકતંત્ર બચાવો રેલી યોજે ત્યારે કેટલું હાસ્યાસ્પદ લાગે!

Advertisements
abhiyaan, national, politics

મહાભિયોગની દરખાસ્ત: ન્યાયતંત્ર સામે અવિશ્વાસ જગાવવાની ચાલ?

(અભિયાન,તા. ૦૫/૦૫/૧૮નો અંક)
પહેલી વાર આ દેશના કોઈ મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ સામે મહાભિયોગની દરખાસ્ત રજૂ કરવાનું રાજકીય પક્ષોએ વિચાર્યું હશે. વિપક્ષોની પાસે તેમનાં કારણો છે. વિપક્ષોનું કહેવું છે કે તેમની વર્તણૂક ભારતના મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિના પદને શોભાવતી વ્યક્તિ જેવી નથી. કૉંગ્રેસના વરિષ્ઠ નેતા ગુલામનબી આઝાદે આ દરખાસ્ત પાછળ વિપક્ષોનો હેતુ સમજાવતા કહેલું કે તેમની પાસે આ દરખાસ્ત માટેનાં પાંચ કારણો છે.
૧. ઓડિશામાં પ્રસાદ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ મેડિકલ સાયન્સ એ ૪૬ સંસ્થાઓ પૈકીની એક હતી જેને કેન્દ્ર સરકારે બે શૈક્ષણિક વર્ષ માટે મેડિકલ અભ્યાસક્રમમાં વિદ્યાર્થીઓને પ્રવેશ આપવા માટે પ્રતિબંધિત જાહેર કરી હતી. તેનું કારણ મેડિકલ કાઉન્સિલ ઑફ ઇન્ડિયાનો રિપૉર્ટ હતો. આ અહેવાલ મુજબ, તેમની ઉતરતી કક્ષાની આંતરમાળખાકીય સુવિધાઓ હતી અને નક્કી થયેલાં ધારાધોરણો પૂરાં ન કરવા તે હતું. આ કેસમાં ઑડિશા ઉચ્ચ ન્યાયાલયના નિવૃત્ત ન્યાયાધીશ આઈ. એમ. કુદુસ્સી, વચેટિયા વિશ્વનાથ અગરવાલ, અને પ્રસાદ એજ્યુકેશન ટ્રસ્ટના બી. પી. યાદવ વચ્ચેની કથિત વાતચીતની બહાર આવેલી ટેપ મુજબ, વરિષ્ઠ ન્યાયાધીશોને લાંચ આપવાનો કૉલેજના અધિકારીઓનો ઈરાદો હતો. કૉંગ્રેસનો આક્ષેપ છે કે પહેલી નજરે એવું લાગે છે કે મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ દીપક મિશ્ર આ કેસમાં કદાચ સંડોવાયેલા હોઈ શકે.
૨. પ્રસાદ એજ્યુકેશનલ ટ્રસ્ટના કેસના દરેક કેસમાં મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિની અધ્યક્ષતાવાળી બૅન્ચે ચુકાદા આપ્યા છે. તેથી તેઓ પણ તપાસના પરીઘમાં આવી શકે તેવી બાબતમાં તપાસ માગતી રિટ પિટિશન પર પણ મિશ્રએ વહીવટી અને ન્યાયિક બંને રીતે કામ કર્યું છે. આ રીતે તેમણે ન્યાયાધીશોની આચારસંહિતાનું ઉલ્લંઘન કર્યું છે.
૩. મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિએ ૬ નવેમ્બર ૨૦૧૭ની તારીખનો વહીવટી આદેશની તારીખ અગાઉની નાખી હતી જે ગંભીર છેતરપિંડી અને બનાવટનું કૃત્ય બને છે.
૪. દીપક મિશ્રએ તેઓ જ્યારે વકીલ હતા ત્યારે જમીન મેળવી હતી. તે માટે તેમણે જે સોગંદનામું કર્યું તે ખોટું હોવાનું સાબિત થયું હતું. એડીએમે ૧૯૮૫માં આ જમીન ફાળવણીને રદ્દ કરી હતી. તેમણે જ્યારે સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયમાં પ્રમૉશન મેળવ્યું તે પછી ૨૦૧૨માં કથિત જમીન પાછી આપી દીધી હતી.
૫. મિશ્રએ રાજકીય રીતે સંવેદનશીલ કેસોમાં પૂર્વ નિર્ધારિત પરિણામ મેળવવા માટે ચોક્કસ વકીલોના કેસો પસંદગીના ન્યાયાધીશોને આપવા માટે પોતાની માસ્ટર રૉસ્ટર તરીકેની વહીવટી સત્તાનો દુરુપયોગ કર્યો છે.
આ મહાભિયોગની નૉટિસ આપનાર પક્ષોમાં કૉંગ્રેસ ઉપરાંત સમાજવાદી પક્ષ (સપ), બહુજન સમાજ પક્ષ (બસપ), રાષ્ટ્રવાદી કૉંગ્રેસ પક્ષ (એનસીપી), સીપીએમ, સીપીઆઈ અને મુસ્લિમ લીગનો સમાવેશ થાય છે. તૃણમૂલ, શિવસેના, ડીએમકે, બીજદ, અન્નાદ્રમુક, સહિતના ભાજપના કટ્ટર વિરોધી પક્ષો પણ આ દરખાસ્તમાં જોડાયા નથી તે પણ નોંધપાત્ર છે.
આ મહાભિયોગની દરખાસ્તને તો ઉપરાષ્ટ્રપતિ અને રાજ્યસભાના અધ્યક્ષ વેંકૈયા નાયડુએ ફગાવી દીધી એટલે હવે વિપક્ષો માટે ન્યાયાલયમાં જવાનો માર્ગ રહ્યો છે. આ દરખાસ્ત માટે જે પક્ષો આગળ આવ્યા છે તેમાં સ્પષ્ટ છે કે બધા કૉંગ્રેસના બગલબચ્ચાં જેવા પક્ષો છે અને મૂળ તો ડાબેરી તેમજ મુસ્લિમ લીગ જેવા કટ્ટરવાદી પક્ષ છે.
હવે પ્રશ્ન એ ઉપસ્થિત થાય છે કે કૉંગ્રેસ અને તેના બગલબચ્ચાં જેવા સાથી વિપક્ષો શા માટે દીપક મિશ્ર સામે આટલા ઉકળી ઊઠ્યા છે? મિશ્ર તો બે ઑક્ટોબર ૨૦૧૮ના રોજ નિવૃત્ત થવાના છે. તો પછી આટલી ઉતાવળ શા માટે કે તેઓ તેમના પદ પરથી હટી જાય?
આને કૉંગ્રેસ અને ડાબેરીઓની મિલી ભગત તરીકે જોવાય છે. આ ન્યાયતંત્રમાં અવિશ્વાસ પેદા કરવાની ચાલ છે. સંસદ પર અવિશ્વાસ, સેના પર અવિશ્વાસ, પોલીસ પર અવિશ્વાસ અને હવે ન્યાયતંત્રમાં અવિશ્વાસ. અત્યાર સુધી ન્યાયતંત્રના ચુકાદાઓ ગમે કે ન ગમે, બધાએ સ્વીકાર્યા જ છે. પરંતુ તાજેતરમાં એક નવી ચાલ જોવા મળી છે.
ન્યાયાધીશ બ્રિજગોપાલ હરિકિશન લોયાના મૃત્યુના કેસમાં સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયે જાહેર હિતની અરજી ફગાવી દીધી તે પછી જાણીતા વકીલ પ્રશાંત ભૂષણે આ ચુકાદાના દિવસને કાળો દિવસ ગણાવ્યો! આ એ જ પ્રશાંત ભૂષણ છે જે કાશ્મીરમાં લોકમત લેવાની વાત કરે છે, જે એક ત્રાસવાદી યાકૂબ મેમણ જેની સામે પદ્ધતિસર કેસ ચાલ્યો, સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયમાં ચુકાદો આવ્યો, તે પછી તેના પર રાષ્ટ્રપતિએ મંજૂરીની મહોર મારી તો પણ અડધી રાત્રે સર્વોચ્ચ ન્યાયાલય ખોલાવી તેની ફાંસી અટકાવવા માટે પ્રયાસો કર્યા. ૧૦ એપ્રિલ ૨૦૧૬ના રોજ આ પ્રશાંત ભૂષણે ભોપાલમાં આયોજિત એક કાર્યક્રમમાં દેશભરના ન્યાયાધીશોને મૂર્ખ અને ભ્રષ્ટ ગણાવ્યા હતા! આ પ્રશાંત ભૂષણે નક્સલી વિસ્તારોમાં સેનાની હાજરી અંગે પણ જનમત લેવાની વાત કરી હતી. આ માટે પ્રશાંત ભૂષણને તેમની ઑફિસમાં જ ત્રણ જણાએ તમાચા માર્યા હતા, તો પણ તેઓ સુધરવાનું નામ લેતા નથી.
ગુજરાત ઉચ્ચ ન્યાયાલયે ૨૦૦૨ના નરોડા પાટિયા હત્યાકાંડમાં પૂર્વ પ્રધાન માયાબહેન કોડનાનીને નિર્દોષ જાહેર કર્યા તેની પણ કૉંગ્રેસે ટીકા કરી હતી. દરેક ચુકાદામાં ઉપરના ન્યાયાલયમાં જવાની છૂટ હોય જ છે. અરે! સર્વોચ્ચમાં ચુકાદો આવી જાય તો પણ તેની રિવ્યૂ પિટિશન, લાર્જર બૅંચ દ્વારા ચુકાદા માટે અરજી વગેરે કરી શકાતું હોય છે. પરંતુ ચુકાદાની આ હદ સુધીની ટીકા આ પહેલાં ક્યારેય થયાનું યાદ નથી આવતું.
અત્યારના મહાભિયોગના મુદ્દા પર પાછા ફરીએ. દરખાસ્તમાં ઉઠાવેલા મુદ્દા અંગે સુપ્રીમે પોતે ગત નવેમ્બર ૨૦૧૭માં ઠરાવ્યું હતું કે બૅન્ચોને કેસ સોંપવાના મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિના વહીવટી કાર્યમાં કોઈ હિતનો ટકરાવ નથી થતો. વળી, દીપક મિશ્રએ છેલ્લાં કેટલાંક વર્ષોમાં જે ચુકાદા આપ્યા છે તેને ટાંકીને એમ કહેવાય છે કે વિપક્ષોનો તેમનો વિરોધ પોતાની મત બૅંકને સાચવવા માટે છે. મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિએ સિનેમા હૉલમાં રાષ્ટ્રગીત વગાડવાનું ફરજિયાત બનાવતો ચુકાદો આપેલો, યાકૂબ મેમણને ફાંસીની સજાવાળો ચુકાદો પણ તેમણે જ આપેલો, દિલ્લીની પેરા મેડિકલ વિદ્યાર્થિની પર સામૂહિક બળાત્કારના ૨૦૧૨ના કેસનો કડક ચુકાદો પણ તેમણે જ આપેલો, ૨૦૦૮માં એક નાની બાળકીને ચૉકલેટ આપીને તેના પર બળાત્કાર કરનારને ફાંસીની સજા પણ તેમણે જ સંભળાવેલી.
હવે રામમંદિર કેસની સુનાવણી રોજબરોજ કરવાનું કૉર્ટે નક્કી કર્યું છે. પરંતુ કૉંગ્રેસના નેતા અને વકીલ કપિલ સિબલે આ કેસની સુનાવણી ૧૫ જુલાઈ ૨૦૧૯ સુધી મોકૂફ રાખવાની અપીલ કરી હતી. આ કેસની સુનાવણી દીપક મિશ્રની અધ્યક્ષતામાં થઈ રહી છે. કૉંગ્રેસને ડર હોઈ શકે કે રામમંદિર અંગે જો હિન્દુઓની તરફેણમાં ચુકાદો આવી જાય તો ભાજપને ૨૦૧૯ની ચૂંટણીમાં ફાયદો થઈ શકે. આ ઉપરાંત ચિદમ્બરમ્ ના દીકરા કાર્તિ ચિદમ્બરમ્ નો કેસ, અમિત શાહના પુત્ર જય શાહનો માનહાનિનો કેસ કપિલ સિબલ લડે છે અને આ કેસો પણ મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિની કૉર્ટમાં ચાલે છે. કપિલ સિબલે તો એવી ઘોષણા પણ કરી દીધી છે કે તેઓ ૨૩ એપ્રિલથી મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિની કૉર્ટમાં પોતાના અસીલો વતી રજૂઆત કરવા નહીં જાય. આમ તેમણે મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિનો બહિષ્કાર કરી દીધો છે! આ પણ એક અભૂતપૂર્વ ઘટના છે. આનો અર્થ શું એવો કરવો કે કપિલ સિબલને ભીતિ છે કે અયોધ્યા સહિત ઉપરોક્ત ત્રણેય કેસોમાં તેમનો પક્ષ નબળો છે અને આથી ચુકાદા તેમની વિરુદ્ધમાં જ આવશે? આવું અત્યાર સુધી કોઈ વકીલે કર્યું નહીં હોય.
હકીકતે જેવી રીતે દિલ્લી અને બિહારની ચૂંટણી પહેલાં અસહિષ્ણુતાના નામે એવૉર્ડ વાપસીનું નાટક ચાલ્યું હતું અને સાહિત્યકારોથી માંડીને ફિલ્મ કલાકારો સુધીના લોકોએ અસહિષ્ણુતાનો રાગ આલાપી ચૂંટણી પ્રભાવિત કરવા સફળ પ્રયાસ કર્યો હતો તેમ છેલ્લા કેટલાક સમયથી ન્યાયતંત્ર સામે આ અભિયાન હાથ ધરવામાં આવ્યું છે જેની સ્ક્રિપ્ટ સામ્યવાદીઓએ લખી હોય તેમ જણાય છે. મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ સામે ચાર ન્યાયમૂર્તિઓ જે. ચેલમેશ્વર, રંજન ગોગોઈ, મદન બી. લોકુર અને કુરિયન જૉસેફે રીતસર જાહેરમાં પત્રકાર પરિષદ કરી બળવો પોકાર્યો હતો. આમાં સામ્યવાદી નેતા ડી. રાજાની ન્યાયમૂરતિ જે. ચેલમેશ્વર સાથેની મુલાકાતથી પડદા પાછળ સામ્યવાદીઓની સંડોવણીની શંકા દૃઢ બની હતી. આ બધા હોબાળા પછી જ વિપક્ષોની આ મહાભિયોગની દરખાસ્ત આવી છે તે પણ નોંધપાત્ર છે.
એ પણ નોંધપાત્ર છે કે અગાઉ ન્યાયમૂર્તિ રામાસ્વામી સામે ભ્રષ્ટાચારના આક્ષેપો પર ૧૯૯૩માં મહાભિયોગની દરખાસ્ત આવેલી ત્યારે આ કપિલ સિબલ તેમના બચાવમાં શિરમોર હતા. તે પછી ૨૦૧૧માં કોલકાતા હાઇ કૉર્ટના ન્યાયાધીશ સૌમિત્ર સેન સામે નાણાકીય ગોટાળા અને હકીકતોના ખોટા અર્થઘટન સામે મહાભિયોગની દરખાસ્ત આવેલી ત્યારે પણ કૉંગ્રેસ સરકારમાં હતી. આ દરખાસ્ત રાજ્યસભામાં પસાર થઈ જતાં સૌમિત્ર સેને રાજીનામું આપી દીધેલું. ૨૦૧૧માં સિક્કિમ હાઇ કૉર્ટના મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ પી. ડી. દિનાકરન સામે જમીન પચાવી પાડવા, ભ્રષ્ટાચાર અને ન્યાયમૂર્તિ તરીકે પદનો દુરુપયોગ કરવાના આરોપસર તપાસ પંચને પ્રથમદર્શી પુરાવા જણાતાં મહાભિયોગની નૉટિસ અપાઈ હતી, પરંતુ તેમણે તેની કાર્યવાહી હાથ ધરાય તે પહેલાં જ રાજીનામું આપી દીધું હતું.
રાજકારણીઓને પોતાનાં વિધાનો યાદ નથી રહેતા પરંતુ ડિજિટલ યુગમાં બધું ઑન રેકૉર્ડ હોય છે. ૨૦૧૮માં મહાભિયોગની દરખાસ્તની મજબૂત તરફેણ અને મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિની કૉર્ટના બહિષ્કાર સુધીની હદે જનાર કપિલ સિબલે સૌમિત્ર સેન સામે મહાભિયોગની દરખાસ્ત વખતે વર્ષ ૨૦૧૦માં એનડીટીવીને કહ્યું હતું, “રાજકારણીઓ ન્યાયાધીશોનું ભવિષ્ય નક્કી કરવા માંડે તો તે રાષ્ટ્રની મોટી કુસેવા ગણાશે.” તેમણે આ પ્રક્રિયાને ગેરબંધારણીય પણ ગણાવી હતી.
કયા કપિલ સિબલ સાચા? ૨૦૧૮ના કે ૨૦૧૦ના?

બૉક્સ-૧
ન્યાયતંત્રના કાળા દિવસો તો ઈન્દિરા ગાંધી વખતે હતા!

ન્યાયતંત્રના અંધારા દિવસો તો ઈન્દિરા ગાંધી સરકાર વખતે હતા. કટોકટી કાળમાં વિરોધીઓને પકડી પકડીને જેલમાં પૂરી દેવાતા હતા. તેથી પોતાના લોકોની ભાળ મેળવવા માટે થયેલા હેબિયસ કૉર્પસ કેસમાં સરકાર વિરુદ્ધ વલણ લેનાર હંસરાજ (એચ. આર.) ખન્ના સૌથી સિનિયર હોવા છતાં ઈન્દિરા ગાંધી સરકારે તેમને મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ બનાવ્યા નહોતા. આનાથી ઉલટું, ૧૯૬૯માં અજિતનાથ રે (એ.એન.રે)ને ઈન્દિરા ગાંધી સરકારે ત્રણ સિનિયર જજોને બાકાત રાખીને તેમનાથી જુનિયર હોવા છતાં મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ બનાવ્યા હતા. તે વખતે બાર એસોસિએશનોએ અને કાનૂની ગ્રૂપોએ ભરપૂર વિરોધ કર્યો હતો.
તે વખતે પૂર્વ મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ મોહમ્મદ હિદાયાતુલ્લાહે કહ્યું હતું, “this was an attempt of not creating ‘forward looking judges’ but the ‘judges looking forward’ to the plumes of the office of Chief Justice”. જે ન્યાયાધીશોને પાછળ રાખીને એ. એન. રે મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ બન્યા હતા. તેમણે કહ્યું હતું કે સંસદ બંધારણના મૂળભૂત માળખામાં ફેરફાર ન કરી શકે. એ. એન. રે આ ન્યાયાધીશો સાથે અસંમત અને સરકાર સાથે સંમત હતા. આ ચુકાદાના કારણે ઈન્દિરા ગાંધીને બંધારણમાં ફેરફાર (ખરેખર તો ચેડા) કરવાની છૂટ મળી ગઈ. આ ફેરફાર ૪૨મો સુધારો ગણાય છે જેમાં આમુખથી માંડીને ઘણી કલમોમાં ફેરફાર કરી નખાયા. ચૂંટણીના વિવાદો કૉર્ટના અધિકારક્ષેત્રથી બહાર રખાયા. રાજ્ય સરકારો સામે કેન્દ્ર સરકારની સત્તા વધી ગઈ. ન્યાયતંત્ર સામે સંસદની સત્તા વધી ગઈ. બંધારણના આમુખમાં સેક્યુલર અને સૉશિયલિસ્ટ શબ્દો ઉમેરાયા. તેમ છતાં ઈન્દિરા ગાંધી પછીની કોઈ પણ સરકારે આ ફેરફારો પાછા ખેંચ્યા નથી.

બૉક્સ-૨
મહાભિયોગ સામે મનમોહનસિંહ સહિતના કૉંગ્રેસીઓમાં વિરોધ!

કૉંગ્રેસ માટે ખૂબ જ આંચકા જેવી બાબત એ રહી કે પૂર્વ વડા પ્રધાન ડૉ. મનમોહનસિંહ જેમને વિરોધીઓ પણ તેમની પ્રમાણિકતા માટે માનભેર જુએ છે તેઓ, કૉંગ્રેસના પ્રવક્તા અભિષેક મનુ સિંઘવી જે પોતે પણ સર્વોચ્ચમાં જાણીતા વકીલ છે, પૂર્વ નાણા પ્રધાન અને ગૃહ પ્રધાન પી. ચિદમ્બરમ્, પૂર્વ કાયદા પ્રધાન સલમાન ખુર્શીદ, પૂર્વ કાયદા પ્રધાન અશ્વિની કુમાર, પૂર્વ પેટ્રોલિયમ પ્રધાન વીરપ્પા મોઇલી અને પૂર્વ માહિતી તથા પ્રસારણ પ્રધાન મનીષ તિવારીએ આ દરખાસ્ત પર સહી કરવાની ના પાડી દીધી! મિડિયામાં આ સમાચારને ખાસ મહત્ત્વ ન મળ્યું પરંતુ કૉંગ્રેસ માટે આ બહુ મોટા સમાચાર છે કારણકે બીજા બધા તો ખરા જ પરંતુ મનમોહનને રિમૉટ કંટ્રૉલ્ડ પીએમ ગણાવાતા હતા. મનમોહનસિંહના મિડિયા સલાહકાર અને સત્તાવાર પ્રવક્તા રહી ચૂકેલા સંજય બારુએ લખેલા પુસ્તકમાં પણ આ વાત બહાર આવી હતી. હવે એ મનમોહન જેના પર સહી કરવાની ના પાડે તે દરખાસ્ત ફેંકી દેવા યોગ્ય હોય તો જ આવી વાત બની હશે ને?
જોકે પોતાનો ગાલ તમાચો મારી લાલ રાખવા માટે કૉંગ્રેસે એવી દલીલ કરી કે “અમે પોતે ઈરાદાપૂર્વક જ પૂર્વ વડા પ્રધાનને આમાં સંડોવ્યા નથી કારણકે તેઓ પૂર્વ વડા પ્રધાન છે.” અશ્વિનીકુમારે તો કહ્યું કે “મહાભિયોગ એ અંતિમ ઉપાય છે અને તે પણ મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ સામે આ દરખાસ્ત લાવવી એ અભૂતપૂર્વ પગલું છે અને તેને ટાળવું જોઈતું હતું.”
સલમાન ખુર્શીદને પણ આ આખી વાતથી અજાણ રાખવામાં આવ્યા હોય તેવું લાગે છે. તેમણે કહ્યું, “મહાભિયોગ ઘણી ગંભીર બાબત છે. કોઈ ચુકાદા સાથે અસંમત હો તો આ દરખાસ્ત લાવવી યોગ્ય નથી. આ બાબતે થયેલી ચર્ચામાં હું સામેલ નહોતો. તેથી આ દરખાસ્ત માટેનાં કારણો ન્યાયી હતાં કે નહીં તે હું નહીં કહી શકું.” આ ઉપરાંત ઓડિશા કૉંગ્રેસમાં પણ આ દરખાસ્તનો અંદરખાને વિરોધ છે કારણકે ઓડિશામાં ૨૦૧૯માં વિધાનસભાની ચૂંટણી આવશે અને દીપક મિશ્ર ઓડિશાના છે, તેથી નવીન પટનાયકનો બીજદ અને ભાજપ મિશ્રની તરફેણમાં છે. ઓડિશાની હાઇ કૉર્ટ અને અન્ય કૉર્ટોએ મિશ્રની તરફેણમાં કામકાજ બંધ રાખ્યું હતું.

legal, sanjog news, society, vichar valonun

કેરળ હાઇકૉર્ટે ૨૦૧૩માં એટ્રૉસિટી ઍક્ટ અંગે શું ચુકાદો આપ્યો હતો?

(વિચાર વલોણું, સંજોગ ન્યૂઝ, તા.૮/૪/૧૮)

દલિતો અને આદિવાસીઓ રોષે ભરાયા છે કેમ કે, એસસી-એસટી (અત્યાચાર અટકાયત) અધિનિયમ અંગે સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયે પહેલાં તપાસ થાય પછી આરોપીની ધરપકડ કરવા આદેશ આપ્યો હતો. ૩૦ માર્ચે જ મોદી સરકારે તેની સામે રિવ્યૂ પિટિશન કરવા નિર્ણય લઈ લીધો હતો. પરંતુ તેમ છતાં કૉર્ટના નિયમ પ્રમાણે ૨ એપ્રિલે જ સમીક્ષા પિટિશન દાખલ થવાની હતી, તો પણ દલિત સંગઠનોએ ભારત બંધનું એલાન આપ્યું તે ચાલુ રાખ્યું અને અંતે તે હિંસક બન્યું. આ બંધને કૉંગ્રેસ અને લાલુપ્રસાદ યાદવના રાષ્ટ્રીય જનતા દળ (રાજદ)એ ટેકો આપ્યો હતો. એટલે એ આક્ષેપ થાય તે સ્વાભાવિક છે કે આ મુદ્દે રાજનીતિ થઈ રહી છે.

તોફાનો ભાજપ શાસિત રાજ્યોમાં થયાં છે તેથી ભાજપનો આક્ષેપ એ પણ છે કે હારેલા વિપક્ષો ૨૦૧૯ની લોકસભા ચૂંટણી તેમજ આવનારા મહિનાઓમાં યોજાનારી મધ્ય પ્રદેશ, કર્ણાટક, રાજસ્થાન વગેરેની વિધાનસભા ચૂંટણીને ધ્યાનમાં રાખીને આવા ઉશ્કેરણીજનક મુદ્દાઓને વેગ આપી રહ્યા છે. દરમિયાનમાં, ફેસબુક અને કેમ્બ્રિજ એનાલિટિકાએ ફેસબુક વપરાશકારોનો ડેટા લીક કર્યો હોવાના વિશ્વભરમાં આરોપો લાગી રહ્યા છે અને તેને ફેસબુકના માર્ક ઝુકરબર્ગે સ્વીકાર્યા પણ છે. આ કૌભાંડ ઉઘાડું પાડનાર કેમ્બ્રિજ એનાલિટિકામાં પૂર્વ ડિરેક્ટર ક્રિસ્ટૉફર વાઇલીએ કહ્યું છે કે આ કંપનીની એક ગ્રાહક કૉંગ્રેસ પક્ષ પણ હતી. ગત ઑક્ટોબર ૨૦૧૭માં સમાચાર હતા કે ડૉનાલ્ડ ટ્રમ્પને જિતાડનાર કેમ્બ્રિજ એનાલિટિકાની મદદ કૉંગ્રેસ લઈ રહી છે.

હવે ફેસબુક-કેમ્બ્રિજ એનાલિટિકા અને રશિયાની અમેરિકામાં વર્ગવિગ્રહ ફેલાવનારી જાહેરાતો જે અંતે ટ્રમ્પને વિજયી બનાવવામાં મદદરૂપ સાબિત થઈ તેના પરથી એક શંકા એવી સેવાઈ રહી છે કે ભારતમાં પણ આ પ્રકારની વર્ગવિગ્રહ ફેલાવનારી ગતિવિધિઓ થઈ રહી છે કે કેમ? આની પાછળ કેમ્બ્રિજ એનાલિટિકાનો હાથ છે કે કેમ? કેમ્બ્રિજ એનાલિટિકાના અધિકારીઓએ તો પોતાના ગ્રાહકોને ચૂંટણી જિતાડવા લાંચથી લઈને વેશ્યાઓ પૂરી પાડવા સુધી તમામ રસ્તાઓ પોતે અપનાવતા હોવાનો ચોંકાવનારો ઘટસ્ફોટ કર્યો છે. આ વાત બહુ જ ચોંકાવનારી છે અને કેમ્બ્રિજ એનાલિટિકાના (હવે પૂર્વ) સીઇઓ એલેક્ઝાન્ડર નિક્સની ઑફિસમાં તેમની કોઈ ભારતીય જેવા વ્યક્તિ સાથે હાથ મિલાવતી વખતે પાછળ કૉંગ્રેસના ચૂંટણી પ્રતીક અને સાથે કૉંગ્રેસના સૂત્રવાળી તસવીરે ખળભળાટ મચાવી દીધો છે.

આથી જ વર્ષ ૨૦૧૫થી જે કંઈ આંદોલનો થઈ રહ્યાં છે તે આંદોલનોને આ બધી પશ્ચાદ ભૂમિકા સાથે પણ જોવા જરૂરી છે. પાટીદાર આંદોલન હોય કે ઓબીસી આંદોલન, કે પછી દલિત આંદોલન (ઊના કાંડ પછી), મરાઠા આંદોલન હોય કે જાટ આંદોલન, કર્ણાટકમાં કૉંગ્રેસ સરકાર દ્વારા લિંગાયત સમુદાયને હિન્દુથી અલગ ગણી તેમને લઘુમતી જાહેર કરવી…આ બધી જ કડી જોડીને કૉંગ્રેસ પર ‘બ્રેકિંગ ઇન્ડિયા’નો આક્ષેપ થાય તે સ્વાભાવિક છે, પરંતુ કૉંગ્રેસ તેનો ઈનકાર કરે છે. કૉંગ્રેસ એક વિપક્ષ તરીકે તેની સમક્ષ કોઈ પણ મુદ્દો આવે તો તેનો સરકાર વિરોધી ઉપયોગ કરવાની જ છે તે માનીને સરકારે ચાલવું જોઈએ. આથી સરકારે ધ્યાન રાખવું ઘટે કે તે કોઈ મુદ્દો કૉંગ્રેસને તાસક પર હાથ ન ધરે.

વર્તમાનમાં દલિતો અને આદિવાસીઓમાં ભારે રોષ છે. તેનું કારણ એટ્રોસિટી ઍક્ટ અંગે સુપ્રીમ કૉર્ટનો ચુકાદો છે. એમ કહેવાય છે કે સુપ્રીમ કૉર્ટ પણ મોદી સરકારના ઈશારે ચાલે છે. સુપ્રીમ કૉર્ટના મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ દીપક મિશ્ર બ્રાહ્મણ છે. આ બધાના કારણે આવો ચુકાદો આવ્યો. આવો ઘણો અપપ્રચાર ચાલે છે. આમ, પણ ચાર ન્યાયમૂર્તિઓએ દીપક મિશ્ર સામે જાહેરમાં પત્રકાર પરિષદ કરીને ન્યાયતંત્રની વિશ્વસનીયતા ખોરવી નાખવા પ્રયાસ કર્યો જ હતો. તે પછી આ એટ્રોસિટી અંગેનો ચુકાદો કે જે કોઈ ચુકાદો આવે તેને ન્યાયતંત્ર અને મોદી સરકારની મિલીભગત સાથે જોડીને જોવામાં આવે તે સ્વાભાવિક છે.

પરંતુ અહીં કેટલાંક બીજાં ન્યાયાલયોના ચુકાદા કે અવલોકન પર નજર કરવાની જરૂર છે જે ભાજપ ઇત્તર પક્ષની સરકારોના શાસનકાળ વખતે અપાયા છે. ૧૨ માર્ચ ૨૦૧૩ના રોજ કેરળ ઉચ્ચ ન્યાયાલયે ચુકાદો આપ્યો કે કોઈ પણ વ્યક્તિને અનુસૂચિત જાતિ (એસસી) કે અનુસૂચિત જનજાતિ (એસટી)ના સભ્યો સામે અત્યાચારો માટે દોષી ઠેરવી ન શકાય, સિવાય કે ગુનો વંશીય પૂર્વગ્રહ સાથે આચરવામાં આવ્યો હોવાનું પુરવાર થાય. આ સમયે કેન્દ્રમાં અને કેરળમાં કોની સરકાર હતી? બંને જગ્યાએ કૉંગ્રેસની સરકાર હતી! શું આને એમ ગણીશું કે કૉંગ્રેસ અને ન્યાયતંત્રની મિલીભગત હોવાથી કેરળના ઉચ્ચ ન્યાયાલયે આવો ચુકાદો આપ્યો?

હવે આવી જાવ તમિલનાડુમાં. તમિલનાડુમાં જયલલિતાએ આ વર્ષ ૨૦૧૩ના વર્ષમાં પીએમકે નામના એક પક્ષ પર દલિતોને ઉશ્કેરવાનો આક્ષેપ કરતાં કહ્યું હતું કે પીએમકેના કાર્યકરોએ દારૂ પી એક ગામમાં ઘૂસી ત્યાં ઝૂંપડાં સળગાવ્યાં હતાં અને સરકારી વાહનોને પણ આગ લગાડી હતી. પીએમકેના નેતા એસ. રામદોસ સામે મહાબલીપુરમ્ માં એક કેસ પણ નોંધવામાં આવ્યો હોવાનું તેમણે કહ્યું હતું. આ પશ્ચાદ ભૂમિકા એટલા માટે આપી કારણકે રામદોસ દલિત વિરોધી નથી તે વાત સ્પષ્ટ થાય. આ જ રામદોસે આ ઘટનાના ચાર વર્ષ પહેલાં ૨૦૦૯માં શું કહ્યું હતું?

તેમણે કહ્યું હતું કે ઍટ્રૉસિટી ઍક્ટના દુરુપયોગના વધતા જતા કિસ્સાઓ ચિંતાજનક છે. રાજકીય વિરોધીઓને મૂંગા કરવા માટે આ કાયદાનો દુરુપયોગ કરાઈ રહ્યો છે. તેમણે આ માટે આધાર પણ આપ્યો હતો.

હવે વર્ષ ૨૦૧૦માં આવી જાવ. આંધ્ર પ્રદેશની પોલીસે અંગત વેર વાળવા એટ્રૉસિટી ઍક્ટનો દુરુપયોગ થતો હોવા અંગે ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. શ્રીકકુલમના ડીએસપી ટી. પનાસા રેડ્ડીએ તમામ પોલીસ અધિકારીઓને જે લોકો એટ્રૉસિટી ઍક્ટની ખોટી ફરિયાદ કરે તેમની સામે આઈપીસીની કલમ ૧૭૭ હેઠળ કેસ નોંધવા સૂચના આપી હતી. ૨૦૧૦માં કેન્દ્રમાં અને આંધ્ર પ્રદેશમાં કોની સરકાર હતી? કૉંગ્રેસની. ન્યાયતંત્ર તો સીધું સરકારના હાથ નીચે હોવાનો આક્ષેપ ન કરી શકાય પણ પોલીસ તંત્ર તો સીધું સરકાર હેઠળ આવે ને. ત્યારે કેમ આ કથિત દલિત હિતેચ્છુઓએ આવું ભારતબંધનું એલાન ન આપ્યું? કેમ ત્યારે કોઈ હિંસા ન થઈ?

ચાલો, હવે વર્તમાનમાં આવી જાવ. સુપ્રીમ કૉર્ટનો ચુકાદો આવ્યો તે પછી એક વેબસાઇટને આપેલા ઇન્ટરવ્યૂમાં, ‘વ્હાય આઈ એમ નૉટ હિન્દુ’ પુસ્તક લખનાર દલિત અધિકારો માટે લડતા કાંચા ઇલૈયા (જેમણે હવે પોતાની અટક કે નામમાં શૅફર્ડ ઉમેર્યું છે)એ કહ્યું છે કે ભાજપે તેના એક દલિત સાંસદ પાસે તેમની સામે ઍટ્રૉસિટી ઍક્ટ હેઠળ ખોટો કેસ કરાવ્યો હતો. અર્થાત્ કાંચા ઈલૈયા પણ સ્વીકારે છે કે આ અધિનિયમનો દુરુપયોગ થાય છે.

એક અંગ્રેજી અખબારનો ૨૩ માર્ચ ૨૦૧૮નો અહેવાલ કહે છે કે સુપ્રીમ કૉર્ટનો એટ્રૉસિટી ઍક્ટ અંગે તાજેતરનો ચુકાદો સંસદીય સમિતિના એક અહેવાલ પર આધારિત છે. અને આ સંસદીય સમિતિનો અહેવાલ કયા મુદ્દા પર હતો અને આ સમિતિમાં કોણકોણ હતું? ૧૯ ડિસેમ્બર ૨૦૧૪ના રોજ ભાજપના સાંસદ રમેશ બૈસની અધ્યક્ષતામાં આ સમિતિએ અહેવાલ આપ્યો હતો જેમાં કહેવાયું હતું કે એટ્રૉસિટી ઍક્ટનો દુરુપયોગ કરાઈ રહ્યો છે અને તેની સામે અત્યારના કાયદા અપૂરતા છે. આ સમિતિમાં ભાજપના ૧૩ સાંસદો હતા. તેમાં આદિવાસી મંત્રી જશવંતસિંહ સુમનભાઈ ભાભોર (ગુજરાતના દાહોદના આદિવાસી સાંસદ), અગ્રણી દલિત આગેવાન ઉદિત રાજ, પૂર્વ લોકસભા નાયબ અધ્યક્ષ કારિયા મુંડા (આદિવાસી) છે. ચાલો, આ તો બધા ભાજપના છે તેથી ભાજપ કહે તેમ કરે, પણ આ સમિતિમાં માત્ર ભાજપના સભ્યો ન ચાલે. સંસદની સમિતિમાં શાસક અને વિપક્ષના સભ્યો પણ હોય. તેમાં કૉંગ્રેસના પાંચ સભ્યો હતાં. દલિતો અને મુસ્લિમોનું સમીકરણ રચી ચૂંટણી જિતવા ઘણા સમયથી મથી રહેલા એઆઈએમઆઈએમના અસાઉદ્દીન ઓવૈસી પણ હતા. ઉપરાંત એનસીપી, મોદી સરકાર સામે કોઈ પણ મુદ્દે તાતા તીર છોડતી શિવસેના, એઆઈએડીએમકે, ટીઆરએસ, બીજેડી, અત્યારે માફી માગવામાં વ્યસ્ત કેજરીવાલના આમ આદમી પાર્ટી, દલિતો અને ખેડૂતોના મુદ્દે ફરીથી રાજકારણમાં ચમકવાના ધખારા સેવતા સીપીએમ, મમતા બેનર્જીના તૃણમૂલ કૉંગ્રેસ અને દલિતોના મસીહાનું બિરુદ મેળવનાર માયાવતીના પક્ષ બીએસપીના સાંસદ પણ હતા. કુલ ૩૦ સાંસદોની સમિતિમાં ભાજપના માત્ર ૧૩ સભ્યો જ હતા. એટલે કે બહુમતી ૧૭ સાંસદો તો વિપક્ષના હતા!

સુપ્રીમ કૉર્ટે ૨૦ માર્ચ ૨૦૧૮ના રોજ ચુકાદો આ સમિતિના અહેવાલના આધારે આપ્યો છે. તેણે એમ કહ્યું છે કે “સમિતિના અહેવાલને ધ્યાનમાં રાખી કલમ ૨૧ હેઠળ બંધારણીય બાંયધરીનો અમલ કરવા સુરક્ષાત્મક પગલાં જરૂરી છે, જેથી આપખુદી રીતે ધરપકડ કે ખોટી સંડોવણી સામે લોકોની સુરક્ષા કરી શકાય.”

હવે પ્રશ્ન એ છે કે કાયદો યથાતથ રાખવાથી શું દલિતો પર અત્યાચાર બંધ થઈ જશે? ફેર તો પડશે. પરંતુ તેનાથી વૈમનસ્ય ઘટવાના બદલે વધશે નહીં? સામે પક્ષે કથિત સવર્ણોએ પણ હવે વિચારવા જેવું છે કે ક્યાં સુધી દલિતોને અસ્પૃશ્ય ગણી ધિક્કાર્યા કરીશું? તેમને કૂવા, સ્મશાન, મંદિરમાં પરવાનગી નહીં આપીએ? અલબત્ત, વધતા જતા શહેરીકરણે હવે સવર્ણ-દલિતની ખાઈ ઘટાડી છે. પરંતુ કેટલીક એનજીઓ જેમની દુકાન વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ બંધ કરી છે તે તેમજ (સંભવતઃ) કેમ્બ્રિજ એનાલિટિકા, (સંભવતઃ) વિદેશો ભારત મહાન ન બને, ભારત એક ન બને તે માટે દલિત વિરુદ્ધ સવર્ણો, આદિવાસી વિરુદ્ધ અન્યના ઝઘડા વધારવા વર્ષોથી પ્રયાસ કરી રહ્યા છે અને તાજેતરમાં તેમાં વધારો થયો હોય તેમ લાગે છે. આ પ્રયાસોના હાથા ન બનીએ તે દરેક નાગરિકે વિચારવા જેવું છે.

media, national, sanjog news, vichar valonun

આત્મમંથનની જરૂર સત્તા અને મિડિયા-બંને પક્ષે છે

(વિચારવલોણુ કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, ૧૪/૧/૧૮)

સત્તા અને પત્રકારો મોટા ભાગે સામસામા જ રહેતા આવ્યા છે. સત્તાને સાચા પત્રકારો ક્યારેય ગમ્યા નથી. આધાર કાર્ડનો ડેટા ગુપ્ત નથી, માત્ર રૂ. ૫૦૦ (જે આજના જમાનામાં ક્ષુલ્લક રકમ ગણાય છે)  આપો તો કેટલાક લોકો આધાર નંબર આપે છે તેવો પીઠ થાબડવા જેવો રિપૉર્ટ ટ્રિબ્યૂનની પત્રકાર રચના ખૈરાએ બહાર પાડ્યો. પગલાં ડેટા લીક કરનારા લોકો સામે લેવા જોઈતા હતા, પરંતુ આધાર કાર્ડની બાબત જેની સત્તા હેઠળ આવે છે તે યુનિક આઇડેન્ટિફિકેશન ઑથૉરિટી ઑફ ઇન્ડિયા (યુઆઈડીએઆઈ)એ ‘ટ્રિબ્યૂન’ સમાચારપત્ર અને પત્રકાર રચના સામે એફઆઈઆર કરી દીધી! પરિણામ એ આવ્યું કે મિડિયા જગતે બૂમરાણ મચાવી દીધી કે અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા ખતરામાં છે.

દરમિયાનમાં, સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયે એક બીજા કેસમાં કહ્યું કે પત્રકારોને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતાનો પ્રયોગ કરવા દેવો જોઈએ. એટલે મિડિયાને દોડવું હતું અને ઢાળ મળ્યો. કેસ બીજો હતો. બિહારની એક મહિલાએ સર્વોચ્ચમાં કેસ કર્યો હતો કે એક હિન્દી ટીવી સમાચાર ચેનલે તેણી અને તેના પરિવાર સામે નીંદનીય અને બદનામી થાય તેવી ટીપ્પણીઓ કરી હતી. આ મહિલા એક વરિષ્ઠ અધિકારી પિતા અને બિહારમાં મંત્રી એવી માતાની પુત્રી છે. સમાચાર ચેનલે એપ્રિલ ૨૦૧૦માં દર્શાવ્યું હતું કે ખાદ્ય સંસ્કરણ એકમ સ્થાપવા માટે તેણીને બિહાર ઇન્ડસ્ટ્રિયલ એરિયા ડેવલપમેન્ટ ઑથોરિટીએ ગેરકાયદે જમીન ફાળવી છે. સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયના મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ દીપક મિશ્રએ કહ્યું કે આમ તો બંધારણીય રીતે બદનક્ષી થાય છે પરંતુ કથિત કૌભાંડ વિશેના સમાચારથી બદનક્ષી નથી થતી. આરોપીઓએ પોતાનો બચાવ કરવા માટે ઘણો સમય અને નાણાં વેડફ્યાં છે. લોકશાહીમાં તમારે સહન કરતા શીખવું જોઈએ.

હવે પ્રશ્ન એ થાય છે કે જો પત્રકારોને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતાનો ઉપયોગ કરવા જ દેવો હોય તો સર્વોચ્ચ અને ઉચ્ચ ન્યાયાલયોના માનનીય ન્યાયમૂર્તિઓના કેટલાક ચુકાદાઓ સામે કરી શકે કે કેમ? શું પત્રકારો માનનીય ન્યાયમૂર્તિઓની નહીં, પરંતુ તેમના ચુકાદાઓની ટીકા કરી શકે? જેમ કે ઉપરોક્ત કેસમાં જે મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ દીપક મિશ્રએ પેલી મહિલાને લોકશાહીમાં સહન કરવાની સૂફિયાણી સલાહ આપી તે મિશ્રજીએ ૩૦ નવેમ્બર ૨૦૧૬ના રોજ અન્ય ન્યાયમૂર્તિ અમિતાવ રોય સાથે મળીને ચુકાદો આપેલો કે દેશભરમાં ફિલ્મ થિયેટરોમાં ફિલ્મ શરૂ થતાં પહેલાં રાષ્ટ્રગીત વગાડવું જ પડશે. તેનાથી લોકોમાં દેશભક્તિ અને રાષ્ટ્રવાદ જાગશે. આ જ મિશ્રજીએ ૨૪ ઑક્ટોબર ૨૦૧૭એ ચુકાદો આપતાં કહ્યું કે લોકોએ પોતાની દેશભક્તિ સાબિત કરવા સિનેમા હૉલમાં રાષ્ટ્રગીત વાગતું હોય ત્યારે ઊભા થવાની જરૂર નથી. તેમણે એવું અવલોકન કર્યું હતું કે સમાજને નૈતિક રક્ષકોની જરૂર નથી.

આ મુ્દ્દે રાષ્ટ્રવાદી હોવાનું ગૌરવ અનુભવતી મોદી સરકારે પણ યૂ ટર્ન લીધો. પોતાના પ્રતિભાવમાં સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયને કહ્યું કે થિયેટરમાં રાષ્ટ્રગીત વગાડવું ફરજિયાત ન બનાવવું જોઈએ. હવે સરકાર અને ન્યાયતંત્ર એ દેશના ત્રણ પાયા પૈકીના બે છે. આ બાબતે આ બંનેની ટીકા, તેમના યૂ ટર્ન બાબતે થઈ શકે કે નહીં? જ્યારે રાષ્ટ્રગીત ફરજિયાત બનાવ્યું ત્યારે આખા દેશમાં જબરદસ્ત ચર્ચા છેડાઈ ગઈ હતી અને ત્યારે ભાજપે આ પગલાંનો બચાવ કર્યો હતો. ભાજપના સમર્થકોએ પણ તેની તરફેણ કરી હતી. ભાજપ સમર્થક અભિનેતા અનુપમ ખેરે કહ્યું હતું કે લોકો રેસ્ટૉરન્ટમાં રાહ જોવા ઊભા રહી શકે છે, પાર્ટીમાં લાઇનમાં ઊભા રહી શકે છે, ટિકિટ ખરીદવા લાઇનમાં ઊભા રહી શકે છે તો માત્ર બાવન સેકન્ડ વાગતા રાષ્ટ્રગીત માટે કેમ ન ઊભા રહી શકે? અને વાત સાચી પણ હતી. આ લેખકે પણ આ નિર્ણયને આવકાર્યો હતો અને તેના સમર્થનમાં એક લેખ લખ્યો હતો. પરંતુ અસાઉદ્દીન ઓવૈસી જેવા કોમવાદીઓ, લિબરલો અને સેક્યુલરોના પ્રભાવમાં આવીને હવે સરકારે યૂ ટર્ન લીધો છે તે આઘાતજનક છે. અને માનનીય મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ જે રાષ્ટ્રગીત વગાડવાનો ચુકાદો આપતી વખતે માત્ર ન્યાયમૂર્તિ હતા તેમણે પણ આવું વલણ કેમ દાખવ્યું? કાનૂની અને ટૅક્નિકલ વિગતો અનેક હોઈ શકે. પરંતુ સામાન્ય માનવીને કલમો અને ટૅક્નિકલ વિગતોમાં રસ હોતો નથી. તેને કાનૂની દાવપેચો સમજાતા પણ નથી. તેને તો માત્ર બે હેડિંગ જ વાંચવા મળ્યાં-અગાઉ જ્યારે ચુકાદો રાષ્ટ્રગીત વગાડવાની તરફેણમાં અપાયો ત્યારે એક હેડિંગ હશે- થિયેટરોમાં રાષ્ટ્રગીત વગાડવું ફરજિયાત: સુપ્રીમ કૉર્ટ. અને હાલમાં જ્યારે ચુકાદો રાષ્ટ્રગીત વખતે ઊભા ન રહેવા અંગે અપાયો ત્યારે આ હેડિંગ વાંચવા મળ્યું હશે- રાષ્ટ્રગીત વખતે ઊભા રહેવાની જરૂર નથી: સુપ્રીમ કૉર્ટ.

આવાં જ બે અલગ-અલગ હેડિંગ લોકોને અનેક કેસના ચુકાદાઓમાં વાંચવા મળ્યાં છે. આવો એક કેસ સલમાન ખાનના હિટ એન્ડ રન અકસ્માતનો હતો. ત્યારે લોકોને બે હેડિંગ વાંચવા મળેલાં. પહેલું લાઇન હતું- હિટ એન્ડ રન કેસમાં સલમાનને પાંચ વર્ષની જેલની સજા આપતી ટ્રાયલ કૉર્ટ. બીજું હેડિંગ હતું- હિટ એન્ડ રન કેસમાં સલમાનને નિર્દોષ છોડતી સુપ્રીમ કૉર્ટ. વિચાર કરો! એક જ કેસમાં આવા અલગ-અલગ નિર્ણય કઈ રીતે હોઈ શકે? આવો એક કેસ ૨-જી સ્પેક્ટ્રેમનો છે. વર્ષ ૨૦૧૨માં એક હેડલાઇન આવી જોવા મળી હતી: ૨-જી કેસમાં કૉંગ્રેસ સરકાર દ્વારા સ્પેક્ટ્રમની ફાળવણી ગેરકાયદે જાહેર કરતી સુપ્રીમ કૉર્ટ. અને હવે ૨૦૧૭માં આવી હેડલાઇન જોવા મળી. ૨-જી કેસમાં રાજા, કનીમોઝી સહિતના આરોપીઓને નિર્દોષ છોડતી સીબીઆઈ કૉર્ટ. આવું કેવી રીતે બને? પાંચ વર્ષમાં ભ્રષ્ટાચારના પુરાવા ધોવાઈ ગયા?

જોકે આપણે અહીં ચર્ચવાનો મુખ્ય મુદ્દો ન્યાયતંત્રની વિશ્વસનીયતા નથી. મુખ્ય મુદ્દો પત્રકારોની અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતાનો પણ છે. સત્તાની ટીકા થવી જ જોઈએ. માત્ર સત્તા શું કામ, વિપક્ષ, આઈએએસ અધિકારીઓ, ન્યાયતંત્ર, ફિલ્મ કલાકારો, ખેલાડીઓ, એમ દરેક ક્ષેત્રમાં જે કંઈ ખોટું થતું હોય, ભ્રષ્ટાચાર થતો હોય, અનીતિઓ આચરાતી હોય તેનો કાન આમળવાની ફરજ પત્રકારોની છે. પરંતુ પત્રકારોએ અને મિડિયાએ પોતાના વિશે પણ આત્મમંથન કરવાની જરૂર છે. અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતાનો ઉપયોગ દુરુપયોગ ન બની જવો જોઈએ.

તાજેતરમાં ક્વિન્ટ નામની એક વેબસાઇટે કુલભૂષણ જાધવ રૉનો જાસૂસ હોવાનો રિપૉર્ટ રૉના સૂત્રોને ટાંકીને છાપ્યો. ઉહાપોહ થયો એટલે આ રિપૉર્ટ પાછો ખેંચી લીધો. પરંતુ આનાથી તો જાધવને ફાંસી મળી શકતી હતી તેમ ક્વિન્ટના તંત્રીએ અને પત્રકારે વિચાર્યું નહીં? જ્યારે મુંબઈમાં ત્રાસવાદીઓ કેર વર્તાવી રહ્યા હોય ત્યારે એનડીટીવી પર બરખા દત્ત ત્રાસવાદીઓને સીધી રીતે ન મળે તેવી માહિતી જાહેરમાં આપી રહી હોય તો તે શું રાષ્ટ્રવિરોધી કૃત્ય ન ગણાય? અને બરખા દત્ત દ્વારા આ કૃત્ય પહેલી વાર પાછું નહોતું. અગાઉ કારગિલ યુદ્ધ વખતે તેણે સૈન્યની ક્લાસિફાઇડ (એટલે કે ગુપ્ત) કહેવાય તેવી માહિતી તેણે લાઇવ પ્રસારણ (તે વખતે સ્ટાર ન્યૂઝ સાથે એનડીટીવી જોડાયેલું હતું) પર આપી દીધી હતી તેમ સેનાના લેફ્ટ. જન. મહિન્દર પુરીએ પોતાના પુસ્તક ‘કારગિલ: ટર્નિંગ ધ ટાઇડ’માં લખ્યું છે. એ વખતે માની લઈએ કે યુદ્ધ અને તેવી ઘટનાઓનું લાઇવ પ્રસારણ નવુંનવું હતું. બરખા દત્ત વર્ષોથી રિપૉર્ટિંગ કરતી હતી પરંતુ શું રિપૉર્ટિંગ કરવું જોઈએ અને શું નહીં તેનું (અને તેમાંય જ્યારે સૈન્યને લગતું રિપૉર્ટિંગ હોય) તેને ભાન નહોતું (આમ તો, આ પત્રકારત્વનું પાયાનું શિક્ષણ છે) પરંતુ શું મુંબઈ હુમલા વખતે પણ તે આ પાઠો ભૂલી ગઈ?

માત્ર બરખા દત્તની વાત નથી. માત્ર રાષ્ટ્ર વિરોધી કૃત્યોની પણ વાત નથી. પત્રકારોનાં પોતાનાં હિતો પણ સંકળાયેલાં હોય છે. પત્રકારો કે મિડિયા હાઉસના માલિકોના ભ્રષ્ટાચાર, તેમના દ્વારા અનીતિ કોઈનાથી છૂપું નથી. પત્રકારત્વએ હવે તો એટલી વિશ્વસનીયતા ગુમાવી છે કે દરેક રાજકીય પક્ષ હવે પેઇડ મિડિયાના આક્ષેપો કરતા થઈ ગયો છે. સામાન્ય માનવીની પણ આ જ લાગણી છે. કોઈના વિરુદ્ધ પોલીસ ફરિયાદ થાય ત્યારે નામ છાપવું કે ન છાપવું, તેના પણ પૈસા લેવાતા હોવાના આક્ષેપો થતા હોય છે અને તેમાં સચ્ચાઈ પણ હોય છે. અને જેટલો મોટો ચર્ચિત કેસ તેટલાં વધુ નાણાં. મિડિયાના દબાણ હેઠળ ક્યારેક ન્યાયતંત્ર પણ આવી જતું હોવાનું લાગે. આરુષિ તલવારનો કેસ આનું મોટું ઉદાહરણ છે. છાપામાં કોઈ ખોટા સમાચાર ત્રણ કૉલમમાં છપાઈ જાય પછી તેનો વિરોધ થાય (એ પણ મોટા પાયે બળુકી રીતે કે કાનૂની રીતે થાય તો જ) ત્યારે તેની માફી અંદરના પાને ખૂણામાં સિંગલ કૉલમમાં છાપવાનો રિવાજ છે. બુંદ સે ગઈ વો હોજ સે નહીં આતી. જે બદનામી મોટા પાયે થઈ ગઈ હોય તે સિંગલ કૉલમમાં સ્પષ્ટતા છાપવાથી આવી શકે?

આજકાલ મિડિયા મેટ્રો સેન્ટ્રિક એટલે કે મહાનગર કેન્દ્રિત થઈ ગયું છે. દિલ્લી કે નોઇડામાં વરસાદના છાંટા પડે તો પણ આખો દિવસ સમાચાર ચેનલો પર ચલાવાતા હોય છે અને આસામ કે ઇવન ગયા વર્ષે ગુજરાતમાં પૂર આવે તો તેની એટલી નોંધ ન લેવાય. આવું જ ગુજરાતમાં છે. અમદાવાદમાં વટવામાં ગંદુ પાણી મળે એ એટલા મોટા સમાચાર નથી, પરંતુ સેટેલાઇટમાં પાણી ભરાઈ જાય તો મોટા સમાચાર છે. આનો અર્થ એ નથી કે હંમેશાં ગરીબોને પડતી તકલીફો જ દર્શાવ્યા કરવી. વાત સંતુલનની છે. પત્રકારત્વમાં કહેવાય છે કે કૂતરો માણસને કરડે એ સમાચાર નથી, માણસ કૂતરાને કરડે એ સમાચાર છે. આ વ્યાખ્યા બદલવાની જરૂર છે. સરકાર હોય કે વિપક્ષ, કોઈની માત્ર ટીકા કર્યા કરવું એ પત્રકારત્વ નથી. ન હોય ત્યાં વાંક દેખવો એ પત્રકારત્વ નથી.

હરિયાણામાં કૉંગ્રેસ સરકાર વખતે દલિત પરિવારને સળગાવી દેવાની ઘટનામાં કેન્દ્ર સરકાર સામે આંગળી ચીંધાતી વખતે કેન્દ્રીય વિદેશ રાજ્ય પ્રધાન અને સેનાના પૂર્વ અધ્યક્ષ વી. કે. સિંહના (પત્રકાર દ્વારા વારંવાર એક ને એક સવાલ પૂછાતાં આવેલા) નિવેદનમાંથી સંદર્ભ વગર દલિતોને કૂતરા કહ્યા તેવું ચલાવવું એ ઠીક નથી અને તે જ રીતે રાહુલ ગાંધીના હાથમાંથી સરદાર પટેલની મૂર્તિ એક-બે સેકન્ડ પૂરતી સહેજ ડગી જાય તેમાં સરદાર પટેલનું અપમાન કર્યું હોવાનું ચલાવવું એ ઠીક નથી. બંને કિસ્સામાં સામેના પક્ષો તો આક્ષેપ કરવાના પરંતુ એમાં મિડિયા શા માટે હાથો બને? શિયાળામાં વહેલી સવારે કસરત કરવી (એલોપેથી, આયુર્વેદ સહિતની) તમામ પેથી હિતાવહ માને છે, પરંતુ સરકાર પતંગોત્સવની તૈયારી રૂપે બાળકો પાસે વહેલી સવારે સૂર્યનમસ્કાર કરાવે તેને વેઠ કરાવી તેવું કોઈ છાપું કહે ત્યારે પત્રકારત્વ શરમમાં મૂકાય છે.

આમ, આત્મમંથનની જરૂર બંને પક્ષે છે.

politics, sikka nee beejee baaju

દ્વારકાપ્રસાદ મિશ્ર: કૉંગ્રેસી જે નહેરુના કડક ટીકાકાર અને ઈન્દિરાના પ્રશંસક હતા

(મુંબઈ સમાચારની રવિવારની પૂર્તિમાં ‘સિક્કાની બીજી બાજુ’ કૉલમમાં તા.૨૫/૧૨/૧૬ના રોજ આ લેખ પ્રકાશિત થયો.)

નોટબંધી અને તે પછી સહારા-બિરલાની વાતમાં સિનેમાગૃહોમાં રાષ્ટ્રગીતની વાત થોડા વિવાદ પછી ભૂલાઈ ગઈ. આપણે સિનેમાગૃહોમાં રાષ્ટ્રગીત વગાડવું જોઈએ કે નહીં તેની વાત નથી કરવી. પરંતુ એક જૂની વાત જરૂર કરવી છે. શું તમને કોઈએ કહ્યું કે ૧૯૬૨માં ચીને ભારત પર આક્રમણ કર્યું ત્યારે ભારતીયોમાં રાષ્ટ્રભક્તિ જગાવવા માટે સિનેમા ઘરોમાં રાષ્ટ્રગીત ફરજિયાત કરવામાં આવ્યું હતું?

૧૯૬૨માં આ નિર્ણય કરાયો તે મધ્ય પ્રદેશના કૉગ્રેસી નેતા દ્વારકાપ્રસાદ મિશ્ર (સાચી અટક મિશ્ર છે તેના પરથી ઘણા અપભ્રંશમાં મિસર પણ લખે છે, પરંતુ અંગ્રેજી સ્પેલિંગ મુજબ જેમ રામનું રામા, કૃષ્ણનું ક્રિષ્ના, શુક્લનું શુક્લા થયું તેમ મિશ્રનું મિશ્રા થયું)ની ભલામણ પર થયો હતો. આપણે વાત આ મિશ્રજીની કરવી છે. તેઓ ડી.પી.મિશ્રા તરીકે પણ ઓળખાય છે.

યુદ્ધ થયું ત્યારે વડા પ્રધાન તો નહેરુજી જ હતા પરંતુ દીકરી ઈન્દિરા ગાંધીને કેન્દ્રીય નાગરિક પરિષદનાં અધ્યક્ષા બનાવાયેલા. મધ્યપ્રદેશના મિશ્ર જનસંપર્ક સમિતિના અધ્યક્ષ હતા. આ મિશ્રજીની ભલામણ પર સિનેમાઘરોમાં રાષ્ટ્રગીત વગાડવાનો આદેશ થયેલો. તે વખતે ફિલ્મના અંતમાં રાષ્ટ્રગીત વગાડાતું. પડદા પર રાષ્ટ્રધ્વજ અને મહાત્મા ગાંધીજીનું ચિત્ર દેખાડવું ફરજિયાત હતું. થિયેટરોના દરવાજા બંધ કરી દેવા પણ ફરજિયાત હતા. રાષ્ટ્રગીતનું આ મધ્યપ્રદેશ કનેક્શન હતું જે તાજેતરમાં ફરી જીવંત થયું કેમ કે તાજેતરમાં સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયે જે ચુકાદો આપ્યો તે મધ્યપ્રદેશના રહેવાસી શ્યામનારાયણ ચૌકસેની અરજી પર આપેલો અને જે ન્યાયમૂર્તિએ ચુકાદો આપ્યો તે ન્યાયમૂર્તિ દીપક મિશ્ર પણ મધ્યપ્રદેશના! આ દીપક મિશ્રએ તેર વર્ષ પહેલાં આ જ અરજદારની અરજી પર આવો જ ચુકાદો આપેલો અને કરણ જૌહરની ફિલ્મ ‘કભી ખુશી કભી ગમ’માંથી જ્યાં સુધી રાષ્ટ્રગીતનું દૃશ્ય કાઢી ન નખાય ત્યાં સુધી થિયેટરોમાં દેખાડવા પર પ્રતિબંધ મૂકેલો.

એક બીજી રસપ્રદ વાત ઇતિહાસ ફંફોળતા એ પણ જાણવા મળી કે ૧૯૬૧માં નહેરુની અધ્યક્ષતામાં રાષ્ટ્રીય એકતા પરિષદે ભલામણ કરી હતી કે શાળા-કૉલેજોમાં શરૂઆત રાષ્ટ્રગીત ગાવાથી થવી જોઈએ. આ ભલામણનો અમલ સૌ પહેલાં જમ્મુ-કાશ્મીર અને મદ્રાસ (તે વખતે મદ્રાસ રાજ્ય હતું) તેમજ કેન્દ્ર શાસિત પ્રદેશોએ કર્યો હતો. ગુજરાત, મહારાષ્ટ્ર, ઉત્તર પ્રદેશ અને પંજાબે પછી અમલ કરેલો.

સિનેમાઘરો, શાળા-કૉલેજો તો ઠીક પરંતુ ટીવી પર પણ રાષ્ટ્રગીત વગાડાતું હતું! ત્યારે જોકે ટીવી ઘરેઘરમાં નહોતું. ટ્વિટર પણ નહોતું નહીંતર ટ્વિટર પર સેક્યુલરો-લિબરલો મંડી પડ્યા હોત. અત્યારે તો એટલી ખરાબ મજાક ઉડાવાઈ કે વાત ન પૂછો. ૩ જૂન ૧૯૬૪ના રોજ ઉત્તર પ્રદેશનાં સાંસદ સરલા ભદૌરિયાએ સરકારને પ્રશ્ન કરેલો કે ટીવી પર જ્યારે રાષ્ટ્રગીત વગાડવામાં આવે છે ત્યારે  દિલ્લીમાં લોકો ટીવી સામે ઊભા નથી થતા, બેઠા જ રહે છે, ત્યારે માહિતી અને પ્રસારણ પ્રધાન સત્યનારાયણ સિંહાએ જવાબ આપેલો કે સરકારને આ બાબતની જાણ નથી.

હવે મિશ્રજીની વાત. મિશ્રજીને ઇતિહાસ ચાણક્ય તરીકે ઓળખે છે. અટલ બિહારી વાજપેયી સરકારમાં રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સલાહકાર રહેલા બ્રિજેશ મિશ્રના તેઓ પિતા થાય અને ‘ઈસ રાત કી સુબહ નહીં’ ફિલ્મના નિર્દેશક સુધીર મિશ્રના દાદા થાય. તેમણે સરદાર પટેલના ઉપ મંત્રી તરીકે સ્વતંત્ર ભારતની પહેલી સરકારમાં ગૃહ ખાતામાં પ્રશંસનીય ભૂમિકા ભજવી હતી. એક તરફ, તેમણે ગાંધીજીની હત્યા પછી રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ પર લાગેલા પ્રતિબંધને ઉઠાવવામાં મધ્યસ્થીની ભૂમિકા ભજવી હતી તેવો દાવો પણ છે તો બીજી તરફ, તેમણે ગાંધીજીની હત્યા પછી સંઘના દ્વિતીય સરસંઘચાલક માધવરાવ સદાશિવ ગોળવળકરની ધરપકડ કરાવવામાં ભૂમિકા ભજવી હોવાનું પણ કહેવાય છે. મિશ્રજીને સંઘના પ્રચારક, વિચારક અને ભારતીય મઝદૂર સંઘ, ભારતીય કિસાન સંઘ, સ્વદેશી જાગરણ મંચ જેવી સંસ્થાઓના સ્થાપક દત્તોપંત ઠેંગડી સાથે ખૂબ જ સારું બનતું. ૧૭ ઑક્ટોબર ૧૯૪૯ના રોજ બેઠકમાં મધ્યપ્રદેશના ગૃહ પ્રધાન તરીકે તેમણે સંઘના સ્વયંસેવકોને કૉંગ્રેસમાં સ્થાન મળે તે માટે તરફેણ કરતા કહેલું કે “જ્યારે કૉંગ્રેસીઓ જમાયતે-ઉલ-ઉલેમાના સભ્યોને કૉંગ્રેસના સભ્ય બનતા રોકતા નથી અને ભારત વિભાજનમાં જેની ભૂમિકા રહી છે તે મુસ્લિમ લીગના સભ્યોનું કૉંગ્રેસમાં સ્વાગત કરે છે તો પછી કોઈ કારણ નથી કે કૉંગ્રસીઓ સંઘના સભ્યોના કૉંગ્રેસમાં પ્રવેશનો  વિરોધ કરે.” મિશ્રએ એમ પણ કહેલું કે “વિભાજનકાળ વખતે હિંસામાં હિન્દુઓની રક્ષા કરવા માટે સંઘના સ્વયંસેવકો સિવાય કોણ તૈયાર હતું? સંઘના સ્વયંસેવકોએ પાકિસ્તાનના લાખો હિન્દુઓ જેમાં કૉંગ્રેસના નેતા અને કાર્યકર્તા પણ હતા તેમને મરતા બચાવેલા.” આમ, પહેલો દાવો વધુ યોગ્ય લાગે છે.

દ્વારકાપ્રસાદ મિશ્રનું વ્યક્તિત્વ આપણા ઈન્દુલાલ યાજ્ઞિક સાથે થોડું સામ્ય ધરાવે છે. ઈન્દુલાલ ગાંધીજી અને સરદાર પટેલના ટીકાકાર હતા તેમ દ્વારકાપ્રસાદ કૉંગ્રેસના હોવા છતાં જવાહરલાલ નહેરુના ટીકાકાર હતા. ઈન્દુલાલની જેમ તેમણે પણ ફિલ્મ નિર્માણ પર હાથ અજમાવેલો અને અમૃત બઝાર પત્રિકા (આજનું એબીપી)માં રિપોર્ટર તરીકે શરૂઆતમાં કામ પણ કરેલું. તેમણે પુસ્તક લખ્યું છે ‘ધ નહેરુ એપોચ: ફ્રોમ ડેમોક્રસી ટૂ મોનોક્રસી’. તેમણે પોતાના પુસ્તકમાં સરદાર પટેલે તેમને લખેલા પત્રનો સમાવેશ કર્યો છે જેમાં સરદાર પટેલે લખેલું, “જોકે નહેરુ ચોથી વાર કૉંગ્રેસ અધ્યક્ષ બન્યા છે, પરંતુ હજુ પણ તેઓ એક બાળકના ભોળપણ (ચાઇલ્ડલાઇક ઇન્નોસન્સ) સાથે કામ કરે છે જેનાથી તેઓ આપણને બધાને બહુ મોટી મુશ્કેલીઓમાં મૂકી દે છે.” આ પત્રમાં સરદારે સંવિધાન સભામાં શીખ પ્રતિનિધિઓની ચૂંટણીમાં તેમનો હસ્તક્ષેપ અને કેબિનેટ મિશનના પ્રસ્તાવો વિશે પત્રકાર પરિષદમાં તેમની નકારાત્મક પ્રતિક્રિયાનો ઉલ્લેખ કર્યો છે. પટેલ મુજબ, કેબિનેટ મિશનના પ્રસ્તાવ મુજબ, જે વચગાળાની સરકાર બની તે સાથે મુસ્લિમ લીગ પાસે નિષેધાધિકાર (વીટો)ની તાકાત બચતી નહોતી. પરંતુ નહેરુએ ૧૯૪૬માં કહ્યું કે બહુમતી અને લઘુમતી વચ્ચેની સમસ્યા હિન્દુસ્તાનની આંતરિક સમસ્યા હતી અને તેમાં અંગ્રેજોને દખલ દેવાની જરૂર નથી. તેનાથી ઝીણાને પાકિસ્તાનની માગણી ઉઠાવવાનું બહાનું મળી ગયું.

કૉંગ્રેસના અધ્યક્ષ તરીકે સરદાર પટેલ તરફી પુરુષોત્તમદાસ (પી.ડી.) ટંડન ચૂંટાયા ત્યારે નહેરુનો તેમની સામે વિરોધ હતો. નહેરુની રીતિનીતિના કારણે ટંડને કૉંગ્રેસ અધ્યક્ષ તરીકે સ્વમાનભેર હટી જવા નિર્ણય કર્યો પરંતુ મિશ્રજીના નેતૃત્વમાં કૉંગ્રેસની અંદર નહેરુ વિરોધી જૂથ બની ગયું હતું. નહેરુએ કૉંગ્રેસ કાર્યકારી સમિતિમાંથી રાજીનામું આપીને ત્રાગું કરેલું ત્યારે ૨૨ ઑગસ્ટ ૧૯૫૧ના રોજ મિશ્રજીએ એક જાહેર નિવેદન કરીને કહેલું કે નહેરુનાં કાર્યો આપખુદ પ્રકારનાં છે અને જો સરદાર પટેલ જીવતા હોત તો તેમણે તેમનો પૂરો ટેકો ટંડનને આપ્યો હોત. (ધ કૉંગ્રેસ પાર્ટી ઑફ ઇન્ડિયા: ધ ડાયનેમિક્સ ઑફ અ વન પાર્ટી ડેમોક્રસી, લેખક: સ્ટેનલી એ. કોચાનેક)

મિશ્રજીએ ચીન અને પાકિસ્તાન અંગે નહેરુની નીતિઓનો વિરોધ કર્યો પરિણામે તેમને કૉંગ્રેસમાંથી બહાર નીકળવું પડ્યું. રાજીનામા વખતે તેમણે નહેરુ પર ઘણા આક્ષેપો કર્યા. તેમણે ભવિષ્યવાણી કરેલી કે એક દિવસ નહેરુની નીતિઓના કારણે ચીન અને પાકિસ્તાન ભારત પર હુમલા કરશે. તેઓ એ વાતથી ખૂબ જ ક્રોધિત હતા કે ભારતે તિબેટને ચીનના હાથમાં સોંપી દીધું.

મિશ્રજીએ એમ પણ કહેલું કે “નહેરુ એમ માનતા કે સેક્યુલરિઝમ માત્ર હિન્દુઓએ જ રાખવું જોઈએ. જ્યારે તેમણે (નહેરુએ) સરદાર પટેલને પત્ર લખેલો કે હૈદરાબાદના મુસ્લિમોના મતને મહત્ત્વ મળવું જોઈએ. પરંતુ જમ્મુ-કાશ્મીર બાબતે નહેરુ આ વાત ભૂલી ગયેલા કે એ રાજ્ય હિન્દુ બહુમતીવાળું રાજ્ય છે.

કૉંગ્રેસ છોડ્યા પછી જન સંઘ (ભાજપનો પૂર્વાવતાર)માં જોડાયા અને પછી પ્રજા સમાજવાદી પક્ષમાં જોડાયા હતા. તેઓ બાર વર્ષ કૉંગ્રેસથી દૂર રહ્યા. જોકે સમાજવાદીઓ એ વખતે કૉંગ્રેસ અને સંઘ બંને માટે પડકારરૂપ હતા. દત્તોપંત ઠેંગડી સાથે આ સમાજવાદીઓને કેવી રીતે પરાજિત કરવા તેના પરામર્શમાં મિશ્રજીએ કહેલું, “તેમના કાર્યકર્તાઓને આરામપ્રિય અને તેમના નેતાઓને સ્ટેટસ પ્રિય કરી દો (સ્ટેટસ એટલે વૉટ્સએપ-એફબી નહીં, પરંતુ માનમોભાનું સ્ટેટસ). કાર્યકર્તાઓ જનતા સાથેનો સંપર્ક ગુમાવી દેશે અને નેતાઓ કાર્યકર્તાઓ સાથેનો.” આજે કૉંગ્રેસ-ભાજપમાં આમ જ થયું છે ને.

જોકે મિશ્રજીને ઈન્દિરા ગાંધી સાથે સારું બનતું. તેથી તેઓ બાર વર્ષ પછી કૉંગ્રેસમાં પાછા ફર્યા અને બાદમાં મધ્ય પ્રદેશના મુખ્યપ્રધાન પણ બન્યા. કૉંગ્રેસમાં નહેરુજીના અવસાન બાદ ઈન્દિરાજી અને મોરારજી વચ્ચે સત્તાની સાઠમારી હતી. તેમની મહત્ત્વની ભૂમિકાના કારણે ઈન્દિરા અને મોરારજી વચ્ચે સમજૂતી થયેલી કે ઈન્દિરા વડાં પ્રધાન અને મોરારજી નાયબ વડા પ્રધાન બને. જોકે તે સમજૂતી તૂટી પડી અને કૉંગ્રેસના ઈન્દિરા અને સિન્ડિકેટ કૉંગ્રેસ એમ બે ભાગલા પડ્યા. તત્કાલીન વડા પ્રધાન મનમોહનસિંહના મિડિયા ઍડ્વાઇઝર રહેલા હરીશ ખરે મુજબ, ડી. પી. મિશ્ર તરીકે પણ જાણીતા મિશ્રજીએ ઈન્દિરા ગાંધીને વડા પ્રધાન બનાવવા માટે તેમની તરફેણમાં મુખ્યપ્રધાનોને મનાવેલા. તેના કારણે તેમને ચાણક્યનું બિરુદ મળ્યું હતું.

આજે ઉત્તરાખંડમાં અને અરુણાચલ પ્રદેશમાં પક્ષપલટાના કારણે સરકાર તૂટતી અને બનતી જોઈએ છીએ પરંતુ દ્વારકાપ્રસાદ મિશ્રના સમયમાં આ ખેલ ખેલાતો હતો. ઈ.સ. ૧૯૬૩માં તેઓ જ્યારે મધ્યપ્રદેશના મુખ્યપ્રધાન બન્યા ત્યારે કૉંગ્રેસ પાસે માત્ર ૧૪૨ બેઠકો હતી. તે વખતે પ્રજા સમાજવાદી પક્ષ (પીએસપી)ના ચોવીસ ધારાસભ્યો પક્ષાંતર કરીને કૉંગ્રેસમાં જોડાઈ ગયા હતા!

મિશ્રજીના કાર્યકાળમાં વિદિશામાં બીજામંડલ મંદિર અને મસ્જિદનો વિવાદ ચગેલો. ઔરંગઝેબે બીજામંદિર (વિજયમંદિર)નો ધ્વંસ કર્યો હતો. તેના સ્થાને બનેલી મસ્જિદ બીજામંડલ મસ્જિદ કહેવાતી હતી. તેણે વિદિશાનું નામ બદલીને આલમગીરપુર રાખી દીધું હતું. પરંતુ મિશ્રજીએ ૧૯૬૫માં આ મસ્જિદને સંરક્ષિત સ્મારક ગણાવીને ત્યાં નમાઝ પર પ્રતિબંધ મૂકી દીધો હતો.

કેન્દ્રમાં કૉંગ્રેસ સરકારમાં માનવ સંસાધન પ્રધાન રહેલા અર્જુનસિંહ (જે મધ્યપ્રદેશના મુખ્યપ્રધાન પણ હતા) હોય કે ભાજપના સુંદરલાલ પટવા (તા.ક.: તેમનું ૨૮ ડિસેમ્બર ૨૦૧૬ના રોજ નિધન થયું), તેઓ મિશ્રજીની કાર્યશૈલી પર ચાલતા હતા. વર્ષ ૨૦૦૦માં તેમની જન્મશતાબ્દિ ઉજવાઈ ત્યારે તત્કાલીન વડા પ્રધાન અટલ બિહારી વાજપેયી, પૂર્વ વડા પ્રધાનો નરસિંહરાવ,  ઈન્દ્રકુમાર ગુજરાલ એમ બધા પક્ષના મહાનુભાવો એકત્ર થયા હતા. હરીશ ખરે મુજબ, મિશ્ર તેમના રાજકીય હરીફોને દુશ્મન નહોતા માનતા.

અત્યારે આવું કોઈ વ્યક્તિત્વ છે ખરું?