sanjog news, vichar valonun

અમેરિકામાં ફેમિનિઝમ અને સેક્સ ક્રાંતિનો પ્રણેતા- કલ્ચરલ ટેરરિઝમ વાદ!

(વિચાર વલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, તા. ૧૦/૬/૧૮)
(ગત અંકથી ચાલુ)
(લેખાંક-૧ વાંચવા ક્લિક કરો: https://jaywantpandya.wordpress.com/2018/06/03/hina-khan-priyanka-chopra-cultural-terrorism/)
ગયા રવિવારે આપણે હીના ખાન, પ્રિયંકા ચોપરા, ઇંગ્લેન્ડમાં નારીવાદીઓ પુરુષોના હોજમાં તરણ કરવા ઘૂસી ગઈ વગેરે ઉદાહરણો જોયાં અને તે પછી એ પણ જોયું કે પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ પછી યુરોપમાં મજૂર વર્ગ બુર્જુઆ (મૂડીવાદી મધ્યમ વર્ગ) સામે સંઘર્ષે ન ચડ્યો એટલે ઈટાલીના ઍન્ટૉનિયો ગ્રામસ્કી અને હંગેરીના જ્યૉર્જી લ્યુકાસે ‘કલ્ચરલ ટેરરિઝમ’ની થિયરી અપનાવી. ગ્રામસ્કીને તો ઈટાલીના ફાસિસ્ટ (જેની ગાળ નરેન્દ્ર મોદીને પડે છે, પણ હકીકતે કૉંગ્રેસ નેતા સોનિયા ગાંધીના પિતા સ્ટીફેનો માઇનો મુસૉલિનીના પરમ વફાદાર હતા. જુઓ ‘આઉટલુક’ના ફેબ્રુઆરી ૧૯૯૮ના અંકમાં સોનિયાજીના પિતાનો ઇન્ટરવ્યૂ) મુસોલિનીએ પકડીને જેલમાં પૂરી દીધો હતો. જ્યારે જ્યૉર્જી લ્યુકાસે હંગેરીમાં સંસ્કૃતિ મંત્રી તરીકે આ ‘કલ્ચરલ ટેરરિઝમ’ની થિયરી અમલમાં મૂકી હતી.
તેણે સીધું શિક્ષણ સંસ્થાઓ દ્વારા બાળકોનું જ બ્રેઇન વૉશ ચાલુ કર્યું હતું. તેમના મનમાંથી ખ્રિસ્તી પંથ પ્રત્યેની આસ્થા મટાડવાનો તેનો ઈરાદો હતો અને એટલું જ નહીં તેઓમાં સેક્સની ભાવના ભડકે તે રીતે ચિત્રો સહિતની સામગ્રી મૂકાતી. પરંતુ ભારતમાં જ માત્ર નૈતિકતામાં માનતા લોકો હોય તેવું નથી. હંગેરીમાં પણ હતા. તેઓએ વિરોધ કર્યો. રોમાનિયાએ હંગેરી પર હુમલો કર્યો ત્યારે કાયર લ્યુકાસને ભાગી જવું પડ્યું. આ વાત હતી ૧૯૧૯ની.
૧૯૨૩ સુધી બધું બરાબર ચાલ્યું. ૧૯૨૩માં જર્મની (સામ્યવાદના જનક મનાતા કાર્લ માર્ક્સ પણ જર્મનીના હતા)ના ફ્રૅન્કફર્ટમાં ‘માર્ક્સિસ્ટ સ્ટડિઝ વીક’ માટે માર્ક્સવાદીઓ ભેગા થયા ત્યારે ફરીથી ‘કલ્ચરલ ટેરરિઝમ’નો મુદ્દો સળવળ્યો. ત્યારે આ ભાગેડુ જ્યૉર્જી લ્યુકાસ ફેલિક્સ વેઇલ નામના યુવાન ધનવાન વ્યક્તિને મળ્યો. અત્યાર સુધી સામ્યવાદીઓ માત્ર આર્થિક ક્રાંતિમાં જ માનતા હતા જેમાં મજૂરોએ બુર્જુઆને મારી હટાવવાના હતા. પરંતુ જ્યૉર્જી લ્યુકાસ નવી થિયરી લઈને આવ્યો હતો. તેના માર્ક્સવાદમાં સાંસ્કૃતિક (ખરેખર તો વિકૃતિ) દૃષ્ટિકોણ હતો જેનાથી વેઇલ પ્રભાવિત થયો.
આમ, સામ્યવાદી હોય કે અન્ય કોઈ પણ વાદી, તેને મૂડી વગર ચાલે નહીં. લ્યુકાસને પણ ધનની જરૂર હતી અને એટલે જ તેણે વેઇલને પકડ્યો હતો. વેઇલ આ નવા વિચારને ધન દ્વારા પોષવા તૈયાર થયો. આ રીતે ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ સૉશિયલ રિસર્ચ જે પછીથી ફ્રૅન્કફર્ટ સ્કૂલ તરીકે જાણીતી બની તેને ધન મળવા લાગ્યું.
૧૯૩૦માં મેક્સ હૉર્કહૈમર નવા ડાયરેક્ટર બન્યા. નવી ટીમે સિગમંડ ફ્રૉઇડ (જેના ઘણા વિચારોને દુનિયાના ઘણા લોકો ફગાવે છે, ખાસ કરીને સેક્સની બાબતમાં. કેટલાક તો એમ પણ માને છે કે ફ્રૉઇડ પોતે જ વિકૃત હતો. ફ્રૉઇડ વિશે એક અલગ લેખ થઈ શકે તેમ છે) અને માર્ક્સના વિચારોની ભેળસેળ કરી. આ રીતે કલ્ચરલ માર્ક્સિઝમનો જન્મ થયો.
માર્ક્સિઝમમાં એવો વાદ હતો કે શ્રમજીવી વર્ગને સામંતો, જમીનદારો વગેરે (જેને સામ્યવાદીઓ રૂલિંગ ક્લાસ ગણે છે) દબાવે છે, તેમનું શોષણ કરે છે, તેમના પર અત્યાચારો કરે છે. પરંતુ આ જે નવી થિયરી આવી – કલ્ચરલ માર્ક્સિઝમ- તેમાં તો એવું દર્શાવવામાં આવ્યું કે પશ્ચિમી સંસ્કૃતિની સંસ્થાઓ દ્વારા દરેક વ્યક્તિનું માનસિક રીતે શોષણ થાય છે. ભારતના સંદર્ભમાં અહીં પશ્ચિમીના બદલે હિન્દુ ધર્મ મૂકી દેવો. અર્થાત્ ભારતમાં એવું ઠસાવવામાં આવે છે કે હિન્દુ ધર્મ એ શોષણખોરોનો ધર્મ છે.
દરમિયાનમાં જર્મનીમાં ૧૯૩૩માં નેશનલ સૉશિયલિસ્ટ (હિટલર)ની સરકાર આવી. આથી મેક્સ હૉર્કહૈમરને ભાગવું પડ્યું. તે પહેલાં જીનેવા ગયો અને પછી ન્યૂયૉર્કમાં. ૧૯૩૪માં કૉલમ્બિયન યુનિવર્સિટીના પ્રમુખે મેક્સને પોતાની સંસ્થા દેશની બહાર અમેરિકામાં (જે રીતે તિબેટના લોકો ભારતમાં પોતાની સરકાર ચલાવે છે તેમ) ચલાવવા મંજૂરી આપી. આમ, અમેરિકામાં રહીને આ થિયરી અમેરિકી સંસ્કૃતિ સામે ચલાવવામાં આવી. જોકે અહીં મજાની વાત એ હતી કે અમેરિકામાં જે શાસકો હતા તેમણે પણ મૂળ ભારતીય વતની (નેટિવ ઇન્ડિયન)ની સંસ્કૃતિને દબાવીને પોતાની ખ્રિસ્તી સંસ્કૃતિ લાદી હતી. હવે તેમની સામે કલ્ચરલ માર્ક્સિઝમની થિયરી આવી હતી.
મેક્સની સ્કૂલે જે સામગ્રી પ્રસિદ્ધ કરી તેમાંની એક હતી- ક્રિટિકલ થિયરી. આ થિયરીમાં પશ્ચિમી સંસ્કૃતિનાં તમામ પાસાંની ટીકા કરવામાં આવી હતી. પરિવાર, લોકશાહી, એક સમાન કાયદો, વાણીની સ્વતંત્રતા અને બીજું ઘણું બધું.
આ પછી બીજું પુસ્તક આવ્યું- ઑથૉટેરિયન પર્સનાલિટી. તેમાં પુરુષ અને મહિલાઓ બાબતે અમેરિકાના વિચારોની ટીકા કરવામાં આવી. આમ, આ સ્કૂલની થિયરીમાં દુનિયાને બે વિભાગમાં વહેંચી દેવાઈ- શોષણખોરો અને પીડિતો. પહેલાં આ વ્યાખ્યા માત્ર મજૂરો અને સામંતો પૂરતી હતી, પરંતુ આ નવી વ્યાખ્યામાં હવે શોષણખોરોમાં પુરુષો સહિત ઘણાનો સમાવેશ થતો હતો. આમ, આમાંથી જન્મ થયો નારીવાદ અથવા ફેમિનિઝમનો. તેમની દલીલ હતી કે આ તો શોષણખોરોએ પુરુષો અને મહિલાઓ વચ્ચે તફાવત રાખ્યો છે, બાકી તેમની વચ્ચે કોઈ તફાવત જ નથી. (તેમનું ચાલે તો તેઓ જેણે પુરુષ અને સ્ત્રી વચ્ચે શારીરિક-માનસિક એમ બધી રીતે તફાવત રાખ્યો છે તે કુદરત અથવા ઈશ્વરને પણ શોષણખોરમાં ખપાવી દે).
મેક્સની ટોળીમાં બીજા બે જણા પણ હતા- થિયોડર એડૉર્નો અને હર્બર્ટ માર્ક્યુઝ. બીજું વિશ્વયુદ્ધ પૂરું થયું તે પછી મેક્સ અને એડૉર્નો જર્મની ભેગા થઈ ગયા (કારણકે હિટલરની હાર થઈ હતી એટલે હવે તેમનામાં હિંમત આવી હતી). પરંતુ હર્બર્ટ અમેરિકા જ રહ્યો.
હર્બર્ટે ‘ઇરૉઝ એન્ડ સિવિલાઇઝેશન: અ ફિલૉસૉફિકલ ઇન્ક્વાયરી ઇન ટૂ ફ્રૉઇડ’ નામનું પુસ્તક લખ્યું. આમાં પણ કાર્લ માર્ક્સ અને સિગમંડ ફ્રૉઇડના વિચારોની ભેળસેળ હતી. તેમાં ‘પૉલિમૉર્ફસ પર્વર્સિટી’ (જે ફ્રૉઇડનો કન્સેપ્ટ હતો) માટે અનુરોધ કરાયો. તેમાં પરંપરાગત નિયમોની બહાર સેક્સની મજા લેવાનો વિચાર મૂકાયો હતો. અર્થાત્ લફરા કરો અને મજા કરો! આ પુસ્તકે આ રીતે અમેરિકામાં ૧૯૬૦ના દશકમાં સેક્સ્યુઅલ ક્રાંતિના પાયા નાખ્યા. ૧૯૬૦ પછી જ અમેરિકામાં લગ્ન બહારના સેક્સને સ્વીકૃતિ મળવા લાગી અને તેની પાછળ હર્બર્ટનું આ પુસ્તક અને તેની પાછળ એન્ટૉનિયો ગ્રામસ્કી તેમજ જ્યૉર્જી લ્યુકાસનો ‘કલ્ચરલ ટેરરિઝમ’નો સિદ્ધાંત હતો.
હર્બર્ટે પોતાના ઉપરોક્ત પુસ્તકમાં માત્ર શ્રમથી જ સ્વતંત્રતા નહોતી વિચારી, તમામ પ્રકારની સ્વતંત્રતા વિચારી હતી જે ખરેખર તો સ્વચ્છંદતા જ હતી. ગુલઝારનું ગીત યાદ આવે છે ને? ‘સારે નિયમ તોડ દો, નિયમ પે ચલના છોડ દો, ઇન્કિલાબ ઝિંદાબાદ.’ આપણા ફિલ્મના મોટા ભાગના કલાકારો-બલરાજ સહાની, એ. કે. હંગલ, કે. એ. અબ્બાસ (જેમણે રાજ કપૂરની ‘આવારા’, ‘જાગતે રહો’ વગેરે લખી હતી), ઋત્વિક ઘટક, ઉત્પલ દત્ત, સલીલ ચૌધરી વગેરે સામ્યવાદથી પ્રભાવિત સંસ્થા ‘ઇપ્ટા’ (ઇન્ડિયન પીપલ્સ થિયેટર એસોસિએશન)ના સભ્યો હતા. એટલે જ આપણી ફિલ્મોના પ્રારંભિક કાળને બાદ કરો તો તે પછી આવેલી ફિલ્મોમાં જ્યૉર્જી લ્યુકાસની ‘કલ્ચરલ ટેરરિઝમ’ની થિયરીનો પડઘો હળવા સૂરે દેખાતો- ગરીબ અને વંચિતને પીડિત બતાવાતો અને સામે પક્ષે કથિત ઉચ્ચ વર્ણની વ્યક્તિને શોષણખોર જ બતાવાતો. સંસ્કૃતિ અને સભ્યતાના તમામ નિયમોને તોડવાની વાત થતી. પરંતુ તે વખતે ફિલ્મોના વિતરકો બહુ પ્રભાવશાળી હતા. આથી તેઓ વાર્તામાં-ગીતોમાં ફેરફાર કરાવતા. અને દર્શકો પણ એટલા આધુનિક વિચારસરણીથી પ્રભાવિત નહોતા. તેથી ફિલ્મોમાં વાર્તા ગમે તે હોય, અંતે તો નૈતિકતાનો વિજય દેખાડવો જ પડતો.
પરંતુ ૧૯૮૦માં કલ્ચરલ માર્ક્સિઝમ અથવા કલ્ચરલ ટેરરિઝમ ભારતની યુનિવર્સિટીઓમાં કલ્ચરલ સ્ટડિઝના રૂપે છવાયું. ૧૯૬૯માં ઈન્દિરા ગાંધી સામે મોરારજી દેસાઈ અને તેમના સાથીઓનો પડકાર જોતાં ઈન્દિરાજીને સામ્યવાદીઓનો સહારો લેવો પડ્યો. પરિણામે શિક્ષણ સંસ્થાઓ, ઇતિહાસ વગેરે દરેક સંસ્થાઓમાં સામ્યવાદી વિચારસરણીના લોકો ઘૂસ્યા. એટલી હદે ઘૂસ્યા કે આજના પ્રખર સામ્યવાદી સીતારામ યેચૂરીના નેતૃત્વમાં જેએનયુના વિદ્યાર્થીઓએ ઈન્દિરાજીને યુનિવર્સિટીના કુલપતિ તરીકે રાજીનામું આપવાની ફરજ પાડેલી. ફિલ્મ એન્ડ ટેલિવિઝન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ ઇન્ડિયા, પૂણે પણ આવી સંસ્થાઓમાં સામેલ છે. જેએનયુ હોય, પશ્ચિમ બંગાળની જાદવપુર હોય કે એફટીઆઈઆઈ વગેરેમાં લ્યુકાસ જેવા કેટલાક અધ્યાપકો તેમના વિદ્યાર્થીઓને અભ્યાસના બહાને વૈશ્વિક વિચારવાનું કહે છે. ફ્રી સેક્સ બાબતે પ્રેરે છે જેથી તેઓ પોતે પણ વ્યભિચાર કરી શકે. તેથી તેમને ભારત કરતાં વધુ ચિંતા પાકિસ્તાનની હોય છે. અફઝલ ગુરુની હોય છે. તેમને કાશ્મીરમાં સેના બળાત્કારી લાગે છે. દુઃખની વાત એ છે કે હમણાં એક ટેલિવિઝન ચર્ચામાં એક ગુજરાતી મહિલા ઉદ્યોગપતિ (મોટા ભાગે ભાગ્યેશ સોનેજી)એ પણ કહ્યું કે શિક્ષણમાં તો દાઉદના પણ સમર્થકો હોવા જોઈએ અને દાઉદના વિરોધી પણ! શું આપણે આવું શિક્ષણ રાખવું છે જેમાંથી દાઉદના સમર્થકો નીકળે?
આ રીતે એકતા કપૂર હોય કે પછી રામગોપાલ વર્મા, મોટા ભાગના ફિલ્મકારો ફ્રી સેક્સ અને લિબર્ટીની વાત કરતા થઈ ગયા છે. આ લોકો જાણેઅજાણે કલ્ચરલ ટેરરિઝમની થિયરી પર ચાલી રહ્યા છે. પરિવાર, લોકશાહી, વાણીની સ્વતંત્રતા, હિન્દુ ધર્મ આ બધા પર રોજ દિવસ પડે ને નવો આઘાત થઈ રહ્યો છે. રૅન્ડી ડી. શિલરે ‘ધ નેકેડ લૅફ્ટિસ્ટઃ અ કન્ઝર્વેટિવ્સ પર્સ્પેક્ટિવ ટૂ અંડરસ્ટેન્ડિંગ લિબરલ્સ ઍન્ડ સૉશિયલિસ્ટ્સ’ નામના પુસ્તકમાં અંતિમ પ્રકરણ લખ્યું છે તેનું નામ ‘કલ્ચરલ શૉક’ રાખ્યું છે.
આ લિબરલો, સામ્યવાદીઓ પોતાની કોઈ ને કોઈ હરકત દ્વારા રોજ આપણને સાંસ્કૃતિક આઘાત પહોંચાડતા રહે છે. સોનમ કપૂરે તાજેતરમાં મંગળસૂત્રને કાંડા પર ઘડિયાળની જેમ બાંધી આવો આઘાત આપ્યો હતો. ચાહે તે એમ. એફ. હુસૈન હોય, હીના ખાન હોય કે પ્રિયંકા ચોપરા (જેની ગયા સપ્તાહે આપણે વાત કરી હતી) કે પછી ‘હિન્દુસ્તાન ટાઇમ્સ’ની શ્વેતા કૌશલ જેને ‘પ્રેમ રતન ધન પાયો’માં પોતાના ભાવિ ભરથાર યુવરાજના કુટુંબના મિલનથી ખુશી થતાં દોડવા લાગતી સોનમ કપૂરની એ ખુશીમાં ‘સંસ્કારી ઑર્ગેઝમ’ દેખાય છે, તે બધાં પોતાનાં લખાણો, પોતાનાં વક્તવ્યો, પોતાની કલા-સંસ્કૃતિ દ્વારા નવું કરવાના બહાને સાંસ્કૃતિક આઘાત આપી રહ્યા છે. જરા વિચાર કરજો કે ૨૦૦૧માં એકતા કપૂરની ‘ક્યોંકિ સાસ કભી બહુ થી’ સિરિયલ શરૂ થઈ, તે પછી કેટલા પરિવારો તૂટ્યા?
હર્બર્ટની વિચારસરણી તો આજે ભારતમાં ઠેરઠેર ફેલાઈ ગઈ છે. સ્ત્રી હોય, દલિત હોય, મુસ્લિમ હોય, ખેડૂત હોય કે પછી નોકરિયાત હોય, દરેકને પોતે શોષિત જ લાગે છે. દરેકને હિન્દુ ધર્મ સાથે જોડાયેલી વાતો હવે બંધનકારી અને પોતાનું શોષણ કરનારી લાગે છે. હિન્દુ અને ખ્રિસ્તી પંથમાં આવા આઘાતો પહોંચાડી શકાય છે પરંતુ મુસ્લિમોમાં કટ્ટરવાદીઓ આવા આઘાત પહોંચાડનારની સામે કોઈ પણ હદે જઈ શકે છે અને તેના દાખલા છે, તેથી ત્યાં આવો કોઈ ચાળો આ લોકો કરી શકતા નથી.
જો સંઘ, હિન્દુ મહાસભા, સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય, ગાયત્રી પરિવાર, સ્વાધ્યાય પરિવાર, આર્ટ ઑફ લિવિંગ, સદ્ગુરુ જગ્ગી વાસુદેવ વગેરે હિન્દુવાદી સંસ્થાઓ તેમજ જૈનો-શીખો વગેરેની સંસ્થાઓએ ખરેખર આ દેશ-પોતાનો ધર્મ બચાવવો હશે તો માત્ર રાજકીય, મજદૂર કે ધર્મના ક્ષેત્રે ધ્યાન આપવાથી નહીં ચાલે. બાળકોને ભણતરથી જ કલ્ચરલ ટેરરિસ્ટ બનાવતી અને પોતાની કલા દ્વારા કલ્ચરલ ટેરરિઝમ ફેલાવતી વિચારસરણીને શિક્ષણ, કલા અને સાહિત્ય વગેરે ક્ષેત્રમાં મજબૂત પગપેસારો કરી ઉખાડી ફેંકવી પડશે.
(સમાપ્ત)

Advertisements
sanjog news, society, vichar valonun

…કારણકે બે આંખની શરમ ગાયબ છે!

(વિચાર વલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, તા.૧૦-૧૨-૧૭)

બે આંખની શરમ નડે. આ શબ્દ આપણે અવારનવાર સાંભળતા આવ્યા છીએ. આ ઉક્તિનું બહુ  મહત્ત્વ આપણા સમાજજીવનમાં રહ્યું છે. બે આંખની શરમના કારણે ઘણા લોકો ખોટું કરતા અટકી જતા. બે આંખની શરમના કારણે ઘણા ખોટા માર્ગે લપસતા બચી જતા. બે આંખની શરમના કારણે ઘણા વિવાહજીવન બચી જતા. બે આંખની શરમના કારણે કેટલાકનું વ્યાજ માફ થઈ જતું.

આ બે આંખની શરમ હવે ક્યાંક ગાયબ થઈ રહેલી જણાય છે. તેનું સૌથી મોટું કારણ હોય તો તે છે સોશિયલ મિડિયા અને અભિનય જગત. ફિલ્મો, સિરિયલો અને ટીવીમાં વડીલો સામે તોછડાઈ, ઉદ્ધતાઈ અને અવિવેક ભરપૂર દેખાડવામાં આવે છે. તેમનો ઉપહાસ કરાતો દર્શાવાય છે. સોશિયલ મિડિયા એ આભાસી દુનિયા છે. તેમાં પૉસ્ટ મૂકતી વખતે કે કૉમેન્ટ કરતી વખતે આ બે આંખની શરમ નડતી નથી. આભાસી દુનિયામાં કોઈ પણ મોટી વ્યક્તિ હોય તે મજાકને પાત્ર બની જાય છે. નરેન્દ્ર મોદી હોય કે રાહુલ ગાંધી, અમિતાભ બચ્ચન હોય કે કેઆરકે ખાન, કોઈ આમાંથી બચી શકતું નથી. હમણાં અભિનેતા રાજકુમાર રાવે પણ કેન્દ્રીય મંત્રી સ્મૃતિ ઈરાનીની અટક સંદર્ભે તેમની હાજરીમાં જ અશોભનીય ટીખળ કરી હતી. કોઈની વિરુદ્ધમાં મત વ્યક્ત કરતી વખતે ઘસી ઘસીને ધાર કાઢેલા શબ્દો વાપરવામાં આવે છે. વાત ગાળાગાળી સુધી પણ પહોંચી જાય છે. મોટા મોટા લેખકો-કલાકારો પણ પોતાની વિરુદ્ધ મત વ્યક્ત કરનારને ભૂંડાબોલી ગાળો લખતા અચકાતા નથી. ત્યારે આવા લેખકોનું અસલી સ્વરૂપ બહાર આવી જાય છે. કેટલાક તો દારૂ પીને અચેતન અવસ્થામાં મન ફાવે તેવું લખે છે. બહુ વિરોધ થાય તો ટ્વીટ કે ફેસબુક પૉસ્ટ ડિલીટ કરી નાખે. વિરોધ અતિશય વધે તો માફી માગી લે. કેટલાક રાખી સાવંત પ્રકારના લોકો વિવાદ પેદા કરવા જ બેફામ લખતા કે બોલતા હોય છે. અમુક સમયે પોતાનું માર્કેટ ડાઉન થતું લાગે એટલે વિવાદાસ્પદ લખી નાખે કે બોલી નાખે, પછી વિરોધ થાય ત્યારે માફી માગવાની ઘેર ગઈ, પણ પોતાના વિવાદાસ્પદ લખાણના સંદર્ભમાં ફરી પાછું વિવાદાસ્પદ લખે છે અને દુનિયાભરના (ખોટા) સંદર્ભોને ટાંકે છે.

ફેસબુક-ટ્વિટરનો ચેપ વૉટ્સએપને પણ લાગ્યો છે. એક પરિવાર અથવા એક વ્યવસાય અથવા એક વિચારના લોકોનું ગ્રૂપ બનાવ્યું હોય તેમાં નાનીનાની વાત પર બે આંખની શરમ રાખ્યા વગર લોકો ઝઘડી બેસે છે. પોતાને ન ફાવે તો શાંતિથી વિરોધ કરતાં આવડતું જ નથી જાણે. કેટલાક ઈચ્છતા હોય છે કે આવાં ગ્રૂપો પોતાના કહેવા પ્રમાણે જ ચાલે. કેટલાક લોકો પોતે જવલ્લે જ પૉસ્ટ કરે પરંતુ એ લોકો ટાંપીને બેઠા હોય છે કે ગ્રૂપમાં કોણ ક્યારે ભૂલ કરે? બસ, કોઈએ ભૂલ કરી નથી ને તેની જરાય બે આંખની શરમ રાખ્યા વગર કડક શબ્દોમાં વિરોધ કર્યો નથી. તમે કોઈ ગ્રૂપમાં જોડાવ છો તેનો અર્થ તેના કોઈ એક એડ્મિનને તો ઓળખો જ છો. આપણે ત્યાં તો કોઈ નાનામાં નાની ગણાતી વ્યક્તિને પણ નામ અને પાછળ ભાઈ કે બહેન લગાડીને બોલાવવાનો રિવાજ છે. તમારી સમક્ષ કોઈ અજાણી વ્યક્તિ હોય તો પણ તેનું નામ જાણી લીધા પછી તેને તમે નામથી જ બોલાવશો.

પરંતુ ખબર નહીં કેમ, વૉટ્સએપમાં આવા વાંકદેખુઓ કોઈ ભૂલ કરે કે તરત ફરિયાદ કરશે અને એ ફરિયાદમાં એડ્મિનનું નામ નહીં લખે, પણ “એડ્મિન, આને સીધો કરો”- તેવું જ લખશે. વૉટ્સએપમાં @ સાથે કોઈને ટેગ કરીને તેને જાણવા જોગ સંદેશો, જન્મદિનની શુભેચ્છા પણ મૂકી શકાય છે, પરંતુ તે ટેગ કર્યા પછી જો માનવાચક ભાઈ કે બહેન અથવા અંગ્રેજીમાં હોય તો મિ. કે મિસ વગેરે મૂકવામાં આવે તો સારું લાગે. પરંતુ આવું થતું નથી. કદાચ કોઈ દલીલ કરે કે આ બધું તો ઇન્ફૉર્મલ અથવા અનૌપચારિક કહેવાય. ઓળખીતામાં માનવાચક ને એવું બધું શું? તો સામે પ્રશ્ન એ થાય કે જે લોકો આવું કરે છે તેમને પોતાને તો પાછું માન મેળવવું ગમતું જ હોય છે. અને ઇન્ફૉર્મલ હોય તો પણ, બધાને પોતાને માન વગર બોલાવાય તેવું પસંદ ન પણ હોય તે ખ્યાલ રાખવો જરૂરી છે.

કેટલાક લોકો તો તેમને સંદેશા મોકલવામાં આવે તો તેના જવાબમાં સ્માઇલીથી પ્રતિક્રિયા આપવાની તસદી પણ લઈ શકતા નથી. આવા લોકો પાછા નરેન્દ્ર મોદીની જેમ અતિશય વ્યસ્ત હોય તેવું નથી હોતું.

તમને કોઈ ગ્રૂપમાં કોઈની ભલામણથી ઉમેરવામાં આવે અથવા તમે તે ગ્રૂપમાંથી નીકળી ગયા છો કે તમને નિયમભંગ બદલ કાઢી મૂકવામાં આવ્યા છે પરંતુ તમારા મિત્રની ભલામણથી જ્યારે તમને ફરીથી તેમાં જોડવામાં આવે ત્યારે તમારી જો ઈચ્છા ન હોય તો પર્સનલ મેસેજ કરીને જાણવું જોઈએ કે તમને શા માટે ફરીથી એડ્ કરવામાં આવ્યા છે. પછી વિનયપૂર્વક સંદેશો મૂકીને ગ્રૂપ છોડવું જોઈએ.

ગ્રૂપના નિયમો હોય તો તેનું ચુસ્ત પાલન કરવું જોઈએ. કેટલાંક ગ્રૂપમાં નિયમો હોય કે ગૂડમૉર્નિંગ, ગૂડનાઇટ વગેરે સંદેશાઓ ન મૂકવા. કવિતાઓ, સુવિચારો, ભગવાનના ફોટા વગેરે મૂકી ગ્રૂપને ભરી ન દેવું. રાત્રે ૧૧ વાગ્યા પછી સંદેશા ન મૂકવા. ગ્રૂપ મુજબ તેના નિયમોનું પાલન થવું જોઈએ, નહીંતર ગ્રૂપ છોડી દેવું જોઈએ. બધા જ ગ્રૂપ બધા જ પ્રકારના સંદેશાઓ માટે નથી હોતા તેટલી નાની વાત મોટા દરજ્જાના લોકો સમજી શકતા નથી. જ્યારે તેમને એડ્મિન તરફથી કહેવામાં આવે ત્યારે તેમને ખોટું લાગી જાય અને ગ્રૂપ છોડી ચાલ્યા જાય છે. આ બધું આભાસી દુનિયા હોવાથી થાય છે. જો વાસ્તવિક દુનિયા હોય તો આવું થવાની શક્યતા ઓછી રહે છે.

મેં ઘણાં એવાં ઉદાહરણ જોયાં છે કે ફેસબુક પર કોઈની પૉસ્ટ પર બેફામ કૉમેન્ટ કરી હોય અથવા તો કોઈના સંદર્ભમાં નામ વગર લખ્યું હોય પરંતુ જ્યારે એ બે વ્યક્તિ રૂબરૂ મળે ત્યારે ખૂબ જ સુમધૂર સંબંધો દેખાય. સોશિયલ મિડિયામાં કોઈ પણ રાજકારણી, કલાકાર કે લેખક વિરુદ્ધ બેફામ લખનાર પત્રકાર પણ જ્યારે એ જ રાજકારણી, કલાકાર કે લેખકનો ઇન્ટરવ્યૂ લેતા હોય ત્યારે વિચારોમાં વિરોધ હોય તો પણ શબ્દોમાં ખૂબ જ મર્યાદા હોય છે. (કરણ થાપર, પૂણ્ય પ્રસૂન વાજપેયી, રવીશ કુમાર, વિજય ત્રિવેદી જેવા અપવાદ ગણી શકાય.)

જ્યારે રૂબરૂ મળે ત્યારે એકબીજાના શરીરમાંથી નીકળતા તરંગો કામ કરતા હોય કે આંખમાંથી નીકળતાં કિરણો, પણ એ વાત ચોક્કસ છે કે બે આંખની શરમ નડે છે. આજે જોકે ટીવી પર રાજકારણ પરની ડિબેટમાં આ બે આંખની શરમ દૂર કરવાના પ્રયાસો થઈ રહ્યા છે. અર્નબ ગોસ્વામી, અનીશ દેવગન, અંજના ઓમ્ કશ્યપ જેવાં એન્કરો ચર્ચા જ એવી કરાવે છે કે તેમાં સ્વસ્થ રીતે બહુ ઓછા લોકો ચર્ચા કરી શકે છે. મેં તો જાણ્યું છે કે ચેનલના એડિટરો જ ઈચ્છતા હોય છે કે જો ગરમાગરમ ચર્ચા થાય તો જ ટીઆરપી મળે. પરંતુ આ ટીઆરપીના ખેલમાં લોકોને તમે અંદરોઅંદર ઝઘડતા કરી દીધા છે તેનું શું? નેતાઓ કે કલાકારો ઝઘડે એટલે તેમના સમર્થકો પણ ઝઘડે. વચ્ચે જ્યારે શાહરુખ ખાન સલમાન ખાન સાથે ઝઘડેલો ત્યારે ટ્વિટર પર તેના સમર્થકો પણ ઝઘડતા હતા! હવે એ બંને ફરી મિત્રો બની ગયા છે. શું સમર્થકો વચ્ચે ફરીથી સંવાદનો-સુમેળનો તંતુ સધાયો હશે? આવું જ નેતાઓનું છે. નેતાઓના સમર્થકો અંદરોઅંદર વિવાદ કરે છે, પરંતુ કયો નેતા ક્યારે પક્ષપલ્ટો કરી નાખે અથવા પોતાનો વિચાર બદલી નાખે તે કહી શકાય ખરું?

આમીર ખાન દેશમાં અસહિષ્ણુતા વિશે બોલ્યો કે તેની પત્ની કિરણ રાવને ભારતમાં ડર લાગે છે તો તેની વિરુદ્ધ હિન્દુવાદીઓ તૂટી પડ્યા. આમીર ખાનની સ્નેપડીલ એપ ઘણાએ અનઇન્સ્ટૉલ કરી નાખી જેના પરિણામે આમીર ખાનને સ્નેપડીલની જાહેરખબર ખોવી પડી. પરંતુ રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘના સરસંઘચાલક મોહનરાવ ભાગવતે લતા મંગેશકર દ્વારા અપાતા માસ્ટર દીનાનાથ મંગેશકર એવૉર્ડ આમીર ખાનને આપ્યો. આમીર ખાન પણ ફિલ્મફેર સહિત કોઈ એવૉર્ડ સમારંભમાં જતો નથી. પરંતુ આ એવૉર્ડ લેવા તે હસતો હસતો આવી ગયો. ભાગવતજીએ પણ સસ્મિત ચહેરે તેને આ એવૉર્ડ આપ્યો. આ બંનેના સમર્થકોનું શું?

બે આંખની શરમ જ્યારે રૂબરૂ મળે ત્યારે નડે છે. જ્યારે પ્રત્યક્ષ મળો અને વાત કરો ત્યારે વ્યક્તિને જાણી શકાય છે. વિચાર તો ક્યારેય કોઈ બે વ્યક્તિના બધી બાબતોમાં સમાન ન જ હોય, પરંતુ તેના કારણે વ્યક્તિનો વિરોધ કરવા માંડીએ તે ખોટું છે. નરેન્દ્ર મોદી આવા જ વિરોધના શિકાર બન્યા છે.

આ બે આંખની શરમના કારણે જ પહેલાં લગ્નસંબંધ નક્કી કરતી વખતે વચ્ચે બંને પક્ષે કોઈ જાણીતી વ્યક્તિને હાજર રખાતી. લગ્ન પછી જ્યારે પણ વર-વધૂ વચ્ચે કે સાસરિયા-પિયરિયા વચ્ચે સંબંધ વણસે તેવી પરિસ્થિતિ થતી ત્યારે એ જાણીતી વ્યક્તિ સમાધાન કરાવતી. મકાન ખરીદવા જતી વખતે બિલ્ડરને પરિચિત વ્યક્તિને લઈ જવાનું પસંદ કરાતું. ઓળખાણવાળી વ્યક્તિને દુકાનદાર નમતું જોખતા. સમાધાન કરવા માટે આ ‘નમતું જોખવા’નો રૂઢિપ્રયોગ એટલે જ આવ્યો. જો ચીજ ખરાબ નીકળે તો દુકાનદાર પાછી પણ લઈ લે. આજે ઑનલાઇન શૉપિંગ થાય છે ત્યારે કોઈ ઓળખાણ નથી હોતી, તેથી જેની ચીજ લીધી હોય તે ચીજને પાછી લે તેની કોઈ ગેરંટી નથી હોતી, કારણકે ઘણી વાર ચીજ ખરીદતી વખતે જ ફૂદડી કરીને ટર્મ્સ એન્ડ કન્ડિશન લખી નાખી હોય છે.

હવે પરિવારમાં પણ માતાપિતા પોતે જ પોતાનાં સંતાનોને બે આંખની શરમ નહીં રાખવા શીખવાડે છે. તેના કારણે હવે કહેવાતા પ્રેમી-પ્રેમિકા ઊભા હોય અને રસ્તા પરથી વડીલ નીકળે તો બે આંખની શરમ નડતી નથી. પહેલાં નવયુવાન સિગરેટ પીતો હોય અને શિક્ષક પસાર થાય તો સિગરેટ છુપાવી દે કે ફેંકી દે તેવું આજે બનતું નથી. રસ્તા પરથી અજાણી મહિલા નીકળે અને બે વ્યક્તિ સામાન્ય વાતચીતમાં પણ ગાળ બોલતા હોય તો અટકી જાય તેવું થતું નથી, કારણકે બે આંખની શરમ ગાયબ છે.

film, sanjog news, vichar valonun

અમિતાભ બચ્ચનઃ તૂ ન થકેગા કભી તૂ ન થમેગા કભી

(સંજોગ ન્યૂઝ’ દૈનિકની રવિવારની પૂર્તિમાં ‘વિચારવલોણું’ કૉલમમાં આ લેખ તા. ૦૮-૧૦-૨૦૧૭નાં રોજ છપાયો.)

આવતા બુધવારે અમિતાભ બચ્ચનનો જન્મદિન આવે છે. તેઓ ૭૫ વર્ષ પૂરાં કરશે. અમિતાભ પર જો લખવા બેસીએ તો પુસ્તકોનાં પુસ્તકો લખાય જાય એટલું મહાન જીવન તેમનું છે. તેમને લિવિંગ લિજેન્ડ કહેવાય છે તે ખોટું નથી. નિષ્ફળતા અને સફળતા, જીવન અને મૃત્યુ આ બંને અંતિમોમાંથી તેઓ પસાર થયા છે. શરૂઆતની કારકિર્દી નિષ્ફળતા ભરી રહી. સફળતા મળી તે પછી બૉફૉર્સ કૌભાંડમાં નામ બહાર આવ્યું તે કાળ કટોકટીનો રહ્યો. તેમાંથી નિર્દોષ બહાર આવ્યા તે પછી એબીસીએલમાં ખતા ખાધી. દેવામાં ખૂંપી ગયા.

બ્રેક પછીની ફિલ્મો મૃત્યુદાતા, કોહરામ, મેજરસાબ વગેરે નિષ્ફળ નિવડી. પરંતુ સમય બદલાયો અને ‘કૌન બનેગા કરોડપતિ’થી સ્પર્ધકોને તો નાણાં રળાવ્યા જ, પરંતુ પોતે પણ દેવામાંથી ધીમેધીમે બહાર આવ્યા અને દરમિયાનમાં યશ ચોપરા નિર્મિત ‘મોહબ્બતેં’ પણ હિટ રહી. એ પછી અમિતાભની ગાડી સુપરફાસ્ટ દોડવા લાગી. દરમિયાનમાં ‘કુલી’ના શૂટિંગ વખતે અને તે પછી ૨૦૦૫માં ફરી ગંભીર માંદગી આવી. બંનેમાંથી દેવહુમા પક્ષીની જેમ  આજના કોઈ ટોચના સ્ટારને પણ ન મળે તેટલી જાહેરખબરો તેમને મળી રહી છે. ફરીથી તેમની ‘કૌન બનેગા કરોડપતિ’ શ્રેણી ચાલુ થઈ છે. લોકો આજે પણ અમિતાભ બચ્ચનને જોવા, સાંભળવા અને જ્ઞાનવર્ધન કરવા વાળુ કરીને નવ વાગે ટીવી સામે ગોઠવાઈ જાય છે.

અમિતાભ બચ્ચનની ફિલ્મ કારકિર્દીની વાતો તો ઘણા લોકો કરશે, પરંતુ આપણે વાત કરવી છે અમિતાભ બચ્ચનના વ્યક્તિત્વની. ઘણા કલાકારો પોતે પડદા પર આવે ત્યારે જાદુ કરી નાખે, તમે વાહ વાહ પોકારી ઊઠો પરંતુ ક્યારેક તેમને ઇન્ટરવ્યૂ આપતા જુઓ તો તમને થાય કે વ્યક્તિ તરીકે આ કલાકાર એટલો ખિલી નથી શકતો જેટલો કલાકાર તરીકે ખિલે છે. શ્રીદેવી આવી જ એક કલાકાર છે. અક્ષયકુમાર અને અજય દેવગનનું પણ આવું જ. સલમાન ખાન પણ હવે કંઈક બોલતો થયો જ્યારે શાહરુખ ખાન ઇન્ટરવ્યૂમાં ચોગ્ગા-છગ્ગા જ મારે. આમીર ખાન પણ બુદ્ધિશાળી હોવાની છાપ ઉપસાવી જાય. પરંતુ માત્ર ઇન્ટરવ્યૂની વાત ન કરતાં સમગ્ર વ્યક્તિત્વની વાત કરીએ તો અમિતાભ બચ્ચન એમ કહી શકે કે “હમ જહાં ખડે હોતે હૈં, લાઇન વહીં સે શુરૂ હોતી હૈ” (અલબત્ત, તેઓ આવું કહેશે નહીં). જો કોઈ યુવાને કે યુવતીએ સફળ થવું હોય તો અમિતાભમાંથી શું શીખવા જેવું છે?

સૌ પ્રથમ તો નમ્રતા. અમિતાભ બચ્ચન ક્યારેય શાહરુખ ખાન કે સલમાન ખાન જેવા ઉદ્દંડ લાગ્યા નથી. ઇન્ટરવ્યૂમાં પત્રકાર શીખાઉ હોય અને ફાલતુ પ્રશ્ન પૂછી નાખે અથવા કોઈ હોશિયાર પત્રકાર હોય અને પજવતા પ્રશ્ન પૂછે તો પણ ક્યારેય મિજાજ ગુમાવવાનો નહીં. શાહરુખ, સલમાન જેવા કલાકારો કે ઘણા લેખકો કે અન્ય ક્ષેત્રના લોકો સહેજ વિરોધ થાય તો પણ પોતાનું અસલી શેરી છાપ રૂપ દેખાડી બેસે છે. અમિતાભ આવા વર્તનથી મોટા ભાગે બચ્યા છે.

આની સાથે સમય પાલન પણ ખૂબ જ જરૂરી છે. અમિતાભ બચ્ચન હોય કે નરેન્દ્ર મોદી, સમયપાલનમાં ખૂબ જ માને છે. સેલિબ્રિટી કે મોટી હસ્તી થઈ ગયા એટલે એવું ગુમાન નહીં રાખવાનું કે “એ તો બધા રાહ જુએ.” હા, ક્યારેક ટ્રાફિક કે બીજા કોઈ અણધાર્યા વાસ્તવિક કારણસર મોડું થાય તે સ્વાભાવિક છે. પરંતુ સમયપાલન એ ખૂબ જ જરૂરી ગુણ કારકિર્દીમાં રહે છે. જો તમે સમયને સાચવી લો તો સમય તમને સાચવી લેશે.

ત્રીજો ગુણ છે સતત નવું નવું શીખતા રહેવું. નવી પેઢી સાથે, નવા જમાના સાથે, નવા વિચારો સાથે તાલમેળ બેસાડીને ચાલવું. વ્યક્તિ ચાલીસ-પચાસ વર્ષની થાય તે પછી પોતાના જૂના સમયમાં જ રાચવા લાગે તો તે નવા જમાના સાથે તાલમેળ બેસાડી નહીં શકે. વ્યવસાય હોય કે કુટુંબ કે પછી સમાજ, બંનેમાં તે ખૂણામાં ધકેલાતી થઈ જશે. કાં તો પછી સમવયસ્કો સાથે બેસીને નવા જમાનાની નિંદા અને ટીકા કરતી બેસી રહેશે. પરંતુ જો નવી પેઢી પાસેથી કંઈ સારું શીખવા મળતું હોય તો તે શીખવામાં કંઈ ખોટું નથી.

બ્લૉગની દુનિયામાં પ્રવેશનાર અમિતાભ બચ્ચન, એલ. કે. અડવાણી જેવા ઉંમરથી વૃદ્ધ પરંતુ કામ અને મનથી યુવાન એવા વ્યક્તિઓ સર્વપ્રથમ પૈકીના હતા. અમિતાભ ઇન્ટરનેટ પર બ્લૉગ લખીને એક સાથે બે કામ કર્યાં. એક તો તેઓ યુવા પેઢી તેમજ ઇન્ટરનેટથી માહિતગાર વ્યક્તિઓ સાથે જોડાયા. અને બીજું, મિડિયામાં પોતાના વિરુદ્ધ કંઈ આવે તો તેના વિશે તેઓ બ્લૉગ પર લખી નાખતા. આમ, નરેન્દ્ર મોદી કરતાંય કદાચ પહેલાં સોશિયલ મિડિયાનો ઉપયોગ અમિતાભે શરૂ કરેલો. તેમના બ્લૉગની મિડિયાને પણ નોંધ લેવી પડતી. તે પછી તો તેઓ ટ્વિટર અને ફેસબુક પર પણ આવ્યા. એટલે જ એક મોબાઇલ એપની જાહેરાતમાં રણવીરસિંહ કે વરુણ ધવન જેવા યુવાન અભિનેતાના બદલે અમિતાભ બચ્ચન જોવા મળે છે.

અમિતાભનો ચોથો ગુણ માતાપિતાની સેવા અને ભક્તિનો અપનાવવા જેવો છે. અમિતાભે ગયા વર્ષે કહેલું કે “મારી માતાનો ખૂબ જ પ્રભાવ મારા પર હતો. તેમની કોઈ પણ બાબત, ચાહે તે સારી હોય કે ખરાબ, હું તેને માનતો. મારી માતા પશ્ચિમી વાતાવરણમાં અંગ્રેજી આયાઓની વચ્ચે ઉછરેલાં. મારાં પિતા નિમ્ન મધ્યમ વર્ગના હતા.” તેઓ તેમની માતાને આ પૃથ્વી પરની સૌથી સુંદર સ્ત્રી માને છે. તેઓ તેમનાં માતાપિતામાંથી હંમેશાં પ્રેરણા લેતા રહે છે. માતાપિતાના આશીર્વાદ માત્ર સફળતા અપાવવામાં જ કામ નથી આવતા, પરંતુ સાથે સાથે મુસીબતોમાંથી બચાવનારા પણ સાબિત થતા હોય છે. એટલે જ અમિતાભ બચ્ચનની એક સિમેન્ટની જાહેરખબરમાં તેમનો માતાપિતા પ્રેમ દેખાઈ આવે છે.

અમિતાભ બચ્ચનનો કુટુંબપ્રેમ પણ દાદ માગી લે તેવો છે. આજે જ્યારે કુટુંબો છિન્નભિન્ન થતાં જાય છે ત્યારે અમિતાભ બચ્ચને પત્ની જયા, દીકરા અભિષેક અને પુત્રવધૂ ઐશ્વર્યા રાય બચ્ચનને એક જ છત નીચે રાખવામાં ચાવીરૂપ ભૂમિકા ભજવી છે. કુટુંબ સાથે હશે તો કોઈ પણ મુશ્કેલી સામે લડી શકાશે.

ધર્મને ક્યારેય છોડવો નહીં. અમિતાભ બચ્ચનનું જીવન આ શીખવે છે. મોટી સેલિબ્રિટી થાવ એટલે કહેવાતા પ્રગતિશીલોમાં તમારી ઉઠકબેઠક થાય. પાર્ટીઓ થાય અને ગુણો કરતાં અવગુણોનો પ્રચાર વધુ થાય. પરિણામે તમારો ધર્મ તમારાથી છૂટતો જાય. આઈ ડૉન્ટ લાઇક ટૂ વિઝિટ ટેમ્પલ્સ, યૂ નો. આઈ બિલિવ ઇન ઇનર ગૉડ. આવા વાક્યો સાથે વાત ચાલુ થાય અને પછી ખરેખર બોલનારા ભાઈ કે બહેન ખરેખર તો અંદર રહેલા ઈશ્વરમાં કંઈ માનતા-બાનતા ન હોય, પરંતુ ધીમેધીમે આ વાતો, સંગ તમને તમારા ધર્મથી દૂર લેતો જાય. તમને મંદિરે જવાનું ન ગમે. તમને તમારા રીતરિવાજો ન ગમે. ગમતા હોય તો તમારી જેની સાથે ઉઠકબેઠક છે તે તમારા વિશે શું કહેશે? તે વિચારીને તમે આ બધું છોડતા જાવ. પરંતુ અમિતાભે દૃઢપણે હિન્દુ ધર્મને અપનાવી રાખ્યો છે. ગણેશચતુર્થી નિમિત્તે ઘરમાં ગણપતિજીની પૂજા હોય કે પછી વારેતહેવારે સિદ્ધિવિનાયકજીના દર્શને જવાનું હોય, અમિતાભ સપરિવાર ધાર્મિક વિધિવિધાન સાથે પૂજાપાઠ કરે છે. ઐશ્વર્યા રાયને મંગળ હોવાથી તેના કુંભવિવાહ કરાયા તેની ટીકા થઈ હતી, પરંતુ અમિતાભે કહેવાતા ભદ્ર વર્ગની પરવા નહોતી કરી. જ્યોતિષને અંધશ્રદ્ધા ગણવી તે હિન્દી ફિલ્મ જગતમાં ઘણા સમયથી ફેશન છે. પરંતુ અમિતાભે પોતે જેમાં માને છે તે પૂજાપાઠ કરાવ્યા જ.

દુશ્મનોને ઉચિત જવાબ આપવો. અમિતાભ સત્તાધારી વર્ગની હંમેશાં નજીક રહે છે તેવી એક ટીકા થાય છે. માતાપિતાને જવાહરલાલ નહેરુ, ઈન્દિરા ગાંધી અને રાજીવ ગાંધી સાથે ખૂબ જ સારા સંબંધ. રાજીવ-સોનિયાનાં લગ્ન થયાં ત્યારે શાસ્ત્રોક્ત વિધિ પ્રમાણે, કન્યા તેના સાસરે નથી રહેતી. આથી લગ્ન વખતે સોનિયા અમિતાભનાં ઘરે રહ્યાં હતાં. એટલું જ નહીં, તેજીએ સોનિયાની માતાની ગેરહાજરીમાં તેમની માતા તરીકે વિધિ કરી હતી. અમિતાભ કૉંગ્રેસમાંથી ચૂંટણી લડેલા અને જીત્યા પણ ખરા. રાજીવ ગાંધીના ખૂબ જ ઘનિષ્ઠ મિત્ર. તે પછી અમિતાભ-જયા સમાજવાદી પક્ષના એક સમયના સર્વેસર્વા મુલાયમસિંહની નજીક સર્યા અને થોડાં વર્ષો પહેલાં તેમણે પવન પારખીને ગુજરાતના મુખ્યપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના આમંત્રણ પર ગુજરાત પર્યટનની જાહેરખબર કરી. અત્યારે પણ તેઓ કેન્દ્ર સરકારની જાહેરખબરો કરે છે. પરંતુ તેનો અર્થ એ નથી કે અમિતાભ સત્તા સામે બાથ નથી ભીડતા. તેમણે રાજીવની હત્યા પછી સોનિયા ગાંધીના વર્ચસ્વવાળા ગાંધી પરિવારના પોતાના પરિવાર પ્રત્યે બદલાયેલા વલણના સંદર્ભમાં બહુ જ સારા શબ્દોમાં કહેલું, “વો રાજા હૈ ઔર હમ રંક.” આવકવેરા ખાતાએ અમિતાભ બચ્ચન તથા તેમના પરિવારને હેરાન કરવામાં કંઈ બાકી નહોતું રાખ્યું પરંતુ અમિતાભ ન ઝૂક્યા તે ન જ ઝૂક્યા.

ઉંમર ગમે તેટલી થાય, હંમેશાં કામ કરતા રહો તે મંત્ર પણ અમિતાભમાંથી ઘરડા લોકોએ શીખવા જેવો છે. અમિતાભ પાસે ઘણી સંપત્તિ છે તેમ છતાં તેઓ ફિલ્મો કરતા રહે છે, જાહેરખબરો કરતા રહે છે, ટીવી શો કરતા રહે છે અને દર વખતે તેઓ એક નવું શિખર સર કરે છે. અમિતાભે તેમના બાબુજીની કવિતાને મંત્ર તરીકે અપનાવી છે તે આપણે પણ અપનાવા જેવી છે.

તૂ ન થકેગા કભી, તૂ ન થમેગા કભી, તૂ ન મૂડેગા કભી, કર શપથ! કર શપથ! કર શપથ! અગ્નિપથ! અગ્નિપથ! અગ્નિપથ!