national, sanjog news, vichar valonun

નહેરુ માનતા હતા કે દેશની રક્ષા કરવા સેનાની જરૂર જ નથી, પોલીસ પૂરતી છે!

(વિચાર વલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, તા.૧૩/૫/૧૮)

કર્ણાટકની ચૂંટણીની સાથેસાથે એક વિવાદ સર્જાયો. વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ સેનાના જનરલો સાથે પ્રથમ વડા પ્રધાન નહેરુએ કરેલા વર્તનની વાત ઊછાળી. કૉંગ્રેસે તેનો વિરોધ કર્યો. કૉંગ્રેસના વિરોધને શેખર ગુપ્તા જેવા પત્રકારે પીઠબળ પૂરું પાડ્યું. નહેરુ-ગાંધી પરિવાર કેન્દ્રિત કૉંગ્રેસ તો લાલબહાદુર શાસ્ત્રીને ભૂલાવી દેવા માગતી હોય તે સ્વાભાવિક છે, પરંતુ શેખર ગુપ્તા જેવા પત્રકાર પણ કૉંગ્રેસની જ ચાલ રમે તે કેવું કહેવાય? એક સમાચારપત્રમાં શેખર ગુપ્તાએ લખ્યું કે “૧૯૭૧ને બાદ કરતાં કોઈ પણ યુદ્ધમાં ભારતની સ્પષ્ટ જીત હાંસલ નથી થઈ.”
શેખર ગુપ્તા કદાચ ભૂલી ગયા કે ૧૯૪૭માં પાકિસ્તાને હુમલો કર્યો ત્યારે ભારતે તેને મારી ભગાડ્યું હતું, એ તો નહેરુ આ પ્રશ્નને સંયુક્ત રાષ્ટ્રોમાં લઈ ગયા એટલા માટે અડધું કાશ્મીર પાકિસ્તાન પચાવી શક્યું. આ જ રીતે ૧૯૬૫ના યુદ્ધમાં પણ ભારતની ટાંચાં સાધનો (તેના માટે પણ નહેરુ જવાબદાર છે જેની વાત આ લેખમાં આગળ લખીશ) છતાં જીત થઈ હતી.

જો શેખર ગુપ્તા જીતને રાજદ્વારી રીતે પણ આંકતા હોય તો તો કારગીલને બાદ કરતાં એકેય યુદ્ધમાં ભારતની સ્પષ્ટ જીત થઈ જ નથી કારણકે દર વખતે ટેબલ પર મંત્રણામાં ભારતના રાજકીય નેતાઓએ પાકિસ્તાનના નેતૃત્વ સામે શરણાગતિ જ સ્વીકારી છે. કારગીલ વખતે પણ આવું થવાની શક્યતા હતી. નવાઝ શરીફ અમેરિકામાં પ્રમુખ બિલ ક્લિન્ટનને મળવા ધસી ગયા હતા, બિલે પણ અટલજીને તેડું પાઠવ્યું હતું પરંતુ અટલજીએ સ્પષ્ટ ના પાડી દીધી અને કહ્યું, “પહેલાં શરીફને કહો, સેના પાછી ખેંચે પછી જ બીજી બધી વાત.” બિલ ક્લિન્ટનના વિશેષ સહાયક બ્રુસ રિએડલે આજથી બરાબર ૧૬ વર્ષ પહેલાં એટલે કે ૧૯ મે ૨૦૦૨ના રોજ આ વાત કહી હતી.

નહેરુનું સેના વિશેનું દર્શન કેવું હતું? જાણીને હસવું આવશે. સેના વિશેના ઇતિહાસકાર શિવ કુણાલ વર્માએ ‘૧૯૬૨: ધ વૉર ધેટ વૉઝન્ટ’માં લખ્યું છે તે સંદર્ભ સાથે વાત કરીએ.

૧૯૩૮માં ગાંધીજીએ સુભાષચંદ્ર બોઝને (ત્રાગા કરીને) હાંસિયામાં ધકેલી દીધા અને કૉંગ્રેસ છોડવા વિવશ કર્યા. બોઝ એક માત્ર રાજકીય નેતા હતા જે સેનાનું મહત્ત્વ સમજતા હતા. બોઝના ગયા બાદ અને સરદાર પટેલના મૃત્યુ બાદ એક પણ વ્યક્તિ નહોતી જે સેનાના પુનર્ગઠન માટે પ્રેરણા આપી શકે જે આ દેશને દુશ્મનોથી બચાવી શકે.

૧૯૨૮માં જ હકીકતે નહેરુના સેના વિશેના વિચારો સ્પષ્ટ થઈ ગયા હતા જે સ્વતંત્રતા પછી પણ અકબંધ રહ્યા હતા. કેરળમાં પ્રાંતીય પરિષદમાં તેમણે કહેલું: “ભારતને એકેય દિશા તરફથી ખતરો નથી. અને જો ખતરો ઊભો થશે તો પણ આપણે તેમને પહોંચી વળશું.” કદાચ માની લઈએ કે આદર્શવાદી નહેરુ ત્યારે પાકિસ્તાનની સંભવિત રચનાથી અજાણ હોય. પરંતુ જ્યારે પાકિસ્તાનની રચના થઈ ચૂકી હતી ત્યારે?

સ્વતંત્રતા પછી બ્રિટિશ વ્યક્તિ લૅફ્ટ. જનરલ રૉબર્ટ લૉકહાર્ટ ભારતીય સેનાના વડા હતા. તેઓ વડા પ્રધાન નહેરુ આગળ સેના વિશેની યોજના લઈને ગયા. તેમને હતું કે સરકાર આ બાબતે ઉત્સાહ દેખાડશે. સંરક્ષણ નીતિ પર કોઈ દિશાનિર્દેશ આપશે. તેઓ મેજર જનરલ ‘જિક’ રૂદ્રની ઑફિસમાં નિસ્તેજ પાછા ફર્યા. (મેજર જનરલ ‘જિક’ રૂદ્રની આત્મકથામાં પણ આ વાત નોંધાયેલી છે.) તેમને પૂછવામાં આવ્યું ત્યારે તેમણે કહ્યું, “વડા પ્રધાને મારા કાગળ પર એક નજર જ ફેંકી અને ગુસ્સે થઈ ગયા. “રબિશ! રબિશ!” નહેરુ બરાડી ઊઠ્યા હતા. આપણને કોઈ સંરક્ષણ યોજનાની જરૂર નથી. આપણી નીતિ અહિંસાની છે. આપણને સૈન્ય પડકાર નથી (આપણી પર કોઈ આક્રમણ કરવાનું નથી). સેનાને વિખેરી નાખો. આપણી સુરક્ષા જરૂરિયાતો પૂરી કરવા પોલીસ જ પૂરતી છે!” પોલીસથી દેશની સીમાનું રક્ષણ થાય તેવું નહેરુ સમજતા હતા. તેમને વધુ પડતા લાગણીશીલ સમજવા કે મૂર્ખ?
“જિક”ની આત્મકથા અનુસાર, કાશ્મીર જે કંઈ ભારત પાસે બચ્યું તેમાં નહેરુનો કોઈ ફાળો નહોતો, પણ એ બચ્યું હતું સેનાના કારણે. જોકે ૧૯૭૧ના યુદ્ધની જીતના હીરો જનરલ સામ માણેક શૉ મુજબ તો જ્યારે પાકિસ્તાને કબીલાઈઓની મદદથી કાશ્મીર પર આક્રમણ કરી દીધું ત્યારે નહેરુને તેને બચાવવાની ઉતાવળ નહોતી. લેખક પ્રેમશંકર ઝા ‘કાશ્મીર ૧૯૪૭, રાઇવલ વર્ઝન્સ ઑફ હિસ્ટરી’ નામના પુસ્તકમાં જનરલ શૉનો ઇન્ટરવ્યૂ મૂક્યો છે. તેમાં માણેક શૉએ એ સમયનું વર્ણન કરતા કહ્યું હતું, “બપોરના ૨.૩૦ વાગ્યા હતા. જનલર સર રૉય બુચર મારા રૂમમાં દાખલ થયા અને કહ્યું, “એહ, તમે જાવ અને તમારું ટૂથબ્રશ લઈ લે. તમારે વી. પી. મેનન સાથે શ્રીનગર જવાનું છે. ફ્લાઇટ ચાર વાગે ઉડાન ભરશે. “ મેં (શૉએ) પૂછ્યું, “હું શા માટે, સાહેબ?”

બુચરે કહ્યું કે કાશ્મીરની સ્થિતિ ચિંતાજનક છે. શૉ તે વખતે ડિરેક્ટૉરેટ ઑફ મિલિટરી ઑપરેશન્સ હતા. તેઓ સમગ્ર ભારત, પશ્ચિમી સીમા, પંજાબ બધે જ ચાલતાં ઑપરેશન માટે જવાબદાર હતા. કાશ્મીરની પરિસ્થિતિ તેમને ખબર હતી. આજે કૉંગ્રેસ સહિત ઘણા લોકોને મોહમ્મદ અલી ઝીણા માટે પ્રેમ છલકાય જાય છે પરંતુ ઝીણાએ અખંડ ભારતમાં ડાયરેક્ટ ઍક્શન દ્વારાં રમખાણો તો ભડકાવ્યાં જ પરંતુ અલગ પાકિસ્તાન લઈને પણ તેમને ચેન નહોતું પડ્યું.

શૉએ એ ઇન્ટરવ્યૂમાં કહ્યું કે પાકિસ્તાનની સેના, કબીલાઈ લોકો તે વખતે કાશ્મીરમાં રેઇડ કરી રહ્યા હતા, બળાત્કારો કરી રહ્યા હતા. જોકે તે અમારા માટે સારું હતું. મહારાજાની સેનામાં ૫૦ ટકા મુસ્લિમો અને ૫૦ ટકા ડોગરાઓ હતા. મુસ્લિમોએ તે વખતે બળવો કરી દીધો હતો અને પાકિસ્તાની સેના સાથે જોડાઈ ગયા હતા. મહારાજા હરિસિંહને ભારતમાં જોડાવા માટે મનાવવા સરદાર પટેલ અને વી. પી. મેનન ગયા હતા. મહારાજા માની ગયા. સરદાર, મેનન અને જનલર શૉ ફ્લાઇટમાં દિલ્લી પાછા આવી ગયા.

માઉન્ટબેટનની અધ્યક્ષતામાં કેબિનેટની બેઠક મળી રહી હતી. નહેરુ, સરદાર પટેલ, સરદાર બલદેવસિંહ સહિતના પ્રધાનો હાજર હતા. સરદાર બલદેવસિંહ સંરક્ષણ પ્રધાન હતા. માઉન્ટ બેટને મને (માણેક શૉને) પૂછ્યું, “કમ ઑન માણેકજી, (કાશ્મીરમાં) સેનાની શું સ્થિતિ છે?” માણેક શૉએ વિગતો આપીને કહ્યું કે આપણે સેનાને તાબડતોબ ફ્લાઇટમાં કાશ્મીર નહીં મોકલીએ તો આપણે શ્રીનગર ગુમાવી બેસીશું, કારણકે સડક માર્ગે જવામાં દિવસો લાગી જશે અને જો કબીલાઈઓના હાથમાં ઍરપૉર્ટ આવી ગયું તો આપણે સેનાને ફ્લાઇટ દ્વારા પણ નહીં મોકલી શકીએ.”
માણેક શૉએ એ ઇન્ટરવ્યૂમાં કહ્યું હતું, “હંમેશની જેમ નહેરુ સંયુક્ત રાષ્ટ્રો, રશિયા, આફ્રિકા, ઈશ્વર વિશે વાતો કરતા રહ્યા. આખરે સરદાર પટેલે તેમનો પિત્તો ગુમાવ્યો. તેમણે સીધું જ પૂછ્યું, “જવાહરલાલ, તમારે કાશ્મીર જોઈએ છે કે પછી તમે તેને આપી દેવા માગો છો?” તેમણે (નહેરુએ) કહ્યું, “હા, હું કાશ્મીર ઈચ્છું છું.” પટેલે કહ્યું, “તો પછી આદેશ આપો ને.” પણ નહેરુ કંઈ બોલે તે પહેલાં સરદારે જ માણેશ શૉ તરફ ફરીને કહ્યું, “તમને તમારા આદેશ મળી ગયા છે.”

શિવ કુણાલ વર્મા પોતાના ઉપરોક્ત પુસ્તકમાં લખે છે, “જનરલ કરિયપ્પાએ નહેરુને ચીન વિશે ચેતવ્યા હતા કે ભારતની સેના ચીનની સેનાનો સામનો કરી શકે તેવી સક્ષમ નથી. સેના અને વિવિધ સમિતિઓની વારંવારની ચેતવણીઓ છતાં નહેરુએ સેનાને મજબૂત બનાવવા કંઈ કર્યું નહીં…નહેરુને સેના વિશે અણગમો હતો..તેમનો રાજકીય સિદ્ધાંત સેનાના નેતૃત્વની ક્ષમતાને વખાણી પ્રોત્સાહિત કરવાના બદલે તેને ઉતારી પાડવાનો હતો…
ભારતીય સેનાના પહેલા જનરલ નિયુક્ત કરવાના હતા ત્યારનો કિસ્સો પણ જાણીતો છે. આ માટેની બેઠકનું નેતૃત્વ સ્વાભાવિક જ નહેરુએ કર્યું હતું. નહેરુનો શું મત હતો? જાણીને આઘાત લાગશે પણ નહેરુએ કહ્યું હતું કે (સ્વતંત્ર થયા પછી પણ) આપણે ભારતીય સેનાના વડા તરીકે કોઈ ભારતીય અધિકારીના બદલે બ્રિટિશ અધિકારીને નિયુક્ત કરવા જોઈએ કારણકે ભારતીય અધિકારીઓમાં અનુભવની ખામી છે.

ત્યાં હાજર બધા જ લોકોએ નહેરુની વાતનું સમર્થન કર્યું. પરંતુ બેઠકમાં એક સૈન્ય અધિકારી ઊભા થયા અને તેમણે કહ્યું, “આપણી પાસે દેશને આગળ વધારવાનો અનુભવ નથી તો શું વડા પ્રધાન તરીકે પણ કોઈ બ્રિટિશરને નિયુક્ત ન કરવા જોઈએ?” આ અધિકારીની વાતથી બેઠકમાં સોપો પડી ગયો. કાપો તો લોહી ન નીકળે તેવી સ્થિતિ થઈ ગઈ. આ અધિકારીએ કહ્યું, “આપણી પાસે ઘણા લાયક અધિકારીઓ છે.” અને પછી આ અધિકારીએ કરિયપ્પાનું નામ સૂચવ્યું. આ બહાદુર અધિકારી હતા નથુસિંહ રાઠોડ.

જોકે નહેરુને સેના પ્રત્યે આટલો અણગમો કેમ હતો? એક સંભવિત તર્ક એ પણ છે કે બીજા વિશ્વ યુદ્ધ પછી સ્વતંત્ર થયેલા ઘણા દેશોમાં સેનાએ બળવો કરી સત્તા હસ્તગત કરી હતી. જનરલ થિમય્યા પણ નહેરુની સેના તરફની અવગણનાથી દુઃખી હતા. જાહેરમાં નહેરુ થિમય્યાના વખાણ કરતા થાકતા નહોતા, પરંતુ અંદરખાને એવા કાવાદાવા કરતા જે સ્પષ્ટ બતાવતી હતી કે નહેરુને ડર હતો કે થિમય્યા તેમના શત્રુ છે જે ભારતના નિર્વિવાદિત વડા તરીકે તેમને ઉથલાવી શકે છે.

થિમય્યા સેનાના વડા બન્યા પછી જ્યારે પહેલી વાર નહેરુને મળ્યા ત્યારે સામાન્ય રીતે શાંત ‘ટિમ્મી’ (થિમય્યાનું હુલામણું નામ) રોષે ભરાઈ ગયા હતા. તેમણે નૉર્થ ઇસ્ટ ફ્રન્ટિયર ઍજન્સી (જે આજે અરુણાચલ પ્રદેશ તરીકે ઓળખાય છે) સેનાને સોંપવાના નિર્ણયનો વિરોધ કરતા કહ્યું હતું કે સેનાને પૂરતાં સંસાધનો આપ્યા વગર સરહદો આપી દેવી એ નિરર્થક નિર્ણય હતો. તેનાથી ચીનને તક મળી જશે કે હકીકતે ભારત આક્રમણ કરે છે.
થિમય્યાને આ ભૂલ ભારે પડી. થોડા દિવસો પછી તત્કાલીન સંરક્ષણ પ્રધાન કૃષ્ણ મેનન થિમય્યાને મળવા ગયા અને તેમને વડા પ્રધાનનો સીધો સંપર્ક કરવા બદલ ખખડાવી નાખ્યા. દુઃખી થિમય્યાએ તરત જ ત્યાગપત્ર આપી દીધો. થિમય્યાને મનાવવા નહેરુએ ડોળ કર્યો. તેમને બોલાવ્યા. મનાવવા ઉપરછલ્લો પ્રયાસ કર્યો. પણ તેઓ મક્કમ રહ્યા એટલે તેમના ત્યાગપત્રના સમાચાર મિડિયામાં લીક કરવામાં આવ્યા (કૉંગ્રેસનું મિડિયા મેનેજમેન્ટ તે સમયથી જોરદાર હતું) પરંતુ ત્યાગપત્રમાં શું વાત લખેલી છે તે જાહેર ન કરાયું. ન તો મિડિયાએ જાણવા પ્રયાસ કર્યો. સંસદમાં નહેરુએ કહ્યું કે થિમય્યાએ તો નજીવા કારણસર રાજીનામું આપી દીધું છે. ચીન-ભારતના છમકલાં વચ્ચે સેનાના વડાના ત્યાગપત્ર બદલ નહેરુએ તેમને બદનામ પણ કર્યા. હકીકતે કૃષ્ણ મેનનના અપમાનજનક વર્તન દ્વારા નહેરુએ જ થિમય્યાને રાજીનામું આપવા વિવશ કર્યા હતા. સેનાને અનુત્સાહિત કરવાનું પરિણામ એ આવ્યું કે ૧૯૬૨નું ચીન સામેનું યુદ્ધ ભારત હારી ગયું.

અને કદાચ આ આઘાતમાં જ પછી નહેરુનું પણ અવસાન થયું…તેમ મુલાયમસિંહ યાદવ સહિત અનેક લોકો માને છે.

Advertisements
hindu, sanjog news, vichar valonun

સીતા રામ ચરિત અતિ પાવન

(વિચાર વલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, તા.૨૫ માર્ચ ૨૦૧૮)

આજે રામનવમી છે. ગ્રેગોરિયન કેલેન્ડર મુજબ ભલે ૨૫ માર્ચ હોય, પણ ચૈત્ર સુદ નવમી એટલે આખું વિશ્વ તેને રામનવમી તરીકે ઉજવે. બુદ્ધુજીવીઓ ચેકમાં તિથિ લખી શકાતી નથી કે હિન્દુઓને તિથિ ખબર નથી હોતી તેમ કહીને ભલે હિન્દુઓનો ઉપહાસ ઉડાવે પરંતુ એ ભૂલી જાય છે કે તેમના આદર્શ મહાન પૉપના પ્રેરણામૂર્તિ ઈશુના પાંચ હજાર એકસો ચૌદ વર્ષ પહેલાં જન્મી ગયા હતા અને આ દુનિયા પર એવું જીવન જીવી ગયા કે કરોડો-અબજોની પ્રેરણામૂર્તિ બની ગયા. તેમના કારણે શ્રી મોરારીબાપુ આજે વિશ્વભરમાં ખ્યાત છે અને તે મોરારીબાપુની રામ કથામાં અનેક લેખકો-પત્રકારો વિશ્વ પ્રવાસે પણ જઈ શકે છે તે પ્રભુ શ્રી રામનો જ પ્રતાપ. રામનામનો પ્રતાપ.

એક સામાન્ય મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી જેમને બીડી પીવાનો શોખ થયો હતો, દોકડા ચોરવાની ટેવ કરનાર વિષયાંધ મહાત્મા ગાંધી બની ગયા તે પ્રભુ શ્રી રામ અને તેમના જીવનની કથા ‘રામાયણ’નો જ પ્રતાપ. મહાત્મા ગાંધીજીએ તેમની આત્મકથા ‘સત્યના પ્રયોગો’માં લખ્યું છે:

‘જે હવેલીમાંથી ન મળ્યું તે મારી દાઈ પાસેથી મળ્યું. તે કુટુંબની જૂની નોકર હતી. તેનો પ્રેમ મને આજે પણ યાદ છે. હું આગળ જણાવી ગયો છું કે હું ભૂતપ્રેત આદિથી ડરતો. તેનું ઔષધ રામનામ છે તેમ રંભાએ સમજાવ્યું. મને તો રામનામના કરતાં રંભા ઉપર વધારે શ્રદ્ધા હતી. તેથી મેં બાળવયે ભૂતપ્રેતાદિના ભયથી બચવા રામનામનો જાપ શરૂ કર્યો. તે બહુ સમય ન ટક્યો. પણ જે બીજ બચપણમાં રોપાયું તે બળી ન ગયું. રામનામ આજે મારે સારું અમોઘ શક્તિ છે, તેનું કારણ હું રંભાબાઈએ રોપેલું બીજ ગણું છું.

આ જ અરસામાં મારા એક કાકાના દીકરા જે રામાયણના ભક્ત હતા તેમણે અમ બે ભાઈઓને સારુ રામરક્ષાનો પાઠ શીખવવાનો પ્રબંધ કર્યો. અમે તો મોઢે કરીને પ્રાતઃકાળમાં સ્નાન પછી હંમેશાં પઢી જવાનો નિયમ કર્યો. પોરબંદરમાં રહ્યા ત્યાં લગી તો આ નભ્યું. રાજકોટના વાતાવરણમાં તે ભૂંસાઈ ગયું. આ ક્રિયા વિશે પણ ખાસ શ્રદ્ધા નહોતી. પેલા વડીલ ભાઈના પ્રત્યે માન હતું તેથી અને કંઈક રામરક્ષા શુદ્ધ ઉચ્ચારથી પઢી જવાય છે એ અભિમાનથી તેનો પાઠ થતો.

પણ જે વસ્તુએ મારા મન પર ઊંડી છાપ પાડી તે તો રામાયણનું પારાયણ હતી. પિતાશ્રીની માંદગીનો કેટલોક સમય પોરબંદરમાં ગયેલો. અહીં તેઓ રામજીના મંદિરમાં રોજ રાત્રે રામાયણ સાંભળતા. સંભળાવનાર રામચંદ્રજીના એક પરમ ભક્ત. બીલેશ્વરના લાધા મહારાજ કરીને હતા. તેમના વિશે એક કહેવાતું કે, તેમને કોઢ નીકળ્યો હતો. તેની દવા કરવાના બદલે તેમણે બીલેશ્વરના બીલીપત્ર જે મહાદેવ ઉપરથી ઉતરતા તે કોઢિયેલ ભાગ ઉપર બાંધ્યા ને કેવળ રામનામનો જાપ આદર્યો. અંતે તેમનો કોઢ જડમૂળથી નાશ પામ્યો. આ વાત ખરી હો કે ન હો, અમે સાંભળનારાઓએ ખરી માની. એટલું પણ ખરું કે લાધા મહારાજે જ્યારે કથા આરંભી ત્યારે તેમનું શરીર તદ્દન નિરોગી હતું. લાધા મહારાજનો કંઠ મીઠો હતો. તેઓ દોહાચોપાઈ ગાતા ને અર્થ સમજાવતા. પોતે તેના રસમાં લીન થઈ જતા અને શ્રોતાજનને લીન કરી મૂકતા. મારી ઉંમર આ સમયે તેર વર્ષની હશે, પણ મને તેમના વાચનમાં ખૂબ રસ આવતો એ યાદ છે. આ રામાયણ-શ્રવણ મારા રામાયણ પરના અત્યંત પ્રેમનો પાયો છે. આજે હું તુલસીદાસના રામાયણને ભક્તિમાર્ગનો સર્વોત્તમ ગ્રંથ ગણું છું…’

ગાંધીજી આગળ લખે છે, ‘ખ્રિસ્તી ધર્મ માત્ર અપવાદમાં હતો. તેના પ્રત્યે કંઈક અભાવ થયો. તે કાળે હાઇસ્કૂલને કોઈ ખૂણે કોઈ ખ્રિસ્તી વ્યાખ્યાન આપતા. તે હિન્દુ દેવતાઓની ને હિન્દુ ધર્મીઓની બદબોઈ કરતા. આ મને અસહ્ય લાગ્યું….જે ધર્મ અંગે ગોમાંસ ખાવું પડે, દારૂ પીવો પડે ને પોતાનો પોશાક બદલવો પડે એ ધર્મ કેમ ગણાય?’

યુવાનો અને વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના પ્રેરણામૂર્તિ સ્વામી વિવેકાનંદ પણ પ્રભુ શ્રી રામથી ખૂબ જ પ્રભાવિત હતા. એક વાર તો પ્રભુ શ્રી રામે પોતે સ્વામી વિવેકાનંદને ભોજન કરાવેલું. ઘટના કંઈક આવી હતી. એક વખત સ્વામી વિવેકાનંદ પ્રવાસ કરી રહ્યા હતા પરંતુ તેઓ ઘણા દિવસોથી ભૂખ્યા હતા. તેમના ખિસ્સામાં એક પૈસો પણ નહોતો. ભૂખ્યા પેટે તેઓ તારી ઘાટના રેલવે સ્ટેશન પર બેઠા હતા. આવામાં એક વ્યક્તિ સ્વામીજીની બાજુમાં આવ્યો, બેઠો અને પોતાનો ડબ્બો ખોલી ખાવા લાગ્યો. તેને સન્યાસીની કોઈ કદર નહોતી. તેણે સ્વામીજીને કહ્યું, “જો, મારી પાસે જમવા માટે સ્વાદિષ્ટ ભોજન છે. તારે સૂકા ગળે અને ખાલી પેટે જ ગુજારો કરવો પડે છે.” સ્વામી તો સન્યાસી! કોઈ પ્રતિક્રિયા ન આપી. શાંત ભાવથી બેઠા રહ્યા. ભગવાનનું નામ લેતા રહ્યા.

એટલામાં અચાનક એક અજાણ્યો માણસ ભોજન અને પાણી લઈને વિવેકાનંદજી પાસે આવ્યો અને સ્વાજીને ભોજન ગ્રહણ કરવા પ્રાર્થના કરવા લાગ્યો. પરંતુ સ્વામીજી તો સન્યાસી. એમ કેવી રીતે ભોજન લે? પેલા આગંતુકે કહ્યું, “ગત રાત્રે મારા સ્વપ્નમાં પ્રભુ શ્રી રામ આવ્યા હતા અને તેમણે જ મને આદેશ આપ્યો છે કે તાર ઘાટ સ્ટેશન પર બેઠેલા સન્યાસીને ભોજન કરાવ.”

આ વાત સાંભળતા જ ઈશ્વર પ્રત્યે કૃતજ્ઞતાના ભાવથી સ્વામીજીની આંખો ભરાઈ આવી અને તેમણે બહુ જ પ્રેમપૂર્વક તે ભોજનનો સ્વીકાર કર્યો.

સ્વામી વિવેકાનંદજી પ્રભુ શ્રી રામ વિશે કહેતા, “પ્રભુ શ્રી રામનો પ્રેમ ચાંડાળને પણ તેમની તરફ આકર્ષે છે. તેમણે હંમેશાં સારું કરવા પ્રયત્ન કર્યો. પ્રભુ શ્રી રામ યુગો યુગોથી સમસ્ત માનવ જાતના આદર્શ રહ્યા છે. તેઓ સત્ય અને નૈતિકતાની મૂર્તિ હતા. તેઓ આદર્શ પુત્ર, આદર્શ પતિ, આદર્શ પિતા અને એ બધાથી ઉપર આદર્શ રાજા હતા. આવા રામને આપણી સમક્ષ મહાન સંત વાલ્મીકિએ રજૂ કર્યા છે. પ્રભુ શ્રી રામ અને માતા સીતા આપણા દેશના નર-નારીના આદર્શ છે.

જાણીતા અમેરિકી લેખક અને હાસ્યકાર માર્ક ટ્વૈને લખ્યું છે, “ભારત એ માનવ જાતિનું પારણું છે, માનવ વાણીનું જન્મસ્થાન છે, ઇતિહાસની જનની છે, દંતકથાની દાદી છે, અને પરંપરાની પરદાદી છે. આપણા માનવ ઇતિહાસની સૌથી કિંમતી અને સૌથી સૂચનાત્મક સામગ્રીનો ખજાનો માત્ર ભારતમાં જ રહેલો છે. (સંદર્ભ પુસ્તક: ફૉલોઇંગ ધ ઇક્વેટર)

માર્ક ટ્વૈન આ પુસ્તકમાં લખે છે, “ઘરે (મારા દેશમાં), લોકોને આશ્ચર્ય થાય છે કે ખ્રિસ્તી પંથ ભારતમાં ઝડપથી ફેલાતો કેમ નથી? તેમને સાંભળવામાં આવે છે કે ભારતીયો કોઈ પણ વાત સરળતાથી માની લે છે. તેમને ચમત્કારોમાં તો કુદરતી જ વિશ્વાસ છે…પછી તેઓ (અમેરિકાના લોકો) દલીલ કરે છે કે ભારતના લોકો સામે ખ્રિસ્તી પંથ મૂકો તો તેઓ બાઇબલમાં આપેલા ચમત્કારોમાં માનવા લાગવાના. આમ છતાં ભારતમાં ખ્રિસ્તી પંથનો ફેલાવો કેમ નથી થતો?…

સત્ય એ છે કે આપણે એટલા સુસજ્જ નથી. આ કામ એટલું સરળ નથી…મેં પ્રવચન શરૂ કર્યું તો લોકોને ઉત્સુકતા હતી, પરંતુ જેમજેમ હું આગળ બોલતો ગયો તેમ લોકોને રસ ઉડતો ગયો…એક હિન્દુ સદગૃહસ્થે મને કહ્યું કે મારી ભૂલ ક્યાં હતી. તેણે કહ્યું, “અમે હિન્દુઓ ઈશ્વરને તેમના કાર્યોથી ઓળખીએ છીએ. (અર્થાત્ તેમના ગુણોને માનીએ છીએ). તે માટે કોઈ પુરાવાની જરૂર નથી…આ વિશ્વમાં અનેક દેશો છે અને દરેક દેશને તેના પોતાના ઈશ્વર છે. આથી તેઓ બીજા કોઈ ઈશ્વરને માનશે જ નહીં, કારણકે દરેક જૂથ માને છે કે તેના ઈશ્વર સૌથી મજબૂત છે…તમારે સેમસનને જેમ અમાનવીય દિવ્ય શક્તિઓ હતી, તેમ બહુ બહુ વર્ષો પહેલાં જ્યારે અમારા પ્રભુ શ્રી રામ શ્રીલંકાના રાવણ સામે યુદ્ધ લડતા હતા ત્યારે પ્રભુ શ્રી હનુમાન હિમાલયમાંથી આખો પર્વત ઊંચકીને શ્રીલંકા લઈ આવેલા. શ્રી હનુમાન પાસે જો ઈશ્વરની તાકાત ન હોય તો તેઓ આ કામ કરી જ ન શક્યા હોત.”

કૉંગ્રેસના શાસનમાં સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયમાં કહેવાયું હતું કે રામ સેતુ માત્ર કલ્પના જ છે. સુપ્રીમ કૉર્ટમાં કૉંગ્રેસના નેતા અને વકીલ કપિલ સિબ્બલે કહ્યું હતું કે રામ સેતુ નરી કલ્પના જ છે. પરંતુ હવે તો નાસાની સેટેલાઇટ તસવીરો અને અન્ય પ્રમાણો સાથે ભૂગર્ભ વિશેષજ્ઞ એલન લેસ્ટરે કહ્યું છે કે હિન્દુ પૌરાણિક કથા પ્રમાણે ભગવાન શ્રી રામે ભારત અને શ્રીલંકાને જોડવા માટે એક પૂલ બનાવ્યો હતો. આ પ્રકારનો પૂલ એક બહુ મોટી ઉપલબ્ધિ છે. આ પ્રૉગ્રામ ડિસ્કવરી સાયન્સ ચેનલે બતાવ્યો હતો.

જાણીતા લેખક સ્ટીફન નેપ પણ શ્રી રામ માત્ર કાલ્પનિક પાત્ર નહીં, ઇતિહાસમાં બની ગયેલી ઘટના હોવાનું પૂરવાર કરે છે. તેઓ ગયા વર્ષે વિશ્વ રામાયણ પરિષદમાં ભાગ લેવા આવેલા. વર્ષ ૨૦૧૬ના ડિસેમ્બરમાં જબલપુરમાં વિશ્વ રામાયણ પરિષદ યોજાઈ ગઈ પરંતુ બ્રાઝિલના રિયો ડી જાનેરો ઉત્સવની અર્ધનગ્ન છોકરીઓના ફોટા છાપતા અને બતાવતા આપણા મિડિયામાં આ પરિષદની નોંધ જોઈએ તેવી લેવાઈ નહીં. આ પરિષદમાં વિશ્વભરમાંથી ૨૫૦ પ્રતિનિધિઓએ ભાગ લીધો હતો. થાઈલેન્ડના બેંગ્કોકની થમ્મસત યુનિવર્સિટીના ભારત અધ્યયન કેન્દ્ર અને અન્ય અનેક વિભાગોના નિર્દેશક નોંગલુક્સાન થેપ્સાવસ્દીએ કહ્યું હતું, “થાઇલેન્ડમાં અમે રામાયણને રામકિન કહીએ છીએ. ત્યાં રામાયણને સાંસ્કૃતિક સાહિત્ય મનાય છે જે સમાજને દિશા આપે છે. દરેક ઉંમરના લોકો રામલીલા જુએ છે.”

અમેરિકાના આઈઓવાના માઇકલ સ્ટર્નફીલ્ડે કહ્યું હતું, “જ્યારે આપણે પ્રભુ શ્રી રામના જીવનનું શ્રવણ કરીને જીવન જીવવા પ્રયાસ કરીએ છીએ તો આપણો દૃષ્ટિકોણ ધર્મની સર્વગ્રાહ્યતા અને વ્યાપકતાને આત્મસાત કરીને દરેક ચરણ સાથે વ્યાપક થતો જાય છે.” દશકોથી ક્વૉન્ટમ ફીલ્ડ સિદ્ધાંત અને ભૌતિક વિજ્ઞાનના બીજાં પરિમાણો પર કાર્યરત્ વૈજ્ઞાનિક ડૉ. ડેવિડ શાર્ફે કહ્યું હતું, “રામાયણની કથાને આંતરિક જગતના મૂળ દર્શનને જણાવનાર પણ મનાય છે. જેને આપણે વાસ્તવિક જગત સમજીએ છીએ, તે હકીકતે અત્યંત સીમિત અને અધૂરી સમજનું પરિણામ છે. આપણને આવશ્યકતા છે વધુ ઊંડી અને વ્યાપક સમજની.”

સ્ટીફન નેપે આ પરિષદમાં કહ્યું હતું, “રામાયણ આપણને જણાવે છે કે નેતૃત્વ કેવું હોવું જોઈએ. પ્રભુ શ્રી રામ અને રાક્ષસરાજ રાવણ બંનેનું ઉદાહરણ આપણી સામે છે જે બતાવે છે કે નેતૃત્વ ધારે તો વિશ્વને કલ્યાણ તરફ લઈ જાય અને ધારે તો વિનાશ તરફ.”

આમ, પ્રભુ શ્રી રામની ગાથા તો સમગ્ર વિશ્વ ગાય છે, કેટલાક બુદ્ધુજીવીઓ ન ગાઈ શકે તો તેમનાં દુર્ભાગ્ય!

gujarat, national, sanjog news, vichar valonun

આંદોલનકારીઓને સરદાર-આંબેડકરનાં નામો વટાવવાનો કોઈ અધિકાર નથી

(સંજોગ ન્યૂઝની વિચાર વલોણું કૉલમ તા.૨૯/૧૦/૧૭ માટેનો લેખ.)

ગુજરાતમાં ચૂંટણીનાં બરાબર બે વર્ષ પહેલાં ૨૦૧૫માં પાટીદાર અનામત આંદોલન શરૂ થયું. ૨૫ ઑગસ્ટ ૨૦૧૫ના દિવસે હાર્દિક પટેલની રેલી હતી. ત્યારથી જ આ આંદોલનમાં અહંકારની લડાઈ શરૂ થઈ ગઈ હતી. હાર્દિક પટેલ તેને જે નેતા આગળ લાવ્યા તે એસપીજીના લાલજી પટેલને સ્ટેજ પર સ્થાન આપવા તૈયાર નહોતા અને પોતે એકલા જ પ્રસિદ્ધિ મેળવવા માગતા હતા.

એ દિવસે જ રેલીમાં હાર્દિક પટેલે “હિન્દુસ્તાન કો અપની ઔકાત દિખા દેંગે” અને “રાવણ કી લંકા મેં કોઈ નહીં બચેગા” જેવાં વિધાનો કરીને તેના માટે સાચા પાટીદારના મનમાં રહેલું માન ઉતારી દીધું હતું, પરંતુ છેલ્લા કેટલાક દિવસોમાં તો તેણે હદ જ કરી નાખી છે. “કોઈ પણ દલિત કે મુસ્લિમ મુખ્યપ્રધાન બનશે તો ચાલશે પણ ભાજપ તો નહીં જ”, અને “કૉંગ્રેસ અનામત નહીં આપે તો પણ ચાલશે પરંતુ ભાજપ તો નહીં જ.” આ બધાં વિધાનો બતાવે છે કે હાર્દિક પટેલ પાટીદારોનું ભલું કરવા નીકળ્યા નહોતા. તેમને તો પોતાનો સ્વાર્થ જ સાધવો હતો. તેમના સાથીદારો પણ કંઈ ઓછા ગાંજ્યા જાય તેવા નથી. વરુણ પટેલે વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી માટે અપમાનજનક શબ્દો વાપર્યા અને રાતોરાત યૂ ટર્ન લઈ ભાજપના ખોળામાં બેસી ગયા. રેશ્મા પટેલે પણ આવું જ કર્યું.

આ બધા ખેલ જોઈને સાચા પાટીદારોનાં હૈયાં, ખાસ કરીને સરદાર પટેલનું હૈયું ચોક્કસ રડતું હશે. આ હાર્દિક અને તેના સાથીઓ “જય સરદાર જય પાટીદાર”ના નારા લગાવે છે. તેમને સરદારનું નામ વટાવવાનો-વાપરવાનો કોઈ હક નથી. સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલની જન્મજયંતિ આ મંગળવારે છે ત્યારે જરા આ કહેવાતા પટેલ આગેવાનોએ આત્મચિંતન કરવું જોઈએ કે જે સરદારે આખા ભારતને અખંડ કર્યું તે સરદારના નામે સૂત્રો પોકારીને તેમણે શું કર્યું છે?

આ નેતાઓના કારણે અનામત મળવી તો ઘરે ગઈ, પરંતુ પાટીદાર સમાજ પણ જે થોડાઘણા અંશે, આ આંદોલન પહેલાં એક હતો તે એકતા પણ સાવ ખંડિત થઈ છે. અગાઉ તો પાટીદાર સમાજમાં લેઉવા-કડવા જેવા, જ્ઞાતિના કારણે બે ભાગ હતા, જ્યારે આંદોલન પછી તો ‘પાસ’ (હાર્દિકનું સંગઠન), એસપીજી (લાલજી પટેલનું સંગઠન) અને નાપાસ (પાસ સાથે નહીં જોડાયેલા તેવા) એમ કેટલાય ભાગલા પડી ગયા છે. હા, હાર્દિક પટેલ, વરુણ પટેલ, રેશ્મા પટેલ, વગેરે લોકોને તો અંગત રીતે ફાયદો થયો છે. હાર્દિક પટેલ મોંઘી ગાડીઓમાં ફરતા થઈ ગયા છે. પરંતુ આ આંદોલનમાં પોલીસ કાર્યવાહીમાં મરાયેલા લોકો, જેમને હાર્દિક આણી મંડળી ‘શહીદ’ ગણાવવાનું પસંદ કરે છે (હું કદાચ કડવો લાગીશ, પરંતુ સત્ય હકીકત તો એ છે કે તોફાન કર્યું હોય અને પોલીસ કાર્યવાહી કરે તો તેમાં થયેલા મૃત્યુને શહીદ ન કહેવાય) તેમના પરિવારજનોને આમાં શું ફાયદો થયો? એમની લાશ પર આ મંડળી ફાયદો ઉઠાવી નથી રહીને? એ વિચારશીલ પાટીદાર લોકોએ વિચારવું જોઈએ.

આ જ રીતે અલ્પેશ ઠાકોર કે જિજ્ઞેશ મેવાણીની વાત છે. આ આંદોલનકારી નેતાઓ પૈકી અલ્પેશ ઠાકોર પ્રત્યે થોડું ઘણું પણ માન હતું કારણકે તેઓ દારૂની બદી સામે લડતા હતા. પોતાના સમાજને દારૂના વ્યસનમાંથી મુક્ત કરાવવા ઝુંબેશ ચલાવતા હતા. શિક્ષણ માટે ટ્યૂશન વગેરે પ્રવૃત્તિ પણ કરતા હતા. તેમના આંદોલનના કારણે વિજય રૂપાણી સરકારને દારૂબંધી વધુ કડક કરવી પડી અને વડોદરાના અખંડ ફાર્મમાં મોટાં મોટાં માથાં પણ દારૂ પીતા પકડાયાં. પરંતુ એ અલ્પેશ ઠાકોર હવે કૉંગ્રેસમાં ફરીથી ભળી ગયા છે. અગાઉ તેઓ કૉંગ્રેસમાંથી જિલ્લા પંચાયતની ચૂંટણી લડ્યા હતા અને હાર્યા હતા. તેમના પિતા ખોડાજી ઠાકોર અમદાવાદ જિલ્લા કૉંગ્રેસ પ્રમુખ છે. એમાં કંઈ ખોટું નથી. અને અલ્પેશ ઠાકોર કૉંગ્રેસમાં જોડાય તે પણ ખોટું નથી, પરંતુ જે કૉંગ્રેસના શાસનમાં લતીફ જેવા બુટલેગરોને છૂટા દોર મળ્યા હતા તે કૉંગ્રેસ સાથે તેઓ ભળી ગયા? જે અલ્પેશ ઠાકોર હાર્દિક પટેલ સામે કાર્યવાહી કરવા ગુજરાત ભાજપ સરકારને ૧૫ દિવસની મુદ્દત આપતા હતા તે અલ્પેશ ઠાકોર હવે હાર્દિક પટેલ સાથે હાથ મેળવી ભાજપને હરાવવા તત્પર બની ગયા છે? એ બધું  તો ઠીક, પરંતુ અલ્પેશ ઠાકોર જે દિવસે (૨૩ ઑક્ટોબરે) રાહુલ ગાંધીની હાજરીમાં કૉંગ્રેસમાં જોડાયા તે જનાદેશ રેલીમાં કૉંગ્રેસ નેતા મોહન રાઠવાએ “પહેલી ધારનો પીવા મળે તો પી લેજો,
પરંતુ મત તો કૉંગ્રેસને જ આપજો” એ મતલબનું નિવેદન અલ્પેશ ઠાકોરની હાજરીમાં કર્યું ત્યારે અલ્પેશ ઠાકોરે કોઈ રીતે તેનો વિરોધ ન નોંધાવ્યો! અલ્પેશ ઠાકોરની દારૂ સામેની ઝુંબેશ રાતોરાત દારૂમાં ગળાડૂબ થઈ ગઈ!

આ જ રીતે જિજ્ઞેશ મેવાણી પણ રાતોરાત કૉંગ્રેસના સમર્થનમાં જઈ બેઠા. દલિતોની સ્થિતિ ભાજપના શાસનમાં નહીં સુધરી હોય તો પણ કૉંગ્રેસના આઝાદી કાળથી ૬૦ વર્ષથી વધુના સમયગાળામાં ઠેરની ઠેર જ રહી હતી. આ બધું તેઓ ભૂલી ગયા! બાબાસાહેબ આંબેડકરે પણ એકલો દલિતવાદ નહોતો ચલાવ્યો. તેમના સમયે તો દલિતોની સ્થિતિ ખૂબ જ ખરાબ હતી
અને તેમણે બૌદ્ધ પંથ પસંદ કર્યો તો પણ તેમણે દેશના વિરોધી એવા મોહમ્મદ અલી ઝીણા સાથે હાથ નહોતો મેળવ્યો. પરંતુ જિજ્ઞેશ મેવાણી તો કાશ્મીરની સેનાને બળાત્કારી ગણાવનાર, ભારત વિરોધી સૂત્રોચ્ચાર કાર્યક્રમ જેના નેજા હેઠળ થયો તેવા કન્હૈયાકુમાર સાથે એક મંચ પરથી કાર્યક્રમ કરે તે કેવું? આ કાર્યક્રમમાં રેશમા પટેલ પણ હોય અને એ રેશમા પટેલ હવે ભાજપમાં ગયાં તેથી ભાજપ માટે પવિત્ર થઈ ગયાં! ભાજપને પણ આયાતી લોકો વગર નથી ચાલતું! પોતાના કાર્યકર્તાઓની ઉપેક્ષા કરીને આયાતી લોકોને લાવવાની લઘુતાગ્રંથિમાંથી ભાજપ ક્યારે બહાર આવશે? અને તેમાં તે સરવાળે તો ભૂંડો જ દેખાય છે. રાજ્યસભાની ચૂંટણી વખતે બળવંતસિંહ રાજપૂતને કૉંગ્રેસ છોડ્યાના ચોવીસ કલાકમાં ટિકિટ આપી, કૉંગ્રેસના દિગ્ગજ અહમદ પટેલને હરાવવા માટે બંને પક્ષો તરફથી ભૂંડા ખેલ થયા પરંતુ અંતે હાર તો ભાજપને જ મળી. અત્યારે પણ વરુણ પટેલ, રેશમા પટેલને સમાવીને ભાજપ તો ટીકાનો સામનો કરી જ રહ્યો છે, વરુણ પટેલ-રેશમા પટેલને પણ પટેલ સમાજ તરફથી જાકારો મળી રહ્યો છે. અને નરેન્દ્ર પટેલ, નિખિલ સવાણી જેવા લોકો તો ભાજપને ઉલ્લુ જ બનાવી ગયા. જો ભાજપે નરેન્દ્ર પટેલને ખરેખર પૈસા આપ્યા હોય તો ભાજપે તો પૈસા પણ ખોયા અને બદનામી પણ વહોરી. ઉલટું, આવા લોકોને લેવા કરતાં પોતાના કાર્યકર્તાઓ પર અને નેતાઓ પર ભરોસો રાખી આવા સ્વાર્થી આંદોલનકારીઓને ખુલ્લા પાડ્યા (જે અત્યારે પડી જ રહ્યા છે) હોત તો ભાજપ વધુ ઉજળો થઈને ચૂંટણી ગર્વ સાથે લડી શકત અને તેની જીતની સંભાવના પ્રબળ બનત.

આ ત્રણેય નેતાઓને આટલી જ રાજકીય મહત્ત્વાકાંક્ષા હતી તો તેમણે પોતાના કથિત ચિક્કાર જનાધારના આધારે પોતાનો સ્વતંત્ર પક્ષ રચી ભાજપ-કૉંગ્રેસને હરાવવા મેદાને પડવાની જરૂર હતી. આમ કર્યું હોત તો પણ તેમના પ્રત્યે થોડું માન પણ જળવાઈ રહ્યું હોત. પરંતુ ત્રણેય નેતાઓ તેમના સરદાર પટેલ અને બાબાસાહેબ આંબેડકર જેવા નેતાઓનાં નામોનો ઉપયોગ કરી તેમનું નામ ડૂબાડી રહ્યાં છે.

સરદાર પટેલ કે બાબાસાહેબ ક્યારેય વ્યક્તિગત મહત્ત્વાકાંક્ષાને સર્વોપરી થવા દીધી નહોતી. સરદાર પટેલ તો આખા દેશની કૉંગ્રેસની સમિતિઓ દ્વારા વડા પ્રધાનના પદ માટે ચૂંટાઈને આવ્યા હતા, પરંતુ મહાત્મા ગાંધીજીએ કહ્યું એટલે શિસ્તબદ્ધ સૈનિક તરીકે તેમણે પં. જવાહરલાલ નહેરુ માટે માર્ગ મોકળો કરી આપ્યો. નહેરુનો પરિવાર તો હજુ પણ કૉંગ્રેસનો કબજો જમાવીને બેઠો છે, તો મહાત્મા ગાંધીજીના પરિવારમાંથી ગોપાલકૃષ્ણ ગાંધી હોય કે રાજમોહન ગાંધી તેમને અવારનવાર સત્તાનો માર્ગ પસંદ પડે છે, પરંતુ સરદાર પટેલે તો તેમના પરિવારને ક્યારેય સત્તાની ઢૂંકડો આવવા નથી દીધો. આજે પટેલવાદ ચાલી રહ્યો છે, પરંતુ સરદારે આંબેડકરને બંધારણ ઘડવામાં આગળ કર્યા હતા. બી.એન. રાવ, કનૈયાલાલ મુનશી, અલ્લાદી
ક્રિષ્નાસ્વામી અય્યર અને ગોપાલસ્વામી અયંગરને સંવિધાનસભામાં જોડ્યા હતા. તેમણે આંબેડકરને કાયદા પ્રધાન તરીકે નિયુક્ત કરાવ્યા હતા.

જય સરદારના નારા લગાવનારાઓ નહેરુ-ઈન્દિરા- રાજીવ, સોનિયા અને હવે રાહુલની કૉંગ્રેસ દ્વારા સરદાર પટેલને થયેલા અન્યાયને ભૂલી ગયા? પં. જવાહરલાલ નહેરુએ તો પોતે જ પોતાને ભારત રત્ન અપાવ્યો. ઈન્દિરા ગાંધીએ પણ પોતાની સરકારમાં જ ભારત રત્ન મેળવ્યો પરંતુ સરદારને ભારત રત્ન ક્યારે મળ્યો? છેક ૧૯૯૧માં જ્યારે નહેરુ-ગાંધી પરિવારના વ્યક્તિ
સિવાયની વ્યક્તિ (નરસિંહરાવ)ની સરકાર હતી અને નહેરુ-ગાંધી પરિવારની વ્યક્તિ કૉંગ્રેસના સંગઠનમાં પણ પ્રમુખ તરીકે નહોતી.

સરદારનાં પુત્રી મણિબહેન પટેલે પણ કહ્યું હતું કે જ્યારે તેઓ સરદારના મૃત્યુ પછી સરદારની સૂચના મુજબ નહેરુને રૂ. ૩૫ લાખની બેગ અને હિસાબના ચોપડા આપવા ગયા ત્યારે તેમને નિરાશા થઈ હતી. નહેરુએ પૈસા લઈ  લીધા બાદ એક શબ્દ પણ ઉચ્ચાર્યો નહોતો. મણિબહેનને હતું કે તેઓ કંઈક બોલશે, પરંતુ નહેરુએ કંઈ કહ્યું નહીં. તેમણે એમ પણ ન પૂછ્યું કે તમારી સ્થિતિ કેવી છે? હું તમને શું મદદ કરી શકું? જે પણ સરદારના વંશજો અત્યારે છે તેઓ પ્રસિદ્ધિથી અને સત્તાથી દૂર છે. તેમના પ્રપ્રભત્રીજા સમીર પટેલ કે પછી તેમની પ્રભત્રીજી કુંદનબહેનને પરણેલાં ભૂપેન્દ્રભાઈ દેસાઈ કોઈને સત્તા અને પ્રસિદ્ધિમાં રસ નથી. સરદાર, આંબેડકરનાં નામોને વટાવવા કરતાં તેમના સિદ્ધાંતો, તેમણે અપનાવેલા માર્ગનું અનુસરણ કરવાની જરૂર માત્ર પાટીદાર સમાજ કે ઓબીસી-દલિત સમાજે જ નહીં, પરંતુ સહુ કોઈએ છે.

abhiyaan

ભારત-ઈઝરાયેલ સંબંધો: જાગ્યા ત્યારથી સવાર

(અભિયાન, તા.૦૮/૦૭/૧૭ના અંકની કવરસ્ટોરી)

૨૦૧૪માં નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વમાં ભાજપને ભવ્ય જીત મળી ત્યારે તેમને સૌ પ્રથમ શુભેચ્છા પાઠવનારા વિદેશી વડા ઈઝરાયેલના વડા પ્રધાન બેન્ઝામીન નેતાનયાહુ હતા. તો આ અંક તમારા હાથમાં આવશે તેના ચાર દિવસમાં એટલે કે ૪ જુલાઈએ મોદી ઈઝરાયેલમાં હશે અને આ રીતે ઈઝરાયેલની પ્રથમ મુલાકાત લેનારા પણ તેઓ ભારતના પહેલા વડા પ્રધાન હશે. યોગાનુયોગ મોદીની યાત્રા એવા સમયે થઈ રહી છે જ્યારે ભારતના ઈઝરાયેલ સાથે સંબંધો પૂર્ણ રીતે સ્થાપિત થયાનાં ૨૫ વર્ષની ઉજવણી થઈ રહી છે.

બંને દેશો લગભગ એક સાથે જ સ્વતંત્ર થયા. ભારત ઑગસ્ટ ૧૯૪૭માં થયું તો ઈઝરાયેલ તેના નવ મહિના પછી એટલે કે મે ૧૯૪૮માં! બંનેની તારીખ પણ આગળ પાછળ! ઈઝરાયેલની ૧૪ અને ભારતની પણ આમ તો ૧૪ તારીખે પરંતુ રાત્રે બાર વાગે  સ્વતંત્રતા મળી એટલે તારીખ બદલાઈ ગઈ. પરંતુ ઈઝરાયેલ આજે ભારત કરતાં બધી રીતે આગળ છે. ઈઝરાયેલમાં અંદાજે ૮૦ લાખની વસતિ છે. ભારતમાં ૧.૨૫ અબજની વસતિ છે. ભારતનો જીડીપી પર કેપિટા ૪,૦૦૦ અમેરિકી ડૉલર છે તો ઈઝરાયેલનો ૩૬,૨૦૦ અમેરિકી ડૉલર! ભારતનો માનવ વિકાસ સૂચકાંક ૦.૬૦૯ છે તો ઈઝરાયેલનો ૦.૯૩. ભારતમાં સાક્ષરતા દર ૬૧ ટકા છે તો ઈઝરાયેલનો ૯૭.૧ ટકા. ભારતમાં બેરોજગારીનો દર ૮.૮ ટકા છે તો ઈઝરાયેલનો ૫.૮ ટકા. ભારતમાં વ્યક્તિની સરેરાશ ઉંમર ૬૭ વર્ષ છે તો ઈઝરાયેલમાં ૮૧ વર્ષ. લશ્કર અને જાસૂસી સંસ્થાની બાબતમાં ઈઝરાયેલ આપણાં કરતાં ઘણું ઘણું આગળ છે. ચોતરફ દુશ્મનોથી ઘેરાયેલો આ દેશ અડીખમ ઊભો છે અને બધાને હંફાવે છે. વિશ્વની પરવા કર્યા વગર તે નિર્દયતાથી પડોશીઓને લશ્કરી જવાબ આપી શકે છે જ્યારે આપણે છેક હવે સર્જિકલ સ્ટ્રાઇકથી ખુશ થતા થયા છીએ. જોકે આપણા મૂકેશ અંબાણીના કારણે સૌથી ધનવાન વ્યક્તિમાં આપણે ઈઝરાયેલને પછાડી શક્યા છીએ. મૂકેશ અંબાણી ૧૯.૫ અબજ અમેરિકી ડૉલર સાથે સૌથી ધનિક નાગરિક છે જ્યારે ઈઝરાયેલના સૌથી ધનિક નાગરિક સેમ્મી ઑફેરની સંપત્તિ ૪ અબજ અમેરિકી ડૉલર જ છે.

ઘણી બધી બાબતોમાં ખોટી પરંપરાને ત્યાગવાની હિંમત દાખવનાર નરેન્દ્ર મોદી ઈઝરાયેલ જ્યારે જવાના છે ત્યારે હિંમતપૂર્વક વેસ્ટ બૅન્ક અને ગાઝા પટ્ટી જવાના નથી. આ પેલેસ્ટાઇનનો વિસ્તાર ગણાય છે અને અત્યાર સુધી ભારતની સરકારો પેલેસ્ટાઇન તરફી નીતિ ભારતમાં રહેલા બહોળી સંખ્યાના મુસ્લિમોને રિઝવવા માટે અપનાવતી રહી છે. અને આ જ કારણ રહ્યું કે ભારત-ઈઝરાયેલ સ્વતંત્ર થયાનાં સિત્તેર વર્ષ થવાં આવ્યાં છે ત્યારે પહેલી વાર ભારતના વડા પ્રધાન ઈઝરાયેલ જઈ રહ્યા છે.

૧૯૫૦માં ભારતે ઈઝરાયેલને સ્વતંત્ર રાષ્ટ્ર તરીકે માન્યતા આપી હતી. આમ, ભારતની વૉટ બૅંક તરફી સરકારને ઈઝરાયેલને માન્યતા આપતાં પણ બે વર્ષ લાગ્યાં. અને રાજદ્વારી સંબંધોની શરૂઆત તો છેક ૨૯ જાન્યુઆરી ૧૯૯૨ના રોજ થઈ જ્યારે વડા પ્રધાન તરીકે બિન ગાંધી પરિવારના નરસિંહરાવ હતા. આમ, અત્યારે ભારત-ઈઝરાયેલના સંબંધોને ૨૫ વર્ષ પૂરાં થયાં છે. અત્યાર સુધી વિદેશ પ્રધાનો જશવંતસિંહ, એસ. એમ. કૃષ્ણ અને સુષમા સ્વરાજ ઈઝરાયેલ જઈ આવ્યાં છે. તો ગૃહ પ્રધાન તરીકે લાલકૃષ્ણ અડવાણી અને રાજનાથસિંહે ઈઝરાયેલની મુલાકાત લીધી છે. ભારતની પહેલી મુલાકાતે ઈઝરાયેલના પ્રમુખ એઝર વૈઝમેન જાન્યુઆરી ૧૯૯૭માં આવેલા અને તેના લગભગ વીસ વર્ષ પછી ઈઝરાયેલના પ્રમુખ રેઉવેન રિવલિન ભારતની મુલાકાતે ૧૫ નવેમ્બર ૨૦૧૬ના રોજ આવેલા. તો ઈઝરાયેલના વડા પ્રધાન એરિયલ શેરોન વર્ષ ૨૦૦૩માં ભારતની મુલાકાતે આવ્યા હતા. આ ત્રણેય વડાઓની ભારત મુલાકાત વખતે બિનકૉંગ્રેસી સરકારો હતી તે ઉલ્લેખનીય છે. ભારતના રાષ્ટ્રપતિ ઈઝરાયેલની મુલાકાતે પ્રથમ વાર જાય તે ઘટના બની ત્યારે પણ બિનકૉંગ્રેસી સરકાર જ હતી. વર્ષ ૨૦૧૫ના ઑક્ટોબરમાં રાષ્ટ્રપતિ પ્રણવ મુખર્જી ઈઝરાયેલની મુલાકાતે ગયા હતા.

કૉંગ્રેસી સરકારો વખતે પણ મધ્ય એશિયાના આ ભાગ આસપાસની મુલાકાતો થતી હતી પરંતુ એ પેલેસ્ટાઇનની. ખિલાફત ચળવળ વખતે ભારતના મુસલમાનોને સમાધાન માટે અને વિદેશના મુસલમાનોના પ્રશ્ન માટે પ્રેરનાર મહાત્મા ગાંધીનો ઝુકાવ યહૂદીઓ કરતાં પેલેસ્ટાઇનીઓ પ્રત્યે વધુ હતો. તેમણે ૨૬ નવેમ્બર ૧૯૩૮ના રોજ ‘હરિજન’માં લખ્યું: “…હું માનું છું કે જેવી રીતે હિન્દુઓ અસ્પૃશ્યો સાથે વર્તન કરે છે તેવું વર્તન ખ્રિસ્તીઓ યહૂદીઓ સાથે કરે છે…તેમની સાથે અમાનવીય વર્તન થયું છે….” આ બધી પૂર્વભૂમિકા બાદ ગાંધીજી લખે છે, “યહૂદીઓની રાષ્ટ્ર માટેની રોકકળ મને બહુ અપીલ કરતી નથી(!) તેઓ તેમણે જ્યાં જન્મ્યા હોય ત્યાં જ રહેવું જોઈએ. જેવી રીતે ઇંગ્લેન્ડ ઇંગ્લિશ લોકોનું, ફ્રાન્સ ફ્રેન્ચ લોકોનું છે તેમ પેલેસ્ટાઇન આરબોનું છે.” જોકે ગાંધીજીને કોઈએ ત્યારે કે તે પછી પાકિસ્તાનની માગણી આવી ત્યારે એમ ન પૂછ્યું તો પછી હિન્દુસ્તાન હિન્દુઓનું કેમ નહીં?

આ વિચારસરણીથી ચાલતી કૉંગ્રેસ સ્વાભાવિક જ છે કે ઈઝરાયેલ સાથે સંબંધો વિકસાવવામાં પાછી પાની કરે. એટલે ૧૯૪૭માં જ્યારે યહૂદીઓને તેની જમીન એક રાષ્ટ્ર (ઈઝરાયેલ)ના રૂપમાં આપવા સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સંઘમાં પ્રસ્તાવ આવ્યો ત્યારે વડા પ્રધાન જવાહરલાલ નહેરુ રોષે ભરાઈ ગયા હતા. તેમણે કહ્યું હતું કે ‘ઝિયોનિસ્ટ (યહૂદીઓ)એ ભારતને લાખો રૂપિયાની લાંચ આપવા પ્રયાસ કર્યો છે અને તેમની બહેન વિજયાલક્ષ્મી પંડિતને રોજ ધમકીઓ મળતી હતી કે જો તેઓ ઈઝરાયેલની તરફેણમાં મત નહીં આપે તો તેમના જીવને ખતરો છે. જોકે તુષ્ટીકરણવાદી નહેરુએ આરબોના સમર્થનમાં જ મત આપવા આદેશ આપેલો અને ભારતે સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંઘમાં ઇઝરાયેલ વિરુદ્ધ આમ જ કરેલું. જો ઈઝરાયેલ સાથે તત્સમયથી જ આપણા સંબંધ સ્થાપિત થઈ ગયા હોત તો! કાશ્મીરના મુદ્દાને સં.રા.માં લઈ જવો, સં.રા.ની સુરક્ષા પરિષદના કાયમી સભ્ય પદની અમેરિકા પ્રમુખ કેનેડીની દરખાસ્તને નકારી કાઢવી તે પછી નહેરુજીની આ ત્રીજી મોટી આંતરરાષ્ટ્રીય ભૂલ! ઈઝરાયેલનો સાથ મળ્યો હોત તો કદાચ, કાશ્મીર અને પાકિસ્તાનની સમસ્યાનો કાયમી ઉકેલ આવ્યો હોત.

નહેરુજી ૧૯૬૦માં ગાઝા પટ્ટી ગયા, પણ ઈઝરાયેલ ન ગયા. મે ૧૯૬૫માં ઉપ રાષ્ટ્રપતિ ઝાકીર હુસૈને અલ અક્સા મસ્જિદમાં નમાઝ પઢી હતી. અને ૧૯૮૯માં તો ભારત સરકારે વિશ્વ ભરમાં મુસ્લિમ ત્રાસવાદની શરૂઆત કરનારા યાસીર અરાફતને જવાહરલાલ નહેરુ એવૉર્ડ ફૉર ઇન્ટરનેશનલ અંડરસ્ટેંડિંગ જેવો ઍવૉર્ડ આપ્યો હતો.

વર્ષ ૨૦૧૩માં ઈઝરાયેલના તત્કાલીન પ્રમુખ શિમોન પેરેઝે ભારતની તત્કાલીન કૉંગ્રેસ સરકારને મુસ્લિમ વસતિના ડર વગર ઈઝરાયેલ સાથે સંબંધો મજબૂત કરવા અનુરોધ કર્યો હતો. તેમણે કહ્યું હતું કે ઈઝરાયેલને મુસ્લિમ રાષ્ટ્રો ઈજિપ્ત અને જૉર્ડન સાથે પણ મજબૂત સંબંધો છે તો પછી ભારતને શું વાંધો છે?

જોકે મોદીજીને પણ ઈઝરાયેલની મુલાકાત પહેલાં ઘણા પાપડ વણવા પડ્યા છે કારણકે ભારતમાં હજુ બોલકો વર્ગ ગાંધી-નહેરુની વિચારસરણીવાળો છે જ. આથી મોદીજીએ બહુ સિફતપૂર્વક પહેલાં સાઉદી અરેબિયા, યુએઇ, ઈરાન અને કતાર વગેરે મધ્ય એશિયાના મુસ્લિમ બહુલ દેશોની મુલાકાતો લીધી અને તેમના શાસનનાં ત્રણ વર્ષ પછી ઈઝરાયેલ જઈ રહ્યા છે. સામે પક્ષે પેલેસ્ટાઇનના પ્રમુખ મહેમૂદ અબ્બાસ પણ મોદીજીની ઈઝરાયેલ મુલાકાત પહેલાં ગયા મે મહિનામાં ભારત આવી ગયા તે નોંધવું જોઈએ.

ભારત અને ઈઝરાયેલ આમ જોવા જાવ તો એક જ નૌકામાં સવાર બે યાત્રી જેવા છે. ખાસ તો હિન્દુ પ્રજા અને યહૂદી પ્રજા વચ્ચે બહુ સામ્યતા છે. રાજા મનુ એ જ યહૂદી બાઇબલના નોઆહ છે. અમેરિકી બાયૉલૉજિસ્ટ કૉન્સ્ટેટાઇન સેમ્યુઅલ રફિનેસ્કે તેમના પુસ્તક ‘ધ અમેરિકન નેશન્સ’ (પાના નં.૧૦૪, દસમા પ્રકરણની નોંધ ૯)માં લખ્યું છે કે “આપણા નોઆહ એ હિન્દુઓના રાજા મનુ છે…હિન્દુ ત્રિમૂર્તિ બ્રહ્મા (Brahma), વિષ્ણુ (Vish-nu) અને શિવ (Shiv)ને Bra-sh-ith  એવા બાઇબલના પ્રથમ શબ્દમાં શોધી શકાય છે. હિન્દુ સનાતન વૈદિક ધર્મ તો વિશ્વનો સૌ પ્રથમ ધર્મ મનાય છે તેમ મધ્ય એશિયામાં સૌથી જૂનો પંથ જુડાઇઝમ છે. યહૂદીઓનો પંથ ૩૫૦૦ વર્ષ જૂનો મનાય છે. તે પછી ઈશુ ખ્રિસ્ત આવ્યા અને તેના સાતસો વર્ષ પછી ઈસ્લામ આવ્યો. આ ત્રણેય પંથો આમ તો એક પિતાના ત્રણ દીકરા જેવા છે. અબ્રાહમના પુત્ર ઈશાકના વંશજ મોસીસે (મુસા) જુડાઇઝમ (યહૂદી) પંથ સ્થાપ્યો. ઈશાકના વંશજ ઈશા (જિસસ)એ ખ્રિસ્તી પંથ સ્થાપ્યો જ્યારે અબ્રાહમના પુત્ર ઇસ્માઇલના વંશજ મોહમ્મદ પયગંબરે ઇસ્લામની સ્થાપના કરી.

પરંતુ આ ત્રણેય પંથો વચ્ચે કટ્ટર દુશ્મનાવટ થઈ ગઈ. નવા આવેલા પંથો ખ્રિસ્તી અને ઇસ્લામે યહૂદીઓને પોતાનો દેશ છોડી અન્યત્ર નિવાસ કરવા વિવશ કર્યા. યહૂદીઓ તરફની નફરત માટે અંગ્રેજીમાં એન્ટી સિમેટિઝમ શબ્દ પ્રચલિત છે. એસિરિયા, બેબિલોનના નેબુચદનેઝર રાજા, રોમનો, ઇજિપ્ત, સાઇપ્રસ, સાઇરેનૈકા, પર્શિયા (આજનું ઈરાન), બાયઝેન્ટાઇન, નાઝીઓ, રશિયા એમ લગભગ બધા દેશો અને લગભગ રાજાઓએ યહૂદીઓ પર અત્યાચાર કર્યા, ખાસ તો ખ્રિસ્તી અને મુસ્લિમ પંથીઓએ. તેમનું બળજબરીથી પંથાતરણ કરવા પણ આદેશો ખ્રિસ્તી વડાઓએ આપ્યા. તેમને કોઈ મોટા સરકારી પદ પર નિયુક્ત ન કરવા આદેશો અપાયા હતા. આમ, તેમની સાથે અછૂતો કરતાં પણ ખરાબ વ્યવહાર કરાયો હતો. યહૂદીઓની જર્નલ ‘એવોતાયનૂ’માં નિસ્સિમ મોસીસના ૧ જુલાઈ ૨૦૦૭ના લેખમાં નોંધવામાં આવ્યું છે કે સાત યહૂદી પુરુષો અને સાત યહૂદી મહિલાઓ કોંકણના કાંઠે ઉતર્યા હતા. આજે જે કોઈ યહૂદીઓ ભારતમાં છે તે આ ૧૪ના વંશજો છે…. સ્થાનિક હિન્દુઓ દ્વારા તેમનું ઉષ્માપૂર્ણ સ્વાગત કરાયું હતું….આ (હિન્દુઓની) ધરતી ક્યારેય યહૂદી વિરોધી રહી નથી. ૨૪૦૦ વર્ષથી યહૂદીઓ અહીં ફૂલ્યા-ફાલ્યા છે.

હિન્દુઓ પર પણ વારંવાર આક્રમણો થતાં રહ્યાં. પરંતુ યહૂદીઓની જેમ હિન્દુઓ ક્યારેય હાર્યા નહીં. હિન્દુ ધર્મમાં ધર્માંતરણ થતું નથી. તેમ યહૂદી પંથ અપનાવવા માટેની શરતો પણ બહુ આકરી છે. એટલે ઓછું પંથાતરણ થાય છે. બંનેને સૌથી મોટો ખતરો કટ્ટર મુસ્લિમો અને કટ્ટર ખ્રિસ્તીઓ તરફથી છે. ફરક માત્ર એટલો રહ્યો કે સ્વતંત્રતા પછી ઈઝરાયેલે પોતાની સંસ્કૃતિ અને પોતાની માતૃભાષાને લાગુ કરવા માટે પ્રતિબદ્ધતા દાખવી પરંતુ ભારતમાં આવું ન થઈ શક્યું. ૧૮૮૧માં એક સમાચારપત્રના તંત્રી એલિએઝર બેન યેહૂદાએ તેના મિત્રો સાથે મળીને નક્કી કર્યું કે આપણે હિબ્રૂમાં જ વાત કરીશું. ઈઝરાયેલના પ્રથમ વડા પ્રધાન ડેવિડ બેન ગુરિયને કહેલું, “આપણને ક્યારે ખબર પડશે કે આપણો દેશ સામાન્ય (પહેલાના જેવો) દેશ બની ગયો છે? જ્યારે દેશના ચોર અને વેશ્યાઓ હિબ્રૂ બોલતા હશે.”

આરએસએસની તરફેણમાં બોલતા ભારતના લોકો પણ અચકાય છે ત્યારે ઈઝરાયેલ એક માત્ર દેશ છે જે તેની તરફેણમાં બોલે છે. જ્યારે વર્ષ ૨૦૧૦માં દિગ્વિજયસિંહે કૉંગ્રેસની સભામાં કહ્યું હતું કે “જે રીતે નાઝીઓએ યહૂદીઓનો નરસંહાર કર્યો હતો તે જ રીતે આરએસએસ મુસ્લિમોનો કરે છે.” આનો ઈઝરાયેલ દૂતાવાસે વિરોધ કર્યો હતો અને કહ્યું હતું કે આરએસએસને નાઝીઓ સાથે સરખાવી શકાય નહીં.

અત્યારે જ્યારે બંને દેશો નવેસરથી સંબંધોનું મંડાણ કરી રહ્યા છે ત્યારે સૈન્યથી લઈને વ્યાપાર સુધી અને ખાસ કરીને ગુપ્ત સુરક્ષા માહિતીની આપલે સુધી બંને દેશો વચ્ચે અપાર સંભાવનાઓ પડેલી છે. વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની આ યાત્રા આ સંભાવનાઓને સાકાર કરવામાં મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવશે તેવી આશા રાખીએ.

 

બૉક્સ 

નેક્સ્ટ યર ઇન જેરુસલેમ

યહૂદીઓ જ્યારે પોતાના દેશની બહાર નિર્વાસિત તરીકે અનેક દેશોમાં ભટકતા, અત્યાચાર સહેતા ત્યારે પાસઑવર (ખ્રિસ્તીઓએ તેના સ્થાને ઇસ્ટર તહેવાર ઉજવવાનું શરૂ કરેલું) તહેવારમાં યોમ કિપ્પુર સર્વિસ (ઉપવાસ)ના અંતે ‘Le-shanah ha-ba-a b’Yerushalayim’ (અર્થાત્ આવતું વર્ષ જેરુસલેમમાં મળીશું) બોલતા. તેઓ કહેતા કે ‘May God comfort you among all the mourners of Zion and Jerusalem”. અર્થાત્ બે હજાર વર્ષ પહેલાં જેરુસલેમના આપણા જે મંદિરને તોડી પડાયું છે તેનું પુન:નિર્માણ આપણે એક દિવસ અવશ્ય કરીશું. અત્યારે ભલે યહૂદીઓ પાસે ઈઝરાયેલ છે પરંતુ હજુ મંદિરનું નિર્માણ બાકી જ છે. આ વાતમાં પણ ક્યાંક રામમંદિરના કિસ્સાના પડઘા સંભળાય છે?

gujarat, Mumbai Samachar, national

સાબરમતી આશ્રમને જોવાલાયક સ્થળનું લેબલ લાગ્યું છે

(મુંબઈ સમાચારની રવિપૂર્તિમાં મહાત્મા ગાંધી જયંતિ નિમિત્તે તા.૨/૧૦/૧૬ના રોજ આ લેખ પ્રકાશિત થયો.)

અમદાવાદમાં જો તમે મધ્ય ગુજરાત, દક્ષિણ ગુજરાત કે સૌરાષ્ટ્ર તરફથી પ્રવેશો તો કોચરબ આશ્રમ આવે. અને ઉત્તર ગુજરાત તરફથી આવો તો સાબરમતી આશ્રમ આવે. આ બંને આશ્રમોની ઓળખ મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી એટલે કે મહાત્મા ગાંધીજીના કારણે છે જેમની આજે ૧૪૭મી જન્મજયંતિ છે.

કોઈ પણ વ્યક્તિ અમદાવાદમાં આવે તો તે અચૂક સાબરમતી આશ્રમની મુલાકાત લે. એ અનોખો યોગાનુયોગ છે કે તમે સાબરમતી આશ્રમ જાવ તો તે પહેલાં દધીચિ આશ્રમ આવે છે. મહર્ષિ દધીચિએ અહીં જ દેવોને પોતાનાં અસ્થિ આપ્યા હતા જેમાંથી વજ્ર બનાવી શકાય અને તેનો ઉપયોગ કરી દાનવોને હરાવી શકાય. ગાંધીજીએ પોતાનું જીવન સમગ્ર રાષ્ટ્રને સમર્પિત કરી દીધું હતું. અને તેમણે અહીં બાર વર્ષ વિતાવ્યાં હતાં.

તો ગુજરાતમાં તેર વર્ષ શાસન કરનાર નરેન્દ્ર મોદી જ્યારે વડા પ્રધાન બન્યા ત્યારે એ જ વર્ષ સપ્ટેમ્બરમાં ચીનના મુલાકાતી પ્રમુખ આવ્યા ત્યારે તેમનો કાર્યક્રમ આ આશ્રમ અને સાબરમતી નદી કિનારે ગોઠવાયો હતો.

તેના બે વર્ષ પછી સાબરમતી આશ્રમની સ્થિતિ વિશે જાણવા આશ્રમના મંત્રી અમૃતભાઈ મોદીની મુલાકાત લીધી. ૮૩ વર્ષની વયે પણ અમૃતભાઈ મોદી ગાંધીજી અને તેમના આશ્રમ વિશે ઉત્સાહપૂર્વક વાતો કરે છે.

આશ્રમ વિશે લોકોને કેવો રસ છે? માત્ર જોવાલાયક સ્થળ માનીને આવે છે કે પછી ખરેખર ગાંધીજી કે ગાંધીવિચારને જાણવાની ઉત્સુકતાથી આવે છે? અમૃતભાઈ કહે છે, “હવે પ્રવાસની અનુકૂળતા વધી છે. પ્રવાસ કરનારા પણ વધ્યા છે. તેમાંથી મોટા ભાગના જોવાલાયક સ્થળ તરીકે અહીં આવે. દસ-પંદર ટકા ખરેખર રસ ધરાવનારા હોય.”

વિદેશના, દેશના, ગુજરાતના અને અમદાવાદના લોકોનું પ્રમાણ કેવું? અમૃતભાઈ કહે છે, “અહીં અંદાજે દિવસમાં ૧,૦૦૦થી વધુ લોકો મુલાકાત લે છે. તેમાંથી ૬૦ ટકા ભારતમાંથી, ૩૦ ટકા વિદેશમાંથી અને ૧૦ ટકા ગુજરાતી આવે છે. ગુજરાતીઓનું પ્રમાણ ઓછું છે. અમદાવાદમાં કોઈ મહેમાન આવ્યા હોય તો જ તેને લઈ આવે. તેનું કારણ એ છેક નજીકના માણસો જોવાલાયક સ્થળોએ ઓછા જાય.”

મુલાકાતીઓમાં રાજકારણીઓનું પ્રમાણ કેટલું છે? તેમને આશ્રમની દેખભાળ-જાળવણી વિશે કેવીક ચિંતા હોય છે? અમૃતભાઈ કહે છે, “ભારતના જુદા-જુદા પ્રાંતમાંથી પ્રધાનો, જાહેરજીવનમાં હોય તેવા ઘણા આવે છે. મોટા ભાગના અમદાવાદમાં પહેલી વાર આવ્યા હોય એટલે કુતૂહલથી આવે. તેમને આશ્રમની કાળજી વિશે ચિંતા ન હોય.”

ગુજરાતના રાજનેતાઓ અહીં કેટલી વાર આવે છે? અમૃતભાઈ કહે છે, “ગુજરાતમાં રાજકારણીઓ પ્રાસંગિક કામસર કે કાર્યક્રમ કે કોઈ આવવાના હોય તે આવે.” ગુજરાતના રાજનેતાઓ આશ્રમની ચિંતા કરે છે? અમૃતભાઈ મુત્સદી જવાબ આપતા કહે છે, “ચર્ચા કરીએ- વાત કરીએ તો ઉકેલ આવતો હોય છે. આશ્રમને ૨૦૧૭માં સો વર્ષ થશે. અમુક પ્રકારની જરૂરિયાતો સો વર્ષમાં ગોઠવાઈ ગઈ હોય. કેટલાક પ્રશ્નો હોય તો તે અધિકારીઓ મારફતે ઉકેલાઈ જતા હોય છે.”

અહીં આવતા લોકો જોવાલાયક સ્થળો માનીને આવે છે કે ખરેખર ગાંધીજીની વિચારધારામાં રસ છે માટે આવે છે? “બંને પ્રકારના લોકો આવે છે. જાણીતી જગ્યા જોઈ લેવી જોઈએ તે માટે પણ આવે છે. કેટલાક લોકો આશ્રમની સાચી ઓળખ મેળવવા માટે આવે છે. જે લોકોને ખરેખર રસ છે તેઓ ગાંધીજીનું જીવન, એમનાં કાર્યો સમજવા પ્રયાસ કરતા હોય છે. એ માટે અહીં ગાઇડ છે. તેમની સાથે ચર્ચાઓ કરે છે. ગાંધીજીને લગતાં પુસ્તકોની નોંધ કરે છે- ખરીદી કરે છે. દસ-પંદર ટકા લોકો રસપૂર્વક જોવા આવે છે.” અમૃતભાઈ કહે છે.

જે લોકો ખરેખર રસ ધરાવતા હોય તેમના યાદગાર અનુભવો જણાવશો? “હા ચોક્કસ,” અમૃતભાઈ કહે છે, “એક વાર દક્ષિણ આફ્રિકાના એક ભાઈ આવ્યા અને કહે, “હું કેનેથ કોન્ડા છું.” મારા આશ્ચર્યની વચ્ચે તેઓ ઝામ્બિયાના પ્રમુખ હતા! આબુમાં બ્રહ્મકુમારી અને અક્ષરધામ જોઈને આવેલા. તેમણે વિનંતી કરી કે મારો આવતીકાલે ૭૫મો જન્મદિન છે. તે દિવસે આશ્રમમાં મૌન રહી પ્રાર્થના કરવી છે. તે રીતે રહ્યા પણ ખરા. બીજા દિવસે પુસ્તક વેચાણ કેન્દ્રમાં બેઠા. ચાર કલાક સુધી એક એક પુસ્તક જોતા જાય. કન્ટેન્ટ જુએ. પાનાં ફેરવે. રૂ. ૧૩ હજારનાં પુસ્તક લીધાં. આ જ રીતે ગઈ કાલે જ એક ભાઈ આવ્યા હતા. તેઓ ગુજરાતી હતા. તેઓ ત્રણ કલાક બેઠા- પુસ્તકો ફંફોળ્યાં. ગાંધીજી વિશેનાં રૂ. ત્રણ હજારનાં પુસ્તકો લઈ ગયાં. આવા ઘણા માણસો આવે છે તેઓ અભ્યાસ, જાણવા- સમજવાની દૃષ્ટિએ ખરીદે. પુસ્તકોનું વેચાણ વર્ષે દોઢ કરોડનું થાય છે. માણસો પાસે પણ પૈસાની છૂટ થઈ છે. તેથી પણ પુસ્તકોનું વેચાણ વધ્યું છે.”

વડા પ્રધાન મોદી અને ચીનના પ્રમુખ વખતે કેવો અનુભવ રહ્યો? “પહેલાં તો વિશિષ્ટ માણસો આવે ત્યારે તેમની સાથે સંપર્ક થતો,” અમૃતભાઈ વીઆઈપી માટે વિશિષ્ટ માણસ શબ્દ વાપરે છે, “પણ હવે તો તેમનો સુરક્ષા કાફલો જ એવો હોય છે કે સંપર્ક નથી થતો. બંને લોકો એકલા જ આશ્રમમાં ફર્યા હતા.”

ગાંધી આશ્રમને ૨૦૧૭માં ૧૭ જૂને સો વર્ષ પૂરાં થશે. આ નિમિત્તે આશ્રમ દ્વારા કેવી ઉજવણી થશે? માહિતી આપતા અમૃતભાઈ કહે છે, “અત્યારથી જ કાર્યક્રમો શરૂ કર્યા છે. ૨ ઑક્ટોબરે હિંસાનું વાતાવરણ દુનિયામાં વધી રહ્યું છે તેના વિશે વિચાર કરવા માટે અખિલ ભારતીય સ્તરનો પરિસંવાદ રાખ્યો છે. યુવાનો-વિદ્યાર્થીઓ વધુ આવે તેવા કાર્યક્રમો કરવાના છીએ. છ શાળા-કૉલેજના વિદ્યાર્થીઓ માટે કાર્યક્રમ રાખ્યો છે. પૉર્ટલ પર ગાંધી સાહિત્યનાં નવ લાખ પાનાં મુકાઈ ગયાં છે. તેમના વિચારોને અનુરૂપ તેમના વિચાર સાથે સંકળાયેલા આગેવાનોનાં લખાણો, ગાંધીજીનાં સામયિકો અને તેમના પછી ગાંધી વિચાર પ્રમાણે ચાલેલા સામયિકો જેમ કે ગાંધીજીના સમયમાં ભૂમિપુત્ર નહોતા તે પણ પૉર્ટલ પર મૂક્યા છે. ગાંધી આશ્રમ વિશેની મોબાઇલ એપ નથી બનાવી. નાની-નાની ક્લિપો બનાવી છે. ટૅક્નૉલૉજીનો ઉપયોગ કંઈ ને કંઈ રીતે કરવો પડશે.”

પણ ગાંધીજી તો યંત્રો-ટૅક્નૉલૉજીની વિરુદ્ધ હતા ને? અમૃતભાઈ કહે છે, “ગાંધીજી ટૅક્નૉલૉજીના વિરોધી નહોતા. તેમણે ટૅક્નૉલૉજી અને યંત્રની મર્યાદા માની હતી. ટૅક્નૉલૉજી માનવ પર સવાર થઈ જાય છે અને મોટા યંત્રો જે બીજાની રોજગારી છિનવે છે તેના વિરોધી હતા. યંત્રો ત્રણ જાતના હોય છે- સમય બચાવનારા, ગતિ વધારનારા, ઉત્પાદન કરનારા. તેઓ સમય બચાવનારા અને ગતિ વધારનારા યંત્રોના હિમાયતી હતા, કારણકે મનુષ્યનો શ્રમ બચાવી એ જ કામ થોડા સમયમાં કરી શકે તો સુખાકારીનાં બીજાં કાર્યો કરી શકાય. યંત્રોની મર્યાદા હોવી જોઈએ તેમ તેઓ માનતા હતા. દસ માણસોના બદલે એક માણસથી ચાલે તેવાં યંત્રોનો વિરોધ હતો.”

તમે એવું માનો છો કે અત્યારે ભારત-પાકિસ્તાન વચ્ચે યુદ્ધના ભણકારા વાગે છે ત્યારે બંને દેશોના વડાઓ ગાંધી આશ્રમમાં વાટાઘાટ કરે તો ઉકેલ આવે? અમૃતભાઈ હસી પડે છે, “ના. એવું હોત તો ગાંધીજીના જીવતા ભાગલા જ ન થયા હોત.”

national, sadhana

સિંધુ જળ સમજૂતી તોડવા લાંબા ગાળાની રણનીતિ જરૂરી

(સાધના સાપ્તાહિક તા. ૧/૧૦/૨૦૧૬માં આ લેખ પ્રકાશિત થયો.)
ઉડીમાં ત્રાસવાદીઓએ હુમલો કરતાં ૧૮ જવાનો શહીદ થઈ ગયા. (સાચો શબ્દ ઉડી છે પરંતુ અંગ્રેજીમાં ઘણી વાર ભારતીય ‘ર’ને ‘ડ’ કરી નાખવામાં આવે છે, જેમ કે ‘સાડી’નું ‘સારી’ થઈ ગયું, ચોપડાનું ચોપરા થઈ ગયું, બિડલાનું બિરલા થઈ ગયું અને જેમની આ અટક હોય છે તેઓ પણ ખોટું લખે છે. તેમ ઉરીનું ઉડી થઈ ગયું) ભારત માટે ત્રાસવાદી હુમલાની નવાઈ રહી નથી. કદાચ એમ કહીએ તો પણ ચાલે કે, ભારતને ત્રાસવાદી હુમલા કોઠે પડી ગયા છે. બહુ વિચારીને આ વાક્ય લખ્યું છે. તેનું કારણ એ છે કે ભીષણથી અતિ ભીષણ ત્રાસવાદી હુમલાઓ થતા રહે છે. દર હુમલા વખતે પ્રજામાં અને માધ્યમોમાં બહુ બહુ મહિના સુધી આક્રોશ રહે છે. અને પછી ફરી હતું એનું એ જ. સરકાર આવે છે ને જાય છે પાકિસ્તાન પ્રત્યે આપણી ઉદારતા ચાલુ રહે છે. તેના કલાકારો અહીં આવે છે. તેમનામાં કોઈ આવડત ન હોવા છતાં મહેશ ભટ્ટ, કરણ જોહર, શાહરુખ ખાન વગેરે ફિલ્મકારો તેમજ ટીવી ચેનલો તેમને કામ, નામ અને દામ અપાવે છે. આપણા બુદ્ધિજીવીઓને પાકિસ્તાનના પૂર્વ વિદેશ પ્રધાન ખુરશીદ કસૂરી પુસ્તક વિમોચન કરવા મુંબઈ આવે તે ગમે છે અને તેમના તરફદારો પણ સુધીન્દ્ર કુલકર્ણી જેવા છે. આપણું બીસીસીઆઈ પણ પાકિસ્તાન સાથે ક્રિકેટ રમવા આતુર હોય છે કારણકે ભારત-પાકિસ્તાનની મેચ સારી આવક રળી આપે છે- બધાને- બીસીસીઆઈને પણ અને મેચ બતાવતી ચેનલોને પણ.
જ્યારે આપણા પર યુદ્ધ થોપાયું હોય અને તે પણ સીધું નહીં, પરોક્ષ, ત્યારે જે કંઈ પગલાં લેવાનાં હોય ત્યારે તેને બરાબર માપીને-તોળીને લેવા પડે. હકીકતે, દરેક સરકારની નીતિ તરસ લાગે ત્યારે કૂવો ખોદવા બેસવાની છે. હુમલો થાય ત્યારે દરેક પગલું યાદ આવવા લાગે. જ્યારે પણ પાકિસ્તાન સાથે યુદ્ધની પરિસ્થિતિ ઊભી થાય છે ત્યારે દરેક સરકારે જે કેટલાંક પગલાં લીધાં છે અથવા લેવાની ધમકી આપી છે તેમાંનું એક છે સિંધુ જળ સમજૂતી. આપણો વિષય આ સિંધુ જળ સમજૂતી પૂરતો સીમિત છે એટલે તેના વિશે જ વાત કરીશું.
સ્વતંત્રતા પછી આપણી જે કેટલીક ભૂલો થઈ તેમાં એક તો, ઉપાસના પદ્ધતિના આધારે વિભાજન થયું તો ભારતને હિન્દુ રાષ્ટ્ર જાહેર ન કરાયું. બીજું, કાશ્મીર પર પાકિસ્તાનના હુમલા અને અડધું કાશ્મીર કબજે કરી લીધા પછી પણ પાકિસ્તાનને વિભાજનના કારણે રૂ. ૫૫ કરોડ દેવાના હતા તે વડા પ્રધાન નહેરુજી અટકાવવા માગતા હતા. પરંતુ પાકિસ્તાન અને મુસ્લિમો પ્રત્યે ઝૂકી જવાની ભાવનાવાળા ગાંધીજીએ ઉપવાસ પર બેસીને આ નિર્ણય બદલવાની ફરજ પાડી. જોકે બાદમાં ગાંધી તરફી ઇતિહાસકારોએ આ ઉપવાસને હિન્દુ-મુસ્લિમ એકતા, જે તે સમયે ખૂબ જ ડહોળાયેલી હતી, તેને પુન: સ્થાપવાના ઉદ્દેશ સાથે જોડી દીધો. આમ, કાશ્મીરનો પ્રશ્ન ગૂંચવાયેલો જ રહ્યો. ત્રીજું, સિંધુ જળ સમજૂતી.
આ સમજૂતીની વિગતો જોઈશું તો આપણને થશે કે નહેરુજી આટલા બધા ઉદાર કેમ રહ્યા? એમાં કોઈ ના નથી કે આ સમજૂતી પણ આંતરરાષ્ટ્રીય દબાણ તળે થઈ હતી, પરંતુ પોતાનું નુકસાન કરીને ભારતે મહાન થવા માટે થઈને પાકિસ્તાન પર જળ વર્ષા કરી દીધી! હકીકતે ભારતમાંથી છ નદીઓ પાકિસ્તાનમાં જાય છે. આ છ નદીઓ એટલે સિંધુ, સતલજ, બ્યાસ, રાવી, ઝેલમ અને ચિનાબ. યોગાનુયોગ જે ૧૮ તારીખે ઉડીમાં હુમલો થયો જ્યારે સિંધુ જળ સમજૂતી થઈ તેની તારીખ ૧૯ સપ્ટેમ્બર ૧૯૬૦ છે. અને આ સપ્ટેમ્બરમાં જ હુમલાના પગલે આ સમજૂતી તોડવાની વાત થઈ રહી છે.
સમજૂતી હેઠળ ભારતે પોતાની પાસે નદીઓનું માત્ર ૨૦ ટકા જ મેળવવા અને પાકિસ્તાનને ૮૦ ટકા પાણી આપવાની ઉદારતા દાખવી! ભારતને ત્રણ પૂર્વીય નદી રાવી, બ્યાસ અને સતલજ, તેમજ તેમની પેટા નદીઓ પર નિયંત્રણ મળ્યું જ્યારે પાકિસ્તાનને સિંધુ, ઝેલમ અને ચિનાબ તેમજ તેમની પેટા નદીઓ પર. સ્વાભાવિક છે કે આના લીધે ભારતની આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે વાહ વાહ થઈ થતી રહી છે. હજુ હમણાં એટલે કે વર્ષ ૨૦૧૧માં પણ અમેરિકા સેનેટની વિદેશ સંબંધોની સમિતિએ કહ્યું હતું કે આ સંધિ દુનિયાની સફળતમ સંધિઓ પૈકીની એક છે. અહીં એ નોંધવું જોઈએ કે એક તરફ ભારતની અંદર આપણા રાજકારણીઓ મત માટે થઈને બીજા રાજ્યમાં રહેતા આપણા જ દેશબાંધવોને પાણી આપવાની ઉદારતા દાખવી નથી શકતા. કર્ણાટકની કૉંગ્રેસ સરકાર સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયના આદેશ છતાં તમિલનાડુને કાવેરી નદીનું પાણી આપવામાં ઠાગા ઠૈયા કરે છે, પરંતુ આ જ કૉંગ્રેસ સિંધુ જળ સમજૂતી તોડવાનો વિરોધ કરે છે. કૉંગ્રેસના નેતા અને પૂર્વ કેન્દ્રીય વિદેશ રાજ્ય પ્રધાન શશી થરૂર કહે છે કે આ સમજૂતી તોડવી અનૈતિક છે! તો શું પાકિસ્તાન ત્રાસવાદીઓ મારફતે હુમલાઓ કરાવતું રહે છે તે નૈતિક છે? પાકિસ્તાન તાશ્કંદ કે સીમલા સમજૂતી નથી માનતું તે નૈતિક છે? આ સમજૂતીના કારણે ભારત પાણીથી વંચિત રહે છે અને તેના કારણે સિંચાઈ અને વીજળી માટે પણ સમસ્યા થાય છે. ભારતે ઝેલમની સહાયક નદી કિશનગંગા પર જળ વિદ્યુત પરિયોજના બનાવવાનો નિર્ણય કર્યો તો તેમાંય પાકિસ્તાનને પેટમાં દુઃખ્યું અને તેણે વર્ષ ૨૦૧૦માં આંતરરાષ્ટ્રીય મધ્યસ્થતા ન્યાયાલયમાં વાંધા અરજી કરી દીધી!
આ સમજૂતી તોડવાના વિરોધીઓ કેવી દલીલ કરે છે તે પહેલાં આપણે જોઈએ. એક. આનાથી આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે આપણી ટીકા થશે. આ દલીલ વાહિયાત છે. અરે ભાઈ! આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાય તેલ પીવા ગયું. જ્યારે ઉડીમાં હુમલા થાય છે ત્યારે કયું આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાય આપણી પડખે ઊભું રહે છે અને પાકિસ્તાનને ત્રાસવાદી દેશ જાહેર કરે છે? આંતરરાષ્ટ્રીય દબાણની ચિંતા કરી હોત તો બાંગ્લાદેશની રચના જ ન થઈ હોત. આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાય ક્યારેય ભારત પડખે આંખ મીંચીને ઊભો નહીં રહે કેમ કે ભારત મહાસત્તા ન બની જાય તે માટે તો પાકિસ્તાનની રચના કરવામાં આવી. પાકિસ્તાન ભારતને કાયમ કનડતું રહે તેમાં જ આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાય- ચાહે તે અમેરિકા હોય કે રશિયા કે પછી ચીન- તેમને રસ છે.
બીજી દલીલ. યુનિવર્સિટી ઑફ કાશ્મીરના અર્થ સાયન્સીસ, જીયૉલૉજી અને જીયોફિઝિક્સના વડા ડૉ. શકીલ અહેમદ રોમશૂ કહે છે કે જો તમે પાણી રોકશો તો તમારી પાસે તેને સંગ્રહવાની પૂરતી ક્ષમતા નથી. જમ્મુ-કાશ્મીરમાં ભયંકર પૂર આવશે. જ્યારે હુમલા થાય ત્યારે સંધિને પડતી મૂકવાનું વિચારીએ તેના કરતાં આટલાં વર્ષોમાં સંધિને તોડીએ તો જે પરિણામો આવે તેનું વિચારીને પાણી સંગ્રહવાની ક્ષમતા વિકસિત કરી હોત તો? ડૉ. શકીલ કહે છે કે આપણે એવી ડાઇવર્ઝન કેનલ વિકસાવી જ નહીં જે પાણીને બીજાં રાજ્યમાં લઈ જઈ શકે. સંધિ મુજબ, ભારતને પાણી સંગ્રહવાની છૂટ છે પરંતુ ભારતે જમ્મુ-કાશ્મીરમાં આ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વિકસાવ્યું જ નથી! અટલ બિહારી વાજપેયીએ નદીઓના પાણીને જોડવાની યોજના ક્રિયાન્વિત કરી હતી પરંતુ ૨૦૦૪માં કૉંગ્રેસની સરકાર આવી અને તેણે આ યોજના પડતી મૂકી દીધી. નર્મદા નદીને સાબરમતી સાથે જોડી અને તે ગુજરાતના અન્ય ભાગોમાં પહોંચી તો પાણીની તકલીફ ઘણી હદે ઓછી થયાનું આપણે જોયું છે.
ત્રીજી દલીલ ચીનના ભયની છે. સિંધુ અને સતલજ ચીનમાંથી ઉદ્ભવે છે. ચીને આ અંગે કોઈ આંતરરાષ્ટ્રીય સમજૂતી કરી નથી. જો ભારત આ સંધિ ફગાવે તો બની શકે કે ચીન આ બંને નદીઓના પાણીને ફંટાવી દે અથવા તેનામાંથી ઉદ્વભવતી બ્રહ્મપુત્રાના પાણીને અટકાવી દે. આ જો અને તોની પરિસ્થિતિ છે. આવું થાય તો ચીનનું આપણે વેપારની રીતે નાક દબાવી શકીએ કારણકે ચીનનાં ઉત્પાદનોનું ભારત મોટું બજાર છે. એટલે આ દલીલ બહુ કારગત નથી.
ચોથી દલીલ. ચેમ્બર ઑફ કાશ્મીરના પૂર્વ અધ્યક્ષ શકીલ કલંદર કહે છે કે આમ તો સિંધુ સમજૂતીથી સૌથી વધુ પીડિત તો અમે જમ્મુ-કાશ્મીરના ઉદ્યોગપતિઓ જ છે. જો આ સમજૂતી તૂટે તો અમને ફાયદો જ ફાયદો છે પરંતુ આવું સંભવ નથી. જો સમજૂતી તોડી નાખીએ તોય તે માટે ઓછામાં ઓછાં ૧૨ વર્ષ લાગશે. બે વર્ષ ટોપોગ્રાફી સર્વે, ઊંચાઈ, જમીન સંપાદન, વગેરેમાં અને ૧૦ વર્ષ કૉન્ટ્રાક્ટથી લઈને નિર્માણ સુધી. આર્થિક વિશ્લેષક પ્રૉ. નિસાર અલી મુજબ, જો નદીઓના પાણીમાંથી વીજળી બનાવવામાં આવે તો વર્ષે ૨૪ હજાર મેગા વૉટ વીજળીનું ઉત્પાદન થાય અને ૫૦૦ અબજ (૫૦ હજાર કરોડ)ની આવક થઈ શકે.
બીજી તરફ, પાકિસ્તાનનું અર્થતંત્ર કૃષિ પર ખૂબ જ નિર્ભર છે. તેના જીડીપીના ૨૫ ટકા કૃષિમાંથી આવે છે. પાકિસ્તાનનો સંપૂર્ણ પંજાબ પ્રાંત સહિત ૬૫ ટકા ભૌગોલિક વિસ્તાર સિંધુ તટ પ્રદેશનો ભાગ છે. પાકિસ્તાને વિશ્વની સૌથી મોટી કેનલ ઇરિગેશન સિસ્ટમ આ નદીઓના આધારે જ બનાવી છે. તેના ત્રણ મોટા બાંધ અને બીજા નાના બાંધ અહીં જ આવેલા છે જેમાંથી તેને વીજળી, સિંચાઈ અને પીવાનું પાણી મળે છે. (પૂર્વ) પંજાબ એ પાકિસ્તાનનો સમૃદ્ધ અને શક્તિશાળી પ્રાંત છે. ભારત સામે ત્રાસવાદ શરૂ કરાવનાર પૂર્વ પ્રમુખ ઝિયા ઉલ હક હોય કે વર્તમાન વડા પ્રધાન નવાઝ શરીફ, આ બધા પંજાબમાંથી જ આવે છે. જો આ સંધિ તૂટે તો પાકિસ્તાનને મરણતોલ ફટકો પડે.
ટૂંકમાં, વર્તમાન સ્થિતિમાં આ સંધિ તૂટે તો ભારતને નુકસાન થવાની આછી પાતળી શક્યતા છે, પરંતુ પાકિસ્તાનને સૌથી વધુ નુકસાન થઈ શકે. પણ અત્યારે પૂરની શક્યતાને ધ્યાનમાં રાખીને આ સંધિ ન તોડાય. હા, લાંબા ગાળાની રણનીતિ તૈયાર કરીને પાણીને સંગ્રહવાની તૈયારીઓ શરૂ કરી દેવી જોઈએ જેથી હવે પછી કંઈ થાય તો ભારત સમજૂતી તોડી શકે.

 

politics, sikka nee beejee baaju

તુષ્ટીકરણ: ભાજપ પણ કૉંગ્રેસના જ માર્ગે ચાલવા લાગ્યો!

(મુંબઈ સમાચારની રવિ પૂર્તિની ‘સિક્કાની બીજી બાજુ’ કૉલમમાં તા.૪/૯૧૬ના રોજ પ્રસિદ્ધ થયેલો લેખ.)

અંગ્રેજી કૉન્વેન્ટિયા પત્રકારો ભારતીય સંસ્કૃતિ પ્રત્યે કેટલા પૂર્વગ્રહિત છે! તેઓ હરિયાણામાં દિગંબર જૈન મુનિ તરુણ સાગરજીના વિધાનસભાને સંબોધનના અહેવાલમાં મુનિના નામની આગળ ‘ન્યૂડ જૈન મોન્ક’ લખવાનું ભૂલ્યા નહીં. આ જ પત્રકારો હિન્દી ફિલ્મમાં નગ્નતાના નામે અશ્લીલતા પર સેન્સર બૉર્ડની કાતર ચાલે ત્યારે ઉકળી ઊઠે છે. આ જ પત્રકારો જ્યારે વિદેશી સ્ત્રીઓને સ્કર્ટ ન પહેરવાની માર્ગદર્શિકા આપવામાં આવે છે ત્યારે રોષિત બને છે. (આ માર્ગદર્શિકા હતી. કાયદો નહીં. એટલી સીધી સાદી વાત પણ એ લોકો સમજી નથી શકતા.) આ પત્રકારો સ્મૃતિ ઈરાનીના નામની આગળ એક્ટ્રેસ ટર્નડ પોલિટિશયન અચૂક લખે છે પરંતુ સોનિયા ગાંધીના નામની આગળ તેમનો પૂર્વ વ્યવસાય લખવાની તેમની હિંમત નથી.

આમ આદમી પાર્ટીના નેતા અને સંગીતકાર વિશાલ દદલાનીએ તરુણ સાગરજીની નગ્નતાને નિશાન બનાવી ટ્વીટ કર્યું. મોટા ભાગના ફિલ્મ કલાકારોનાં પણ પેલા અંગ્રેજી કૉન્વેન્ટિયા પત્રકારો જેવાં જ બેવડાં ધોરણ હોય છે. તેઓ ફિલ્મમાં અશ્લીલતા અને હિંસા વગેરેનો બચાવ કરશે પણ બુરખા સામે બોલવાની હિંમત નહીં કરે. તેઓ હિન્દુ સ્ત્રીઓના અધિકારો વિશે ઉછળી-ઉછળીને બોલશે પરંતુ મુસ્લિમ સ્ત્રીઓના અધિકારની વાત આવશે ત્યારે તેમનાં મોઢાં સિવાઈ જશે.

વિશાલનો મૂળ આશય કદાચ રિલિજિયન અને રાજકારણની ભેળસેળ સામે હતો. રિલિજિયનનો અર્થ લગભગ સંપ્રદાય કરી શકાય. પરંપરા કરી શકાય. પરંતુ ધર્મ ન કરી શકાય. ધર્મને રાજકારણ તો શું, કોઈ ક્ષેત્રથી અલગ ન પાડી શકાય. ધર્મનો એક અર્થ ફરજ છે. પરંતુ વર્ષો જતાં ધર્મનો સંકુચિત અર્થ ઉપાસના પદ્ધતિ પૂરતો સમેટાઈ ગયો છે. રામાયણમાં પિતા, માતા, પુત્ર, પત્ની, ભાઈ વગેરે દરેકનો શું ધર્મ છે તેની વાત વિગતે છે. મહાભારતમાં ભીષ્મ બાણની શય્યા પરથી યુધિષ્ઠિરને રાજધર્મનો ઉપદેશ આપે છે. રાજ ધર્મને અંગ્રેજીમાં રોયલ કૉડ ઑફ કન્ડક્ટ કહી શકાય. આમ ધર્મ માટે અંગ્રેજીમાં રિલિજિયન શબ્દ વાપરવો ખોટો છે. તે જ રીતે ધર્મ માટે કૉડ ઑફ કન્ડક્ટ, ડ્યુટી કે લૉ આ શબ્દોને જે-તે સંદર્ભમાં આંશિક રીતે વાપરી શકાય પણ ધર્મ આ પૈકી કોઈ એક ચોક્કસ અંગ્રેજી શબ્દના ચોકઠામાં બંધ બેસતો નથી.

સંપ્રદાય અને રાજકારણની ભેળસેળ જરૂરી છે? ‘કડવે પ્રવચન’ માટે જાણીતા તરુણ સાગરજીનું પ્રવચન ધારાસભ્યો સાંભળે તેમાં કંઈ ખોટું નથી. તરુણ સાગરજી હોય કે અન્ય કોઈ ધર્મોપદેશક, તેમની વાતો, આપણા ધર્મગ્રંથોમાં ઉપદેશાયેલી વાતોને શાસકો વ્યવહારમાં ઉતારે તો ખરેખર રામરાજ્ય આવે. વર્ષ ૨૦૦૨માં રાજસ્થાનના રાજ્યપાલ અંશુમાનસિંહે દુષ્કાળ માટે ભંડોળ એકત્ર કરવા મોરારીબાપુની રામકથા યોજી હતી. તે વખતે ભાજપ વિરોધી પક્ષોએ કાગરોળ મચાવી દીધી હતી.

પહેલી નજરે તરુણ સાગરજી અને મોરારી બાપુના આ કાર્યક્રમો પ્રત્યે કોઈ વાંધો ન હોઈ શકે. પરંતુ શું આ મુનિ-સંતોનું સ્થાન એટલું ઊંચું ન હોવું જોઈએ કે તેમને વિધાનસભામાં જવું પડે તે કરતાં રાજાથી માંડીને રંક તેમનાં પ્રવચન સાંભળવા તેમની પાસે તેમના આશ્રમો, તેમનાં ઉપાશ્રયોમાં આવે? ભારતમાં સંપ્રદાય અને રાજકારણની ભેળસેળનાં ખતરનાક પરિણામો આપણે જોઈ ચૂક્યા છીએ. મહાત્મા ગાંધીજીએ આની શરૂઆત કરી હતી. તેઓ તેમની સભામાં રઘુપતિ રાઘવ રાજા રામની ધૂન બોલાવતા. અલબત્ત, ઈશ્વર અલ્લાહ તેરો નામ પંક્તિ ઉમેરીને આ ભજનને બિનસાંપ્રદાયિક બનાવી દેવાયું હતું. ગાંધીજીએ રાષ્ટ્રવાદી મુસ્લિમ નેતાઓના વિરોધ છતાં તુર્કીની ખિલાફત ચળવળને ટેકો આપીને મુસ્લિમ તુષ્ટીકરણની ખોટી પરંપરા ઊભી કરી હતી. કટ્ટર મુસ્લિમોને ગાંધીજી ખૂંચતા હતા કારણ કે તેઓ ગોરક્ષાની, રામરાજ્યની વાતો કરતા. કટ્ટર હિન્દુઓને તેઓ નહોતા ગમતા કારણકે તેઓ મુસ્લિમ તુષ્ટીકરણ માટે વધુ ને વધુ ઝૂકતા જતા હતા. દેશને પણ ઝૂકવાની ફરજ પાડતા હતા.

ગાંધીજીના પગલાં પછી મુસ્લિમ તુષ્ટીકરણ સતત થતું જ ગયું. વંદેમાતરમ્ ને રાષ્ટ્રીય ગીત તરીકે સ્વીકારાયું નહીં. તેના બદલે બ્રિટિશ રાજા જ્યોર્જની પ્રશસ્તિમાં રચાયેલું મનાતું જન ગણ મન સ્વીકારાયું. ડૉ. આંબેડકરે સૂચવેલા હિન્દુઓમાં સુધારા કરતા કાયદાને હિન્દુઓના વિરોધ છતાં પસાર કરાયા જે સારું જ થયું પરંતુ મુસ્લિમોના પર્સનલ લૉને સુધારાયા નહીં. ૬૦ વર્ષીય શાહબાનોને તેને છૂટાછેડા આપનાર પતિએ ભરણપોષણ આપવું તેવો સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયે ચુકાદો આપ્યો હતો. કટ્ટર મુસ્લિમોને રાજી કરવા માટે રાજીવ ગાંધી સરકારે બહુમતીના જોરે કાયદામાં સુધારો કરી નાખ્યો. સલમાન રશદીના ભારતમાં પ્રકાશિત નહીં થયેલા પુસ્તક ‘સેતાનિક વર્સિસ’ પર પ્રતિબંધ મૂકી દેવાયો. રાજીવ ગાંધીની કૉંગ્રેસ અને ફારુક અબ્દુલ્લાની મિશ્ર સરકારે કાશ્મીરમાં ગાંધીજીની પ્રતિમા મૂકવાનો નિર્ણય પાછો લીધો કેમ કે કાશ્મીરના મુસ્લિમ વકીલોનો વિરોધ હતો! મુસ્લિમ તુષ્ટીકરણના આવા તો અસંખ્ય કિસ્સાઓ મળશે.

કૉંગ્રેસ અને જનતા દળ, રાષ્ટ્રીય જનતા દળ, સમાજવાદી પક્ષ, તૃણમૂલ કૉંગ્રેસ તેમજ ડાબેરી પક્ષો દ્વારા મુસ્લિમ તુષ્ટીકરણ ચાલુ રહ્યું. ઈફ્તાર પાર્ટીઓમાં જવા માટે નેતાઓ વચ્ચે હોડ લાગવા લાગી પરંતુ હિન્દુ તહેવારો પર શુભેચ્છાઓ આપવાનું યાદ પણ ન આવે. આ બધું ખોટું હતું. કૉંગ્રેસની લઘુમતી સરકારના વડા પ્રધાન પી. વી. નરસિંહરાવ ૧૯૯૩માં ઉતાવળે સંપ્રદાય (રિલિજિયન) અને રાજકારણની સાંઠગાંઠને તોડતા બે વિધેયક- બંધારણમાં ૮૦મો સુધારો અને જનપ્રતિનિધિત્વ કાયદામાં સુધારો- લાવેલા. મુસ્લિમ તુષ્ટીકરણથી ત્રાસીને અન્યાયની લાગણી અનુભવતા હિન્દુઓની લાગણી બરાબર ઉકળેલી હતી. અયોધ્યામાં વિવાદિત ઢાંચો તૂટ્યા પછી કૉંગ્રેસને ડર હતો કે હિન્દુત્વની ભાવના આ જ રીતે પ્રબળ રહેશે (અને હિન્દુઓ નાતજાતમાં નહીં વહેંચાય) તો ભાજપ બહુમતી મેળવીને સરકારમાં આવી જશે. સ્વાભાવિક જ ભાજપે આ વિધેયકોનો વિરોધ કર્યો હતો. વિરોધ કરવામાં ‘બિનસાંપ્રદાયિક’ કહેવાતા રાજકીય પક્ષો -જનતા દળ, તેલુગુ દેશમ પક્ષ અને ડીએમક પણ હતા. અરે! રિલિજિયનને અફીણ ગણાવતા ડાબેરી પક્ષોએ પણ તેનો વિરોધ કર્યો હતો! આ વિધેયકમાં એવી જોગવાઈ હતી કે જો ઉમેદવારો સંપ્રદાય કે સાંપ્રદાયિક પ્રતીકોનો ઉપયોગ ચૂંટણી જીતવા કરે તો તેઓ સંસદ કે ધારાસભાની ચૂંટણી પહેલાં અથવા ચૂંટણી દરમિયાન જ અમાન્ય ઠરી શકે. આ ઉપરાંત જો તેઓ ભારતના નાગરિકોમાં સંપ્રદાય, વંશ, સમુદાય કે ભાષાના આધારે શત્રુતા કે ધિક્કારની લાગણીને ઉત્તેજન આપે કે ઉત્તેજન આપવાનો પ્રયાસ કરે તો પણ તેઓ અમાન્ય ઠરે. માત્ર ઉમેદવારો જ નહીં, આ જોગવાઈ હેઠળ તો આખો રાજકીય પક્ષ પણ અમાન્ય ઠરી શકે. વિરોધના કારણે આ વિધેયકો મોકૂફ રખાયા હતા.

સંપ્રદાયને રાજકારણથી અલગ રાખનાર દેશોનો વિકાસ થયો છે. ફ્રાન્સમાં ચર્ચની દખલગીરી ટાળવા માટે ૧૯૦૫માં સેક્યુલરિઝમનો કાયદો લવાયેલો. ત્યાં બુરખા પર હિંમતપૂર્વક પ્રતિબંધ લાદી શકાય છે. જોકે ફ્રાન્સનો ઝોક ખ્રિસ્તીઓ પ્રત્યે તો છે જ. જેમ કે ખ્રિસ્તીઓના પવિત્ર દિવસોના રોજ જાહેર રજા છે (આપણે ત્યાં રામનવમીથી માંડીને જન્માષ્ટમીની રજાઓ હવે કહેવાતી હિન્દુવાદી ભાજપ સરકારો પણ નાબૂદ કરી રહી છે. પરંતુ અન્ય મતાવલંબીઓની રજા નાબૂદ કરવાની હિંમત તેનામાં નથી.), ફ્રાન્સમાં કેથોલિક શાળાઓના શિક્ષકોના પગાર સરકાર ચૂકવે છે. સ્પેનમાં પણ આવું જ છે. અમેરિકામાં વ્યક્તિ કોઈ પણ પંથની હોય, એરપૉર્ટ સિક્યોરિટી કે અન્ય નિયમોમાંથી છટકી ન શકે. યુકેના વેસ્ટ યૉર્કશરમાં મીરફિલ્ડ ફ્રી ગ્રામર સ્કૂલે શાળાની અંદર મુસ્લિમ વિદ્યાર્થીઓને નમાઝની મનાઈ કરી દીધી હતી. જર્મનીના કૉલોનમાં સેન્ટ્રલ મસ્જિદ બાંધવાની હતી ત્યારે મસ્જિદ પર લાઉડસ્પીકર નહીં મૂકવામાં આવે તેવી સરકારની શરત મુસ્લિમોએ માનવી પડી હતી. ડેનમાર્કમાં હેલ્થ કેર અને એજ્યુકેશનની શાળામાં મુસ્લિમ વિદ્યાર્થીઓને ચોખ્ખું કહી દેવામાં આવ્યું હતું કે તેઓ નમાઝ નહીં પઢી શકે. ચીનમાં મુસ્લિમ બાળા કુરાન વાંચતી હોય તેવો વિડિયો બહાર આવ્યા પછી ગાંસુ પ્રાંતમાં સરકારી શાળાઓમાં તમામ સાંપ્રદાયિક પ્રવૃત્તિઓ પર પ્રતિબંધ મૂકી દેવામાં આવ્યો હતો. સાંપ્રદાયિક હિંસાથી ગ્રસ્ત શિનજિયાંગ પ્રાતમાં તો રમઝાનમાં રોજા રાખવા પર જ પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો હતો! ચીનમાં માત્ર ઈસ્લામ નહીં, નાતાલની ઉજવણી પર પણ મનાઈ મૂકાઈ હતી.

પરંતુ ભારતીય રાજકારણીઓને સંપ્રદાયો વગર ચાલતું નથી. કૉંગ્રેસ અને અન્ય રાજકીય પક્ષો દ્વારા મુસ્લિમોના તુષ્ટીકરણની વાતો કરી કરીને સત્તામાં આવનાર ભાજપ પણ હવે તુષ્ટીકરણ કરે તે કેવું! તરુણ સાગરજીનું સંબોધન એક માત્ર દાખલો નથી. વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી વિશે હમણાં સુધી એવી છાપ હતી કે તેઓ હિન્દુઓનું પણ તુષ્ટીકરણ નથી કરતા અને તેમણે વિહિપના પ્રવીણ તોગડિયાને ગુજરાતમાં ઘણા અંશે કાબૂમાં રાખ્યા હતા. તેમણે અત્યાર સુધી ઇફ્તાર પાર્ટીમાં પણ જવાનું ટાળ્યું છે. ગયા વર્ષે સંઘના વડા મોહન ભાગવતે નિવેદન કરેલું કે મધર ટેરેસાનું ખરું ધ્યેય મતાંતરણ હતું. (આ કૉલમમાં ૧ અને ૮ માર્ચ ૨૦૧૫ના રોજ તે વિશે બે ભાગમાં લખાયું હતું. વાંચો: (૧) ભાગવત, મધર ટેરેસા અને ભારતનું સેક્યુલરિઝમ અને (૨) મધર ટેરેસાના ચમત્કાર અને શરતી સેવા) સંઘના વડાની વાતને (એટલે કે આદેશને) ઉથાપીને મોદીજી ‘મન કી બાત’માં મધર ટેરેસાની પ્રશંસા કરે છે, સુષમાજીને વેટિકનમાં મધર ટેરેસાના સંતત્વના સમારોહમાં મોકલે છે! આવું કામ તો અટલ બિહારી વાજપેયીની એનડીએ સરકારે તૃણમૂલ, ટીડીપી, સમતા, નેશનલ કૉન્ફરન્સ જેવા પક્ષોનો ટેકો હોવાથી મોરચા ધર્મની વિવશતા છતાં નહોતું કર્યું.

આ પગલાંથી ભારતમાં મિશનરીઓ દ્વારા વટાળ પ્રવૃત્તિને કેટલો વેગ મળશે તેની તેમને કલ્પના હોય જ છતાં કેમ આમ કર્યું? દિલ્લી વિધાનસભાની ચૂંટણી પૂર્વે એક-બે ચર્ચ પર હુમલા થયાના કિસ્સા પછી અમેરિકા દ્વારા લઘુમતીઓની સલામતી માટે દબાણ કરાતા (એ અમેરિકામાં ભલે હિન્દુઓ, શીખો અને મુસ્લિમો પર હેટ્રેડ ક્રાઇમ થતા હોય) મોદીજીને હવે બિનસાંપ્રદાયિક છબી ઉપસાવવાની ઈચ્છા થઈ છે? નોબેલના ધખારા છે? ગુજરાતમાં ‘સૌની’ યોજનાના લોકાર્પણ વખતે મોદીજીએ પૂછેલું, ‘તમે જેવો મોકલ્યો તેવો જ છું ને?’ પરંતુ આપણે કહેવું જોઈએ કે મોદીજી, તમે ગુજરાતમાં આવા સ્યુડો સેક્યુલર નહોતા. શું મોદીજીને ખબર નથી કે તેમના આ પગલાંથી હિન્દુઓમાં અન્યાયની લાગણી બળવત્તર જ બનશે? હિન્દુઓના કહેવાતા સાધુ-સંતો જેલમાં છે અને શાહી ઈમામ પોતાને આઈએસઆઈ એજન્ટ કહેવડાવીને પણ છૂટા ફરે છે. ઝાકિર નાઈક દેશમાંથી ભાગી ગયો છે. હવે જૈનો પણ લઘુમતીનો દરજ્જો ધરાવે છે. આ દરજ્જો ગુજરાતની ભાજપ સરકારે જ આપ્યો છે. એટલે તરુણ સાગરજીને બોલાવીને ભાજપે લઘુમતીનું તુષ્ટીકરણ કર્યાની છાપ ઉપસે છે. કાલે સવારે અરવિંદ કેજરીવાલ કે કૉંગ્રેસ વિધાનસભા/સંસદમાં ઝાકિર નાઈકને, શાહી ઈમામ કે પોપને બોલાવશે ત્યારે ભાજપ કયા મોઢે તેનો વિરોધ કરશે?