national, politics, sanjog news, vichar valonun

આના જાના લગા રહેગા: કોંગ્રેસયુક્ત ભાજપ, ભાજપયુક્ત કૉંગ્રેસ

સબ હેડિંગ: ચૂંટણી પહેલાં પક્ષમાં પોતાને યોગ્ય પદ કે લાભ ન મળતાં કેટલાક લોકો વંડી ટપી બીજા પક્ષમાં જતા હોય છે. પરંતુ ભાજપમાં જે રીતે કુંવરજી બાવળિયા અને જવાહર ચાવડાને પક્ષમાં જોડાયાના ૨૪ કલાકમાં જ પ્રધાન બનાવાયા તેનાથી અસંતોષ ફેલાયો છે. આની સામે કૉંગ્રેસની પણ પેરેશ્યૂટ પ્રધાનો અને ઉમેદવારોની યાદી લાંબી છે જે નહેરુજી-ઈન્દિરાજીના સમયથી ચાલુ થાય છે…

(વિચારવલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, દિ.૩૧/૦૩/૧૯)

ફિલ્મ ‘ગિરફ્તાર’નું ગીત છે, ‘આના જાના લગા રહેગા’. છેલ્લાં બે વર્ષથી, ચોક્કસ રીતે કહીએ તો, ૨૦૧૭માં રાજ્યસભાની ચૂંટણી થઈ ત્યારથી ભાજપ વિશે લોકોની માન્યતા બંધાઈ છે કે કૉંગ્રેસયુક્ત ભાજપ થઈ રહ્યો છે. આ માન્યતા ખોટી નથી. છેલ્લાં બે વર્ષમાં કૉંગ્રેસમાંથી ટોચના નેતાઓ ભાજપમાં જોડાવા લાગ્યા છે. ગુજરાતમાં બળવંતસિંહ રાજપૂત, તેજશ્રી પટેલ, રાઘવજી પટેલ, ધર્મેન્દ્રસિંહ જાડેજા, કુંવરજી બાવળિયા, જવાહર ચાવડા, પરસોત્તમ સાબરિયા, વલ્લભ ધારવિયા…અને જો રાષ્ટ્રીય સ્તરે વાત કરીએ તો, જયાપ્રદા સહિત અનેક નામો ધ્યાનમાં આવશે.

ચૂંટણી પહેલાં પક્ષમાં પોતાને યોગ્ય પદ કે લાભ ન મળતાં કેટલાક લોકો વંડી ટપી બીજા પક્ષમાં જતા હોય છે. પરંતુ ભાજપમાં જે રીતે કુંવરજી બાવળિયા અને જવાહર ચાવડાને પક્ષમાં જોડાયાના ૨૪ કલાકમાં જ પ્રધાન બનાવાયા તેનાથી અસંતોષ ફેલાયો છે. નરેન્દ્ર મોદીની લોકપ્રિયતા છે ત્યાં સુધી આ બાબતે બહુ વાંધો નહીં આવે પરંતુ આગળ જતાં આ અસંતોષ ભડકો બનશે તે નક્કી છે. શિસ્તવાળા પક્ષમાં રવિશંકર પ્રસાદ અને આર. કે. સિંહના સમર્થકો જે રીતે ટકરાયા તે સારી નિશાની નથી.

પરંતુ આ રીતે ઉછીનો માલ લેવાની નીતિરીતિ માત્ર ભાજપમાં જ છે તેવું નથી. કૉંગ્રેસમાં પણ આ જ દશા છે. અને આ રીતે બહારથી નેતાઓ લાવીને પ્રધાન બનાવી દેવા તે આજનું ચલણ નથી. સ્વતંત્રતા વખતે પહેલું પ્રધાનમંડળ રચાયેલું તેમાં હિન્દુ મહાસભા જેવા આજે જેને ઉગ્ર હિન્દુવાદી સંગઠન ગણવામાં આવે છે અને આજે કૉંગ્રેસ તેની સામું પણ નથી જોતી, તેના પૂર્વ પ્રમુખ ડૉ. શ્યામાપ્રસાદ મુખર્જીને તેમજ શેડ્યુલ્ડ કાસ્ટ્સ ફેડરેશન જેવા દલિતતરફી પક્ષના ડૉ. ભીમરાવ આંબેડકરને પ્રધાન બનાવવામાં આવ્યા હતા.

નહેરુજીના પ્રથમ પ્રધાનમંડળમાં આવા બે બહારના પ્રધાનો કેમ લેવામાં આવ્યા? ગાંધીજીએ તેમને સલાહ આપતાં તેમણે આ પ્રધાનોને સમાવ્યા હતા, અથવા બીજા શબ્દોમાં, સમાવવા પડ્યા હતા. (ભાજપના લાલકૃષ્ણ અડવાણીએ પણ આ લખ્યું છે અને કૉંગ્રેસના ચુસ્ત નેતા કે. નટવરસિંહે પણ આ લખ્યું છે.) આનો અર્થ શું થાય? ગાંધીજી હિન્દુ મહાસભાની વિચારધારાના વિરોધી હતા? ગાંધીજીને કહેવાતા ગાંધીવાદીઓ પણ જાણી શક્યા નથી. પરંતુ એક વાત સાચી કે કૉંગ્રેસ પ્રમુખ રાહુલ ગાંધી લોક સભામાં કહે છે કે ગાંધીજી અને વીર સાવરકરની વિચારધારા વચ્ચેની લડાઈ છે. તો એ પ્રશ્નનો ઉત્તર કદાચ ગાંધીજી જ આપી શકે કે તેઓ ખરેખર વીર સાવરકરની વિચારધારાના વિરોધી હતા કે કેમ અને જો હા તો તેમણે શ્યામાપ્રસાદ મુખર્જીને પ્રથમ પ્રધાનમંડળમાં સમાવવા નહેરુજીને કેમ સલાહ આપી?

ગાંધીજી તમામ વિચારધારાની પ્રતિભાઓનો પ્રથમ પ્રધાનમંડળમાં સમાવેશ થાય તેમ ઈચ્છતા હતા. જોકે આ ક્યાંય લખાયાનું ધ્યાનમાં નથી પરંતુ ગાંધીજી હોય, ઈન્દિરાજી (ગાંધી) હોય, નરેન્દ્ર મોદી હોય કે રાહુલ ગાંધી હોય, દરેકની ઈચ્છા પોતાના પક્ષના વિસ્તારની જ હોય છે. જ્યાં પોતાનો પક્ષ કાચો પડતો લાગે અથવા તો સામેના પક્ષને કાચો પાડવો હોય તો આવા નેતાઓને પોતાની તરફ ખેંચવાની રણનીતિ અપનાવાતી રહી છે.

આજે નરેન્દ્રભાઈ મોદી અને અમિતભાઈ શાહ ચાણક્ય તરીકે ઓળખાય છે, પરંતુ સ્વતંત્રતા પછીના ગાળામાં કૉંગ્રેસના ડી. પી. મિશ્ર (દ્વારકાપ્રસાદ મિશ્ર) ચાણક્ય તરીકે ઓળખાતા હતા. તેમણે નહેરુજીની ચીન સંબંધિત નીતિથી વ્યથિત થઈને કૉંગ્રેસ છોડેલી અને પ્રજા સમાજવાદી પક્ષ (પીએસપી)માં જોડાયેલા. તેમણે તો ભવિષ્યવાણી કરેલી કે નહેરુજીની નીતિઓના કારણે ભવિષ્યમાં ચીન અને પાકિસ્તાન ભારત પર હુમલા કરશે. ભારતનું દુર્ભાગ્ય કે આ આગાહી સાચી પડી. બાર વર્ષ તેઓ કૉંગ્રેસથી દૂર રહ્યા.

ગાંધીજીની હત્યા સંદર્ભે આરએસએસ પર પ્રતિબંધ મૂકાયો ત્યારે તે હટાવવામાં આ ડી. પી. મિશ્રએ મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી. આ એ જ ડી. પી. મિશ્ર હતા જેમને ઈન્દિરા ગાંધીએ કેન્દ્રીય નાગરિક પરિષદમાં સમાવ્યા. આ પરિષદે મિશ્રજીની સલાહ પર સિનેમા ઘરોમાં ફિલ્મ શરૂ કરતા પહેલાં રાષ્ટ્રગાન વગાડવાનું ચલણ શરૂ કરાવ્યું. સારું છે કે ત્યારે ‘વાયર’ જેવું મિડિયા અને આજના જેવા લિબરલો/સેક્યુલરો કે વિપક્ષો નહોતા નહીંતર તેમના ‘હાઇપર ટૉક્સિક નેશનાલિઝમ’ની ટીકા કરત.

 જ્યારે ઈન્દિરાજીના હાથમાં કૉંગ્રેસનું સુકાન આવ્યું ત્યારે તેઓ ૧૯૬૩માં મધ્ય પ્રદેશમાં મુખ્ય પ્રધાન બનેલા. તે વખતે કૉંગ્રેસ પાસે ૧૪૨ બેઠકો હતી અને પીએસપીના ૨૪ ધારાસભ્યોને તોડીને કૉંગ્રેસમાં લાવવામાં આવ્યા હતા. સામૂહિક પક્ષાંતરનું તે કદાચ પહેલું ઉદાહરણ હતું. તે વખતે જો આજનું મિડિયા હોત તો? તો જરૂર વાત ચાલી હોત કે પિતાની આકરી ટીકા કરનારને, રાષ્ટ્રવાદી જમણેરી વિચારધારાના વ્યક્તિને સત્તા માટે ઈન્દિરાએ પક્ષમાં સમાવ્યા.

જનસંઘના પ્રમુખ બલરાજ મધોકને પણ ઈન્દિરા ગાંધીએ પોતાના પ્રધાનમંડળમાં સ્થાન આપવા દરખાસ્ત કરી હતી. પરંતુ મધોકે આ દરખાસ્ત સ્વીકારી નહીં.

આ જ રીતે સોનિયા ગાંધીના વિદેશી કુળના મુદ્દે કૉંગ્રેસ છોડનાર શરદ પવાર, તારીક અનવર અને પી. એ. સંગ્મા પૈકી પી. એ. સંગ્મા તો હવે હયાત નથી. પરંતુ તારીક અનવર હવે કૉંગ્રેસમાં છે! અને શરદ પવારે તો માત્ર પાંચ-છ વર્ષમાં જ કૉંગ્રેસ સાથે પુન:લગ્ન કરી લીધાં અને સત્તામાં ભાગબટાઈ દસ વર્ષ સુધી કેન્દ્રમાં અને મહારાષ્ટ્રમાં કરી. એ વખતે સોનિયા ગાંધીની ટીકા નહોતી થઈ કે તેમણે સત્તા માટે તેમની ટીકા કરનાર અને કૉંગ્રેસ છોડી ચાલી ગયેલા શરદ પવાર સાથે સમાધાન કરી લીધું.

કૉંગ્રેસમુક્ત ભારતનું સૂત્ર મોદીજીએ આપ્યું અને તેની સ્પષ્ટતા અનેક વાર કરી છે કે તેઓ કૉંગ્રેસ પક્ષનો વિનાશ કરવા નથી માગતા પરંતુ કૉંગ્રેસની ભ્રષ્ટ સંસ્કૃતિ મુક્ત ભારત બનાવવા માગે છે. તો પણ જ્યારેજ્યારે કૉંગ્રેસના કોઈ નેતાને ભાજપમાં સમાવવામાં આવે છે ત્યારે કૉંગ્રેસયુક્ત ભાજપ એવી વાત ચાલે છે. આની સામે કૉંગ્રેસના રાહુલ ગાંધી ભાજપ મુક્ત ભારતની વાત કરે છે પરંતુ કૉંગ્રેસમાં ભાજપના કેટલા નેતાઓ છે તે તમે જાણો છો?

થોડે દૂર જઈએ તો, શંકરસિંહ વાઘેલા સહિત તેમના સમગ્ર પક્ષ રાષ્ટ્રીય જનતા પાર્ટીને સત્તા માટે કૉંગ્રેસે પોતાનામાં વિલીન કરી દીધો હતો. પોતાના કાર્યકરોની અવગણના કરીને શંકરસિંહજીને કેન્દ્રીય પ્રધાન, પક્ષના પ્રદેશ પ્રમુખ અને છેલ્લે વિપક્ષના નેતા સુધીના હોદ્દાઓ આપ્યા હતા. જોકે આજની ગુજરાત કૉંગ્રેસમાં તો આવા અનેક જૂથો છે. એક જૂથ ચીમનભાઈ પટેલના જનતા દળ (ગુજરાત)નું પણ છે. એટલે ભવિષ્યમાં ભાજપ માટે અસલી ભાજપી કોણ તેવી સમસ્યા આવવાની છે પરંતુ કૉંગ્રેસમાં તો સ્વતંત્રતા પછીથી આ ચર્ચા ચાલી આવે છે કે અસલી કૉંગ્રેસી કોણ!

શિવ સેનાના તેજાબી નેતા સંજય નિરુપમને વર્ષ ૨૦૦૫ના એપ્રિલમાં કૉંગ્રેસમાં લેવામાં આવ્યા પછી ટૂંકા ગાળામાં સોનિયા ગાંધીએ તેમને મહારાષ્ટ્ર કૉંગ્રેસના મહા મંત્રી બનાવી દીધા અને હમણાં મિલિન્દ દેવડાએ તેમને ખસેડ્યા ત્યાં સુધી તેઓ મુંબઈ કૉંગ્રેસના પ્રમુખ હતા! આ જ રીતે શિવ સેનાના નારાયણ રાણેને પણ કૉંગ્રેસમાં સહર્ષ જોડવામાં આવ્યા હતા.

૨૦૧૪ના ચૂંટણીપ્રચારમાં કૉંગ્રેસને મુન્ની કરતાં પણ વધુ બદનામ કહેનાર અને રાહુલ ગાંધીને પપ્પુ કહેનાર ભાજપના સ્ટાર પ્રચારક નવજોતસિંહ સિદ્ધુને પંજાબ વિધાનસભાની ચૂંટણીના થોડા સમય પહેલાં જ કૉંગ્રેસમાં સમાવાયા અને તે પછી તેમને પંજાબના પ્રધાન પણ બનાવાયા. એ તો ઠીક, આજે તેઓ રાહુલ ગાંધીના એટલા લાડકા છે કે મુખ્ય પ્રધાન અમરિન્દરસિંહને પણ ગાંઠતા નથી!

તાજેતરમાં જેઓ ભાજપમાંથી કૉંગ્રેસમાં જોડાયા તેમાં, ગુજરાતમાં બિમલ શાહ, અનિલ પટેલ, આરએસએસના પ્રશાંત જોશી, પ્રવીણ તોગડિયા અને શિવ સેના સાથે પણ ઘરોબો કેળવનાર હાર્દિક પટેલ, ઉત્તર પ્રદેશમાં સાવિત્રીબાઈ ફૂલે, મહારાષ્ટ્રમાં આશીષ દેવમુખ, બિહારમાં કીર્તિ આઝાદ અને (આ લખાય છે ત્યારે તો હજુ જોડાયા નથી પરંતુ આગામી દિવસોમાં જોડાશે તે) શત્રુઘ્નસિંહા, ઉત્તરાખંડમાં ભાજપ નેતા ભુવનચંદ્ર ખંડુડીના પુત્ર મનીષ ખંડુડી, રાજસ્થાનમાં વિધાનસભાની ચૂંટણી સમયે જોડાયેલા સાંસદ હરીશ મીણા, ઘનશ્યામ તિવારી, સુરેન્દ્ર ગોયલ, જનાર્દનસિંહ ગેહલોત, ત્રિપુરામાં ભાજપના ઉપાધ્યક્ષ સુબલ ભૌમિક અને બે અન્ય નેતાઓ પ્રકાશ દાસ તથા દેબાશીષ સેન જોડાયા છે.

આ સિવાય બસપમાંથી કૉંગ્રેસમાં જોડાનાર કૈસર જહાંને લોકસભાની ટિકિટ પણ આપવામાં આવી છે. તો ૧૨ ઑગસ્ટ ૨૦૧૮ના રોજ રાજસ્થાનમાં ચૂંટણીપ્રચારનો આરંભ કરતાં રાહુલ ગાંધીએ જાહેરસભામાં કહેલું કે કોઈ પેરેશ્યૂટ લીડરને ટિકિટ નહીં આપવામાં આવે પરંતુ આ વચનનો માત્ર ત્રણ જ મહિનામાં ભંગ થઈ ગયો. રાજસ્થાનમાં ૧૫ નવેમ્બર ૨૦૧૮ના રોજ જાહેર કરવામાં આવેલી કૉંગ્રેસની પ્રથમ યાદીમાં ૧૫૨ ઉમેદવારો પૈકી છ ઉમેદવારો પેરેશ્યૂટથી ઉતારાયેલા હતા. પક્ષની યાદી જાહેર થઈ તેના માત્ર પાંચ કલાક પહેલાં જ કૉંગ્રેસમાં જોડાયેલા કન્હૈયાલાલ ઝાંવરને ટિકિટ મળી ગઈ હતી! ઉપર વાત કરી તે સાંસદ હરીશ મીણાને દેવલી-ઉનિયારા બેઠક પરથી ટિકિટ આપી દેવામાં આવી હતી! ભાજપના નાગૌરના ધારાસભ્ય હબીબ-ઉર-રહેમાન જેણે એક દિવસ પહેલાં (૧૪ નવેમ્બરે) જ ભાજપ છોડેલો તેમને નાગૌરમાંથી ટિકિટ મળી ગઈ હતી! હજુ એક દિવસ પહેલાં જ સ્વૈચ્છિક નિવૃત્તિ લેનાર આઈપીએસ અધિકારી સવાઈસિંહ ગોદારાને પણ રાતોરાત ટિકિટ મળી ગઈ અને પક્ષના કાર્યકર્તાઓ હાથ ઘસતા રહી ગયા. અપક્ષ ધારાસભ્ય રાજકુમાર શર્માને પણ તેમની નવલગઢની બેઠક પરથી ટિકિટ આપી દેવામાં આવી.

પૈસાના દુરુપયોગમાં કૉંગ્રેસ જરાય ઉણી નથી ઉતરતી. રાજ્યસભાની ચૂંટણી વખતે કૉંગ્રેસના તમામ ધારાસભ્યોને બેંગલુરુના રિઝૉર્ટમાં (ગોવાભાઈ રબારીની ભાષામાં) ‘એન્જૉય’ કરવા લઈ જવાયા હતા. ગુજરાતમાં કૉંગ્રેસના નેતાઓ ભાજપના નેતાઓ પર ખરીદ-વેચાણ સંઘનો વારંવાર આક્ષેપ કરતા હોય છે, પરંતુ તેલંગણામાં કૉંગ્રેસમાંથી નીકળીને તેલંગણા રાષ્ટ્ર સમિતિ (ટીઆરએસ)માં આદિવાસીઓની સેવા માટે જોડાયેલા બે ધારાસભ્યો અતરામ સક્કુ અને આર. કાંતા રાવે આક્ષેપ કર્યો હતો કે કૉંગ્રેસે એમએલસીની ચૂંટણીમાં તેના તરફી મત આપવા માટે રૂ. ૫૦ લાખ-૫૦ લાખ ઑફર કર્યા હતા!

ટૂંકમાં, કૉંગ્રેસમાંથી ભાજપમાં અને ભાજપમાંથી કૉંગ્રેસમાં, સત્તાલાલચુઓના ‘આના જાના લગા રહેગા’!

Advertisements
politics, sanjog news, vichar valonun

૧૯૭૧નું યુદ્ધ, વિપક્ષો અને ગુજરાત વિધાનસભાની ચૂંટણી

(વિચારવલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, દિ.૧૭/૦૩/૧૯)

સબ હેડિંગ: લોકસભાના તમામ પક્ષોના સભ્યોએ ઈન્દિરાજીના નેતૃત્વમાં ભારતના વિજયને મેજોને થપથપાવીને વધાવી લીધો હતો અને હવામાં કાગળો ફેંકી ‘જય બાંગ્લા, જય ઈન્દિરા ગાંધી’નાં સૂત્રો પોકાર્યા હતાં તે વખતે જનસંઘના પ્રમુખ અટલબિહારી વાજપેયીએ કહ્યું હતું, “પરિસ્થિતિને પહોંચી વળવા જો સરકારને વધુ સત્તાની જરૂર હોય તો આ પક્ષ સંપૂર્ણ સહકાર આપતા જરીકેય ખચકાશે નહીં.”

ભારતમાં અત્યારે જે પરિસ્થિતિ છે તે લગભગ ૧૯૭૧ના યુદ્ધ પછીની પરિસ્થિતિ જેવી જ છે. ૧૯૭૧ના યુદ્ધમાં ભારતને પાકિસ્તાન સામે જબરદસ્ત વિજય મળ્યો હતો. પાકિસ્તાનના બે ટુકડા થઈ ગયા હતા. પૂર્વ પાકિસ્તાનને બાંગ્લાદેશ નામના એક નવા દેશ તરીકે માન્યતા અપાવવામાં ભારત સફળ થયું હતું.

તે વખતે કેન્દ્રમાં કૉંગ્રેસની સરકાર હતી. વડાં પ્રધાન તરીકે લોખંડી મહિલા ઈન્દિરા ગાંધી હતાં. કોઈ શંકા નથી કે તેમની મજબૂત રાજકીય ઈચ્છાશક્તિના કારણે જ આ થઈ શક્યું હતું. અત્યારે પ્રિયંકા ગાંધીની સરખામણી ઈન્દિરા ગાંધી સાથે થઈ રહી છે ત્યારે એ જોવું રહેશે કે તેઓ માત્ર ઈન્દિરાજી જેવા બોલચાલ અને દેખાવમાં જ લાગે છે કે પછી તેમના જેવા ગુણો પણ ધરાવે છે?

૧૯૭૧માં ભારતના વિજય વખતે વિપક્ષોની કેવી ભૂમિકા હતી તે જાણવું પણ અત્યારે રસપ્રદ રહેશે, કારણકે અત્યારે વિપક્ષો ભૂંડી ભૂમિકા ભજવી રહ્યા છે. તેઓ પુરાવા માગી પાકિસ્તાનની સરહદની અંદર બાલાકોટમાં ત્રાસવાદીઓનાં સ્થાનો પર વાયુ સેનાએ દાખવેલા અદ્ભુત પરાક્રમનું મહત્ત્વ ઘટાડી રહ્યા છે. એ તો ઠીક, પણ રાહુલ ગાંધીએ મસૂદ અઝહર જેવા ત્રાસવાદીનું નામ બોલતી વખતે તેમના નામ પાછળ ‘જી’ લગાડી તેને સન્માન આપી દીધું! અજિત ડોભાલને પણ રાજકીય વિવાદોમાં ઢસડવામાં આવ્યા છે. ઈન્દિરાજી હોત તો આવું કરત? અત્યાર સુધી ઓસામા બિન લાદેન અને હાફીઝ સઈદ જેવા ત્રાસવાદીઓને માનથી બોલાવવાનું કામ કૉંગ્રેસમાં બી ગ્રેડના નેતાઓ દિગ્વિજયસિંહ અને અન્યો કરતા હતા. આ રીતે તેઓ ભારતના કટ્ટર મુસ્લિમોને ખુશ કરવાનો ભૂંડો પ્રયાસ કરતા હતા. સલમાન ખુર્શીદે પણ દિલ્લીના બાટલા હાઉસ એન્કાઉન્ટર (જે કૉંગ્રેસની સરકારમાં જ થયેલું) પછી સોનિયા ગાંધી મૃત ત્રાસવાદીઓ માટે રડેલાં તેમ કહીને કૉંગ્રેસની રાષ્ટ્રવાદી છબીને ધબ્બો લગાડેલો. સોનિયાએ તેનો ઈનકાર પણ કર્યો હોય તેવું જાણમાં નથી.

કૉંગ્રેસના એક સમયના ગુજરાતના પ્રભારી બી. કે. હરિપ્રસાદે તો પુલવામા હુમલો ભારત-પાકિસ્તાન વચ્ચે ફિક્સિંગ કહી દીધો! શરમ ન આવે તેમને આમ કહેતા? એનો અર્થ તો એ થયો કે કૉંગ્રેસે અગાઉ આવી ઘટનાઓ ફિક્સિંગ કરાવી હશે! નવજોતસિંહ સિદ્ધુ પાકિસ્તાનમાં ત્રાસવાદીઓને માર્યા કે ત્યાં ઝાડવાંનો નાશ કર્યો તેમ કહે છે! આવાં નિવેદનોના કારણે કૉંગ્રેસની છબી રાષ્ટ્રવિરોધી પક્ષની બની રહી છે.

પરંતુ દુર્ભાગ્યે અત્યારે મમતા બેનર્જી, અરવિંદ કેજરીવાલ વગેરે વિપક્ષી નેતાઓ પણ આવા જ સૂર આલાપી રહ્યા છે. અરવિંદ કેજરીવાલે શરૂઆતમાં તો સેનાની કાર્યવાહી અને સરકારને સમર્થન આપ્યું પરંતુ પછી વિધાનસભાની જમીન પરથી તેમણે આક્ષેપ કર્યો કે લોકસભાની ચૂંટણીમાં ૩૦૦થી વધુ બેઠકો માટે મોદીજી હજુ કેટલા સૈનિકોને મરાવી નાખશે! મમતા બેનર્જી પણ પુરાવા માગી રહ્યાં છે! સત્તા માટે થઈ વિપક્ષો આટલી હદે ક્યારેય દેશવિરોધી જણાયા નહોતા.

૧૯૭૧ના યુદ્ધ પછીની વાત કરીએ એટલે વધુ સ્પષ્ટ થશે. ૧૯૭૧ના યુદ્ધ પછી લોકસભાના તમામ પક્ષોના સભ્યોએ ઈન્દિરાજીના નેતૃત્વમાં ભારતના વિજયને મેજોને થપથપાવીને વધાવી લીધો હતો અને હવામાં કાગળો ફેંકી ‘જય બાંગ્લા, જય ઈન્દિરા ગાંધી’નાં સૂત્રો પોકાર્યા હતાં! સંસદના તમામ સભ્યોએ ઈન્દિરાજીને ઊભા થઈને સન્માન આપ્યું હતું.

તેના થોડાં વર્ષો પહેલાં જ કૉંગ્રેસના બે ઊભાં ફાડિયાં થયાં હતાં અને મોરારજી દેસાઈના નેતૃત્વમાં કૉંગ્રેસ (ઓ) એટલે કે કૉંગ્રેસ સંસ્થા રચાઈ હતી, પરંતુ ૧૯૭૧ના યુદ્ધ પછી મોરારજી દેસાઈએ કોઈ કટુતા રાખ્યા વગર મોકળા મને ઈન્દિરાજીને અભિનંદન આપ્યા હતા.

તે વખતના સમાચારપત્રોમાં નોંધાયું હતું કે “જનસંઘ (ભાજપના પૂર્વાવતાર)ના પિતામ્બર દાસ, કૉંગ્રેસ (ઓ)ના મોરારજી દેસાઈ સહિત સીપીઆઈ, ડીએમકે વગેરેના નેતાઓએ વડાં પ્રધાનની ભરપૂર પ્રશંસા કરી હતી.” જોકે આ અહેવાલોમાં એ જરૂર નોંધાયું છે કે તે વખતે પણ ડાબેરી સીપીએમે ઈન્દિરાજીની વ્યક્તિગત પ્રશંસા નહોતી કરી!

અત્યારે પણ સીપીએમના સચિવ અને વરિષ્ઠ નેતા કોડિયેરી બાલાકૃષ્ણને કહ્યું છે કે “લોકસભા ચૂંટણીમાં હારના ભયે ભાજપ સરકાર યુદ્ધનો ઉન્માદ ફેલાવીને લોકોનું ધ્રૂવીકરણ કરવા માગે છે.”

અત્યયારના વિપક્ષોના નેતાઓને બીક હતી કે અત્યારની પરિસ્થિતિમાં કટોકટી ન જાહેર કરવામાં આવે, પરંતુ ૧૯૭૧ના યુદ્ધ પછી તે વખતના વિપક્ષોએ જ એક સ્વરે કહ્યું હતું કે ભારત પર હુમલાથી રાષ્ટ્રીય કટોકટીની સ્થિતિ સર્જાઈ છે. તે વખતે જનસંઘના પ્રમુખ અટલબિહારી વાજપેયીએ જે કહ્યું હતું તેમાંથી રાહુલ ગાંધીએ સાંભળીને શીખવા જેવું છે. તેમણે કહ્યું હતું, “હવે વડાં પ્રધાને દેશનું નેતૃત્વ કરી શત્રુ પર પૂર્ણ વિજય પ્રાપ્ત કરવો જોઈએ. પરિસ્થિતિને પહોંચી વળવા જો સરકારને વધુ સત્તાની જરૂર હોય તો આ પક્ષ સંપૂર્ણ સહકાર આપતા જરીકેય ખચકાશે નહીં.” એટલું જ નહીં, જે ભારત વિરોધી હતા તેવા દેશની ટીકા કરવામાં પણ તેમણે સરકારને સાથ આપ્યો હતો.

અટલજીએ લોકસભામાં અને મોરારજી દેસાઈની કૉંગ્રેસ (ઓ)ના એસ. એન. મિશ્રએ રાજ્યસભામાં અમેરિકા પ્રમુખ રિચાર્ડ નિક્સનનાં ભારત વિરોધી નિવેદનોની ટીકા કરી હતી. એટલું જ નહીં, જનસંઘના અન્ય નેતાઓ એલ. કે. અડવાણી, બલરાજ મધોક અને કેદારનાથ સહાનીએ અમેરિકાના દૂતાવાસ બહાર પ્રદર્શનો કરી વિરોધ નોંધાવ્યો હતો. સીપીઆઈ, ડીએમકે સહિતના પ્રાદેશિક પક્ષોએ પણ અમેરિકાના દૂતાવાસ બહાર વિરોધ પ્રદર્શનો કર્યાં હતાં. શું આજે કોઈ વિપક્ષોએ પાકિસ્તાનના દૂતાવાસ બહાર પ્રદર્શનો કરી વિરોધ નોંધાવ્યો?

જવાહરલાલ નહેરુ સાથેના મતભેદોના કારણે અલગ પડેલા સી. રાજગોપાલાચારીએ સ્થાપેલા સ્વતંત્ર પક્ષ, સીપીઆઈ જે તે વખતે કૉંગ્રેસનો સાથી હતો અને સીપીએમ જે સીપીઆઈમાંથી જુદો પડ્યો હતો અને ડીએમકે જેવા પ્રાદેશિક પક્ષોએ સરકારને સમર્થન જાહેર કર્યું હતું.

તે સમયે રાજ્યોની વિધાનસભાની ચૂંટણીઓ યોજાવાની હતી. પરંતુ યુદ્ધની પરિસ્થિતિમાં તેને મોકૂફ રાખવાની વાત આવી ત્યારે અટલજી અને સ્વતંત્ર પક્ષના નેતા પી. કે. દેવે વડાં પ્રધાન ઈન્દિરાજીને મજબૂત સમર્થન આપ્યું હતું અને કહ્યું હતું કે ચૂંટણીઓ એક વર્ષ પાછી ઠેલી દો. જોકે એક માત્ર સીપીએમ જ એવો પક્ષ હતો જે ત્રણ મહિનાની અંદર ચૂંટણી યોજાય તેમ માગણી કરી રહ્યો હતો.

અત્યારે તો લોકસભાની ચૂંટણી જાહેર થઈ ગઈ, પરંતુ માનો કે ન થઈ હોત તો વિપક્ષ એવો જ આક્ષેપ કરત કે લોકસભામાં હારના કારણે પાકિસ્તાનના નામે ચૂંટણી મોકૂફ કરી દેવામાં આવી.

આ પછી ૧૯૭૨માં ગુજરાત સહિતનાં રાજ્યોમાં વિધાનસભાની ચૂંટણીઓ યોજાઈ હતી. તે વખતના ચૂંટણી અભિયાન અંગે રસપ્રદ વાતો નોંધાયેલી છે તે યાદ કરવી જોઈએ કારણકે આજની પરિસ્થિતિ બિલકુલ તેનું પુનરાવર્તન લાગશે.

તે વખતે વિવિધ અહેવાલો અને પુસ્તકોમાં નોંધાયું છે કે પાંચમી સામાન્ય ચૂંટણીઓ વખતે ભારતમાં રાજકીય વાતાવરણ કૉંગ્રેસ અને ઈન્દિરા તરફી હતું. ૧૯૭૧માં (યુદ્ધ પહેલાં) લોકસભાની મધ્યસત્ર ચૂંટણી યોજાઈ હતી. ત્યારથી માર્ચ ૧૯૭૨માં વિધાનસભા ચૂંટણીઓ યોજાઈ તે દરમિયાન ઈન્દિરાજીના મુગટમાં સિદ્ધિનાં વધુ બે છોગાં ઉમેરાયાં હતાં. તે એ હતાં કે ભારતે પાકિસ્તાન સામે લડાઈ જીતી હતી (અલબત્ત, તેમાં ટેબલ પર ભારતની હાર થઈ હતી કેમ કે આપણે સીમલા સમજૂતી વખતે જીતેલી જમીન પાકિસ્તાનને પરત આપી દીધી અને તે પછી આપણે ૯૦ હજાર પાકિસ્તાની સૈનિકોને પણ છોડી દીધા. જ્યારે ભારતના તે સમયના સૈનિકો હજુ પણ પાકિસ્તાનની જેલોમાં છે અને આ વિજય પછી પણ કાશ્મીર વિવાદ ઉકેલી તો નથી જ શકાયો, પરંતુ આમ છતાં યુદ્ધમાં વિજયના કારણે ઈન્દિરાજીની તરફેણમાં ખૂબ જ વાતાવરણ તે વખતે હોય તે સ્વાભાવિક છે.) અને બીજું પૂર્વ પાકિસ્તાનનું બાંગ્લાદેશ નામે સર્જન તેમજ બાંગ્લાદેશના નેતા મુજાબિર રહેમાનની મુક્તિ.

આ બધા પ્રસંગોના કારણે દેશભરમાં ઈન્દિરાજીની તરફેણમાં લહેર ફરી વળી હતી. ભારતના લોકોને લાગ્યું હતું કે ભારતનું ભવિષ્ય ઈન્દિરાજીના હાથોમાં સુરક્ષિત છે. માત્ર આ યુદ્ધના કારણે જ નહીં, પરંતુ ઈન્દિરાજીના વ્યક્તિત્વ અને તેમનાં વચનોથી પણ ભારતની જનતા તે સમયે ખૂબ પ્રભાવિત હતી. દા.ત. કૉંગ્રેસે દેશના કોઈ ને કોઈ ભાગમાં આવતી પૂર અને દુષ્કાળની આપત્તિને નાથવા લાંબા ગાળાનાં પગલાં પહેલી વાર જાહેર કર્યાં હતાં.

ઈન્દિરાજીના ‘ગરીબી હટાવો’ના કાર્યક્રમો પણ લોકોને આકર્ષી રહ્યા હતા. નરેન્દ્ર મોદી અત્યારે કહે છે તેમ તે વખતે ઈન્દિરાજીએ પ્રચારમાં કહેલું કે કેન્દ્ર જેવી જ મજબૂત સરકાર રાજ્યોમાં જોઈતી હોય તો કૉંગ્રેસને મત આપો. કૉંગ્રેસની સરકાર હશે તો કેન્દ્રને સમાજવાદ અને ચોતરફી વિકાસમાં સહકાર આપશે.

એટલું જ નહીં, આ ચૂંટણીઓમાં ૧૯૭૧ના પાકિસ્તાન સામેના વિજયનો પણ ઈન્દિરાજીએ ઉપયોગ કર્યો હતો. તેઓ જાહેર સભાઓમાં કહેતા, “કેન્દ્રની મજબૂત સરકારના કારણે જ ભારત પાકિસ્તાન સામે યુદ્ધ જીતી શક્યું છે અને બાંગ્લાદેશને તેના સ્વતંત્રતા આંદોલનમાં મદદ કરી શક્યું છે.” આમ, અત્યારે કૉંગ્રેસ સહિતના વિપક્ષો મોદી સરકાર પર સેનાના પરાક્રમનું રાજનીતિકરણ કરવા માગતા હોય તો તેમણે ભૂતકાળ જોવો જોઈએ.

દિલ્લી ખાતેના લેખક અને કૉલમિસ્ટ સુધીર બિશ્તે બે વર્ષ પહેલાં ઈન્દિરાજીની જન્મજયંતી નિમિત્તે એક લેખમાં લખ્યું હતું, “એમાં કોઈ શંકા નથી કે ૧૯૭૧ના યુદ્ધમાં તેમની હિંમત અને તેમની રાજનીતિજ્ઞતા (સ્ટેટ્સમેનશિપ) માટે ઈન્દિરાજીને પૂરો શ્રેય મળવો જોઈએ, પરંતુ ૧૯૭૧ના યુદ્ધ માટે તેમને વધુ પડતો શ્રેય મળે છે. આના માટે શ્રેય ખરેખર તો સેનાધ્યક્ષ જનરલ સામ માણેકશાને મળવો જોઈએ. તેઓ વહેલા યુદ્ધ કરવાના ઈન્દિરાના દબાણને તાબે થયા નહોતા. પાકિસ્તાન સામે ક્યારે યુદ્ધ કરવું તેનો સમય જો માણેકશાએ નક્કી ન કર્યો હોત તો લાંબી લડાઈ બાદ બાંગ્લાદેશનું સર્જન થઈ શક્યું હોત. માણેકશાની રણનીતિના કારણે ભારત માત્ર ૧૩ જ દિવસમાં  યુદ્ધ જીતી ગયું.”

ઈન્દિરાજી વખતે કેવો રાષ્ટ્રવાદ હતો? રાકેશ શર્મા અવકાશ યાત્રાએ ગયા હતા ત્યારે ઈન્દિરાજીએ પૂછ્યું હતું, “ઉપરથી ભારત કેવું દેખાય છે?” ત્યારે રાકેશ શર્માએ કહેલું, “સારે જહાં સે અચ્છા હિન્દુસ્તાન હમારા.” આ ઘટનાક્રમ કેટલો ગૌરવશાળી હતો! પરંતુ અત્યારે આવું થયું હોય તો “વડા પ્રધાન નાટકિયા છે”, “ગરીબી દૂર નથી થઈ અને અંતરિક્ષમાં બેચાર ભારતીયોને મોકલવાનો ખર્ચ કરવાની શું જરૂર હતી?” તેવું વિપક્ષો તેમજ વિપક્ષોના મુખપત્ર જેવા સમાચારપત્રો લખત. (ગરીબોને મદદ કરતી અદ્ભુત આયુષમાન યોજના વખતે પૈસા ક્યાંથી આવશે તેવું લખી શકે તો આવું પણ લખી જ શકે.)

જેમ અત્યારે ભાજપના વિરોધીઓ કહે છે કે અમને વિરોધી કહેવા માટે દેશદ્રોહી કહી દેવાય છે, તેમ ઈન્દિરાજીના સમયમાં તેમના વિરોધીઓને આઈએસઆઈ એજન્ટ કે સીઆઈએના એજન્ટ કહી દેવાતા હતા. ઈન્દિરાજી પ્રચારમાં કહેતા, “વો કહતે હૈ, ઈન્દિરા હટાઓ, મૈં કહેતી હૂં, ગરીબી હટાઓ.” અત્યારે નરેન્દ્ર મોદી પણ આવો જ પ્રચાર કરે છે ને!

તે વખતે યુદ્ધના યશોગાન, ગરીબી હટાવોના સફળ પ્રચાર પછી ગુજરાતમાં ૧૯૭૨ની ચૂંટણીમાં કૉંગ્રેસને ૧૬૮માંથી ૧૪૦ બેઠક મળી હતી. ઘનશ્યામ ઓઝા જીત્યા હતા. પરંતુ તે પછી ચીમનભાઈ પટેલે બળવો કર્યો હતો અને ઈન્દિરાજીએ ચીમનભાઈને હટાવવા ઘઉંનો પૂરવઠો અટકાવતાં તેમની જ પ્રેરણાથી નવનિર્માણ આંદોલન થયું જે પછી વિપક્ષોએ હાઇજેક કરી લીધું તેના લીધે ચીમનભાઈની સરકાર તો ગઈ જ, સાથે કટોકટી પણ આવી પડી હતી, જે પછી ઈન્દિરાજીની પ્રતિષ્ઠા ધૂળધાણી થઈ અને તેમની સરકાર પણ ગઈ. તે પણ કૉંગ્રેસ અને ભાજપે યાદ રાખવું જોઈએ.

hindu, religion, sanjog news, vichar valonun

કુંભ, યુવા કુંભ અને લખનઉની એ યાત્રાનાં સંસ્મરણો

(વિચારવલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, દિ.૦૬/૦૧/૧૮)

કુંભ એટલે સમગ્ર ભારત અને વિદેશમાંથી એક જ જગ્યાએ આધ્યાત્મિક દિવ્ય ચેતનાનું એકત્ર થવું! હજારો વર્ષોથી કોઈ સરકાર કે સંસ્થા દ્વારા આયોજન થયા વગર આપમેળે દેશ-વિદેશથી લોકોનું દર બાર વર્ષે જ્યારે ગુરુ રાશિ બદલે ત્યારે કુંભ મેળો આયોજિત થવો એ કઈ રીતે થતો હશે? ત્યારે તો કોઈ કહેવાતું પશ્ચિમી વિજ્ઞાન વિકસિત થયું નહોતું? આવો કોઈને પ્રશ્ન થયો? કેમ કુંભ મેળાને ‘રામ ઔર શ્યામ’ કે ‘સીતા ઔર ગીતા’ હિન્દી ફિલ્મોમાં સામ્યવાદી અસર હેઠળ માત્ર નકારાત્મક રીતે બાળકો ખોવાઈ જાય તે રીતે બતાવાયો તે પ્રશ્ન થયો? (બંને ફિલ્મો મારી માનીતી છે, માત્ર મનોરંજન છે તેમ માનું છું પણ આમાં આ રીતે જે અંડરકરન્ટ મેસેજ બતાવાય તે અસર ન થાય?)

કુંભ મેળો રાશિઓ અને ગ્રહો સાથે જોડાયેલો છે. એટલે જે બુદ્ધુજીવીઓ ‘નાસા’ની પીપૂડી જ વગાડવગાડ કરે અને તુલસીદાસ જેવા સંતની પૃથ્વીથી સૂર્ય વચ્ચેના અંતરને જણાવતી આધ્યાત્મિક ચેતનાને વખોડે તેમને કુંભ મેળો એ જવાબ છે કે હજારો વર્ષો પહેલાંથી જેને આજના આ લિબરલો-સેક્યુલરો-ફિલ્મોમાં રહેલા અર્બન નક્સલો માત્ર ભગવાધારી વસ્ત્રોને કારણે વ્યભિચારી, સાધુ ઔર શૈતાન એવી માત્ર એક તરફી વ્યાખ્યામાં ચિત્રિત કરી દે છે, જે પોતડીધારી, ટીલાંધારી, પાઘડીધારી, શિખાધારી પંડિતો હતા, જે કદાચ રહેતા હોય એક જ ઓરડીમાં પણ જો પૂછવામાં આવે કે પંદર વર્ષ પહેલાં ચંદ્રગ્રહણ ક્યારે હતું તો ફટ દઈ એકાદ ચોપડો કાઢે, આંગળીના વેઢે કેટલીક ગણતરી માંડે અને ફટ દઈને કહી દે કે આ વાર અને મહિનામાં! નાસા અત્યારે જે ટૅક્નિક વાપરે છે તે તો ૧૯મી સદીમાં શોધાઈ, એવા આ સંતો ને પંડિતો પાસે જે વિદ્યા હતી તેને બુદ્ધુજીવીઓએ ધર્મમાં ખપાવી હાંસીને પાત્ર કરી દીધી. કેટલાક લોકો હજુ પણ એ વિદ્યા જાળવીને બેઠા છે તે રાહતની વાત છે. બાકી, આવી ઘણી વિદ્યા છે મુખ કો દેખ કે મન કી પુસ્તક વાંચવાની.

બાળક સવારે ઊઠતું ન હોય તો માતા કે દાદી પ્રભાતિયાં ગાતી હોય, આજે એવી ભાગદોડવાળી જિંદગી હોય કે માતાઓને સવારસવારમાં મરશિયાં ગાવાં પડે! (વૉટ ઇઝ પ્રભાતિયાં?) રાત્રે સૂતી વખતે દાદાદાદી નવીનવી વાર્તા કહે પણ આજે પઝેસિવ માતાને બાળકને પોતાનાં સાસુસસરા પાસે મૂકવું જ નથી ગમતું. તો કેટલીક જગ્યાએ આવું નાનાનાની માટે પણ થતું હોય. આ બાળક રાત્રે સૂવા જાય ત્યારે દાદા કે નાના મોંપાટ બોલાવે અને સવા-દોઢિયા વગેરે ઘડિયા યાદ કરાવે, ગુજરાતી-અંગ્રેજી ભાષાના સ્પેલિંગ યાદ કરાવે. નવાઈ નથી કે આ જ પેઢીનાં બાળકો મોટા થઈને નાસા કે ગૂગલમાં કે ફેસબુકમાં, ગણિતની સૌથી વધુ જ્યાં જરૂર પડે ત્યાં ટોચના પદે બેઠાં છે. ઓબામા રાષ્ટ્રપ્રમુખ હતા ત્યારે કહેવું પડેલું કે ભારતથી આવતા કે ભારતીય મૂળના વિદ્યાર્થીઓથી ચેતજો, બહુ દૂરની વાત નથી. પાંચ વર્ષ પહેલાંની વાત જ છે. ઓબામાએ કહેલું કે ભારતીય અને ચીનના વિદ્યાર્થીઓ અમેરિકનોને ગણિત અને ટૅક્નૉલૉજીમાં હંફાવે છે.

કહેવાનો અર્થ એ છે કે આ બધું મોબાઇલના જમાનામાં ભારતમાં જળવાવું જોઈએ. હવે મોબાઇલ, ગૂગલ, એલેક્સા, ગૂગલ આસિસ્ટન્ટ, કીબૉર્ડ પ્રિડિક્શન તમારા મગજનો દોરીસંચાર કરી રહ્યા છે. તમારી યાદશક્તિને ક્ષીણ કરી રહ્યા છે. પહેલાં તમે કેટલા ફૉન કે કાર નંબર યાદ રાખી શકતા? આજે બાળકોને જો તેમનો મોબાઇલ ખોવાય જાય, તેમના ઘરના લોકોના મોબાઇલ નંબર મોઢે બીજા પાસે ડાયલ કરાવી શકે છે? એવું નથી કે નવી પેઢીને વગોવવી છે. માત્ર કેટલીક માબાપની જનરેશન જેમના પર બાળકોને ઘડવાની જવાબદારી છે તેમને ચેતવવા છે કે તમારાં બાળકોને માત્ર મોબાઇલ, વિડિયો ગેમ, યૂટ્યૂબના ભરોસે ન છોડો. નાનપણમાં તમને તે શાંતિ અપાવશે અને મોટા થશે ત્યારે તમને જ તે સિરદર્દ થશે.

ફરી કુંભની વાત પર આવીએ. ભારતમાં રાષ્ટ્રવાદની વાત થાય એટલે કેટલાક યુવાન લિબરલોને મરચાં લાગે છે. ઉડી સ્ટ્રાઇક જેવી સેનાના પરાક્રમની ગાથા કહેતી ફિલ્મથી પણ. આ લોકો એવા જૂના લિબરલોના પ્રચારનો ભોગ બન્યા હોય છે કે ભારત તો એક રાષ્ટ્ર જ નહોતું. પરંતુ કુંભ બતાવે છે કે આખા ભારતમાંથી અને વિદેશથી લોકો આ મેળામાં શા માટે આવતા હતા? (જોકે આ લિબરલ બદમાશો, જેઓ હિન્દુ સંસ્કૃતિની માત્ર નકારાત્મક બાજુ જોવા જ ટેવાયેલા છે તેઓ કહેશે, ગાંજાચરસનો નશો કરવા.) કઈ રીતે કોઈ વૉટ્સએપ, કોઈ ટીવી ચૅનલ કે રેડિયો વગર લોકોને સંદેશો મળી જતો હશે કે કુંભ મેળો ક્યારથી ક્યાં સુધીમાં યોજાવાનો છે? કઈ રીતે ત્યાં રહેવાની, ખાવા-પીવાની, ટાઢ-તડકા ને વરસાદથી બચવાની વ્યવસ્થા થતી હશે? કેટલી સંખ્યા ઉમટી પડશે તેની ગણતરી કેમ માંડતા હશે? આટલા બધા લોકોની સાગમટે વ્યવસ્થા કરવી કેટલી અઘરી છે તે દરેક જણ જાણતું જ હોય કારણકે તેમને ત્યાં જનોઈ, લગ્ન વગેરે પ્રસંગો આવતા હોય છે. પરંતુ કુંભ મેળો કોઈ ઈશ્વરીય ચમત્કાર હોય તેમ હજારો વર્ષોથી વિના અવરોધ યોજાતો રહ્યો છે. (કોઈ લિબરલ વળી ટપકશે કે ઈસ્લામિક આક્રમણો અને શાસનમાં તેને બંધ કેમ ન કરવામાં આવ્યો તો જવાબ એ છે કે સામે હિન્દુઓની ટક્કરને નજર અંદાજ કરવા જેવી નથી, ભલે રાજસ્થાનની અશોક ગેહલોત સરકાર અભ્યાસમાં અકબરને ફરીથી મહાન બનાવવાની વાત કરવા લાગે.)

થોડાં સમયથી હવે કુંભના પૂર્વ કાર્યક્રમોના ભાગરૂપે વૈચારિક કુંભોનું આયોજન થવા લાગ્યું છે. આ વખતે ઉત્તર પ્રદેશ સરકાર દ્વારા કુલ પાંચ વૈચારિક કુંભોનું આયોજન કરાયું હતું- વૃંદાવનમાં માતાઓનો માતૃશક્તિ કુંભ, વારાણસીમાં સર્વ સમાવેશી ભારતીય ચિંતન, પ્રયાગમાં પર્યાવરણ, અયોધ્યામાં સમરસતા અને લખનઉમાં યુવા કુંભનું આયોજન કરાયું હતું. આ પ્રકારના કુંભ એટલે વૈચારિક ગોષ્ઠિઓ!

યુવા કુંભમાં દેશભરમાંથી રજિસ્ટ્રેશન દ્વારા અંદાજે અઢી હજાર જેટલા અલગ-અલગ ક્ષેત્રનાં યુવાન-યુવતીઓ ઉમટી પડેલા. જેઓ માત્ર રાજકીય ચશ્માથી જ જુએ છે અને ટેબલ પર બેસીને કમ્પ્યૂટર પર ગૂગલ કરીને લખવાની જેમને ટેવ પડી છે તેઓ ભલે જે કહે તે, પરંતુ આ યુવા કુંભે બતાવ્યું કે યુવાનો ખૂબ જ મેધાવી, પ્રતિભાશાળી અને ઊર્જાથી ભરપૂર છે. આ લેખક આ વાત એટલા માટે કહી શકે કારણકે એક પત્રકાર તરીકે ગુજરાતમાંથી આ લેખકે ત્યાં જઈને તેનો સ્વાનુભાવ મેળવેલો છે. પરંતુ યુવા કુંભની વાત કરીએ તે પહેલાં લખનઉ જતાં ટ્રેનમાં બીએસએફની દાંતીવાડા ચોકી પર ફરજ બજાવતા અધિકારી એ. કે. સિંહનો ભેટો થઈ ગયો તેમની ગુજરાતની જનતા વિશેની વાત કરવી જોઈએ.

તેઓ કહે છે, “ગુજરાતની જનતા સુરક્ષા અધિકારીઓને જેટલો પ્રેમ આપે છે તેટલો અમને પંજાબ કે જમ્મુ-કાશ્મીર વગેરે કોઈ જગ્યાએ પ્રેમ મળતો નથી. કોઈ ને કોઈ સંસ્થા આવે, કૂલર આપે કે બીજી કોઈ સુવિધા આપે, અમારું સન્માન કરે, અમારા પરિવારજનોને માન આપે તો અમારી છાતી કેવી ફૂલે!” એ. કે. સિંહ નરસિંહરાવ વડા પ્રધાન હતા ત્યારે તેમની સુરક્ષામાં પણ ફરજ બજાવી ચૂક્યા છે. તેઓ કહે છે કે “મારે તો નિવૃત્તિ પછી ગુજરાતમાં જ સ્થાયી થવું છે. અહીં કેટલી શાંતિ, સુરક્ષા અને ભાઈચારો છે!” એ. કે. સિંહ મૂળ લખનઉના છે. તેમનું કહેવું છે કે લખનઉમાં બે પ્રકારના લોકો વસે છે એક જે સંસ્કૃતિવાળા અને એક જે દાદાગીરીવાળા. ટ્રેન ગુજરાત છોડે પછી તમારું આરક્ષણ હોય તો પણ તમારી બેઠક પર તમને ઉઠાડીને કબજો કરી લે અને કહે, “ટ્રેન તુમ્હારે બાપ કી થોડે હી હૈ?”

અત્યારે આવા કેટલાક યુવાનો જોવા મળે છે, તેનું કારણ એ છે કે સિરિયલોમાં, ફિલ્મોમાં, સ્ટેન્ડ અપ કૉમેડીમાં એવું બતાવાય છે જેના લીધે માતાપિતા પ્રત્યે સન્માન ન રાખવા તરફ યુવાનો પ્રેરાય. ગાળાગાળીમાં અશ્લીલતા ઉમેરો અને હિંસાનો ભરપૂર વઘાર કરો એટલે જે કથા મળે તે કરતાં તો ૮૦ના દાયકાની ફિલ્મોમાં, હવે સ્વ. કાદરખાન, શક્તિ કપૂર, અસરાની અને અરુણા ઈરાની દ્વારા કરાતી કૉમેડી કેટલીય સારી લાગે (ત્યારે આ કલાકારોની કેવી ટીકા થતી તે તે સમયના અખબારો જેમણે વાંચ્યા હોય તેમને ખબર હશે). પરંતુ યુવા કુંભમાં સહભાગી યુવાનોને જુઓ તો આ છાપ દૂર થઈ જાય.

મધ્ય પ્રદેશના ઈન્દોરના કુનાલ ભંવર માત્ર ઓગણીસ-વીસ વર્ષની આસપાસના જ છે. પરંતુ તેઓ એક વાર વીર રસથી ધગધગતી કવિતા ગાવા કે કહેવા બેસે તો તમારા રૂંવાડા ઊભા થઈ જાય. તેઓ કાર્યક્રમોમાં એન્કરિંગ કરે છે. આ જ ઉંમર આસપાસની શિખા શર્મા પણ ઈન્દોરની જ છે, અને જીવંત માણસના ચહેરાની આબેહૂબ રંગોળી બનાવી જાણે છે અને તોય પ્રસિદ્ધિની એટલી ભૂખી ન જણાય. અહીં તો આનંદીબહેન પટેલ માટે એવું વાતાવરણ ‘બનાવી દેવાયેલું’  જેથી કેટલાક યુવાનો તેમને નફરત કરતા થઈ ગયેલા, પણ શિખા શર્માએ મધ્ય પ્રદેશનાં રાજ્યપાલ તરીકે તેમની રંગોળી અદ્ભુત બનાવી છે. આ જ રીતે ગત ચૂંટણીમાં પોતાના નાનીની રંગોળી બનાવીને મતદાનની અપીલ કરેલી. તેની રંગોળીમાં મહિલાઓ અને ખેડૂતોનું દર્દ પણ ઝળકે છે.

દીક્ષા ચૌહાણ આ જ શહેરની એવી પ્રતિભાવાન કન્યા છે જે તમારી સાથે અસ્ખલિત રીતે સંસ્કૃત, શુદ્ધ (શુદ્ધ એટલે, જેને અંગ્રેજીમાં સંસ્કૃતાઇઝ્ડ હિન્દીનો થપ્પો લિબરલોએ મારી દીધો તે, ખરેખર તો આજે સમાચારના બદલે ‘ખબરિયા’ ગણાવતી ચેનલોમાં હુજૂમ, ઝહન, ફેહરિશ્ત વગેરે ઉર્દૂનો છૂટથી મારો થાય છે તે જોતાં ઉર્દૂઆઈઝ્ડ હિન્દી કહેવું જોઈએ) હિન્દી, અને જી હા, ઉર્દૂમાં કલાકો સુધી બોલી શકે છે. અને પોતે નાની ઉંમરથી કવિતાઓ, શાયરીઓ લખે પણ છે.

જો આ ટ્રેલર હતું તો યુવા કુંભમાં નવ વર્ષથી બધિર બની ગયેલા રાજસ્થાનના અલવર પાસેના એક ગામડાના મણિરામ શર્મા અને પંતનગરનાં શ્વેતા ગુપ્ત (ખરેખર તો મિશ્રા નથી પણ મિશ્ર છે, ગુપ્તા નથી પણ ગુપ્ત છે, પરંતુ રામનું રામા, યોગનું યોગા જેવું અટકનું પણ થયું છે.) જેવી વીસ પ્રતિભાઓ કેવી હશે જેમનું ત્યાં સન્માન કરાયું! મણિરામ શર્માની વાત આપણી કેટલીક નેગેટિવ મિડિયા ઇન્ડસ્ટ્રી કદાચ નહીં કહે, પરંતુ મણિરામજીના પિતા ખેતમજૂર. મણિરામ પોતાના દૃઢ મનોબળ પર આગળ વધ્યા, યુવા ઉંમરે કાનનું ઑપરેશન કરાવી શ્રવણશક્તિ મેળવી, પંદર વર્ષથી સતત આઈએએસની પરીક્ષા આપી અને છેવટે આઈએએસ અધિકારી થઈને રહ્યા. શ્વેતા ગુપ્તે માત્ર ઓગણીસ વર્ષની ઉંમરમાં યુવાનો માટે ત્રણ પુસ્તકો લખ્યાં! વિવેકાનંદ સ્વાધ્યાય મંડળ સાથે મળીને યુવાનોમાં જાગૃતિ ફેલાવવાનું કામ કરે છે…

આવી યુવા પ્રતિભાઓમાં ઓર વધારો થતો રહેવો જોઈએ! ભારત તેરે ટુકડે હોંગે કહીને લોકોના ટૅક્સ પર પીએચ.ડી. કરીને કાશ્મીરની સેનાને બળાત્કારી કહેનારાઓ, પથ્થરબાજોનો બચાવ કરનારાઓ બુઢા યુવાનો અને  મિડિયામાં રહીને તેમને કવર ફાયરિંગ આપતા લોકોને પૉઝિવિટલી જવાબ તો આપવો પડશે ને.

national, sanjog news, vichar valonun

યુવાનો, વેપારીઓ, પત્રકારો અને હડતાળિયા નેતાઓને સરદાર કેવી રીતે સંભાળતા?

(વિચાર વલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ,  દિ.૨૮/૧૦/૧૮)

“દુનિયાભર કે લોગોં મેં જિતના ઇલમ હૈ ઉસસે જ્યાદા હમારે લોગ મેં વિદ્યમાન હૈ. લેકિન હમ સંગઠિત ચલ નહીં સકતે હૈં. વ્યક્તિગત અલગ-અલગ અપની રાય રખતેં હૈં. વો નહીં કરના ચાહિએ. હમેં સમાજ કો સંગઠિત કરના ચાહિએ. તો વો ચીજ કરને કે લિયે પહેલે તો હમારે ..આજ કોઈ ભી ઝઘડા કા કામ હો, ફિસાદ કા કામ હો, ટંટા કા કામ હો, છોડ દેના ચાહિએ. પાંચ સાલ કામ કર લો. ઔર હમ લોગ તો અબ બુઢ્ઢે હુએ. હમારા કામ તો સિર્ફ ગુલામી મેં સે છુડાના થા. વો તો પૂરા હો ગયા. લેકિન ઉઠાને કે લિયે નૌજવાન તૈયાર ન હો તો ફિર બહોત મુશ્કિલ હો જાયેગી. તો, યે નહીં હૈ કિ હમારે નૌજવાનોં મેં દિમાગ નહીં હૈ. દિમાગ તો બહોત હૈ. તેજ હૈ. જ્યાદા તેજ હો ગયા હૈ. ઈસસે મુસીબત હોતી હૈ. જિતના હોના ચાહિએ તેજ, ઉસસે જ્યાદા હો જાતા હૈ.

તો, હર ચીજ મેં હમ એક પ્રકાર કી સબ કી ગલતી નિકાલને કા હમારા દિમાગ આગે ચલતા હૈ. તો એક ક્રિટિકલ દૃષ્ટિ હમને બનાયી હૈ કિ હર ચીજ કી ચેષ્ટા કરની, ટીકા કરની, ટીપ્પણ કરના ઉસ કે ઉપર…લેકિન હમેં પ્રેક્ટિકલ ચીજ, કોઈ વ્યવહારુ ચીજ કરની હો તો ફિર કિતાબ દેખતેં હૈં, કિતાબ મેં કયા લિખા હૈ…ઉસસે કામ નહીં હોગા…વો તો હાથ પૈર ચલાને કી બાત હૈ.

તો જો વેપારી લોગ, જો ધનિક લોગ હૈ, ઉનકે સાથ, હમેં યે જો ઇનકે પાસ ઇલમ હૈ, વો ઇલમ હમેં લેના પડેગા, ઔર ઉનકા સાથ લેના પડેગા કિ તુમ આઓ ભાઈ, મુલક તુમ્હારા હૈ. ઔર મુલક મેં આજ તો બહોત મૈદાન પડા હૈ…ઉસ મેં જિતના કામ આપ કરો, પરદેશિયોં કે સમય મેં જિતના કરતે થે ઉસસે જ્યાદા કરને કા મૌકા આપ કો મિલેગા. વો હમસે ડરતે હૈ. હમારા ઉસ પે ભરોસા નહીં હૈ. હમ ઉનકા ભરોસા નહીં કરતે. ઇસસે કામ નહીં ચલેગા. ઉનકા… એકદૂસરે કા વિશ્વાસ પૈદા કરના ચાહિએ…તબ કામ ચલતા હૈ..

તો, મઝદૂરો કા ધનિકો કે સાથ ઝઘડા…ઔર લોગ હૈ વો આપસ મેં ઝઘડા કરે…પ્રાંત-પ્રાંત કા ઝઘડા હૈ…એમ… ઇસ તરહ સે આપસ મેં સબ ઝઘડા કરતા રહે…તો હમારા કામ યે હૈ કિ હમ હિન્દુસ્તાન કે કોઈ ભી પ્રાંત મેં પડે હૈ…હમ હિન્દુસ્તાની હૈ…ઔર હમારા પ્રથમ કર્તવ્ય  હિન્દુસ્તાન કી હિફાઝત..હિન્દુસ્તાન કી રક્ષા ઔર હિન્દુસ્તાન કી આઝાદી કો …ઉસ કી અચ્છી તરહ સે…શોભે દીપે…ઇસ તરહ સે બનાના…ઇસ તરહ સે બનાના કે સબ કો સાથ લે કે …ઐસે રાષ્ટ્ર કે પર્વ પર જો પહેલે હમ આઝાદ થે, જો ખુશાલી થી…ઉસી પ્રકાર કી ખુશાલી કો …ઉસ પ્રકાર મુલક કો ઉઠાના હૈ…મિલઝુલ કે કામ કરના હૈ..”

આ ભાષણ આજે જેમનો જન્મદિન છે તે સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલનું છે. રાષ્ટ્રીય એકતા દિવસના રૂપમાં આ દિવસ ઉજવાય છે. સ્વતંત્રતા પછીના બે મહિનામાં તેમણે ૧૨ ઑક્ટોબર ૧૯૪૭ના રોજ દશેરાના તહેવારના ઉપલક્ષ્યમાં ભાષણ આપેલું તેમાં પાંચ વાત મહત્ત્વની છે.

  • એક. વિશ્વ ભરના લોકોમાં જે પ્રતિભા-ટેલન્ટ (સરદારસાહેબે તેના માટે ઇલમ શબ્દ વાપર્યો છે) તેના કરતાં વધુ પ્રતિભા આપણા લોકોમાં છે. પરંતુ આપણે લોકો સંગઠિત નથી રહી શકતા. ભારતના લોકોની આ મોટી તકલીફ સદીઓથી રહી છે. વાદવિવાદ છોડી દેવો જોઈએ.
  • બે. યુવાનોમાં જરૂર કરતાં વધુ બુદ્ધિ છે. તેથી જ મુસીબત થાય છે. દરેક વાતને નેગેટિવ લેવામાં આવે છે. દરેક વાતની ટીકા કરવી, ટીપ્પણી કરવી અને વ્યવહારુ ચીજ હોય તો પુસ્તક જુએ છે. (આજનો યુવાન ગૂગલ કરે છે. ગૂગલમાં કંઈ ખોટું નથી પરંતુ) તેના માટે હાથપગ ચલાવવા જોઈએ. મહેનત કરવી જોઈએ. પરિશ્રમ કરવો જોઈએ.
  • ત્રણ. ધનિક લોકોના વિરોધી ન બનો. પહેલાં સામ્યવાદીઓ અને અત્યારે કૉંગ્રેસ અધ્યક્ષ રાહુલ ગાંધી ઉદ્યોગપતિઓની પાછળ પડી ગયા છે. સરદારસાહેબ કહે છે કે ધનિકો પાસે જે પ્રતિભા છે, તે જોઈ તેમને કહેવું જોઈએ કે આજે તમારી સમક્ષ ખુલ્લું મેદાન છે. પરદેશીઓના સમયમાં તમે જેટલું કામ કરતા હતા તેથી વધુ કરો.
  • ચાર. પરંતુ ધનિકો અને મજૂરો એકબીજાનો ભરોસો કરતા નથી. એ સિવાયના વર્ગોમાં (આજે જોઈએ, તો નારીવાદ-ફેમિનિઝમના નામે પુરુષો અને સ્ત્રીઓ વચ્ચે વર્ગવિગ્રહ પ્રકારનું વાતાવરણ ઊભું કરવા પ્રયાસો થઈ રહ્યા છે.) પણ ઝઘડા ચાલે છે. પ્રાંત-પ્રાંતના ઝઘડા થઈ રહ્યા છે. (ગુજરાતમાં ગુજરાતી વિરુદ્ધ પરપ્રાંતીય પ્રકારનું વાતાવરણ ઊભું કરવા પ્રયાસ કરાયો પરંતુ તેને સરકારે અને શાણા ગુજરાતીઓએ નિષ્ફળ બનાવ્યો.)
  • અને પાંચ. આપણે સૌથી પહેલા હિન્દુસ્તાની છીએ. આ હિન્દુસ્તાનની આપણે સુરક્ષા કરવાની છે. અને ગુલામી પહેલાં જેવું ‘સોને કી ચીડિયા’ હતું તેવું રાષ્ટ્ર ફરીથી બનાવવાનું છે.

સરદાર સ્પષ્ટ અને નિર્ભીક વક્તા હતા, પરંતુ સારા વક્તા હતા તેવો ઉલ્લેખ નથી આવતો. ઉપરોક્ત ભાષણ સાંભળતા આ જ છાપ ઊભી થશે. ઘણા તો ગુજરાતી શબ્દો છે. જો આજની તારીખમાં તેઓ હયાત હોત તો પત્રકારોથી માંડીને સામાન્ય જનતાનો એક વર્ગ તેમની હિન્દીની મજાક ઉડાવત. આપણા કેટલાક ગુજરાતી નેતાઓને બાવા હિન્દી બોલે છે ત્યારે તેમની મજાક ઉડાવાય છે તેમ જ. હિન્દી ફિલ્મોમાં ગુજરાતીઓની હિન્દીની મજાક ઉડાવાય છે તેમ જ. પરંતુ શું બીજાં રાજ્યોના નેતાઓ કે લોકો શું શુદ્ધ હિન્દી બોલે છે? અરે, લાલુપ્રસાદ યાદવ જેવા બિહારી પણ શુદ્ધ હિન્દી નથી બોલતા. પરંતુ ગુજરાતીઓની મજાક ઉડાવવી એ ફૅશન બની ગઈ છે.

સરદાર પટેલના વખતે પણ નેગેટિવ થિંકિંગ બહુ જ હતું. દરેક વાતને નેગેટિવ દૃષ્ટિકોણથી જ જોવાતી હશે. શાસકમાં એક ગુણ બહુ જરૂરી છે. તેમણે પૉઝિટિવિટી ફેલાવવી પડે. લોકોનું મનોબળ વધારવું પડે. મનમોહન સરકારમાં સારાં કામ નહોતાં થયાં તેવું નથી, આરટીઆઈ, આરટીઇ, ખાદ્ય સુરક્ષા ધારો વગેરે ઘણાં સારાં કામો થયાં પરંતુ એ સરકારમાં મનમોહનસિંહજીથી માંડીને કોઈ એવા નેતા નહોતા જે જનતાનું મનોબળ વધારી શકે. જનતા સમક્ષ પૉઝિટિવિટી લઈને જાય. નરેન્દ્ર મોદી એટલે જ પત્રકારોની ટીકા છતાં ‘મન કી બાત’ કરે છે અને તેમાં લોકોના પૉઝિટિવ કિસ્સા વહેંચે છે. ઇવન, અટલ સરકારમાં પણ આ કામ નહોતું થતું. તેથી જ બીજી વાર ન આવી.

સાઉદી અરેબિયાના જેદ્દાહમાં ભારતના રાજદૂત રહી ચૂકેલા પ્રૉ. અબ્દુલ માજિદ ખાને ‘લાઇફ એન્ડ સ્પીચીસ ઑફ સરદાર પટેલ’ નામનું પુસ્તક લખ્યું છે. તેમાં સરદારના અનેક કિસ્સાઓ છે. સરદાર નાનપણથી જ શિસ્તમાં માનતા હતા અને સાથે જ અન્યાય સામે વિદ્રોહ કરી બેસતા હતા. (પરંતુ આ વિદ્રોહની માત્રા રાષ્ટ્રની વાત આવે ત્યારે શૂન્ય થઈ જતી હતી જે પ્રથમ વડા પ્રધાન તરીકે ગાંધીજીએ સરદાર ચૂંટાઈને આવ્યા છતાં જવાહરલાલ નહેરુની પસંદગી કરી ત્યારે દેશે જોયું છે.)

સરદાર શાળામાં ભણતા હતા ત્યારની વાત છે. એક દિવસ નડિયાદની શાળામાં તેમના શિક્ષક શ્રી અગ્રવાલ વર્ગખંડમાં નહોતા આવ્યા. સરદારની છાપ કડક, સખ્ત વ્યક્તિની છે, તેથી આ કલ્પના પણ ન થઈ શકે તેવી વાત છે. શિક્ષક મોડા આવ્યા એટલે વિદ્યાર્થી વલ્લભ ઊભો થઈ ગીત ગાવા લાગ્યો! આખો વર્ગ તેમની સાથે ગીત ગાવા લાગ્યો. શિક્ષકે આવીને જોયું તો લાલઘૂમ થઈ ગયા. વલ્લભે ઊભા થઈ કહ્યું, “સાહેબ, તમે અહીં અમને ભણાવવા આવવાના બદલે ઑફિસમાં ગપ્પાં મારતા હતા. તમને અમને ખીજાવાનો કયો અધિકાર છે? વર્ગખંડમાં કોઈ ન હોય અને અમારી પાસે કોઈ કામ ન હોય ત્યારે અમે ગીત ગાઈએ તેમાં ખોટું શું?”

આ સાંભળી શિક્ષક વધુ ખીજાયા. તેમણે વલ્લભને વર્ગખંડમાંથી બહાર કાઢી મૂક્યો. પણ આ શું? તેમની સાથે આખો વર્ગ ખાલી થઈ ગયો. શિક્ષકે હેડમાસ્ટરને આ વાત કરી અને કહ્યું કે વલ્લભ માફી માગે. વલ્લભ કહે, “માફી શેની? ઉલટું શિક્ષકે માફી માગવી જોઈએ.”

બીજા એક કિસ્સામાં વલ્લભને ખબર પડી કે તેમના શિક્ષક પાઠ્યપુસ્તકોનું વેચાણ કાળાબજારમાં કરી રહ્યા છે ત્યારે તેમણે ચેતવણી આપેલી. પરંતુ તે બહેરા કાને પડી. તો તેમણે છ દિવસની હડતાળ પાડેલી અને શિક્ષકને દંડ અપાવેલો!

સરદારમાં ગાંધીજીને પણ સાચું કહેવાની શક્તિ હતી (અને તેથી જ કદાચ સ્વતંત્રતા પછી તેઓ સમગ્ર કૉંગ્રેસની સમિતિઓની પસંદ હતા, પરંતુ ગાંધીજીની નહીં.) એક વાર ગાંધીજીએ આમરણ ઉપવાસ આદર્યા. તેમણે સરદાર તરફ જોઈ કહ્યું, “હું તમને પણ ઉપવાસની અનુમતિ આપું છું.” સરદારે તરત જ રોકડું પરખાવ્યું, “હું શા માટે ઉપવાસ કરું? જો હું ઉપવાસ કરીશ તો લોકો મને મરવા દેશે. તેઓ તમારા મિત્રો છે અને તમારા ઉપવાસ તોડાવવા તેઓ ગમે તે કરી છૂટશે, મારા માટે નહીં.”

‘કલેક્ટેડ વર્ક્સ ઑફ સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ, વૉલ્યૂમ XI’ના મુખ્ય સંપાદક ડૉ. પી. એમ. ચોપરા મુજબ, સરદાર પટેલે બંધારણ ઘડવાની સમિતિના સભ્યોની પસંદગીમાં મહત્ત્વની ભૂમિકા નિભાવી હતી. મૂળભૂત અધિકારો, વડા પ્રધાનની ભૂમિકા, રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી પ્રક્રિયા અને કાશ્મીર સહિત અનેક મુદ્દે તેમણે કોઈ જાતના ડર વગર નહેરુનો વિરોધ કરેલો. સરદારે સંવિધાન સભા પર એટલું વર્ચસ્વ જમાવેલું કે જે બંધારણ બન્યું તે તેમની છાપ સાથેનું હતું. ડૉ. પી. એમ. ચોપરા તો તેને ‘પટેલનું બંધારણ’ કહે છે. તેમણે લઘુમતીને અલગ ઇલેક્ટૉરેટ (મતદાન) અને અનામત બેઠકની માગણી પણ તેમણે ફગાવી દીધેલી.

તેઓ તડ ને ફડ કરવામાં માનતા હતા. એટલે જ નહેરુથી માંડીને સરોજિની નાયડુ સુધીનાને તેઓ ખૂંચતા હતા. સરોજિની નાયડુએ સરદારની મજાક ઉડાવતા કહેલું, “The only culture he knows is agriculture.” (સરદાર માત્ર એક જ સંસ્કૃતિ વિશે જાણે છે અને તે છે ખેતીની સંસ્કૃતિ). ૧૯૪૬માં જ્યારે કૉંગ્રેસ વચગાળાની સરકારમાં જોડાઈ ત્યારે મુંબઈમાં બસ કપંની ‘બેસ્ટ’ના જી. સી. મહેતાના નેતૃત્વમાં સમાજવાદી નેતાઓએ હડતાળ પાડી. ચાર સપ્તાહ સુધી બસ અને ટ્રામ વ્યવહાર ઠપ. સરદાર પટેલ ત્યાં પહોંચી ગયા અને પ્રવચન કર્યું.

“આ બૅસ્ટની હડતાળ જુઓ. આ સમાજવાદીઓ એવું માને છે કે તેઓ આવી રીતે સત્તા પર કબજો જમાવી શકશે. પરંતુ હું તેમને બહુ દોષ નથી દેતો. હું તો તમને નાગરિકોને દોષ દઉં છું. તમે કેમ હડતાળ ચાલુ રહેવા દીધી? અને આ માણસ જુઓ જે હડતાળનું નેતૃત્વ કરી રહ્યો છે. આ નેતાઓ એમ માને છે કે તેઓ બધી બાબતો વિશે બધું જ જાણે છે. હું તમને એક વાત કહું? હું જ્યારે રાજકારણમાં પ્રવેશ્યો ત્યારે શ્રી જી. સી. મહેતાનો જન્મ પણ નહોતો થયો!”

અને હડતાળનો અંત આવી ગયો!

પત્રકારોને પણ તડ ને ફડ કહેવાની પણ તેમની ટેવ હતી. (એટલે જ કૉન્વેન્ટિયા, કાળા અંગ્રેજ મિડિયાને ‘દેશી’ સરદાર અને સરદાર જેવા લોકો હંમેશાં ઓછા પસંદ આવે છે.) મુંબઈમાં એક પત્રકાર પરિષદ હતી. એક પીઢ પત્રકારે સરદારને વિનંતી કરી, “સર, કોઈ પ્રશ્નોની રાહ જોવાના બદલે તમે આજના સળગતા પ્રશ્નો વિશે એક નિવેદન કરી દો તો તમારો આભાર.”

સરદારે નમ્ર સૂરમાં કહ્યું, “મને આનંદ છે કે મુંબઈનું પ્રેસ અહીં મોટી સંખ્યામાં હાજર છે. મને આશા છે કે મુંબઈના પ્રેસની સંખ્યા વધતી જશે.”

અને પછી તેમણે કહ્યું, “મને આશા છે કે આ જેન્ટલમેનને જે નિવેદન જોઈતું હતું તે મળી ગયું હશે.”

આ હતા સરદાર!

gujarat, society

ટ્રાફિક: કાયદાનું પાલન ન થાય તો પણ બળતરા, થાય તો ઓર બળતરા

ટ્રાફિક…ટ્રાફિક…ટ્રાફિક…

જ્યાં જુઓ ત્યાં આ જ ચર્ચા. પહેલાં તો બધા ખુશ થયા. પણ ધીમેધીમે દસમાંથી છ વ્યક્તિઓના પગ નીચે રેલો આવ્યો (કારણકે પેલા સો મેં સે અસ્સી બેઇમાન ફિર ભી મેરા ભારત મહાન જેવી સ્થિતિ છે. ફ્લેટ હોય કે દુકાન, લારી હોય કે પાથરણાવાળા, મંદિર હોય કે મસ્જિદ કે પછી ચર્ચ, મોકો મળે એટલે જગ્યા પર ગેરકાયદે દબાણ કરવાની તક ઘણા નથી છોડતા.) એટલે જાતજાતની ચર્ચા શરૂ થઈ. શરૂઆતમાં ટ્રાફિક બાબતે ખુશી વ્યક્ત કરી વિડિયો મૂકનાર એક બહેને એક ટીવી ચર્ચામાં કહ્યું, “માણેકબાગ એસબીઆઈ જવું હોય તો ક્યાં કાર પાર્ક કરવી?” બહેન, આ દેશના રસ્તાઓ માટે કાર યોગ્ય વાહન નથી જ. એમાંય ઇનોવા, સેદાન જેવી મોટી કાર માટે તો નથી જ. એ બધું પશ્ચિમમાં એટલે ચાલે કે ત્યાં જનસંખ્યા ઓછી છે. તેમને સિટીની અંદર કરતાં એક શહેરથી બીજા શહેર દૂર જવાનું હોય એટલે ત્યાં કાર સગવડભરી બની જાય છે.

જોકે પશ્ચિમમાં પણ ૧૯૬૦ના દાયકાથી કારની વપરાશ પર નિયંત્રણ મૂકાવાં લાગ્યાં છે. નૉર્વેમાં ૨૦૧૯ સુધીમાં તમામ ખાનગી વાહનો પર પ્રતિબંધ મૂકાવાનો છે. કૉલમ્બિયાના બૉગોટોમાં સિક્લૉવિયા નામનો કાર્યક્રમ યોજાય છે જેમાં દર અઠવાડિયે ૭૫ માઇલના રસ્તાઓ વાહનોની અવરજવર માટે બંધ થઈ જાય છે. બૉગોટામાં માત્ર બાઇક (એટલે પેલું હીરો હોન્ડા નહીં, ત્યાં સાઇકલ માટે બાઇક શબ્દ વપરાય છે) માટે ૨૦૦ માઇલ રસ્તાઓ છે! પેરિસમાં વાયુ પ્રદૂષણના લીધે સિટી સેન્ટરમાં કાર પર પ્રતિબંધ છે. ત્યાં ૨૦૨૫ સુધીમાં ડીઝલનાં વાહનો પર જ પ્રતિબંધ આવી જવાનો છે. (આપણે ત્યાં આવું થાય તો આ પ્રજાતિઓ હાય તોબા મચાવી દે. અમારે કયું વાહન ચલાવવું, અમારે શું ખાવુંપીવું એના પર પણ પ્રતિબંધ! આ ‘બાન’ સરકાર ન ચાલે.) લંડનમાં ૨૦૨૦ સુધીમાં ડીઝલ કાર પર પ્રતિબંધ મૂકાવાનો છે. બર્લિનમાં ડઝનેક જેટલા નવા બાઇક સુપરહાઇવે બનવાના છે જે ૧૩ ફીટ પહોળા હશે અને કાર તેમજ પદયાત્રીઓથી અલગ જ હશે!

મેડ્રિડના મેયર પોતાની ખુરશી ૨૦૧૯ સુધીમાં ખાલી કરે તે પહેલાં તેઓ શહેરના મુખ્ય વિસ્તાર ગ્રાન વિયામાં માત્ર બાઇક (સાઇકલ), બસ અને ટેક્સીને જ આવવાની છૂટ આપશે. પ્રદૂષણ કરતી કારોના માલિકોએ પાર્કિંગ માટે વધુ ચાર્જ ભરવો પડશે. ગ્રીસના એથેન્સ (જેના વખાણ કરતા કેટલાક બુદ્ધુજીવીઓ થાકતા નથી)માં ૨૦૨૫ સુધીમાં સિટી સેન્ટરમાં ડીઝલ કારો પર પ્રતિબંધ મૂકાશે. ઈટાલીના મિલનમાં સિટી સેન્ટરમાં પ્રદૂષણ કરતી કારો પર પ્રતિબંધ છે. આવું જ બ્રુસેલ્સ બાબતે પણ ૨૦૧૮ સુધીમાં થવાનું છે. જર્મની (જે ઑટો મેન્યુફેક્ચરિંગનું હબ ગણાય છે)ના હેમ્બર્ગમાં શહેરી વિસ્તારોમાં ૪૦ ટકા વિસ્તાર કાર ફ્રી ગ્રીન નેટવર્ક બનાવવાના છે. ડેન્માર્કમાં કૉપનહેગનમાં ૫૦૦ કિલોમીટરનું બાઇસિકલ નેટવર્ક બનાવવાના છે જે આજુબાજુના પરાને જોડતો હશે. મેક્સિકોમાં લાઇસન્સ પ્લેટ નંબરના આધારે રસ્તા પર જવા પ્રતિબંધ છે. જાપાનના ટૉક્યોએ તો ૨૦૦૦માં જ ડીઝલ વાહનો પર પ્રતિબંધ મૂકી દીધો છે! (બાય ધ વે, ભાવનગરની ઘોઘાગેઇટથી ખારગેઇટ સુધી ઊભી બજારમાં રાત્રે વાહન પર વર્ષોથી પ્રતિબંધ છે.)

પહેલી વાત તો એ છે કે ઑટો હબ બનવામાં ખોટું નથી પરંતુ બૅન્કો દ્વારા કાર લૉન શરૂ થઈ અને કાર કંપનીઓ દ્વારા જાતજાતની સ્કિમ એટલે લોકો કાર ખરીદવા લાગ્યા. એમાં મધ્યમ વર્ગ પણ આંટે ચડી ગયો. દેખાડા માટે કાર ખરીદવા લાગ્યા. એમાંય કેટલાક તો બેટરી ન ઉતરી જાય એટલે સવારે કાર કાઢે એક આંટો મારે અને ફરી મૂકી દે ત્યારે રિવર્સમાં લેતી વખતે ટૂંટૂં જેવો હૉર્નનો અવાજ લોકોની નીંદર બગાડે કે પૂજાપાઠમાં ખલેલ પહોંચાડે. જ્યારે ફ્લેટ બન્યા હોય ત્યારે બિલ્ડરે શું વિચાર કર્યો હશે કે લોકોનાં ઘરમાં વ્યક્તિ દીઠ એક સ્કૂટર અને એક કાર હશે? દા.ત. અમારા ફ્લેટ તો ૧૯૯૯ના બનેલા છે. તે વખતે આવો વિચાર થઈ શક્યો હોત? અને તેમાંય મોટી કાર….

કોઈ પણ સરકારે કાં તો અરવિંદ કેજરીવાલ સરકારની જેમ એકીબેકીનો નિયમ વહેલામોડા લાવવો પડશે અથવા ઓછામાં ઓછું, કાર પર તો પ્રતિબંધ મૂકવો જ પડશે. બહુ ચોખ્ખી વાત છે. જેટલી જગ્યામાં તમે હજાર ઉંદર કે પચાસ કૂતરા સમાવી શકો તેમાં દસ હાથી માંડ આવે. પરિણામે ટ્રાફિક જામ થાય જ. ‘ગુજરાત સમાચાર’માં હતો (૨૦૧૨ કે ૧૩ આસપાસ) ત્યારે ચીનમાં બે દિવસ સુધી કેટલાય કિમી ટ્રાફિક જામના સમાચાર આવ્યા ત્યારે આગાહી કરી હતી કે ભારતમાં પણ જો કારની સંખ્યા આ રીતે જ વધતી રહી તો આવું થશે જ. આજે થઈ રહ્યું છે. ભલે બે દિવસ સુધી નહીં તોય ટ્રાફિક જામ તો થઈ જ રહ્યો છે. વળી, મોટા ભાગની કારમાં એક માણસ જ મુસાફરી કરતો હોય તો ટ્રાફિક જામ ઉપરાંત ઈંધણ, પ્રદૂષણની રીતે પણ વિચારવું પડે. આજે અમદાવાદમાં એસજી હાઇવે પર ભારે વાહનોના જવા પર પ્રતિબંધ મૂકી દીધો તો પણ પકવાન ચાર રસ્તા પાસે કે થલતેજ પાસે સિગ્નલ આગળ કેટલો ટ્રાફિક જામ થાય છે! પહેલા ધડાકે સિગ્નલ લીલું થાય ત્યારે જવા મળતું નથી. એમાં સર્વિસ રોડ પરનાં વાહનો વચ્ચે ઘૂસે તે અલગ! ટ્રાફિકના નામે લોકો અંધાધૂંધી કરી રહ્યા છે.

એમાં મહાકાય કાર ઑવરટૅક કરવા જાય ત્યારે તે તેના કદના કારણે રોંગ સાઇડ તો હોય જ છે પરંતુ સાથેસાથે એટલો રસ્તો રોકી લે છે કે સામેથી વાહન આવતું હોય તો તે વાહનને ફૂટપાથ પર ચડાવવું પડે તેવી સ્થિતિ થઈ જાય છે! કેટલીક કારો ઑવરટૅક તો કરવા જાય પણ પછી સામેથીય એ જ રીતે વાહનો રસ્તાની મધ્યથી જમણી તરફ દબાણ કરી આવતા હોય ત્યારે એટલે ઓવરટેક કરવા જતી કાર અચાનક ડાબી બાજુ આવે, હવે તેની ડાબી બાજુ માનો કે બાઇક કે સ્કૂટરવાળા હોય અને તેની ડાબી બાજુથી કોઈ કાર ઑવરટેક કરવા પ્રયાસ કરતી હોય તો બાઇક કે સ્કૂટરવાળાનો તો સેન્ડવિચ જેવી હાલત થાય. કારોનું આવું જ પ્રમાણ વધતું રહ્યું તો વહેલા મોડા બાઇક કે સ્કૂટરવાળાએ આંદોલન કરી વાહન ચલાવવા પોતાના માટે અલગ રસ્તો માગવો પડશે!

સામે પક્ષે પ્રદૂષણ અને ટ્રાફિક જામની સમસ્યા નિવારવી હોય તો સરકારે પણ જાહેર પરિવહન માટે દરેક ખૂણે અંતરિયાળ વિસ્તારમાં રહેતા લોકોને સુવિધા મળે તેવી જોગવાઈ કરવી પડશે. બીઆરટીએસ માટે વચ્ચે સ્ટેશન બનાવી નાખ્યાં પણ પૂરપાટ દોડતાં વાહનો વચ્ચે રસ્તો ઓળંગીને સ્ટેશન પર જવું એ રોજ સર્કસના ખેલાડી જેવો જીવસટોસટનો ખેલ છે. અમદાવાદ સહિતનાં શહેરોમાં રિક્ષાવાળા પણ બેફામ પૈસા વસૂલે છે. મીટરને ગણકારતા નથી. કેટલીક રિક્ષામાં સર્વિસ મેઇનટેનન્સ ન કરાવતા હોવાથી કે જૂની રિક્ષાના લીધે હજુ પણ તેઓ ધૂમાડા ઓકતી હોય છે. તેમની સામે પણ પર્યાવરણલક્ષી દંડાત્મક પગલાં લેવાવાં જોઈએ. અને હા, મુંબઈ જેવું પણ ન ચાલે જ્યાં જાહેર પરિવહનની સુવિધા તો ખૂબ સારી છે પરંતુ વસતિ એટલી બધી વધી ગઈ છે કે ટ્રેનમાં લટકતા જવું પડે છે. એટલે મેટ્રો સિટી પર બોજો ઘટાડવા નાનાં શહેરો, ગામોનો વિકાસ એ પહેલી પ્રાથમિકતા આપવા જેવું કામ છે.

ટ્રાફિક ઝુંબેશની સાથે મ્યુનિસિપલ કૉર્પોરેશનવાળા પણ ભળ્યા. મંડ્યા દબાણો હટાવવાં. લૉ ગાર્ડન પાસે ખાણીપીણી બજાર ચાલતું હતું તેને બંધ કરાવ્યું. એમાં કેટલાક બોલકા લોકોને એવું પેટમાં દુઃખ્યું જાણે તેમની લારી ન ઉઠાવી લેવાઈ હોય? મિડિયાના એક વર્ગે પણ મરશિયાં ગાયાં. કેટલાકે ગરીબોના પેટ પર લાત મારવાનું ગાણું પણ ગાયું. પહેલી વાત તો એ કે લૉ ગાર્ડન પાસે જે ખાણીપીણી ચાલતી હતી તે કોઈ ગરીબ નહોતા. તેમના મેનૂમાં જે ચીજો હતી તેના ભાવ ઓછા નહોતા. બીજું કે એમ રસ્તા પર કોઈ ઊભું રહી જાય, પાંચ-દસ કે પચ્ચીસ વર્ષ ધંધો કરે એટલે એ જગ્યા તેની થઈ જાય? ન કોઈ દુકાન ભાડું કે દુકાન ખરીદવાની ભાંજગડ, નહીં કોઈ ટૅક્સ ભરવાની લપ્પનછપ્પન, માત્ર મ્યુનિ. કે પોલીસને હપ્તો આપી દેવાનો. તો હૉટલ કે દુકાનવાળાનો શું વાંક? માત્ર એ જ કે એ આવી રીતે પોતાની ગરીમા જાળવવા રસ્તા પર ઊભા નથી રહી શકતા? લૉ ગાર્ડન પાસેની કેટલાક ખાણીપીણીવાળાની તો ઠેરઠેર શાખાઓ (દા.ત. ઑનેસ્ટ, અશરફી કુલ્ફીવાલા) ખુલી ગઈ છે, છતાં તેની તરફેણવાળા ગરીબના પેટ પર પાટુંની દલીલ કરે ત્યારે હસવું જ આવે. હા, એ વાત ચોક્કસ કે અત્યાર સુધી આ બધું ચાલ્યું તે તંત્રના ભ્રષ્ટાચાર અને આંખ આડા કાનના લીધે ચાલ્યું. અને હા, દબાણ હટાવવા કે ટ્રાફિક માટે પોલીસ-મ્યુનિ.ની જીપો ફરી જ છે. એટલે રાતોરાત કાઢી મૂકાયા તેવું નથી જ.

આ જ મિડિયા પાછું રોજ ટ્રાફિક જામની કે દબાણની વાતો કરતું હોય અને તંત્રની ટીકા કરતું હોય પણ જ્યારે આવી કાર્યવાહી થાય ત્યારે રોદણાં રોવે એ ક્યાંનો ન્યાય! ખાણીપીણી બજાર હેરિટેજ નથી. અને હેરિટેજ હોય તો પણ જેમજેમ પરિસ્થિતિ, સંજોગો બદલાય તો ક્યારેક તેને ખસેડવા પણ નિર્ણય લેવો પડે. અમદાવાદમાં ખાણીપીણીવાળા આજે ઠેરઠેર છે. બસ, ટ્રેન ઔર ખાણીપીણી, ઇસ કે પીછે ભાગના નહીં. એક જાયે તો દૂસરી આતી હૈ. કોઈ પણ સ્થિતિ કાયમ નથી હોતી. સમય પ્રમાણે બદલાય જ છે. ગૂગલ સર્ચ એન્જિનમાં કેટલા ફેરફારો આવ્યા? પહેલાં તસવીરો આરામથી સૅવ થતી હતી. હવે બંધ કર્યું ને? પહેલાં કોઈ પણ ફિલ્મી ગીત કોઈ પણ પ્રૉગ્રામમાં આરામથી વગાડી શકાતું. હવે વગાડી શકાય છે? કૉપીરાઇટના પ્રશ્ન આવે છે ને? યૂટ્યૂબવાળા વિડિયો હટાવી લે છે ને? વધુવાર કૉપીરાઇટ ભંગ કરો તો તમારું ખાતું પણ બંધ થઈ જાય ને? ત્યાં રોદણાં રોઈ શકો કે એ બાપા…મારી તેમાંથી આવક થતી હતી તે તમે બંધ કરી? હવે હું ક્યાં જઈશ? મુજ ગરીબના પેટ પર તમે લાત મારી….કાયદા અને નિયમનું પાલન જો ન થાય તો પણ બળતરા પરંતુ થાય તો ઓર બળતરા.

પણ હા, ટ્રાફિક પોલીસ અને તંત્રએ હજુ મોટા ભાગે હિન્દુ વિસ્તારોમાં જ કાર્યવાહી કરી છે. જુહાપુરા, દરિયાપુર, શાહપુર વગેરે વિસ્તારોમાં કાર્યવાહી કરવાની હિંમત હજુ સુધી નથી થઈ. ઢોર મામલે માલધારીઓ સામે પગલાં ખાસ ભરાતાં નથી. પોલીસની મદદ વગર મ્યુનિ.ની ટીમ કંઈ કરી શકતી નથી. આવા કોઈ પણ પંથના-જ્ઞાતિના માથાભારે લોકો સામે કડક પગલાં લેવાં જ જોઈએ. લારીગલ્લા જેવા નાના લોકો કે વેપારી જેવી અહિંસક અને અસંગઠિત પ્રજાને જ ભોગ ન બનાવાય.

શાકભાજીની લારીવાળાઓને માટે કોઈક રસ્તો વિચારવો જોઈએ કારણકે તેઓ વ્યાજ પર પૈસા લઈ ધંધો કરતા હોય છે. દરેક વિસ્તારમાં લોકોને નજીક પડે તે રીતે મ્યુનિ. હસ્તગત જગ્યામાં શાકબજાર ઊભું કરવું જોઈએ. લોકોને પણ અનુકૂળતા રહે અને શાકભાજીવાળાનો ધંધો પણ ચાલે. નાના વેપારી કે લારીગલ્લા/પાથરણાંવાળાને પણ કોઈ નિશ્ચિત જગ્યા બીજે ફાળવી શકાય (જેમ કે નહેરુનગર પાસે બેસતા લોકોને શેલ્બી હૉસ્પિટલ નજીક જગ્યા ફાળવાઈ છે જ)

પણ આ ઝુંબેશ કાયમી નહીં ચાલે તો તેનો કોઈ અર્થ નથી. ૨૦૦૯માં પણ આવી ઝુંબેશ ચાલી હતી પરંતુ આજે નવ વર્ષ પછી ફરી ઝુંબેશ ચલાવવાનો વારો આવ્યો એટલે લોકોને વધુ તકલીફ પડે છે. અને હા, આટલી કડક ઝુંબેશ ચલાવી છે તો સાથોસાથ હૉર્ન ફ્રી ઝૉન બનાવી લોકોને હૉર્ન વગર વાહન ચલાવવાની પણ ટેવ પાડો. કેટલાક તો એમ્બ્યુલન્સની જેમ કાર કે બાઇક ચલાવતા હોય છે. સતત હૉર્ન પણ વગાડે અને કોઈનો વિચાર કર્યા વગર પૂરપાટ ચલાવે.

આ દેશમાં મોટા ભાગે કાયદાનું પાલન થતું જ નહતું, લોકોએ એવું સમજી લીધું હતું કે કાયદોફાયદો તો સમજ્યા હવે. પરંતુ હવે કેન્દ્રથી લઈને રાજ્ય સુધી ઘણી જગ્યાએ કાયદાનું પાલન કરનારી સરકારો આવી છે તે સારી વાત છે. આ માટે વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીથી લઈ મુખ્ય પ્રધાન વિજય રૂપાણી તેમજ અમદાવાદ મ્યુનિસિપલ કમિશનર વિજય નહેરા (જેમણે કડક હાથે સફાઈ કર્મચારીઓની આડોડાઈ પણ બંધ કરાવી), પોલીસ કમિશનર એ. કે. સિંહ (જેમણે પોતાના ખભે લઈ લીધું કે જો હું પરિણામ ન આપી શકું તો આ નોકરીમાં રહેવા લાયક નથી.)ને અભિનંદન આપવા જ જોઈએ. જીએસટી હોય કે આવકવેરો, દરેકમાં કાર્યવાહી થઈ રહી છે. બૉગસ કંપનીઓ પકડાઈ રહી છે. ઇડીના દરોડા પડી રહ્યા છે. મોટા આર્થિક અપરાધીઓ સામે પણ તવાઈ આવી રહી છે. ભાગેડુ આર્થિક અપરાધીની સામે નવો ખરડો પસાર થયો છે. ગુજરાતમાં દબાણ હટાવ અને ટ્રાફિકના નિયમોનું પાલન કરો ઝુંબેશ ચાલી રહી છે. ભેળસેળવાળી ખાણીપીણીની લારીઓ પર પ્રતિબંધ મૂકાયો છે. એટલે કેટલાક લોકોને તકલીફ પડવાની જ. ભલે પડતી.

gujarat, national, sanjog news, vichar valonun

કૉર્ટોની ફટકાર પછી જ સરકારી તંત્રની આંખ કેમ ઊઘડે છે?

(વિચાર વલોણું, સંજોગ ન્યૂઝ, તા.૨૯/૭/૧૮)

શું આ દેશ ઉચ્ચ ન્યાયાલયો અને સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયોને સોંપી દેવો જોઈએ? આ આત્યંતિક સવાલ આજકાલ લોકોમાં પૂછાઈ રહ્યો છે તેનું કારણ છે તાજેતરમાં અમદાવાદમાં જોવા મળેલું ચમત્કારિક પરિણામ. હાઇ કૉર્ટે ટ્રાફિકની બાબતે પોલીસને કડક ફટકાર લગાવી. ત્યાર પછી એ. કે. સિંહના નેતૃત્વમાં પોલીસે જે ઝુંબેશ ચલાવી છે તેની જેટલી પ્રશંસા કરીએ તેટલી ઓછી છે. પહેલી વાર લોકો પોતાના વિડિયો બનાવી પોલીસને ધન્યવાદ કહી રહ્યા છે. રેડિયો અને ટીવી પર લોકો કહી રહ્યા છે કે આ ઝુંબેશના કારણે રૉડ ખુલ્લા દેખાય છે અને તેમને પરિવહનમાં પહેલાં લાગતા સમય કરતાં હવે ઓછો સમય લાગે છે. સામે પક્ષે સરકાર અને પોલીસના પણ વખાણ કરવા પડે કારણકે ભૂતકાળમાં (શાહબાનો કેસ સહિતના કેસોમાં) સરકારો સર્વોચ્ચના ચુકાદાને પણ ઘોળીને પી ગઈ હોવાના દાખલા આપણી સામે છે જ.

બીજી તરફ પાર્કિંગની બાબતે પણ હાઇ કૉર્ટે મ્યુનિસિપાલ કૉર્પોરેશનનો ઊધડો લીધો (હિન્દી ચેનલોના દુષ્પ્રભાવમાં હવે આડે હાથ લીધા એવું લખાય ત્યારે દુઃખ થાય છે કારણકે ગુજરાતીમાં ઘણા શબ્દો છે જ, ખોટી નકલ કરવાની ક્યાં જરૂર છે?) અને મોલ-થિયેટરોમાં પાર્કિંગની ખોટી ફી વસૂલાતી હતી તે બંધ થઈ! હવે બીજાં શહેરોમાં પણ આ સારો ‘ચેપ’ પ્રસરે તો સારું. મહારાષ્ટ્રમાં તો થિયેટરોમાં પોતાનો નાસ્તો લઈ જવાની છૂટ પણ અપાઈ તે પણ મુંબઈ ઉચ્ચ ન્યાયાલયને જ આભારી છે. હજુ આ અંગે ગુજરાતની સરકાર જાગી નથી. કદાચ ગુજરાત હાઇ કૉર્ટ કે સુપ્રીમ કૉર્ટ ચુકાદો આપશે તે પછી આંખ ખુલે.

હકીકતે આપણે ત્યાં અમેરિકાના આયાતી ઉપભોક્તાવાદ અને મૂડીવાદના પ્રભાવમાં કોઈ પણ બાબતમાં ફી નખાય કે ટેક્સ નખાય ત્યારે કેટલાક લોકો આપણા મનમાં એવું સૂત્ર (તે પણ અમેરિકાથી આયાતી સૂત્ર જ છે) ઠસાવવાનો પ્રયત્ન કરે છે કે There ain’t no such thing as a free lunch. કોઈ ચીજ મફતમાં ન મળે. અહીં આપણે એમ નથી કહેતા કે (૧૯૯૧ પહેલાંની) કૉંગ્રેસની કે અત્યારે કેજરીવાલની વિચારધારા પ્રમાણે બધું મફતમાં આપીને સરકારી તિજોરી ખાલી કરી નાખો. પરંતુ સાથે અમેરિકા હોય કે બીજા દેશો, તેમાં નાગરિકોને જે સુવિધા રૉડથી માંડીને શિક્ષણ સુધીની મળે છે તે પણ જોવું જોઈએ. પશ્ચિમાંધ લોકો આવી વાત ક્યારેય નહીં કરે.

આપણા પર સદીઓ સુધી મોગલો અને અંગ્રેજો ભારતના કેટલાક હિસ્સા પર (આખા ભારત પર ક્યારેય તેમનો કબજો નહોતો) રાજ કરી ગયા અને અંગ્રેજી શિક્ષણ પદ્ધતિ મૂકતા ગયા. તેના કારણે અંગ્રેજી-ઉર્દૂ જેવી ભાષાથી માંડીને સંસ્કૃતિની બાબતે પણ આપણે ત્યાં કેટલાક લોકો હજુ માનસિક રીતે દાસવૃત્તિ જ ધરાવે છે. મિડિયામાં પણ અમેરિકા, બ્રિટન, કેનેડા, સાઉદી અરેબિયા, પાકિસ્તાન અને (હવે ચીન અનેક રીતે સાંસ્કૃતિક આક્રમણ કરી રહ્યું હોવાથી) ચીન જ છવાયેલા રહે છે. અને એટલે ફિનલેન્ડ જેવા દેશ વિશે ક્યારેય આપણે ત્યાં ચર્ચા જ નથી થતી.

ફિનલેન્ડમાં પ્રાથમિકથી માંડીને ઉચ્ચ શિક્ષણ નિ:શુલ્ક છે, અને માત્ર પોતાના દેશના નાગરિકો માટે જ નહીં, બીજા દેશના નાગરિકો માટે પણ! કારણકે ત્યાં શિક્ષણને મૂળભૂત અધિકાર ગણવામાં આવ્યો છે. આપણે ત્યાં તો કૉંગ્રેસ સરકાર દ્વારા લવાયેલા રાઇટ ટૂ ઍજ્યુકેશનના અમલમાં પણ શાળાઓ દાખડા કરે છે. સરકાર પગલાં ભરવામાં આનાકાની કરે છે. હાર્દિક પટેલ-અલ્પેશ ઠાકોર જેવા લબરમૂછિયા નેતાઓ ઘડીબેઘડી આંદોલન કરી સમેટી લે છે અને ચર્ચામાં આવી જાય છે. કૉંગ્રેસ મૌન તમાશો જોતી રહે છે.

યુરોપમાં ફિનલેન્ડ પહેલો દેશ છે જે બેરોજગારોને પ્રતિ માસ ૫૬૦ યુરો આપે છે! આપણા અંદાજે ૪૫ હજાર રૂપિયા થયા! આવો પગાર તો ઘણા કુશળ રોજગાર ધરાવનારાઓને પણ આપણે ત્યાં નથી મળતો! ફિનલેન્ડમાં બાળક જન્મે તો તેના ખર્ચની ચિંતા માતાપિતાએ કરવી નથી પડતી. સરકાર જ ખર્ચ ઉઠાવે છે. પહેલું બાળક જન્મે અને તે ૧૭ વર્ષનું (એટલે કે પુખ્ત વયનું ન) થાય ત્યાં સુધી ત્યાંની ‘કેલા’ નામની સંસ્થા પહેલા બાળક માટે મહિને ૯૪.૮૮ યુરો (એટલે અંદાજે ૭૬૩૦.૭૭ રૂપિયા) ચુકવે છે. બીજું બાળક જન્મે તો ૧૭ વર્ષ સુધી તેના માટે ૧૦૪.૮૪ યુરો (અંદાજે ૮૪૩૧.૮૦ રૂપિયા) મળે છે. ત્રીજા બાળક માટે ૧૩૩.૭૯ યુરો, ચોથા બાળક માટે ૧૫૩.૨૪ યુરો મળે છે. પાંચમા અને તે પછી જેટલાં બાળક થાય તે દરેક બાળક દીઠ ૧૭૨.૬૯ યુરો મળે છે. (અહીં વસતિ વધારતી રહેતી પ્રજાતિએ ત્યાં સ્થળાંતર થઈ ન જવું જોઈએ?) આનું કારણ એ છે કે બાળકનો જન્મદર ત્યાં ઓછો છે.

આ ભથ્થું વળી ટૅક્સ ફ્રી આવક છે (આપણે ત્યાં તો પગારમાંથી કરકસર કરી કરીને બચાવેલી મૂડીમાંથી કરેલી એફ.ડી. પાકે ત્યારે તેના પર પણ ટૅક્સ ઠોકી દેવાયો છે). માતાને જ બાળક માટે આ ભથ્થું મળે છે પરંતુ જો બાળક ૧૫ વર્ષનું થઈને અલગ રહેવા જાય તો પછી બે વર્ષ સુધી આ ભથ્થું બાળકને મળવા લાગે છે. માતાપિતાની કેટલી આવક છે અને સંપત્તિ કેટલી છે તે આ ભથ્થું આપતી વખતે જોવાતું નથી.

વળી, ફિનલેન્ડમાં બાળક માટે પિતાનું મહત્ત્વ પણ સમજાયું છે. આથી ત્યાં પિતા બનનાર પુરુષને નવ સપ્તાહની પૈતૃક રજા અપાય છે જેના માટે તેમને પગારના સિત્તેર ટકા રકમ મળે છે. પિતા તેમનાં બાળકો સાથે સમય પસાર કરે તે માટે ‘ઈટ્સ એ ડેડી ટાઇમ!’ નામની રીતસર ઝુંબેશ ચાલે છે.

ફિનલેન્ડમાં નોકરીના પણ ફાયદા છે. વર્ષે ૧૨ જાહેર રજા, નોકરીના પહેલા વર્ષે દર મહિને બે રજા, પહેલા વર્ષ પછી દર મહિને ૨.૫ રજા, કુલ ૩૦ દિવસની આખા વર્ષમાં રજા મળે. ચાર અઠવાડિયાનું ઉનાળુ વેકેશન અને એક સપ્તાહનું શિયાળુ વેકેશન મળે. દર વર્ષે ૪૦૦ યુરો (૩૨૧૫૭.૪૮ રૂપિયા)નું રમતગમત ભથ્થું મળે. કંપનીની કાર ગ્રેડ ૧૫માં આવતા કર્મચારીને મળે. કારમાં ઈંધણ પૂરાવવા ફ્યુઅલ કાર્ડ મળે. લંચ વાઉચર પણ મળે.

ફિનલેન્ડ સૌથી સ્થિર, સલામત અને શ્રેષ્ઠ સુશાસન ધરાવતો, ઓછામાં ઓછો ભ્રષ્ટ અને સામાજિક રીતે પ્રગતિશીલ દેશ ગણાય છે. એટલે એમાં કોઈ આશ્ચર્ય નથી કે ગયા માર્ચમાં સંયુક્ત રાષ્ટ્રોના રિપોર્ટમાં તેને સૌથી સુખી દેશ તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યો હતો. ફિનલેન્ડનો જીડીપી યુએસ કરતાં અને તેના પડોશી નૉર્ડિક દેશો (ડેન્માર્ક, સ્વીડન, આઈસલેન્ડ, નૉર્વે)ના જીડીપી કરતાં નીચો છે. અમેરિકાનું સ્થાન સુખી દેશોની યાદીમાં ઉત્તરોત્તર ગબડતું જાય છે તે બતાવે છે કે જીડીપીથી સુખ મળતું હોવાની ખાતરી નથી. અને (પહેલાં માનસિક રીતે બ્રિટિશ અને) હવે માનસિક રીતે અમેરિકી થઈ ગયેલા આપણે જીડીપીની આંધળી દોટમાં પડ્યા છીએ. એક ક્વાર્ટર માટે જીડીપી નીચો જાય એટલે અર્થશાસ્ત્રીઓ ચર્ચા કરવા લાગે છે, વિપક્ષો બૂમરાણ મચાવવા લાગે છે.

ફિનલેન્ડની વાત એટલા માટે માંડી કે કેટલાક બુદ્ધુજીવીઓ આપણને માનસિક રીતે અમેરિકન ગુલામ બનાવવા મચી પડેલા છે. અમેરિકામાં આમ ને અમેરિકામાં તેમ. અરે કુપમંડુકો! અમેરિકા સિવાયની દુનિયા પણ છે. જરા અમેરિકાના કુવામાંથી બહાર નીકળો!

એટલે નાગરિકોને જે પાયાની સુવિધા મળવી જોઈએ તેનો હજુ આપણા વિશ્વમાં સૌથી મોટા છઠ્ઠા નંબરના થઈ ગયેલા અર્થતંત્રમાં નથી મળતી. હાઇ કૉર્ટ અને સુપ્રીમ કૉર્ટના જજોનો એ બદલ ધન્યવાદ કરવો જોઈએ. પરંતુ પ્રશ્ન એ છે કે તો પછી સરકારની ભૂમિકા શું? સરકાર કેમ પહેલ નથી કરતી? પોલીસ કેમ પોતાની ફરજ બરાબર ન નિભાવે? આ જુલાઈ મહિના પહેલાં સરકારના મંત્રીઓ કે પોલીસ અધિકારીઓ ક્યાંક જતા હશે તો શું તેમને રૉડ પર ટ્રાફિકની સમસ્યા નહીં નડતી હોય? તેમને પાર્કિંગની તકલીફ નહીં પડતી હોય? શું થિયેટરમાં ફિલ્મ જોવા જતી વખતે સરકાર કે તંત્રને ત્યાંથી ફરજિયાત મોંઘો નાસ્તો ખરીદવો પડે તે નહીં નડતું હોય? પરંતુ મોટા ભાગના લોકો જ્યારે કોઈ પદ પર કે નોકરીમાં લાગે છે ત્યારે ‘હોતા હૈ, ચલતા હૈ, દુનિયા હૈ’ જેવા મંત્રમાં જ માને છે. બહુ ઓછા એ. કે. સિંહ કે અનુપમસિંહ ગેહલોત જેવા હોય છે જે પોતાના હોદ્દા થકી નહીં, પોતાના કામ થકી લોકચાહના મેળવી જાય છે.

હાઇ કૉર્ટમાં કે સુપ્રીમ કૉર્ટમાં કેટલાક મુદ્દે તો સરકાર કોઈ ચોક્કસ વલણ જ નથી લેતી. જેમ કે સજાતીય સંબંધોની બાબતમાં મોદી સરકારે સુપ્રીમ કૉર્ટ પર છોડી દીધું! આર.એસ.એસ.થી માંડીને રામદેવ બાબા સજાતીય સંબંધોના આ પ્રકૃતિ વિરોધી ‘ચેપ’ની વિરુદ્ધ છે પરંતુ સરકારે કોઈ વલણ ન લીધું. અગાઉ કૉંગ્રેસની યુપીએ સરકાર કાળાં નાણાં બાબતે ‘સિટ’ બનાવવા સુપ્રીમના આદેશ છતાં ઠાગાઠૈયા કરતી હતી. ઈન્દિરા ગાંધીની ગરબડ કરીને જીતાયેલી ચૂંટણી, ભ્રષ્ટાચારના કેસોમાં દોષિત સાંસદોને ચૂંટણી લડવા પર પ્રતિબંધ, ૩૫૬ કલમનો દુરુપયોગ કરીને કૉંગ્રેસ દ્વારા વિપક્ષોની સરકારને બરતરફ કરવી, અફઝલ ગુરુ જેવા ત્રાસવાદીઓને ફાંસી, સંજય દત્ત જેવા ત્રાસવાદમાં સહાયકને જેલ, રામમંદિર, વીઆઈપી કલ્ચર, નરેન્દ્ર મોદીને ૨૦૦૨નાં રમખાણોના કેસમાં રાહતથી માંડીને ટ્રિપલ તલાક જેવા અનેક મુદ્દા છે જે સુપ્રીમ કે હાઇ કૉર્ટના કારણે ઉકેલાયા છે કે ઉકેલાશે. પરંતુ ફરીને પ્રશ્ન એ જ થાય કે તો પછી સરકારે શું કરવાનું? માત્ર ટૅક્સ જ વસૂલવાનો? (આ આત્યંતિક વાત છે તે મને ખબર છે પરંતુ ટ્રાફિકથી માંડીને ઘણા પ્રશ્ને સરકાર હાઇ કૉર્ટ-સુપ્રીમની ફટકાર પછી જાગે છે તેથી આમ લખવાની ફરજ પડે છે.)