hindu, religion, sanjog news, vichar valonun

કુંભ, યુવા કુંભ અને લખનઉની એ યાત્રાનાં સંસ્મરણો

(વિચારવલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, દિ.૦૬/૦૧/૧૮)

કુંભ એટલે સમગ્ર ભારત અને વિદેશમાંથી એક જ જગ્યાએ આધ્યાત્મિક દિવ્ય ચેતનાનું એકત્ર થવું! હજારો વર્ષોથી કોઈ સરકાર કે સંસ્થા દ્વારા આયોજન થયા વગર આપમેળે દેશ-વિદેશથી લોકોનું દર બાર વર્ષે જ્યારે ગુરુ રાશિ બદલે ત્યારે કુંભ મેળો આયોજિત થવો એ કઈ રીતે થતો હશે? ત્યારે તો કોઈ કહેવાતું પશ્ચિમી વિજ્ઞાન વિકસિત થયું નહોતું? આવો કોઈને પ્રશ્ન થયો? કેમ કુંભ મેળાને ‘રામ ઔર શ્યામ’ કે ‘સીતા ઔર ગીતા’ હિન્દી ફિલ્મોમાં સામ્યવાદી અસર હેઠળ માત્ર નકારાત્મક રીતે બાળકો ખોવાઈ જાય તે રીતે બતાવાયો તે પ્રશ્ન થયો? (બંને ફિલ્મો મારી માનીતી છે, માત્ર મનોરંજન છે તેમ માનું છું પણ આમાં આ રીતે જે અંડરકરન્ટ મેસેજ બતાવાય તે અસર ન થાય?)

કુંભ મેળો રાશિઓ અને ગ્રહો સાથે જોડાયેલો છે. એટલે જે બુદ્ધુજીવીઓ ‘નાસા’ની પીપૂડી જ વગાડવગાડ કરે અને તુલસીદાસ જેવા સંતની પૃથ્વીથી સૂર્ય વચ્ચેના અંતરને જણાવતી આધ્યાત્મિક ચેતનાને વખોડે તેમને કુંભ મેળો એ જવાબ છે કે હજારો વર્ષો પહેલાંથી જેને આજના આ લિબરલો-સેક્યુલરો-ફિલ્મોમાં રહેલા અર્બન નક્સલો માત્ર ભગવાધારી વસ્ત્રોને કારણે વ્યભિચારી, સાધુ ઔર શૈતાન એવી માત્ર એક તરફી વ્યાખ્યામાં ચિત્રિત કરી દે છે, જે પોતડીધારી, ટીલાંધારી, પાઘડીધારી, શિખાધારી પંડિતો હતા, જે કદાચ રહેતા હોય એક જ ઓરડીમાં પણ જો પૂછવામાં આવે કે પંદર વર્ષ પહેલાં ચંદ્રગ્રહણ ક્યારે હતું તો ફટ દઈ એકાદ ચોપડો કાઢે, આંગળીના વેઢે કેટલીક ગણતરી માંડે અને ફટ દઈને કહી દે કે આ વાર અને મહિનામાં! નાસા અત્યારે જે ટૅક્નિક વાપરે છે તે તો ૧૯મી સદીમાં શોધાઈ, એવા આ સંતો ને પંડિતો પાસે જે વિદ્યા હતી તેને બુદ્ધુજીવીઓએ ધર્મમાં ખપાવી હાંસીને પાત્ર કરી દીધી. કેટલાક લોકો હજુ પણ એ વિદ્યા જાળવીને બેઠા છે તે રાહતની વાત છે. બાકી, આવી ઘણી વિદ્યા છે મુખ કો દેખ કે મન કી પુસ્તક વાંચવાની.

બાળક સવારે ઊઠતું ન હોય તો માતા કે દાદી પ્રભાતિયાં ગાતી હોય, આજે એવી ભાગદોડવાળી જિંદગી હોય કે માતાઓને સવારસવારમાં મરશિયાં ગાવાં પડે! (વૉટ ઇઝ પ્રભાતિયાં?) રાત્રે સૂતી વખતે દાદાદાદી નવીનવી વાર્તા કહે પણ આજે પઝેસિવ માતાને બાળકને પોતાનાં સાસુસસરા પાસે મૂકવું જ નથી ગમતું. તો કેટલીક જગ્યાએ આવું નાનાનાની માટે પણ થતું હોય. આ બાળક રાત્રે સૂવા જાય ત્યારે દાદા કે નાના મોંપાટ બોલાવે અને સવા-દોઢિયા વગેરે ઘડિયા યાદ કરાવે, ગુજરાતી-અંગ્રેજી ભાષાના સ્પેલિંગ યાદ કરાવે. નવાઈ નથી કે આ જ પેઢીનાં બાળકો મોટા થઈને નાસા કે ગૂગલમાં કે ફેસબુકમાં, ગણિતની સૌથી વધુ જ્યાં જરૂર પડે ત્યાં ટોચના પદે બેઠાં છે. ઓબામા રાષ્ટ્રપ્રમુખ હતા ત્યારે કહેવું પડેલું કે ભારતથી આવતા કે ભારતીય મૂળના વિદ્યાર્થીઓથી ચેતજો, બહુ દૂરની વાત નથી. પાંચ વર્ષ પહેલાંની વાત જ છે. ઓબામાએ કહેલું કે ભારતીય અને ચીનના વિદ્યાર્થીઓ અમેરિકનોને ગણિત અને ટૅક્નૉલૉજીમાં હંફાવે છે.

કહેવાનો અર્થ એ છે કે આ બધું મોબાઇલના જમાનામાં ભારતમાં જળવાવું જોઈએ. હવે મોબાઇલ, ગૂગલ, એલેક્સા, ગૂગલ આસિસ્ટન્ટ, કીબૉર્ડ પ્રિડિક્શન તમારા મગજનો દોરીસંચાર કરી રહ્યા છે. તમારી યાદશક્તિને ક્ષીણ કરી રહ્યા છે. પહેલાં તમે કેટલા ફૉન કે કાર નંબર યાદ રાખી શકતા? આજે બાળકોને જો તેમનો મોબાઇલ ખોવાય જાય, તેમના ઘરના લોકોના મોબાઇલ નંબર મોઢે બીજા પાસે ડાયલ કરાવી શકે છે? એવું નથી કે નવી પેઢીને વગોવવી છે. માત્ર કેટલીક માબાપની જનરેશન જેમના પર બાળકોને ઘડવાની જવાબદારી છે તેમને ચેતવવા છે કે તમારાં બાળકોને માત્ર મોબાઇલ, વિડિયો ગેમ, યૂટ્યૂબના ભરોસે ન છોડો. નાનપણમાં તમને તે શાંતિ અપાવશે અને મોટા થશે ત્યારે તમને જ તે સિરદર્દ થશે.

ફરી કુંભની વાત પર આવીએ. ભારતમાં રાષ્ટ્રવાદની વાત થાય એટલે કેટલાક યુવાન લિબરલોને મરચાં લાગે છે. ઉડી સ્ટ્રાઇક જેવી સેનાના પરાક્રમની ગાથા કહેતી ફિલ્મથી પણ. આ લોકો એવા જૂના લિબરલોના પ્રચારનો ભોગ બન્યા હોય છે કે ભારત તો એક રાષ્ટ્ર જ નહોતું. પરંતુ કુંભ બતાવે છે કે આખા ભારતમાંથી અને વિદેશથી લોકો આ મેળામાં શા માટે આવતા હતા? (જોકે આ લિબરલ બદમાશો, જેઓ હિન્દુ સંસ્કૃતિની માત્ર નકારાત્મક બાજુ જોવા જ ટેવાયેલા છે તેઓ કહેશે, ગાંજાચરસનો નશો કરવા.) કઈ રીતે કોઈ વૉટ્સએપ, કોઈ ટીવી ચૅનલ કે રેડિયો વગર લોકોને સંદેશો મળી જતો હશે કે કુંભ મેળો ક્યારથી ક્યાં સુધીમાં યોજાવાનો છે? કઈ રીતે ત્યાં રહેવાની, ખાવા-પીવાની, ટાઢ-તડકા ને વરસાદથી બચવાની વ્યવસ્થા થતી હશે? કેટલી સંખ્યા ઉમટી પડશે તેની ગણતરી કેમ માંડતા હશે? આટલા બધા લોકોની સાગમટે વ્યવસ્થા કરવી કેટલી અઘરી છે તે દરેક જણ જાણતું જ હોય કારણકે તેમને ત્યાં જનોઈ, લગ્ન વગેરે પ્રસંગો આવતા હોય છે. પરંતુ કુંભ મેળો કોઈ ઈશ્વરીય ચમત્કાર હોય તેમ હજારો વર્ષોથી વિના અવરોધ યોજાતો રહ્યો છે. (કોઈ લિબરલ વળી ટપકશે કે ઈસ્લામિક આક્રમણો અને શાસનમાં તેને બંધ કેમ ન કરવામાં આવ્યો તો જવાબ એ છે કે સામે હિન્દુઓની ટક્કરને નજર અંદાજ કરવા જેવી નથી, ભલે રાજસ્થાનની અશોક ગેહલોત સરકાર અભ્યાસમાં અકબરને ફરીથી મહાન બનાવવાની વાત કરવા લાગે.)

થોડાં સમયથી હવે કુંભના પૂર્વ કાર્યક્રમોના ભાગરૂપે વૈચારિક કુંભોનું આયોજન થવા લાગ્યું છે. આ વખતે ઉત્તર પ્રદેશ સરકાર દ્વારા કુલ પાંચ વૈચારિક કુંભોનું આયોજન કરાયું હતું- વૃંદાવનમાં માતાઓનો માતૃશક્તિ કુંભ, વારાણસીમાં સર્વ સમાવેશી ભારતીય ચિંતન, પ્રયાગમાં પર્યાવરણ, અયોધ્યામાં સમરસતા અને લખનઉમાં યુવા કુંભનું આયોજન કરાયું હતું. આ પ્રકારના કુંભ એટલે વૈચારિક ગોષ્ઠિઓ!

યુવા કુંભમાં દેશભરમાંથી રજિસ્ટ્રેશન દ્વારા અંદાજે અઢી હજાર જેટલા અલગ-અલગ ક્ષેત્રનાં યુવાન-યુવતીઓ ઉમટી પડેલા. જેઓ માત્ર રાજકીય ચશ્માથી જ જુએ છે અને ટેબલ પર બેસીને કમ્પ્યૂટર પર ગૂગલ કરીને લખવાની જેમને ટેવ પડી છે તેઓ ભલે જે કહે તે, પરંતુ આ યુવા કુંભે બતાવ્યું કે યુવાનો ખૂબ જ મેધાવી, પ્રતિભાશાળી અને ઊર્જાથી ભરપૂર છે. આ લેખક આ વાત એટલા માટે કહી શકે કારણકે એક પત્રકાર તરીકે ગુજરાતમાંથી આ લેખકે ત્યાં જઈને તેનો સ્વાનુભાવ મેળવેલો છે. પરંતુ યુવા કુંભની વાત કરીએ તે પહેલાં લખનઉ જતાં ટ્રેનમાં બીએસએફની દાંતીવાડા ચોકી પર ફરજ બજાવતા અધિકારી એ. કે. સિંહનો ભેટો થઈ ગયો તેમની ગુજરાતની જનતા વિશેની વાત કરવી જોઈએ.

તેઓ કહે છે, “ગુજરાતની જનતા સુરક્ષા અધિકારીઓને જેટલો પ્રેમ આપે છે તેટલો અમને પંજાબ કે જમ્મુ-કાશ્મીર વગેરે કોઈ જગ્યાએ પ્રેમ મળતો નથી. કોઈ ને કોઈ સંસ્થા આવે, કૂલર આપે કે બીજી કોઈ સુવિધા આપે, અમારું સન્માન કરે, અમારા પરિવારજનોને માન આપે તો અમારી છાતી કેવી ફૂલે!” એ. કે. સિંહ નરસિંહરાવ વડા પ્રધાન હતા ત્યારે તેમની સુરક્ષામાં પણ ફરજ બજાવી ચૂક્યા છે. તેઓ કહે છે કે “મારે તો નિવૃત્તિ પછી ગુજરાતમાં જ સ્થાયી થવું છે. અહીં કેટલી શાંતિ, સુરક્ષા અને ભાઈચારો છે!” એ. કે. સિંહ મૂળ લખનઉના છે. તેમનું કહેવું છે કે લખનઉમાં બે પ્રકારના લોકો વસે છે એક જે સંસ્કૃતિવાળા અને એક જે દાદાગીરીવાળા. ટ્રેન ગુજરાત છોડે પછી તમારું આરક્ષણ હોય તો પણ તમારી બેઠક પર તમને ઉઠાડીને કબજો કરી લે અને કહે, “ટ્રેન તુમ્હારે બાપ કી થોડે હી હૈ?”

અત્યારે આવા કેટલાક યુવાનો જોવા મળે છે, તેનું કારણ એ છે કે સિરિયલોમાં, ફિલ્મોમાં, સ્ટેન્ડ અપ કૉમેડીમાં એવું બતાવાય છે જેના લીધે માતાપિતા પ્રત્યે સન્માન ન રાખવા તરફ યુવાનો પ્રેરાય. ગાળાગાળીમાં અશ્લીલતા ઉમેરો અને હિંસાનો ભરપૂર વઘાર કરો એટલે જે કથા મળે તે કરતાં તો ૮૦ના દાયકાની ફિલ્મોમાં, હવે સ્વ. કાદરખાન, શક્તિ કપૂર, અસરાની અને અરુણા ઈરાની દ્વારા કરાતી કૉમેડી કેટલીય સારી લાગે (ત્યારે આ કલાકારોની કેવી ટીકા થતી તે તે સમયના અખબારો જેમણે વાંચ્યા હોય તેમને ખબર હશે). પરંતુ યુવા કુંભમાં સહભાગી યુવાનોને જુઓ તો આ છાપ દૂર થઈ જાય.

મધ્ય પ્રદેશના ઈન્દોરના કુનાલ ભંવર માત્ર ઓગણીસ-વીસ વર્ષની આસપાસના જ છે. પરંતુ તેઓ એક વાર વીર રસથી ધગધગતી કવિતા ગાવા કે કહેવા બેસે તો તમારા રૂંવાડા ઊભા થઈ જાય. તેઓ કાર્યક્રમોમાં એન્કરિંગ કરે છે. આ જ ઉંમર આસપાસની શિખા શર્મા પણ ઈન્દોરની જ છે, અને જીવંત માણસના ચહેરાની આબેહૂબ રંગોળી બનાવી જાણે છે અને તોય પ્રસિદ્ધિની એટલી ભૂખી ન જણાય. અહીં તો આનંદીબહેન પટેલ માટે એવું વાતાવરણ ‘બનાવી દેવાયેલું’  જેથી કેટલાક યુવાનો તેમને નફરત કરતા થઈ ગયેલા, પણ શિખા શર્માએ મધ્ય પ્રદેશનાં રાજ્યપાલ તરીકે તેમની રંગોળી અદ્ભુત બનાવી છે. આ જ રીતે ગત ચૂંટણીમાં પોતાના નાનીની રંગોળી બનાવીને મતદાનની અપીલ કરેલી. તેની રંગોળીમાં મહિલાઓ અને ખેડૂતોનું દર્દ પણ ઝળકે છે.

દીક્ષા ચૌહાણ આ જ શહેરની એવી પ્રતિભાવાન કન્યા છે જે તમારી સાથે અસ્ખલિત રીતે સંસ્કૃત, શુદ્ધ (શુદ્ધ એટલે, જેને અંગ્રેજીમાં સંસ્કૃતાઇઝ્ડ હિન્દીનો થપ્પો લિબરલોએ મારી દીધો તે, ખરેખર તો આજે સમાચારના બદલે ‘ખબરિયા’ ગણાવતી ચેનલોમાં હુજૂમ, ઝહન, ફેહરિશ્ત વગેરે ઉર્દૂનો છૂટથી મારો થાય છે તે જોતાં ઉર્દૂઆઈઝ્ડ હિન્દી કહેવું જોઈએ) હિન્દી, અને જી હા, ઉર્દૂમાં કલાકો સુધી બોલી શકે છે. અને પોતે નાની ઉંમરથી કવિતાઓ, શાયરીઓ લખે પણ છે.

જો આ ટ્રેલર હતું તો યુવા કુંભમાં નવ વર્ષથી બધિર બની ગયેલા રાજસ્થાનના અલવર પાસેના એક ગામડાના મણિરામ શર્મા અને પંતનગરનાં શ્વેતા ગુપ્ત (ખરેખર તો મિશ્રા નથી પણ મિશ્ર છે, ગુપ્તા નથી પણ ગુપ્ત છે, પરંતુ રામનું રામા, યોગનું યોગા જેવું અટકનું પણ થયું છે.) જેવી વીસ પ્રતિભાઓ કેવી હશે જેમનું ત્યાં સન્માન કરાયું! મણિરામ શર્માની વાત આપણી કેટલીક નેગેટિવ મિડિયા ઇન્ડસ્ટ્રી કદાચ નહીં કહે, પરંતુ મણિરામજીના પિતા ખેતમજૂર. મણિરામ પોતાના દૃઢ મનોબળ પર આગળ વધ્યા, યુવા ઉંમરે કાનનું ઑપરેશન કરાવી શ્રવણશક્તિ મેળવી, પંદર વર્ષથી સતત આઈએએસની પરીક્ષા આપી અને છેવટે આઈએએસ અધિકારી થઈને રહ્યા. શ્વેતા ગુપ્તે માત્ર ઓગણીસ વર્ષની ઉંમરમાં યુવાનો માટે ત્રણ પુસ્તકો લખ્યાં! વિવેકાનંદ સ્વાધ્યાય મંડળ સાથે મળીને યુવાનોમાં જાગૃતિ ફેલાવવાનું કામ કરે છે…

આવી યુવા પ્રતિભાઓમાં ઓર વધારો થતો રહેવો જોઈએ! ભારત તેરે ટુકડે હોંગે કહીને લોકોના ટૅક્સ પર પીએચ.ડી. કરીને કાશ્મીરની સેનાને બળાત્કારી કહેનારાઓ, પથ્થરબાજોનો બચાવ કરનારાઓ બુઢા યુવાનો અને  મિડિયામાં રહીને તેમને કવર ફાયરિંગ આપતા લોકોને પૉઝિવિટલી જવાબ તો આપવો પડશે ને.

Advertisements
hindu, media, religion, sanjog news, vichar valonun

આ દિવાળીએ ફૂટી રહ્યા છે કેટલાક પ્રશ્નોરૂપી ફટાકડા!

(વિચારવલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, દિ.૪/૧૧/૧૮)

બે દિવસ પછી દિવાળી છે. આ દિવાળીએ શું ફટાકડા ઓછા ફૂટશે? ફટાકડા ફૂટશે તો સરકારી સમયની અંદર જ ફૂટશે? કેરળમાં સબરીમાલા પર સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયના ચુકાદાની સામે આંદોલન કરી રહેલા ભાજપની સરકાર ગુજરાતમાં ફટાકડા પર સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયના ચુકાદાનો અમલ ચુસ્ત રીતે કરાવશે?

પ્રશ્નો અનેક છે. શું માત્ર નવરાત્રિ પર જ લાઉડસ્પીકરનો ઘોંઘાટ પ્રદૂષણ અને માનસિક ત્રાસ ફેલાવે છે? અનેક મસ્જિદો પર એક સાથે દિવસમાં પાંચ વાર બેસૂરા અવાજમાં પોકારાતી બાંગથી પ્રદૂષણ અને માનસિક ત્રાસ નથી ફેલાતો? શું માત્ર ફટાકડાથી જ પ્રદૂષણ થાય છે? શું માત્ર દિવાળીએ જ આ આદેશનો ચુસ્તીથી અમલ થશે? નાતાલ અને ૩૧મી ડિસેમ્બરે રાત્રે આટલી ચુસ્તીથી અમલ થશે? દિવાળીએ તો લોકો સંયમિત રીતે ફટાકડા ફોડતા હોય છે. પરંતુ નાતાલ અને ૩૧મીએ છાકટા થઈને પૂરા મદમસ્ત થઈને ફટાકડા ફોડશે ત્યારે? બે વર્ષ પહેલાં ૩૧મી ડિસેમ્બરે બેંગ્લુરુમાં રાત્રે છોકરીઓની અને મહિલાઓની ભયંકર છેડતી થઈ હતી…પોલીસની ભરપૂર હાજરી હોવા છતાં. તો પછી ફટાકડા તો શું ચીજ છે?

જો ફટાકડા ફોડવાનું કોઈ હિન્દુ શાસ્ત્રોમાં નથી લખ્યું તો, ૩૧મી ડિસેમ્બરે છાકટા થવાનું, ફાર્મ હાઉસમાં દેશી-વિદેશી કૉલ ગર્લ બોલાવવાનું કે સૉફિસ્ટિકેટેડ હૉટલમાં બૅલે ડાન્સર બોલાવવાનું, દારૂ-માંસની જ્યાફત ઉડાવવાનું બાઇબલમાં લખ્યું છે? બકરી ઈદ પર બકરીને તડપાવી તડપાવીને મારવી કે પછી એક ઝાટકે મારવી તેવું કુર્આનની કઈ આયાત કહે છે? (કુર્આનની આયાત ૨૨:૩૭ તો કહે છે કે “તેનું માંસ અલ્લાહ સુધી નહીં પહોંચે અને ન તો તેનું લોહી, પરંતુ જે તેમની પાસે પહોંચશે તે છે તારી ભક્તિ.”)

રામમંદિરના કેસની સુનાવણી કરવા માટે સમય નથી પરંતુ ફટાકડાના કેસ, સબરીમાલાના કેસમાં ઝડપથી સુનાવણી થઈને ચુકાદા આવી જાય છે. આવું કેમ? બળાત્કારના આરોપી આસારામને જામીન નથી મળતા પરંતુ કેરળના બિશપ ફ્રાન્કો મુલક્કલને જામીન મળી જાય છે. આવું કેમ? (બંને કેસમાં ટૅક્નિકલ કારણો હશે જ જેના કારણે જ કૉર્ટે જામીન નહીં આપ્યા અથવા આપ્યા હશે, પરંતુ સામાન્ય લોકોને આ પ્રશ્ન થઈ રહ્યો છે.) આ બિશપને જામીન મળી ગયા પછી તેનું કેરળમાં ભવ્ય સ્વાગત થાય છે. આસારામના સમાચારોથી પાનાં ને પાનાં ભરી દેનારા અખબારો બિશપના સમાચાર કાં તો છાપતા જ નથી અથવા અંદરના પાને ખૂણામાં બે કૉલમમાં છાપી દે છે. આસારામ કેસમાં અમૃત પ્રજાપતિની હત્યા વખતે જેટલો હોબાળો મચ્યો હતો તેટલો હોબાળો બિશપ વિરુદ્ધ જુબાની આપનાર ફાધર કુરિયાકૉઝ મૃત મળી આવે છે તે સમાચાર પર નથી મચતો. ટીવી પર સાધુ કે શૈતાન જેવા અપર બૅન્ડ સાથે સામાન્ય લોકોના અચેતન મગજમાં સતત હિન્દુ સંતો બળાત્કારી, લંપટ અને વ્યભિચારી હોય છે તેવું ઠસાવતી ચેનલોએ બિશપના સમાચાર વિશે કેટલો સમય ફાળવ્યો? જેની ‘દયાની દેવી’ની છબી ઉપસાવી દેવાઈ તેવાં મધર ટેરેસાના ટ્રસ્ટની ખ્રિસ્તી નનો બાળકો વેચતાં પકડાઈ તેના વિશે મિડિયાએ કેટલી જગ્યા અથવા પ્રાઇમ ટાઇમનો સ્લૉટ ફાળવ્યો?

જૈન નમ્ર મુનિ પર બળાત્કારનો ખોટો આક્ષેપ થાય કે કોઈ જૈન મુનિ સંસારમાં પાછા ફરે ત્યારે સમાચાર ચેનલો અને અખબારોમાં તે સમાચારને જેટલું સ્થાન મળે છે તેટલું સ્થાન કોઈ મૌલવી બળાત્કારનો દોષિત ઠરે ત્યારે પણ મળે છે? (આરોપ લાગે ત્યારે તો નથી જ મળતું.) કોઈ સ્વામીનારાયણના સાધુનું કથિત દુષ્કૃત્યમાં નામ આવે ત્યારે જે રીતે અખબારો અને ટીવી ચેનલો મંડી પડે છે તે ચર્ચોમાં પાદરીઓના સજાતીય સંબંધો કે નનોના શારીરિક શોષણ અંગેના સમાચાર બતાવે છે? રોમન કેથોલિક ખ્રિસ્તીઓના સર્વોચ્ચ વડા પૉપ ફ્રાન્સિસે ગત જાન્યુઆરી ૨૦૧૮માં નાના છોકરાઓના શારીરિક શોષણ કરી રહેલા પાદરીની સાથે ‘સાક્ષી’ રહેલા ચીલી દેશના બિશપનો બચાવ કરેલો તે સમાચાર તમારી પાસે પહોંચ્યા ખરા?

સુપ્રીમ કૉર્ટ પર પાછા ફરીએ. તાજેતરમાં સજાતીય સંબંધોની કલમ હટાવી દેવાઈ. વ્યભિચાર પરની કલમ ૪૯૭ હટાવી દેવાઈ. સજાતીય સંબંધ કે વ્યભિચાર ગુનો નથી તેવું કહેવાયું. બીજી તરફ, દિવાળીના દિવસે રાત્રે માત્ર આઠથી દસ વચ્ચે જ ફટાકડા ફોડવા તેવું કહ્યું. તે પછીના સમયમાં ફટાકડા ફોડાશે તો શું સજા થશે? સબરીમાલા મંદિરમાં માસિક ધર્મમાં હોય તે ઉંમરની સ્ત્રીઓના દર્શન પર પ્રતિબંધ સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયે દૂર કરાવ્યો. પરંતુ જે સ્ત્રીઓએ અરજી કરી છે તેને હિન્દુ ધર્મ સાથે લેવાદેવા છે ખરી? ઇન્ડિયન યંગ લૉયર્સના વડા નૌશાદ અહેમદ ખાન છે જેણે અરજી કરી છે. જોકે સિફતપૂર્વક અરજીકર્તાઓનાં નામો ચાર હિન્દુ સ્ત્રીઓનાં જ જણાય છે.

ટીવી પર સબરીમાલાની ડિબેટ ચાલતી હોય ત્યારે પેનલમાં બિનહિન્દુ સ્ત્રીઓને બેસાડી દેવાય છે. તેઓ હિન્દુ સ્ત્રીઓને માસિક ધર્મમાં હોય તો પણ મંદિરમાં જઈ શકે તેવી દલીલ કરતી હોય છે. પરંતુ એ અલગ વાત છે કે તેમના પોતાના પંથમાં સ્ત્રીઓને ઉપાસના સ્થાનમાં જવાની છૂટ નથી હોતી. ટીવી સમાચાર ચેનલો આવી બિનહિન્દુ સ્ત્રીઓને ઈરાદાપૂર્વક બોલાવે છે?

લવ જિહાદની માન્યતાને સમર્થન આપનારા અનેક કિસ્સા મળી રહે છે, પરંતુ આનાથી વિપરીત વલણ જેવા કિસ્સામાં, હિન્દુ યુવક સાથે લિવ ઇન રિલેશનશિપમાં રહેનારી મુસ્લિમ રેહાના ફાતિમા સબરીમાલામાં ધરાર જવા માગે છે. તે પોતાનાં ઉપાસના સ્થળોમાં સ્ત્રીઓને પ્રવેશ માટે ચળવળ નથી ચલાવતી, પરંતુ તેને હિન્દુ ધર્મસ્થાનમાં પરંપરાને અને શ્રદ્ધાને તોડવી છે. હિન્દુ સ્ત્રીઓમાં શ્રદ્ધાળુ અને અશ્રદ્ધાળુ એવા ભાગલા પડાવવા છે. રેહાના મંદિરમાં સેનિટરી પેડ લઈને જવા માગે છે. તેને અટકાવવામાં આવે છે. આ રીતે તે હિન્દુ મહિલાઓને, જેમને તેમના પરિવારમાં તાર્કિક રીતે શિક્ષણ નથી મળતું કે તેઓ અપવિત્ર નથી, પરંતુ સ્વચ્છતાના નિયમના કારણે સબરીમાલા જેવા કેટલાંક મંદિરમાં જ દર્શન માટે નથી જઈ શકતી, તેમને ઉશ્કેરે છે. રેહાના ફાતિમા સામે હોબાળો કરવાના બદલે માધ્યમો કેન્દ્રીય પ્રધાન સ્મૃતિ ઈરાનીની ટીપ્પણીને ટ્વિસ્ટ કરીને હોબાળો કરે છે. સ્મૃતિ ઈરાનીએ એવું કહ્યું હતું કે તમે કોઈ બહેનપણીના ઘરે જાવ ત્યારે સેનિટરી પેડ લઈને જાવ છો? પરંતુ માધ્યમો ઈરાદાપૂર્વક એવા સમાચાર ફેલાવે છે કે સ્મૃતિ ઈરાનીએ મહિલાઓને માસિક ધર્મમાં હોય ત્યારે ઘરમાં જ બેસી રહેવા સલાહ આપી.

આ રેહાના ફાતિમા એ જ છે જેણે ‘કિસ ઑફ લવ’ના નામે જાહેરમાં અભદ્રતા (તેને પ્રેમ બિલકુલ ન જ કહેવાય)ની ઝુંબેશ ચલાવેલી. આ રેહાના ફાતિમા એ જ છે જેણે એક પ્રૉફેસરે અંગ પ્રદર્શન ન થાય તેવાં કપડાં પહેરવા કૉલેજની વિદ્યાર્થિનીઓને (કૉલેજ એ મૉડેલિંગ કરવાનું રૅમ્પ નથી. કેટલાક લોકો દલીલ કરશે કે સ્ત્રીએ કેવાં કપડાં પહેરવાં તે બીજાં કેવી રીતે નક્કી કરી શકે? જોકે આવી હાઇફાઇ સૉસાયટીવાળા પાછા પેજ થ્રી પાર્ટી રાખશે ત્યારે ચોક્કસ પ્રકારના કપડાં પહેરીને જ આવવું તેવા ડ્રેસ કૉડ રાખશે.) સલાહ આપી તો રેહાનાએ તરબૂચ સાથે ટૉપલેસ ફોટા પડાવ્યા. રેહાના ફિલ્મમાં ન્યૂડ સીન પણ આપી ચૂકી છે. મજાની વાત એ છે કે સેક્યુલર મિડિયામાં રેહાનાને ભક્ત (ડિવોટી) અને એક્ટિવિસ્ટ તરીકેનાં વિશેષણોથી સંબોધાય છે.

મોદી સરકારમાં કેરળના એક ખ્રિસ્તી પ્રધાન કે. જે. આલ્ફૉન્ઝે સબરીમાલા અંગે કહ્યું છે, “જે ખ્રિસ્તી છોકરી ચર્ચમાં પણ નથી જતી, જે મુસ્લિમ છોકરી મસ્જિદમાં માનતી નથી, તેઓ સબરીમાલામાં જવા માગે છે.” અચાનક મુસ્લિમ અને ખ્રિસ્તી યુવતીને ભગવાન અયપ્પામાં કેમ શ્રદ્ધા જાગી ગઈ?

‘બિગ બૉસ’માં દર વર્ષે પૉર્ન સ્ટાર કે ગૅ જેવા લોકોને કેમ લવાય છે? તે પ્રશ્ન પણ જાગે છે. અનુપ જલોટા અને જસલીન મથારુના કથિત પ્રેમના કિસ્સા અને તેને તમામ ભજનગાયકો સાથે જોડી દેવામાં આવે છે. જે રમૂજો સર્જાય છે તેમાં એવો અર્થ નીકળે છે કે ભજનગાયકો કરતાં પૉપ સિંગરો સારા. એ જ અનુપ જલોટા ‘બિગ બૉસ’માંથી હકાલપટ્ટી પામ્યા પછી ઘટસ્ફોટ કરે છે, “જસલીને મને કહ્યું હતું કે બિગ બૉસ તરફથી ફરજિયાત કહેવાયું હતું કે તે એક વિચિત્ર જોડી તરીકે જ જઈ શકે છે. (મતલબ કે જસલીને કોઈ એવી જોડી બનાવવી પડે કે જેનાથી દેશભરમાં ચકચાર મચે. આ જોડી લેસ્બિયનની હોઈ શકતી હતી, યા તો તેના કોઈ ગે પુરુષ સાથીની હોઈ શકતી હતી કે પછી અનુપ જલોટા જેવા ઘરડા વ્યક્તિની હોઈ શકતી હતી.) તમે મારા મેન્ટર છો. તમે ચાલો ને. તો મેં તેની અને તેના પિતાની વાત માની લીધી.”

‘બિગ બૉસ’માં જે પ્રેમાલાપો થાય છે તે મોટા ભાગે પબ્લિસિટી સ્ટંટ જ હોય છે? અનુપમા ચોપરા-આર્યન વૈદ્ય, પાયલ રોહતગી-રાહુલ મહાજન, વીણા મલિક-અસ્મિત પટેલ, ગૌહર ખાન-કુશાલ ટંડન, તનીષા મુખર્જી-અરમાન કોહલી, સારા ખાન-અલી મર્ચન્ટ, ગૌતમ ગુલાટી-ડાયાન્ડ્રા સોઅર્સ જેવાં દરેક સીઝનમાં મુખ્ય રૂપે ચર્ચિત યુગલો સીઝન પૂરી થયાં પછી છૂટાં પડી ગયા છે તેથી આવો પ્રશ્ન થાય છે.

આ બધું ‘કલ્ચરલ માર્ક્સિઝમ’ અથવા કહો કે ‘કલ્ચરલ ટેરરિઝમ’ના વિકૃત સિદ્ધાંત પર ચાલીને હિન્દુ સમાજને જ લક્ષિત કરાતું હોવાની છાપ પ્રથમ દૃષ્ટિએ ઉપસે છે.

ગુજરાત સહિત દેશભરમાં અનેક મહત્ત્વનાં મંદિરોનો વહીવટ સરકારોના હાથમાં છે, પરંતુ અન્ય પંથોનાં દેવસ્થાનો વિશે આવું નથી. આવું કેમ? અને કેરળમાં તો સામ્યવાદી સરકારે મંદિરોનો વહીવટ કરતા દેવસ્વોમ બૉર્ડમાં બિનહિન્દુને બૉર્ડના અધ્યક્ષ (કમિશનર) તરીકે મૂકવાની હિલચાલ કરેલી પરંતુ ભાજપના રાજ્ય પ્રમુખ પી. એસ. શ્રીધરને કેરળ ઉચ્ચ ન્યાયાલયમાં અરજી કરતાં હાઇ કૉર્ટે કહ્યું કે માત્ર હિન્દુ જ બૉર્ડના અધ્યક્ષ બની શકે. ડાબેરી સરકારની આ બદમાશીને કેટલાં મિડિયાએ ઉજાગર કરી?

કેરળમાં હાઇ કૉર્ટે બીજો એક મહત્ત્વનો આદેશ આપ્યો. તેણે સબરીમાલા અંગે પોલીસને ચેતવણી આપી કે લોકોની (હિન્દુ શ્રદ્ધાળુઓ વાંચો)ની ભાવના સાથે ચેડા ન કરો. હિંસામાં સીધા સંડોવાયેલા હોય તેમની જ ધરપકડ કરો. ભીમા કોરેગાંવ કેસમાં સર્વોચ્ચના ન્યાયમૂર્તિ કહે કે સરકાર સામે અસંતોષ એ તો લોકશાહી માટે સૅફ્ટી વાલ્વ છે તો તેને અત્યંત મહત્ત્વ આપનારા મિડિયાએ કેરળ હાઇ કૉર્ટના ઉપરોક્ત બંને ચુકાદાને કેટલું મહત્ત્વ આપ્યું? પૂણેની કૉર્ટે માઓવાદીઓ સાથે સંબંધ ધરાવનારા ઉપરોક્ત એક્ટિવિસ્ટોની જામીન અરજી ફગાવી દીધી અને કહ્યું કે પોલીસે એકઠા કરેલા પુરાવા આ એક્ટિવિસ્ટોના માઓવાદીઓ સાથેના સંબંધો દર્શાવે છે, તે સમાચારને મિડિયાએ કેટલું પ્રાધાન્ય આપ્યું?

પંજાબમાં ગત જૂન મહિનામાં ૨૩ મૃત્યુ ડ્રગ્ઝના લીધે થયા. ગુજરાતમાં સ્વાઇન ફ્લુના લીધે થતાં મૃત્યુના સમાચાર યથાર્થ રીતે બતાવાય છે પરંતુ શું ડ્રગ્ઝના લીધે આટલાં મૃત્યુ થયાં તે સમાચાર નોંધ લેવાને પણ લાયક નહોતા? પંજાબમાં અમૃતસર પાસે ટ્રેન અકસ્માતમાં નવજોતસિંહ સિદ્ધુ અને તેમનાં પત્ની નવજોત કૌરનાં જૂઠાણાં વિડિયોમાં પકડાઈ ગયા. આયોજક નવજોત કૌરની ચમચાગીરી કરતાં કહે છે કે “પાંચસો ટ્રેન ચાલી જશે તો પણ પાંચ હજારથી વધુ લોકો તમારી રાહ જોતાં ટ્રેક પર ઊભા હશે.” અને સિદ્ધુ આ અકસ્માતને ભગવાનનો પ્રકોપ ગણાવે તેવા અકસ્માતમાં મૃત્યુ પામેલાઓના પરિવારજનોના ઘા પર નમક ભભરાવતા નિવેદનનું ત્રિપુરાના મુખ્યપ્રધાન વિપ્લવ દેવનાં નિવેદનોને મળતા મહત્ત્વ જેટલું મહત્ત્વ પણ નહીં?

હમણાં સરદાર સરોવર ડેમ પાસે સ્ટેચ્યૂ ઑફ યૂનિટીના ખર્ચની સામે પ્રશ્નો ઉઠાવાયા પરંતુ કોઈએ કર્ણાટકમાં બી. ઝેડ. ઝમીર અહેમદ ખાન નામના કૉંગ્રેસી પ્રધાને એક રૅસ્ટૉરન્ટમાં ટિપ તરીકે રૂ. ૨૫,૦૦૦ આપ્યા તે સમાચાર ‘કોના બાપની દિવાળી’ કે ‘કોના બાપની ઈદ’ના હેડિંગને લાયક ન ગણાય? આ કર્ણાટકમાં જ કૉંગ્રેસી પ્રધાન ડી. કે. શિવકુમારે (જેમના રિસૉર્ટમાં ગુજરાતના કૉંગ્રેસી ધારાસભ્યો રાજ્યસભાની ચૂંટણી વખતે ‘એન્જૉય’ કરવા ગયા હતા) પોતાના જ પક્ષની જૂની સરકારના લિંગાયતોને લઘુમતીનો દરજ્જો દેવાના નિર્ણયને ‘મોટી ભૂલ’ ગણાવ્યો અને માફી માગી જેના લીધે ત્યાં હોબાળો થઈ ગયો. આ સમાચાર તમારા સુધી પહોંચ્યા ખરા?

આ દિવાળીના તહેવારોમાં ઉપરોક્ત પ્રશ્નોરૂપી ફટાકડાઓ હિન્દુઓના મનમાં ધડાધડ ફૂટી રહ્યા છે. સરકાર, મિડિયા, કૉર્ટ- આ ત્રણેય-લોકશાહીના આધારસ્તંભો જો ફટાકડાઓને ઓલવી નહીં નાખે તો આ ફટાકડાઓ મોટો વિસ્ફોટ કરી શકે છે.

hindu, religion

ગાંધીજીનું ‘હરિજન’, ૧૯૩૩: “અસ્પૃશ્યતા આજની પેદાશ”

મહાત્મા ગાંધીજીના ‘હરિજન સામયિક’નો ૧૯૩૩નો અંક https://www.gandhiheritageportal.org/journals-by-gandhiji/harijan-bandhu પર જોવા મળ્યો. તેની તસવીર તેના સૌજન્યથી અત્રે મૂકું છું. તેમાં બંગાળી ભાષામાં છપાતાં ‘હરિજન’માંથી અનુવાદ કરીને નાનકડો લેખ છપાયો હતો જેના લેખક પ્રફુલ્લચંદ્ર રાય છે. તેઓ ‘સૈકા પહેલાં’ નામના લેખમાં શું લખે છે, વાંચો:

“બંગાળમાં અસ્પૃશ્યતા આજે જે ભીષણરૂપે દેખાય છે તે સો વર્ષ પૂર્વે નહોતી. આના માટે આપણી પાસે સ્પષ્ટ પ્રમાણ છે. ઈ.સ. ૧૮૩૫માં તે વખતના વાઇસરૉય વિલિયમ બૅન્ટિકે બંગાળમાં પાઠશાળાઓની તપાસ કરવાને માટે ઍડમ નામના એક મિશનરીને નિમ્યો હતો. તપાસના પરિણામે એને જણાયું હતું કે પાઠશાળાઓમાં દરેક નાતજાતનાં બાળકો એકસાથે ભણતાં હતાં. હરિજનોને વિષે જો તે કાળે ઘૃણા હોત તો કહેવાતા ઉચ્ચ વર્ણનાં બાળકોની સાથે હરિજનોનાં બાળકો જોડાજોડ બેસીને આટલી મોટી સંખ્યામાં ભણતાં ન હોત. ઍડમસાહેબે તે વખતની બધી જાતિઓના વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યાનું એક પત્રક તૈયાર કર્યું હતું. એવડું મોટું પત્રક અહીંયાં ઉતારવાનું કોઈ કારણ નથી. એ પત્રકમાંથી અહીં માત્ર કેટલીક જાતોના વિદ્યાર્થીઓ અને શિક્ષકોની સંખ્યા નીચે આપીએ છીએ:

 

જાત શિક્ષકની સંખ્યા વિદ્યાર્થીની સંખ્યા
બ્રાહ્મણ ૧૦૭ ૩,૪૨૯
કાયસ્થ ૩૨૯ ૧,૮૪૬
સદ્ગોપ ૫૦ ૧,૨૫૪
ક્વર્ત ૨૩૪
ચંડાળ ૬૧
બાગદી ૧૩૮
ધોબી ૨૪
જાલિયા ૯૪
માળી ૨૮
મોચી ૨૬
હાડી ૧૬
સૂડી ૧૮૮
ક્લૂ ૨૦૭

 

આમાંની ઘણી જાતો તો આજે અસ્પૃશ્ય કહેવાય છે, છતાં ઉપરના કોઠા પરથી જણાશે કે એ જાતિનાં બાળકો શીખતાં હતાં, એટલું જ નહીં, ઉચ્ચ વર્ણનાં બાળકોની સાથે જોડાજોડ બેસીને શીખતાં હતાં, એટલું જ નહીં, પણ ‘અસ્પૃશ્ય’ જાતિના શિક્ષકો પણ તે કાળે હતા. એટલે સમાજમાં આજે જે પ્રકારની અસ્પૃશ્યતા વ્યાપી રહી છે તે આજની પેદાશ છે એ વિષે જરાયે શંકા નથી. અસ્પૃશ્યતા એ એક પ્રકારની સનાતન વ્યવસ્થા છે એવા વહેમને લીધે અસ્પૃશ્યતાની જડ બહુ મજબૂત થયેલી છે, એટલે જો આપણે સમજીએ કે પ્રાચીન નથી પણ અર્વાચીન છે, તો એને દૂર કરવાનું સુગમ થઈ પડે. એટલા હેતુથી જ પેલા કોઠામાંથી આ આંકડા મેં ઉતાર્યા છે.”

(બંગાળી ‘હરિજન’માંથી)                                        પ્રફુલ્લચંદ્ર રાય

પરંતુ તે પછી આજે સતત આપણા મનમાં એ ઠસાવવામાં આવી રહ્યું છે કે બ્રાહ્મણવાદ અને મનુવાદના કારણે હિન્દુ ધર્મમાં તો હજારો વર્ષથી અસ્પૃશ્યતા છે અને વર્ણભેદ છે. પરંતુ સાચો ઇતિહાસ આપણને જણાવાતો નથી. કેટલીક દલિત તરફી મનાતી સંસ્થાઓ હકીકતે આવા ઇતિહાસથી તેમને દૂર રાખીને દલિતોનું, હિન્દુઓનું અને છેવટે ભારતનું અહિત કરી રહી છે. આવો, આ અસ્પૃશ્યતાને સનાતન પરંપરા ન માનતાં તેને એક થોડાં સૈકાઓથી ઉદ્ભવેલા દૂષણ માનીને તેને નાબૂદ કરવાનો સંકલ્પ લઈએ.

international, sanjog news, vichar valonun

ભાઈ ઈમરાન, ભારત હવે ‘હાર જા’ વાળું ભારત નથી!

(વિચાર વલોણું, સંજોગ ન્યૂઝ, તા.૦૫/૦૮/૧૮)

ઈમરાન ખાન ૧૧ ઑગસ્ટે પાકિસ્તાનના વડા પ્રધાન પદના શપથ લેવાના છે. ઈમરાને ચૂંટણીની આ ‘મેચ’ પણ ‘શારજાહ’માં રમાતી મેચોની જેમ જીતેલી છે એ સ્પષ્ટ છે. ભારતીય બુદ્ધુજીવીઓ હજુ પણ પાકિસ્તાનની ભાટાઈમાંથી ઊંચા નથી આવતા. પાકિસ્તાન ભારત કરતાં કેટલું મહાન છે તે બતાવવાનો એક પણ મોકો નથી છોડતા. મિડિયાનો એક હિસ્સો પણ તેમાં આવી ગયો. આ હિસ્સો એવો છે જે ટીવી પર ડિબેટમાં પાકિસ્તાનના પદ પરથી ઉતરી ગયેલા ‘કોડીના કર્મચારી’ જેવા પરવેઝ મુશર્રફને મુશર્રફ સાહેબ કહીને સંબોધશે, અમેરિકા-બ્રિટન જેવા શોષણખોર દેશના કોઈ વ્યક્તિ માટે પણ ‘સર’ ‘સર’ કહેતાં તેમની જીભ થાકશે નહીં, પરંતુ વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીને આખા નામથી બોલાવશે. તેમાં માનવાચક નહીં લગાડે. હવે તો ગુજરાતીમાં પણ આવું જ છે. નામ પાછળ ભાઈ લગાડવાનું નીકળી ગયું!

ઈમરાને સ્પષ્ટ રીતે ‘મેચ ફિક્સિંગ’ દ્વારા જ ચૂંટણી જીતી છે. કેટલાક સેક્યુલર-લિબરલ પત્રકારોએ પાકિસ્તાનની ચૂંટણી પછી ટ્વીટ કર્યું કે પાકિસ્તાનની જેમ આપણે પણ બેલેટથી મતદાન કરાવવાની પ્રણાલિ પાછી લાવીએ. જે લોકોએ ટીવી પર પાકિસ્તાનની મતગણતરીનાં દૃશ્યો જોયાં હશે તેમને ખબર હશે કે આ ચૂંટણી જાણે કોઈ શાળાના જીએસની ચૂંટણી જેવી હતી! પ્લાસ્ટિકની મતપેટી, તેમાં ઉપર, કપડાં સૂકવવાની દોરી બાંધી હોય. આની સામે જડબેસલાક સલામત અને દાયકાઓથી અમલી એવાં ઇવીએમ વિશે પોતે હારવા લાગતા વિપક્ષો (એમાં અડવાણીજી પણ આવી જાય) શંકા ઉઠાવી તેની વિશ્વસનીયતા ખોરવી નાખવા માગે છે. અમેરિકા સહિત બીજા દેશોમાં ઇવીએમથી મતદાન નથી થતું એટલે આપણે પણ ન કરવું તે ક્યાંનો ન્યાય? શું કોઈ બાબતમાં આપણે દુનિયામાં આગળ ન હોઈ શકીએ? અમેરિકાનું જ એક મેગેઝિન છે અને તે પણ લિબરલ દૃષ્ટિકોણવાળું. આ એટલે કહ્યું કે બુદ્ધુજીવી શંકા ન કરે. તેમાં એરિક વેઇનર નામના એક પત્રકારે એક લેખ લખ્યો હતો. એરિક વેઇનરની પણ ઓળખ આપી દઈએ જેથી તેની વિશ્વસનીયતા વિશે પણ શંકા ન થાય. એરિક વેઇનર ભારતપ્રેમી નથી. તે પણ ભારતને ધિક્કારે જ છે. એરિક વેઇનર ઘણાં બેસ્ટ સેલર પુસ્તકોનાં લેખક છે. તેમણે ૩૦ દેશોમાં પત્રકાર તરીકે કામ કર્યું છે. આ સ્લેટ મેગેઝિનમાં આ એરિકભાઈએ અમેરિકા ભારતની જેમ શા માટે ઈવીએમ નથી અપનાવતું તે વિશે લેખ લખ્યો છે, તે વાંચી જવો જોઈએ.

આપણા દેશના કેટલાક માનસિક દાસ લોકો હજુ પણ અંગ્રેજો-મોગલોની માનસિકતામાંથી બહાર નથી આવતા અને એટલે બિલ ક્લિન્ટન, બરાક ઓબામા, કેનેડાના જસ્ટિન ટ્રુડો કે ઈમરાન ખાન જેવા લોકોથી અંજાઈ જઈએ છીએ. ભારતમાં વિવિધ મિડિયા હાઉસ દ્વારા કૉન્ક્લેવ થાય છે તેમાં જે પત્રકાર સંચાલન કરતા હોય છે કે પછી દર્શક તરીકે જે બુદ્ધિજિવીઓ આવ્યા હોય છે તે સ્પષ્ટ પણે આવા વિદેશી મહાનુભાવોથી અંજાઈ ગયેલા જણાય છે. આપણા મનમાં એવી છબી બનાવી દેવાઈ છે કે સારું અંગ્રેજી કે સારું ઉર્દૂ બોલી શકે, સૂટ-બૂટ પહેરેલા હોય તે જ મહાન. કોઈ વ્યક્તિ દાઢીવાળી, વિખરાયેલા વાળ કે કરચલીવાળાં કપડાં પહેરેલી હોય, ગુજરાતી કે શુદ્ધ હિન્દી બોલતી હોય પરંતુ તેની પાસે ભાષા કે વિજ્ઞાન કે અન્ય કોઈ ક્ષેત્રનું અદ્ભુત જ્ઞાન હોય તો તેની કિંમત નહીં.

ઈમરાન ખાનથી પણ આ જ કારણોસર ભારતના કેટલાક બુદ્ધુજીવીઓ, જે પોતે પણ બુદ્ધુ જેવા છે, તે અંજાઈ ગયા છે. તેની ‘પ્લે બોય’ જેવી ઇમેજ ગર્વથી વર્ણવાય છે. એમાં ગર્વ હોય કે શરમ? જો ભારતીય નેતા આવો હોય તો આ જ લોકો તેને લફરેબાજ કહીને ઉતારી પાડશે. પરંતુ ઈમરાન ખાન તો પ્લે બૉય! તેમાંય તેણે ઝિન્નત અમાન, મૂનમૂન સેન જેવી સુંદરીઓનો ઉપભોગ કર્યો! આવા બુદ્ધુજીવીઓના લખાણ અને વક્તવ્યમાં ‘થ્રી ઇડિયટ્સ’ના પેલા હારેલા ચતુર રામલિંગમ જેવો બોધ જણાય છે, ‘તોહફા કુબૂલ કીજિયે’. જેમ પહેલાંના રાજામહારાજાના સમયમાં વધુ શક્તિશાળી ભીષ્મ હરણ કરીને કન્યાઓને પોતાના કુળના દીકરાઓને વરાવવા માટે લઈ આવતા, ચંદ્રગુપ્તને હેલન પરણાવાયેલી, આવું જ ઉપરોક્ત ઈમરાન ખાનના કિસ્સામાં આપણને જાણે અનુભૂતિ કરાવાય કે તમે હજુ પણ દાસ જ છો તે રીતે આપણી સમક્ષ પ્રસ્તુત થાય છે.

‘પોતે ભારતને ધિક્કારીને મોટો થયો છે’ તેમ કહેનાર ઈમરાન યેનકેન પ્રકારેણ સત્તારૂઢ થશે ત્યારે સ્વાભાવિક જ આપણને ૧૯૮૦નો ઉત્તરાર્ધ અને ૧૯૯૦નો પૂર્વાર્ધ યાદ આવી જાય. શારજાહ એટલે ‘ભારત માટે હાર જા’ એવી ઉક્તિ યાદ આવી જાય. ઈમરાન ભલે મહાન બોલર અને બૅટ્સેમેન હશે, ભલે તેઓ પાકિસ્તાનની ક્રિકેટ ટીમને વિશ્વ કપ જીતનાર સુધી પહોંચાડનારો લેખાતા, પણ આ દાયકામાં ભારતીય ટીમની બૂરી વલે થઈ તેમાં નિશ્ચિત પણે ‘મેચ ફિક્સિંગ’, અમ્પાયરોની અંચાઈ અને પાકિસ્તાનના હુલ્લડબાજ પ્રેક્ષકો (૧૯૮૯માં તો કેપ્ટન શ્રીકાંત પર પાકિસ્તાનના એક દર્શકે છરીથી હુમલો કરેલો)નો ત્રિકોણ જ હતો.

એવું નથી કે ભારત શારજાહમાં જીત્યું નથી. ૧૯૮૪ અને ’૮૫ના બંને રોથમેન કપ ભારતે જીત્યા હતા. પરંતુ ૧૯૮૬ પછી ભારતની પાકિસ્તાન સામે સતત હાર થતી આવી. અંતે ૨૦૦૦ના વર્ષ પછી ભારતની સંસદ પર ત્રાસવાદી હુમલા પછી ભારતે પાકિસ્તાનની સામે ક્રિકેટ રમવાનું જ બંધ કરી દીધું. શારજાહ કપ ભારતને હરાવવા માટે, ખાસ કરીને પાકિસ્તાન સામે, રમાતો હોય તે રીતની ‘ગોઠવણ’ જ હતી. મૂળ તો પાકિસ્તાનમાં જન્મેલા યુએઇના વેપારી અબ્દુલ રહેમાન બુખાતીરે રણમાં લીલુંછમ મેદાન બનાવીને શારજાહમાં મેચો શરૂ કરાવેલી. શારજાહની મેચોમાં મૉસ્ટ વૉન્ટેડ ત્રાસવાદી દાઉદ ઇબ્રાહિમની હાજરી, તેની સાથે ભારતીય અભિનેત્રી મંદાકિની, અનિલ કપૂર, ઋષિ કપૂર, ફિરોઝ ખાન જેવા લોકો જવા મળતા. એમાંય મારા મનગમતા કલાકારો પૈકીના એક એવા ઋષિએ તો દાઉદે ચા પીવડાવી તેમાં કોઈ દેશના રાષ્ટ્રપ્રમુખે કે મહાન સંતે ચા પીવડાવી હોય તેવા અહોભાવથી જે વાત રજૂ કરી તેનાથી તેમના પ્રત્યેના માનમાં ઘટાડો થઈ ગયો.

૧૯૮૬માં જે મેચમાં જાવેદ મિંયાદાદે ચેતન શર્માની છેલ્લી ઑવરના છેલ્લા દડા પર છગ્ગો મારી મેચ જીતાડી ત્યારથી પાકિસ્તાનની જીતનો ક્રમ શરૂ થયો. વર્ષ ૨૦૦૦માં મેચ ફિક્સિંગનું ભૂત બહાર આવેલું ત્યારે મહાન કેપ્ટન અને ક્રિકેટર કપિલ દેવ પર પણ શંકાની સોય ઉઠેલી. અંતે જોકે કોઈને ખાસ કંઈ થયું નહીં. અઝહરુદ્દિન તો કૉંગ્રેસની ટિકિટ પર ૨૦૦૯માં સાંસદ પણ બન્યો. ૨૦૧૪માં રાજસ્થાનમાંથી હારી ગયો. હવે કૉંગ્રેસ તેને તેલંગણામાંથી વિધાનસભાની ચૂંટણી લડવા ઑફર કરી રહી છે! એટલે કપિલ દેવે એ લગભગ ભારત દ્વારા જિતાયેલી લાગતી મેચમાં છેલ્લી ઑવર પ્રમાણમાં નવા અને બિનઅનુભવી એવા ચેતન શર્માને આપી તે શંકા જન્માવે તેવી બાબત છે.

૨૦૦૧માં મેચ ફિક્સિંગના આરોપોનું કેન્દ્રબિંદુ શારજાહ હતું. આઈસીસીના એન્ટી કરપ્શન યૂનિટે તેની તપાસ હાથ ધરેલી જેમાં અમ્પાયરો પણ આવી જતા હતા. ૨૦૦૧માં બીબીસીના ક્રિકેટ સંવાદદાતા જૉનાથન ઍગ્ન્યૂએ કહેલું, “હું સોગંદ પર કહી શકું છું કે ડઝન પૈકીની બે મેચો જેનો હું તે મેદાન પર સાક્ષી બન્યો છું તે ફિક્સ થયેલી હતી અને બંને પાકિસ્તાનની મેચો હતી.’

તે સમયના ક્રિકેટ ચાહકોને કૉમેન્ટેટર તરીકે ડૉ. નરોત્તમ પુરીનું નામ યાદ હશે. તેઓ દૂરદર્શનના કૉમેન્ટેટર હતા. ૨૦૦૦માં એક અંગ્રેજી સમાચારપત્રને આપેલા ઇન્ટરવ્યૂમાં તેમણે સ્વીકાર્યું કે તેમણે ૧૯૭૯માં સટ્ટા વિશે સાંભળેલું. પરંતુ સટ્ટો અને મેચ ફિક્સિંગ જુદી બાબત છે. સટ્ટામાં કોઈ વ્યક્તિગત ક્રિકેટર પર રમાય કે આંકડા પર રમાય. પણ મેચ ફિક્સ કરવી એટલે પહેલેથી પરિણામ નક્કી કરી નાખવું. તેમણે ‘તહલકા’ દ્વારા થયેલા સ્ટિંગમાં સ્વીકાર્યું હતું કે તેમને તેમના એક દોસ્ત રમન કપૂર (જે અભિનેતા વિનોદ ખન્નાના સાળા અને ‘ખલીજ ટાઇમ્સ’ના પત્રકાર હતા)નો ફૉન આવ્યો કે એક રૂમમાં મીટિંગ ચાલી રહી છે, કાલે વેસ્ટ ઇન્ડિઝ અને પાકિસ્તાનની મેચમાં વેસ્ટ ઇન્ડિઝ હારવાનું છે, બોલ તારે પૈસા લગાડવા છે? તે વખતે વેસ્ટ ઇન્ડિઝમાં વિવિયન રિચાર્ડ્સ, ગૉર્ડન ગ્રીનિચ, માલ્કમ માર્શલ હતા પરંતુ તેઓ એ મેચમાં રમવાના નહોતા!

‘૮૬ની આસપાસનો જ એ સમય હતો જ્યારે વિશ્વમાં મુસ્લિમ કટ્ટરવાદ જન્મ લઈ રહ્યો હતો. ૧૯૮૪માં પાકિસ્તાનના લોકમતમાં મુહમ્મદ ઝીયા ઉલ હકે સ્થાપેલા શરિયા મુજબના શાસનને મંજૂરી આપેલી. ૧૯૭૯માં ઈરાનમાં ક્રાંતિ થયેલી અને સૈયદ રુહોલ્લાહ ખોમૈની જે આયાતોલ્લાહ ખોમૈની તરીકે પણ ઓળખાય છે તેના હાથમાં ઈરાનની ધૂરા આવી હતી. તેમણે ‘સેતાનિક વર્સીસ’ પુસ્તક માટે સલમાન રશ્દી સામે ફતવો બહાર પાડેલો. ૧૯૮૫નું જ વર્ષ હતું જ્યારે ભારતમાં સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયે શાહબાનો નામનાં તે સમયે ૬૨ વર્ષનાં છૂટાછેડા પામેલાં મુસ્લિમ વૃદ્ધાને પતિ દ્વારા ભરણપોષણનો ચુકાદો આપેલો. પરંતુ તે વખતે મતો માટે થઈને બહુમતી હોવા છતાં હિંમત દાખવવાના બદલે રાજીવ ગાંધી ઉદારવાદી મુસ્લિમ આરીફ મોહમ્મદ ખાનના વિરોધ છતાં કટ્ટરવાદીઓને શરણે થઈ ગયા. (આરીફ મોહમ્મદ ખાનના કહેવા પ્રમાણે, આધુનિક એવા રાજીવને કટ્ટરવાદી મુસ્લિમોને શરણે જવા પ્રેરણા આપનાર નજમા હેપ્તુલ્લાહ હતા, જે ઘણાં વર્ષોથી ભાજપમાં છે અને મોદી સરકારમાં પહેલાં પ્રધાન અને હવે મણિપુરમાં રાજ્યપાલ છે). સલમાન રશ્દીના પુસ્તક પર રાજીવ ગાંધીએ પ્રતિબંધ મૂકી દીધો! (જોકે એમાં અંગત પૂર્વગ્રહ પણ હોઈ શકે કારણકે ઈન્દિરા ગાંધીએ સલમાનના ‘મિડનાઇટ ચિલ્ડ્રન’ પુસ્તકના કારણે બ્રિટનમાં બદનક્ષીનો કેસ કરેલો, એ વાત પછી ક્યારેક.) પાકિસ્તાન જીતે તો ભારતમાં કેટલાક વિસ્તારોમાં ફટાકડા ફૂટતા અને હારે તો કાશ્મીર સહિતના કેટલાક ભાગોમાં રમખાણો થતાં.

આ જ સમય હતો જ્યારે જમ્મુ-કાશ્મીરમાં ત્રાસવાદ શરૂ થઈને એટલો વકર્યો કે હિન્દુઓએ રાતોરાત કાશ્મીર છોડીને નાસવું પડેલું. અનેક હિન્દુ માબહેનો પર બળાત્કાર, હત્યા સહિતના અત્યાચાર થયા.

ઈમરાન ખાનના કારણે આ પૃષ્ઠભૂમિ યાદ આવી ગઈ. પરંતુ હવે ભારત પહેલા જેવું ‘હાર જા’ વાળું ભારત નથી રહ્યું. વિશ્વ કપમાં ૧૯૯૨થી ભારતે પાકિસ્તાનને સતત હાર આપી છે. ભારતની ટીમ હોય કે વર્તમાન સરકાર, પાકિસ્તાનને ‘જેવા સાથે તેવા’ની ભાષામાં જવાબ આપવાની હવે તાકાત, ત્રેવડ અને હિંમત ત્રણેય છે. ૨૦૦૦થી બદલાયેલી નવી સદીનું ભારત જુદું જ છે. ઈમરાનમિંયા, હવે કાશ્મીરનો રાગ આલાપવાનું બંધ કરો. વાત કરવી હોય તો પાકિસ્તાને બથાવી પાડેલા કાશ્મીર, બલોચિસ્તાન, સિંધ, ગિલગિટ-બાલ્ટીસ્તાનની વાત કરો. તમારા દેશમાં હાફીઝ સઈદ જેવા ત્રાસવાદીને મળતા છૂટા દોરની વાત કરો. તમારી વિશ્વ સ્તરે બની ગયેલી ત્રાસવાદને પોષક રાષ્ટ્રની છબીની વાત કરો. મેચ કે ચૂંટણી ફિક્સ થઈ શકે, પરંતુ યુદ્ધનાં પરિણામો નહીં. અને કાશ્મીરમાં યુદ્ધ ચાલુ જ છે. રોજ તમારા મોકલેલા ત્રાસવાદીઓ મરી રહ્યા છે, એ ભૂલશો નહીં.

sanjog news, vichar valonun

અમેરિકામાં ફેમિનિઝમ અને સેક્સ ક્રાંતિનો પ્રણેતા- કલ્ચરલ ટેરરિઝમ વાદ!

(વિચાર વલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, તા. ૧૦/૬/૧૮)
(ગત અંકથી ચાલુ)
(લેખાંક-૧ વાંચવા ક્લિક કરો: https://jaywantpandya.wordpress.com/2018/06/03/hina-khan-priyanka-chopra-cultural-terrorism/)
ગયા રવિવારે આપણે હીના ખાન, પ્રિયંકા ચોપરા, ઇંગ્લેન્ડમાં નારીવાદીઓ પુરુષોના હોજમાં તરણ કરવા ઘૂસી ગઈ વગેરે ઉદાહરણો જોયાં અને તે પછી એ પણ જોયું કે પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ પછી યુરોપમાં મજૂર વર્ગ બુર્જુઆ (મૂડીવાદી મધ્યમ વર્ગ) સામે સંઘર્ષે ન ચડ્યો એટલે ઈટાલીના ઍન્ટૉનિયો ગ્રામસ્કી અને હંગેરીના જ્યૉર્જી લ્યુકાસે ‘કલ્ચરલ ટેરરિઝમ’ની થિયરી અપનાવી. ગ્રામસ્કીને તો ઈટાલીના ફાસિસ્ટ (જેની ગાળ નરેન્દ્ર મોદીને પડે છે, પણ હકીકતે કૉંગ્રેસ નેતા સોનિયા ગાંધીના પિતા સ્ટીફેનો માઇનો મુસૉલિનીના પરમ વફાદાર હતા. જુઓ ‘આઉટલુક’ના ફેબ્રુઆરી ૧૯૯૮ના અંકમાં સોનિયાજીના પિતાનો ઇન્ટરવ્યૂ) મુસોલિનીએ પકડીને જેલમાં પૂરી દીધો હતો. જ્યારે જ્યૉર્જી લ્યુકાસે હંગેરીમાં સંસ્કૃતિ મંત્રી તરીકે આ ‘કલ્ચરલ ટેરરિઝમ’ની થિયરી અમલમાં મૂકી હતી.
તેણે સીધું શિક્ષણ સંસ્થાઓ દ્વારા બાળકોનું જ બ્રેઇન વૉશ ચાલુ કર્યું હતું. તેમના મનમાંથી ખ્રિસ્તી પંથ પ્રત્યેની આસ્થા મટાડવાનો તેનો ઈરાદો હતો અને એટલું જ નહીં તેઓમાં સેક્સની ભાવના ભડકે તે રીતે ચિત્રો સહિતની સામગ્રી મૂકાતી. પરંતુ ભારતમાં જ માત્ર નૈતિકતામાં માનતા લોકો હોય તેવું નથી. હંગેરીમાં પણ હતા. તેઓએ વિરોધ કર્યો. રોમાનિયાએ હંગેરી પર હુમલો કર્યો ત્યારે કાયર લ્યુકાસને ભાગી જવું પડ્યું. આ વાત હતી ૧૯૧૯ની.
૧૯૨૩ સુધી બધું બરાબર ચાલ્યું. ૧૯૨૩માં જર્મની (સામ્યવાદના જનક મનાતા કાર્લ માર્ક્સ પણ જર્મનીના હતા)ના ફ્રૅન્કફર્ટમાં ‘માર્ક્સિસ્ટ સ્ટડિઝ વીક’ માટે માર્ક્સવાદીઓ ભેગા થયા ત્યારે ફરીથી ‘કલ્ચરલ ટેરરિઝમ’નો મુદ્દો સળવળ્યો. ત્યારે આ ભાગેડુ જ્યૉર્જી લ્યુકાસ ફેલિક્સ વેઇલ નામના યુવાન ધનવાન વ્યક્તિને મળ્યો. અત્યાર સુધી સામ્યવાદીઓ માત્ર આર્થિક ક્રાંતિમાં જ માનતા હતા જેમાં મજૂરોએ બુર્જુઆને મારી હટાવવાના હતા. પરંતુ જ્યૉર્જી લ્યુકાસ નવી થિયરી લઈને આવ્યો હતો. તેના માર્ક્સવાદમાં સાંસ્કૃતિક (ખરેખર તો વિકૃતિ) દૃષ્ટિકોણ હતો જેનાથી વેઇલ પ્રભાવિત થયો.
આમ, સામ્યવાદી હોય કે અન્ય કોઈ પણ વાદી, તેને મૂડી વગર ચાલે નહીં. લ્યુકાસને પણ ધનની જરૂર હતી અને એટલે જ તેણે વેઇલને પકડ્યો હતો. વેઇલ આ નવા વિચારને ધન દ્વારા પોષવા તૈયાર થયો. આ રીતે ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ સૉશિયલ રિસર્ચ જે પછીથી ફ્રૅન્કફર્ટ સ્કૂલ તરીકે જાણીતી બની તેને ધન મળવા લાગ્યું.
૧૯૩૦માં મેક્સ હૉર્કહૈમર નવા ડાયરેક્ટર બન્યા. નવી ટીમે સિગમંડ ફ્રૉઇડ (જેના ઘણા વિચારોને દુનિયાના ઘણા લોકો ફગાવે છે, ખાસ કરીને સેક્સની બાબતમાં. કેટલાક તો એમ પણ માને છે કે ફ્રૉઇડ પોતે જ વિકૃત હતો. ફ્રૉઇડ વિશે એક અલગ લેખ થઈ શકે તેમ છે) અને માર્ક્સના વિચારોની ભેળસેળ કરી. આ રીતે કલ્ચરલ માર્ક્સિઝમનો જન્મ થયો.
માર્ક્સિઝમમાં એવો વાદ હતો કે શ્રમજીવી વર્ગને સામંતો, જમીનદારો વગેરે (જેને સામ્યવાદીઓ રૂલિંગ ક્લાસ ગણે છે) દબાવે છે, તેમનું શોષણ કરે છે, તેમના પર અત્યાચારો કરે છે. પરંતુ આ જે નવી થિયરી આવી – કલ્ચરલ માર્ક્સિઝમ- તેમાં તો એવું દર્શાવવામાં આવ્યું કે પશ્ચિમી સંસ્કૃતિની સંસ્થાઓ દ્વારા દરેક વ્યક્તિનું માનસિક રીતે શોષણ થાય છે. ભારતના સંદર્ભમાં અહીં પશ્ચિમીના બદલે હિન્દુ ધર્મ મૂકી દેવો. અર્થાત્ ભારતમાં એવું ઠસાવવામાં આવે છે કે હિન્દુ ધર્મ એ શોષણખોરોનો ધર્મ છે.
દરમિયાનમાં જર્મનીમાં ૧૯૩૩માં નેશનલ સૉશિયલિસ્ટ (હિટલર)ની સરકાર આવી. આથી મેક્સ હૉર્કહૈમરને ભાગવું પડ્યું. તે પહેલાં જીનેવા ગયો અને પછી ન્યૂયૉર્કમાં. ૧૯૩૪માં કૉલમ્બિયન યુનિવર્સિટીના પ્રમુખે મેક્સને પોતાની સંસ્થા દેશની બહાર અમેરિકામાં (જે રીતે તિબેટના લોકો ભારતમાં પોતાની સરકાર ચલાવે છે તેમ) ચલાવવા મંજૂરી આપી. આમ, અમેરિકામાં રહીને આ થિયરી અમેરિકી સંસ્કૃતિ સામે ચલાવવામાં આવી. જોકે અહીં મજાની વાત એ હતી કે અમેરિકામાં જે શાસકો હતા તેમણે પણ મૂળ ભારતીય વતની (નેટિવ ઇન્ડિયન)ની સંસ્કૃતિને દબાવીને પોતાની ખ્રિસ્તી સંસ્કૃતિ લાદી હતી. હવે તેમની સામે કલ્ચરલ માર્ક્સિઝમની થિયરી આવી હતી.
મેક્સની સ્કૂલે જે સામગ્રી પ્રસિદ્ધ કરી તેમાંની એક હતી- ક્રિટિકલ થિયરી. આ થિયરીમાં પશ્ચિમી સંસ્કૃતિનાં તમામ પાસાંની ટીકા કરવામાં આવી હતી. પરિવાર, લોકશાહી, એક સમાન કાયદો, વાણીની સ્વતંત્રતા અને બીજું ઘણું બધું.
આ પછી બીજું પુસ્તક આવ્યું- ઑથૉટેરિયન પર્સનાલિટી. તેમાં પુરુષ અને મહિલાઓ બાબતે અમેરિકાના વિચારોની ટીકા કરવામાં આવી. આમ, આ સ્કૂલની થિયરીમાં દુનિયાને બે વિભાગમાં વહેંચી દેવાઈ- શોષણખોરો અને પીડિતો. પહેલાં આ વ્યાખ્યા માત્ર મજૂરો અને સામંતો પૂરતી હતી, પરંતુ આ નવી વ્યાખ્યામાં હવે શોષણખોરોમાં પુરુષો સહિત ઘણાનો સમાવેશ થતો હતો. આમ, આમાંથી જન્મ થયો નારીવાદ અથવા ફેમિનિઝમનો. તેમની દલીલ હતી કે આ તો શોષણખોરોએ પુરુષો અને મહિલાઓ વચ્ચે તફાવત રાખ્યો છે, બાકી તેમની વચ્ચે કોઈ તફાવત જ નથી. (તેમનું ચાલે તો તેઓ જેણે પુરુષ અને સ્ત્રી વચ્ચે શારીરિક-માનસિક એમ બધી રીતે તફાવત રાખ્યો છે તે કુદરત અથવા ઈશ્વરને પણ શોષણખોરમાં ખપાવી દે).
મેક્સની ટોળીમાં બીજા બે જણા પણ હતા- થિયોડર એડૉર્નો અને હર્બર્ટ માર્ક્યુઝ. બીજું વિશ્વયુદ્ધ પૂરું થયું તે પછી મેક્સ અને એડૉર્નો જર્મની ભેગા થઈ ગયા (કારણકે હિટલરની હાર થઈ હતી એટલે હવે તેમનામાં હિંમત આવી હતી). પરંતુ હર્બર્ટ અમેરિકા જ રહ્યો.
હર્બર્ટે ‘ઇરૉઝ એન્ડ સિવિલાઇઝેશન: અ ફિલૉસૉફિકલ ઇન્ક્વાયરી ઇન ટૂ ફ્રૉઇડ’ નામનું પુસ્તક લખ્યું. આમાં પણ કાર્લ માર્ક્સ અને સિગમંડ ફ્રૉઇડના વિચારોની ભેળસેળ હતી. તેમાં ‘પૉલિમૉર્ફસ પર્વર્સિટી’ (જે ફ્રૉઇડનો કન્સેપ્ટ હતો) માટે અનુરોધ કરાયો. તેમાં પરંપરાગત નિયમોની બહાર સેક્સની મજા લેવાનો વિચાર મૂકાયો હતો. અર્થાત્ લફરા કરો અને મજા કરો! આ પુસ્તકે આ રીતે અમેરિકામાં ૧૯૬૦ના દશકમાં સેક્સ્યુઅલ ક્રાંતિના પાયા નાખ્યા. ૧૯૬૦ પછી જ અમેરિકામાં લગ્ન બહારના સેક્સને સ્વીકૃતિ મળવા લાગી અને તેની પાછળ હર્બર્ટનું આ પુસ્તક અને તેની પાછળ એન્ટૉનિયો ગ્રામસ્કી તેમજ જ્યૉર્જી લ્યુકાસનો ‘કલ્ચરલ ટેરરિઝમ’નો સિદ્ધાંત હતો.
હર્બર્ટે પોતાના ઉપરોક્ત પુસ્તકમાં માત્ર શ્રમથી જ સ્વતંત્રતા નહોતી વિચારી, તમામ પ્રકારની સ્વતંત્રતા વિચારી હતી જે ખરેખર તો સ્વચ્છંદતા જ હતી. ગુલઝારનું ગીત યાદ આવે છે ને? ‘સારે નિયમ તોડ દો, નિયમ પે ચલના છોડ દો, ઇન્કિલાબ ઝિંદાબાદ.’ આપણા ફિલ્મના મોટા ભાગના કલાકારો-બલરાજ સહાની, એ. કે. હંગલ, કે. એ. અબ્બાસ (જેમણે રાજ કપૂરની ‘આવારા’, ‘જાગતે રહો’ વગેરે લખી હતી), ઋત્વિક ઘટક, ઉત્પલ દત્ત, સલીલ ચૌધરી વગેરે સામ્યવાદથી પ્રભાવિત સંસ્થા ‘ઇપ્ટા’ (ઇન્ડિયન પીપલ્સ થિયેટર એસોસિએશન)ના સભ્યો હતા. એટલે જ આપણી ફિલ્મોના પ્રારંભિક કાળને બાદ કરો તો તે પછી આવેલી ફિલ્મોમાં જ્યૉર્જી લ્યુકાસની ‘કલ્ચરલ ટેરરિઝમ’ની થિયરીનો પડઘો હળવા સૂરે દેખાતો- ગરીબ અને વંચિતને પીડિત બતાવાતો અને સામે પક્ષે કથિત ઉચ્ચ વર્ણની વ્યક્તિને શોષણખોર જ બતાવાતો. સંસ્કૃતિ અને સભ્યતાના તમામ નિયમોને તોડવાની વાત થતી. પરંતુ તે વખતે ફિલ્મોના વિતરકો બહુ પ્રભાવશાળી હતા. આથી તેઓ વાર્તામાં-ગીતોમાં ફેરફાર કરાવતા. અને દર્શકો પણ એટલા આધુનિક વિચારસરણીથી પ્રભાવિત નહોતા. તેથી ફિલ્મોમાં વાર્તા ગમે તે હોય, અંતે તો નૈતિકતાનો વિજય દેખાડવો જ પડતો.
પરંતુ ૧૯૮૦માં કલ્ચરલ માર્ક્સિઝમ અથવા કલ્ચરલ ટેરરિઝમ ભારતની યુનિવર્સિટીઓમાં કલ્ચરલ સ્ટડિઝના રૂપે છવાયું. ૧૯૬૯માં ઈન્દિરા ગાંધી સામે મોરારજી દેસાઈ અને તેમના સાથીઓનો પડકાર જોતાં ઈન્દિરાજીને સામ્યવાદીઓનો સહારો લેવો પડ્યો. પરિણામે શિક્ષણ સંસ્થાઓ, ઇતિહાસ વગેરે દરેક સંસ્થાઓમાં સામ્યવાદી વિચારસરણીના લોકો ઘૂસ્યા. એટલી હદે ઘૂસ્યા કે આજના પ્રખર સામ્યવાદી સીતારામ યેચૂરીના નેતૃત્વમાં જેએનયુના વિદ્યાર્થીઓએ ઈન્દિરાજીને યુનિવર્સિટીના કુલપતિ તરીકે રાજીનામું આપવાની ફરજ પાડેલી. ફિલ્મ એન્ડ ટેલિવિઝન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ ઇન્ડિયા, પૂણે પણ આવી સંસ્થાઓમાં સામેલ છે. જેએનયુ હોય, પશ્ચિમ બંગાળની જાદવપુર હોય કે એફટીઆઈઆઈ વગેરેમાં લ્યુકાસ જેવા કેટલાક અધ્યાપકો તેમના વિદ્યાર્થીઓને અભ્યાસના બહાને વૈશ્વિક વિચારવાનું કહે છે. ફ્રી સેક્સ બાબતે પ્રેરે છે જેથી તેઓ પોતે પણ વ્યભિચાર કરી શકે. તેથી તેમને ભારત કરતાં વધુ ચિંતા પાકિસ્તાનની હોય છે. અફઝલ ગુરુની હોય છે. તેમને કાશ્મીરમાં સેના બળાત્કારી લાગે છે. દુઃખની વાત એ છે કે હમણાં એક ટેલિવિઝન ચર્ચામાં એક ગુજરાતી મહિલા ઉદ્યોગપતિ (મોટા ભાગે ભાગ્યેશ સોનેજી)એ પણ કહ્યું કે શિક્ષણમાં તો દાઉદના પણ સમર્થકો હોવા જોઈએ અને દાઉદના વિરોધી પણ! શું આપણે આવું શિક્ષણ રાખવું છે જેમાંથી દાઉદના સમર્થકો નીકળે?
આ રીતે એકતા કપૂર હોય કે પછી રામગોપાલ વર્મા, મોટા ભાગના ફિલ્મકારો ફ્રી સેક્સ અને લિબર્ટીની વાત કરતા થઈ ગયા છે. આ લોકો જાણેઅજાણે કલ્ચરલ ટેરરિઝમની થિયરી પર ચાલી રહ્યા છે. પરિવાર, લોકશાહી, વાણીની સ્વતંત્રતા, હિન્દુ ધર્મ આ બધા પર રોજ દિવસ પડે ને નવો આઘાત થઈ રહ્યો છે. રૅન્ડી ડી. શિલરે ‘ધ નેકેડ લૅફ્ટિસ્ટઃ અ કન્ઝર્વેટિવ્સ પર્સ્પેક્ટિવ ટૂ અંડરસ્ટેન્ડિંગ લિબરલ્સ ઍન્ડ સૉશિયલિસ્ટ્સ’ નામના પુસ્તકમાં અંતિમ પ્રકરણ લખ્યું છે તેનું નામ ‘કલ્ચરલ શૉક’ રાખ્યું છે.
આ લિબરલો, સામ્યવાદીઓ પોતાની કોઈ ને કોઈ હરકત દ્વારા રોજ આપણને સાંસ્કૃતિક આઘાત પહોંચાડતા રહે છે. સોનમ કપૂરે તાજેતરમાં મંગળસૂત્રને કાંડા પર ઘડિયાળની જેમ બાંધી આવો આઘાત આપ્યો હતો. ચાહે તે એમ. એફ. હુસૈન હોય, હીના ખાન હોય કે પ્રિયંકા ચોપરા (જેની ગયા સપ્તાહે આપણે વાત કરી હતી) કે પછી ‘હિન્દુસ્તાન ટાઇમ્સ’ની શ્વેતા કૌશલ જેને ‘પ્રેમ રતન ધન પાયો’માં પોતાના ભાવિ ભરથાર યુવરાજના કુટુંબના મિલનથી ખુશી થતાં દોડવા લાગતી સોનમ કપૂરની એ ખુશીમાં ‘સંસ્કારી ઑર્ગેઝમ’ દેખાય છે, તે બધાં પોતાનાં લખાણો, પોતાનાં વક્તવ્યો, પોતાની કલા-સંસ્કૃતિ દ્વારા નવું કરવાના બહાને સાંસ્કૃતિક આઘાત આપી રહ્યા છે. જરા વિચાર કરજો કે ૨૦૦૧માં એકતા કપૂરની ‘ક્યોંકિ સાસ કભી બહુ થી’ સિરિયલ શરૂ થઈ, તે પછી કેટલા પરિવારો તૂટ્યા?
હર્બર્ટની વિચારસરણી તો આજે ભારતમાં ઠેરઠેર ફેલાઈ ગઈ છે. સ્ત્રી હોય, દલિત હોય, મુસ્લિમ હોય, ખેડૂત હોય કે પછી નોકરિયાત હોય, દરેકને પોતે શોષિત જ લાગે છે. દરેકને હિન્દુ ધર્મ સાથે જોડાયેલી વાતો હવે બંધનકારી અને પોતાનું શોષણ કરનારી લાગે છે. હિન્દુ અને ખ્રિસ્તી પંથમાં આવા આઘાતો પહોંચાડી શકાય છે પરંતુ મુસ્લિમોમાં કટ્ટરવાદીઓ આવા આઘાત પહોંચાડનારની સામે કોઈ પણ હદે જઈ શકે છે અને તેના દાખલા છે, તેથી ત્યાં આવો કોઈ ચાળો આ લોકો કરી શકતા નથી.
જો સંઘ, હિન્દુ મહાસભા, સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય, ગાયત્રી પરિવાર, સ્વાધ્યાય પરિવાર, આર્ટ ઑફ લિવિંગ, સદ્ગુરુ જગ્ગી વાસુદેવ વગેરે હિન્દુવાદી સંસ્થાઓ તેમજ જૈનો-શીખો વગેરેની સંસ્થાઓએ ખરેખર આ દેશ-પોતાનો ધર્મ બચાવવો હશે તો માત્ર રાજકીય, મજદૂર કે ધર્મના ક્ષેત્રે ધ્યાન આપવાથી નહીં ચાલે. બાળકોને ભણતરથી જ કલ્ચરલ ટેરરિસ્ટ બનાવતી અને પોતાની કલા દ્વારા કલ્ચરલ ટેરરિઝમ ફેલાવતી વિચારસરણીને શિક્ષણ, કલા અને સાહિત્ય વગેરે ક્ષેત્રમાં મજબૂત પગપેસારો કરી ઉખાડી ફેંકવી પડશે.
(સમાપ્ત)

sanjog news, society, vichar valonun

દલિતોને અન્યાય બાબતે ભાગવતજીનું સૂચક નિવેદન

(વિચારવલોણું, સંજોગ ન્યૂઝ, તા.૧૫/૪/૧૮)

આ લેખ છપાશે ત્યારે ૧૫ એપ્રિલ હશે. ૧૪ એપ્રિલે બાબાસાહેબ આંબેડકરનો જન્મ દિવસ કઈ રીતે ઉજવાયો હશે તે અત્યારે, ૨ એપ્રિલ ૨૦૧૮ના રોજ થયેલી હિંસાને જોતાં કલ્પના કરી શકાતી નથી કારણ કે દલિતોનાં નામ પર ૨૦૧૯ લોકસભાની ચૂંટણી અને ૨૦૧૮ની કર્ણાટક, મધ્યપ્રદેશ, રાજસ્થાન વગેરે રાજ્યોની ચૂંટણીમાં જીત મેળવવાનું સ્વપ્ન દરેક રાજકીય પક્ષ જોઈ રહ્યો છે.

આ લખાય છે ત્યારે ૧૪ એપ્રિલે ભાજપના નેતાઓને બાબાસાહેબ આંબેડકરની પ્રતિમાને ફૂલહાર સાથે શ્રદ્ધાસુમન અર્પવા ન દેવા દલિતોના મસીહા થવા થનગનતા ગુજરાતના ધારાસભ્ય જિજ્ઞેશ મેવાણીએ હિન્દીમાં અખિલ ભારતીય સ્તરે અપીલ કરી છે. જોકે સાંત્વનાની વાત એ છે કે દલિત સમાજના વિદ્વાન અને એક પ્રખર આંબેડકરવાદીની ઓળખ ધરાવતા ડૉ. પી. જી. જ્યોતિકરના પુત્ર ડૉ. અમિત જ્યોતિકરે લાલ ઝંડાધારી જિજ્ઞેશ મેવાણી સામે કેટલાક તીખા સવાલો ઉઠાવ્યા છે જે યથાતથ અહીં પ્રસ્તુત છે.

(૧) શું તમારા આરાધ્ય દેવને કોઈ ફૂલ ચડાવવા કે પગે લાગવા આવે તો તેમાં કોઈ રાજનીતિ હોય?

(૨) શું ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકરને લાલ ઝંડાધારી શ્રી મેવાણી જેવા પોતાની જાગીર સમજે તે યોગ્ય છે?

(૩) ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકરે પોતાની વસિયતમાં લાલ ઝંડાધારી શ્રી મેવાણીને લખી આપ્યું છે કે મારા નિર્વાણ બાદ મારી મૂર્તિ પર કોણછ હાર ચઢાવે અને કોણ ન ચઢાવે?

આમ સ્પષ્ટ છે કે, દલિત સમાજમાં પણ બે ભાગ જોવા મળી રહ્યા છે. રાજનીતિ હંમેશાં ભાગલા પાડતી હોય છે અને સમાજનીતિ હંમેશાં જોડવાનું કામ કરતી હોય છે. દુઃખની વાત એ છે કે લોકો સમાજનીતિમાં પણ રાજનીતિને લઈ આવે છે. કોઈ પણ જ્ઞાતિની કોઈ પણ સંસ્થા જોઈ લો. મોટા ભાગે તેમાં રહેલા પદાધિકારીઓ દ્વારા રાજનીતિ થતી હોવાના આક્ષેપો હંમેશાં તેમના વિરોધીઓ દ્વારા થતા જ હશે. બહુ એવી ઓછી સંસ્થા બચી જશે જેમાં રાજકારણ નહીં થતું હોય. રાજકીય પક્ષો તો ખરા જ પરંતુ ક્રિકેટની સંસ્થા બીસીસીઆઈ હોય કે પછી સાહિત્ય પરિષદ હોય કે પછી બીજી કોઈ જ્ઞાતિની સંસ્થા હોય તેમાં વહાલા-દવલાની નીતિ આવે અને પછી આવે અહંકાર. પોતાનું જ ધાર્યું થવું જોઈએ તેવું તેના આગેવાનો માનવા લાગે અને તે માટે પોતાના કહ્યાગરા લોકો પદાધિકારી બને તે માટે દાવપેચ ખેલે એટલે સરવાળે એમાં જે-તે આગેવાનોનો જ અહમ સંતોષાતો હોય છે અને જ્ઞાતિનું ભલું છેવટે પાછળ રહી જતું હોય છે.

આપણે વાત કરતા હતા દલિતોના મુદ્દાની. અત્યારે દલિત સમાજમાં સૉશિયલ મિડિયા અને બાકી અનેક રીતે કથિત સવર્ણો વિરુદ્ધ ખૂબ જ ઝેર ઓકવામાં આવે છે. આની પ્રતિક્રિયારૂપે દલિત સમાજ દ્વારા પણ સવર્ણો વિરુદ્ધ સૉશિયલ મિડિયામાં બેફામ લખવામાં આવે છે જેમાં ઘણી વાર તથ્યનો અભાવ હોય છે. સરવાળે થાય છે એવું કે બંને વચ્ચે વેરઝેર ઘટવાના બદલે ઊલટાના વધે જ છે. આ સંદર્ભમાં તાજેતરમાં રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘના વડા મોહન ભાગવતનું નિવેદન ચિંતનાત્મક છે.

સંઘ અને ભાજપ વિશે તેઓ દલિત વિરોધી હોવાની છાપ ઉપસાવાઈ છે પરંતુ જો તથ્યો જોવામાં આવે તો આ છાપ ખોટી હોવાનું સાબિત થાય છે.  વર્તમાનમાં સંસદમાં સૌથી વધુ દલિત સાંસદો ભાજપના છે. બીજી તરફ સંઘ પાસે ગાંધીજી અને ડૉ.બાબાસાહેબ આંબેડકરની મુલાકાતનાં સંસ્મરણો ટાંકવા માટે છે. મહાત્મા ગાંધીજી ૧૯૩૪માં વર્ધામાં મહાદેવ દેસાઈ અને મીરાબહેન સાથે સંઘ શિબિરની મુલાકાત લીધી ત્યારે તેઓ સંઘની શિસ્ત અને સ્વયંસેવકોમાં અસ્પૃશ્યતાના અભાવથી ખૂબ જ પ્રભાવિત થયા હતા. સંઘના કોઈ અધિકારીએ વાતશ્રકહી હોય અને ગાંધીજીએ માની લીધી હોય તેવું નહોતું પરંતુ તેમણે સ્વયંસેવકોને જાતે પૂછી અને તેની ખાતરી કરી હતી. તો બીજી તરફ ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકરે પણ ૧૯૩૯ માં પૂણેમાં યોજાયેલા સંઘ શિબિરની મુલાકાત લીધી હતી. ત્યાં તેમણે જોયું કે સ્વયંસેવકો ભાઈચારા અને સમાનતાથી એકબીજા સાથે રહે છે. સ્વયંસેવકોને સંબોધતા તેમણે કહ્યું હતું કે “હું પહેલીવાર સંઘ સ્વયંસેવકોના શિબિરની મુલાકાત લઇ રહ્યો છું. મને એ વાતની ખુશી છે કે સવર્ણો અને હરિજનો વચ્ચે કોઈ ભેદભાવ નથી.”

સંઘ વડા ભાગવતજીનું તાજેતરનું નિવેદન હિન્દુ સમાજમાં સમરસતા પ્રસરાવવા માટે સંઘની પ્રતિબદ્ધતાનું વધુ એક ઉદાહરણ જણાય છે. ભાગવતજીએ કહ્યું કે “જ્યાં સુધી સામાજિક ભેદભાવ છે ત્યાં સુધી અનામત રહેશે.” અને આ અનામત જશે તોપણ ક્યારે જશે તે વિશે ભાગવતજી સ્પષ્ટ કહે છે કે “જે લોકો સામાજિક ભેદભાવનો શિકાર બન્યા છે તે લોકો કહેશે કે હવે અમારે અનામત નથી જોઈતી ત્યારે જ અનામત દૂર થશે.” ભાગવતજીએ સંઘના ત્રીજા સરસંઘચાલક બાળાસાહેબ દેવરસને ટાંકીને કહ્યું કે “સંઘ વર્ષોથી સામાજીક ભેદભાવનોનો વિરોધી રહ્યો છે. હજુ પણ ભેદભાવ ગયા નથી. હજુ પણ (ભેદભાવનાં) ઉદાહરણ આવે છે. મંદિરમાં પ્રવેશ નથી મળતો. પાણી કાઢ્યું એટલે માર પડ્યો. પહેલાં આ ભેદભાવ સહન કરવામાં આવતા હતા, હવે સહન નથી કરવામાં આવતા. પ્રતિકાર કરવામાં આવે છે. એટલે કે ભેદભાવ મનમાં છે. મનમાંથી જ આ ભેદભાવ દૂર થવા જોઈએ. ભેદભાવની વાત હિન્દુ શાસ્ત્ર કે વ્યવસ્થામાં નથી. વ્યવસ્થા (સિસ્ટમ) વિષમતાનું સ્થાન એટલા માટે બને છે કે તે મનમાં હોય છે. સારી વ્યવસ્થાઓ પણ વિષમતાઓથી ગ્રસ્ત એટલા માટે બની જાય છે કે જાતે ચલાવનારાઓના મનમાં પોતાના અને પારકાનો ભેદ આવી જાય છે.”

સંઘે વર્ષ ૨૦૧૫માં ઠરાવ કર્યો હતો કે  ગામડાંઓમાં એક મંદિર, એક કૂવો અને એક સ્મશાન હોવું જોઈએ. ભાગવતજી કહે છે, “આ માટે અમે કામ શરૂ કરી દીધું છે. બધાં મંદિરોમાં બધા હિન્દુઓ ને પ્રવેશ હોય, બધાં પાણીનાં સ્થાનો પર બધા હિન્દુઓને હક હોય ને બધાં સ્મશાન બધા હિન્દુઓ માટે હોય.”

તેઓ આગળ કહે છે, “જ્યારે અનામતની વાત આવે છે ત્યારે સમાજમાં બે ભાગ જોવા મળે છે- એક અનામત તરફી અને અનામત વિરોધી. અનામતના કારણે જેમની તક ઓછી હોય છે તેમના મનમાં રોષ હોય તે સ્વાભાવિક છે પરંતુ જો આપણે એક સમાજ હોઈએ તો આપણે શું વિચાર ન કરી શકીએ કે આજ સુધી એટલે કે બે હજાર વર્ષથી જેમણે સહન કર્યું, સહન જ કરતા આવ્યા છે, બીજું શું? આટલું બધું સહન કરવા છતાં હિન્દુ સમાજનાં અંગ બનીને રહ્યા. થોડો-ઘણો પ્રતિકાર થયો, વિદ્રોહની ભાષા આવી તો તે છેલ્લાં સો વર્ષમાં.

આટલું સહન કરીને બધા પ્રસંગોમાં હિન્દુ સમાજ સાથે ઊભા રહ્યા દેશ માટે લડ્યા, તે માટે વિરોધીઓના અત્યાચાર પણ સહન કર્યા. હજાર વર્ષ તેમણે સહન કર્યું, આપણે શું સો વર્ષ પણ સહન ન કરી શકીએ?” તે પછી તેઓ દૃઢ ભાવથી આદેશાત્મક સ્વરમાં કહે છે કે “કરવું જોઈએ.”

આના સમર્થનમાં એક ઉદાહરણ આપતા તેઓ કહે છે કે “નાનાજી દેશમુખ અને દીનદયાલજી સંઘમાં કામ કરતા હતા તે વખતની વાત છે. તેઓ ક્યાંક પગપાળા જઈ રહ્યા હતા ત્યારે એક ખાડામાં દીનદયાલજી પડી ગયા. તો તેમના ઉપર આવવાની રાહ, ઉપર ઊભેલા નાનાજી દેશમુખ અને સ્વયંસેવકો જોઈ રહ્યા હતા. દીનદયાલજીએ ઉપર ઊભેલા સ્વયંસેવકોને કહ્યું કે હાથ લંબાવો. બહાર નીકળ્યા પછી દીનદયાલજીએ કહ્યું કે “બહાર નીકળવા હું મારા પગના પંજા પર ઊંચો થયો, હાથ લંબાવ્યો. તમે પણ ઝૂકયા અને મારો હાથ પકડીને મને ખેંચીને બહાર કાઢ્યો. આ બેય વાત જ્યારે સાથે બને છે- ઉપરવાળો ઝૂકે છે અને નીચે વાળો ઊઠે છે ત્યારે સમાજની ઉન્નતિ થાય છે.” જો નીચેવાળા જો હાથ ઉપર કરે  અને ઉપર આવવાની ચાહ રાખતા હોય તો એક સમાજના ભાગ તરીકે ઉપરવાળાનું કર્તવ્ય છે કે તેમણે ઝૂકવું જોઇએ. આ જ સમજદારી છે. આ વાત આત્મીયતાની છે. આ જ માનવતા છે. આને જ ધર્મ કહે છે. ધર્મનાં મૂલ્યો આ જ છે.”

ભાગવતજીની વાત સાચી છે પરંતુ દલિત સમાજમાં જે અતિશયોક્તિ કપીને, ઘણી વાર કાગનો વાઘ કરીને કડવાશ અને ડર ફેલાવાઈ રહ્યાં છે તે પણ દૂર કરવાં પડશે કેમકે તેનાથી બંને તરફ વૈમનસ્યમાં વધારો જ થાય છે. એ વાતનો ઇન્કાર કોઈ કરી શકે તેમ નથી કે દલિતો માટે અનેક સવર્ણો લડ્યા છે. તેનાં ઉદાહરણોમાં આદ્ય કવિ નરસિંહ મહેતાથી માંડી અને મહાત્મા ગાંધીજી સુધીના કથિત સવર્ણો છે. ડૉ. બાબાસાહેબનું મૂળ નામ તો ભીમરાવ રામજી સકપાલ હતું. તેમના પ્રેમાળ બ્રાહ્મણ શિક્ષકે તેમને પોતાની અટક આંબેડકર આપેલી. બાબા સાહેબને હિન્દુ ધર્મમાં પ્રવર્તમાન ભેદભાવ સામે વાંધો હતો, નહીં કે કથિત સવર્ણો સામે. આથી જ તેમણે આંબેડકર અટક ક્યારેય ફગાવી નહીં. તેમનાં બીજી પત્ની સવિતા પણ એક બ્રાહ્મણ જ હતાં. તેમને શિષ્યવૃત્તિ આપીને પરદેશ ભણવા મોકલ્યા તે વડોદરા રાજયના મહારાજા સયાજીરાવ ગાયકવાડ મરાઠા હતા. આવા તો બીજા ઘણાં ઉદાહરણ આપી શકાય કે જે કથિત સવર્ણો હતા/છે અને દલિત સમુદાયના અધિકારો માટે, એમના ઉત્થાન માટે લડ્યા છે અને લડી રહ્યા છે. બાકી તો દલિતોની અંદર પણ ઊંચનીચના ભેદભાવ કયાં નથી? તેમની વચ્ચે પણ રોટી-બેટીના વ્યવહાર થતા નથી એ કડવી વાસ્તવિકતા છે. અને એટલે જ જાતિગત વૈમનસ્ય કે વેરઝેર રાખવાના બદલે બન્ને સમાજ જો એક થઈને અસ્પૃશ્યતાની સામે લડશે તો જ આ બધી દૂર થઇ શકશે.

gujarat, politics

શું કૉંગ્રેસ ગુજરાતમાં ભાજપને ગામડાં ઉપરાંત શહેરોમાં પણ ટક્કર આપશે?

કૉંગ્રેસ એક તરફ ખેડૂત અને દલિતનાં નામે રાજકારણ ખેલી અને ગામડામાં પોતાનું સ્થાન મજબૂત કરી રહી છે તો બીજી તરફ શહેરોમાં પણ તેણે પોતાની નબળી બાજુ ને મજબૂત કરવા માટેના પ્રયાસો આદર્યા છે. કમ સે કમ ગુજરાતમાં તો આવું દેખાય રહ્યું છે. યાદ હોય તો ગત વિધાનસભાની ચૂંટણીમાં શહેરોમાં કૉંગ્રેસને જબરો ફટકો પડયો હતો અને તેના કારણે જ ભાજપ સત્તા પર ફરીથી આરૂઢ થઇ શક્યો હતો. ગત વિધાનસભાની ચૂંટણીના પરિણામોમાંથી કૉંગ્રેસે બોધપાઠ લીધો હોય તેવું અત્યારે તો લાગી રહ્યું છે.

ગઈકાલે કૉંગ્રેસની ચિંતન શિબિર મળી ગઈ જેમાં તેના ગુજરાત પ્રભારી રાજીવ સાતવ, વિપક્ષના નેતા પરેશ ધાનાણી તેમ જ ગુજરાત પ્રદેશ પ્રમુખ અમિત ચાવડા સહિતના લોકો હાજર રહ્યા હતા. આ શિબિરમાં શહેરોમાં કૉંગ્રેસને મજબૂત કરવા માટેની રણનીતિ ઘડી કાઢવામાં આવી હતી. આ શિબિરમાં કૉંગ્રેસ હવે પછી શહેરીજનોને લગતા પ્રશ્નો જેવા કે ટ્રાફિક, પ્રદૂષણ, પાણી વગેરે મુદ્દે પણ સરકારને ઘેરશે તેવું નક્કી કરવામાં આવ્યું હતું.

રાજ્યના અમદાવાદ, વડોદરા, રાજકોટ અને સુરત શહેરમાં કૉંગ્રેસના બે શહેર પ્રમુખ હશે. શહેરના બંને પ્રમુખને કૉંગ્રેસ અલગ-અલગ કામગીરી સોંપશે. કૉંગ્રેસ મહાનગરમાં પોતાને મજબૂત બનાવવા માટે આંદોલનાત્મક, સંગઠાત્મક કામગીરી કરશે.

ગુજરાત કૉંગ્રેસ સંગઠનમાં મોટા ફેરફારની વિચારણા છેલ્લા એક મહિનાથી ચાલી રહી હતી, જે અંતર્ગત હવે કૉંગ્રેસ મોવડી મંડળે ગુજરાતનાં ચાર મહાનગરોમાં કૉંગ્રેસને મજબૂત બનાવવા આ નવો ઉપાય શોધ્યો છે.

કૉંગ્રેસ મોવડી મંડળે કરેલા નિર્ણય મુજબ, રાજ્યનાં ચાર મહાનગરોમાં કૉંગ્રેસને મજબૂત બનાવવા હવે શહેરને બે ઝોનમાં વહેંચવામાં આવશે. ચાર મહાનગરોમાં હવે એક નહીં પરંતુ બે શહેર પ્રમુખ રહેશે. જે પોતાના ઝોનમાં સંગઠનેન મજબૂત કરવાની કામગીરી કરશે. એક ઝોનમાં એક પ્રમુખ એમ શહેરમાં કુલ બે કૉંગ્રેસ શહેર પ્રમુખ હશે.

જો કે ખાટલે મોટી ખોડ એ છે કે કૉંગ્રેસમાં માત્ર નેતાઓ છે, કાર્યકર્તાઓ નહીં. ૯ એપ્રિલે કૉંગ્રેસના અધ્યક્ષ રાહુલ ગાંધી દ્વારા સંસદને ચાલવા દેવા સહિતના મુદ્દે ઉપવાસનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું. તે દિવસે અમદાવાદ સહિતના શહેરોમાં માત્ર બે કલાકમાં ઉપવાસનું નાટક કરવામાં આવ્યું હતું દિલ્લીમાં તો તેના નેતાઓ છોલે ભટુરે ખાઈને ઉપવાસ કરતા નજરે પડ્યા હતા આ બેવકૂફ નેતાઓ પાછા પોતાની તસવીર પણ હસતાંહસતાં પડાવતા હતા અને અરવિંદર લવલીએ તો એવું પણ કીધું કે આઠ વાગ્યે અમે નાસ્તો કર્યો હતો જ્યારે ઉપવાસ ૧૦ વાગ્યાથી હતો. આ લોકોને હિન્દુ શાસ્ત્રો જરા પણ જ્ઞાન દેખાતું નથી. ઉપવાસ સૂર્યોદયથી શરૂ થઈ જતો હોય છે અને બીજા દિવસે સૂર્યોદયે પૂરો થતો હોય છે. આમાં કરવા ચોથ જેવા અપવાદ હોય છે જેમાં સવારના સૂર્યોદયથી ઉપવાસ શરૂ થાય છે અને રાત્રે ચંદ્રોદયે પૂરો થતો હોય છે પરંતુ આ રીતનો ઉપવાસ પણ કૉંગ્રેસના આ નાટકમાં દેખાયો નહીં. એક રીત એકટાણાની પણ હોય છે જેમાં એક સમયે જમવાનું હોય છે અને બીજા સમયે ફળાહાર અથવા ફરાળ કરવાનું હોય છે. પરંતુ એકટાણાંનો પણ અભાવ કૉંગ્રેસના આ નાટકમાં દેખાયો. શું કૉંગ્રેસમાં કોઈ હિન્દુવાદી નેતાઓ બચ્યા જ નથી જે રાહુલ ગાંધીને ઉપવાસ-એકટાણાનું સાચું શાસ્ત્ર સમજાવી શકે? આ પહેલાં રાહુલ ગાંધી આરતી લેતી વખતે દક્ષિણા થાળીની નીચે દબાવતા એક વિડિયોમાં દેખાયા હતા. આરતી લેવાની અને દક્ષિણા આપવાની સાચી રીત કોઇ રાહુલ ગાંધીને ન સમજાવી શકે? નરેન્દ્ર મોદી માટે પ્લસ પોઈન્ટ એ છે કે તેઓ કોઈ પણ કાર્ય કરતા પહેલાં તેનું હૉમ વર્ક સારી રીતે કરી લે છે. રાહુલ ગાંધીએ પણ પૂરું હૉમ વર્ક કર્યા પછી હિન્દુત્વ તરફ અથવા તેના નાટક તરફ વળવું જોઈએ.

ફરી કૉંગ્રેસની શહેર તરફની દૃષ્ટિની વાત કરીએ. નરેન્દ્ર મોદીના દિલ્હી ગયા પછી ભાજપના ગુજરાત સંગઠનમાં પણ સુસ્તી જોવા મળી રહી છે નહિતર કોંગ્રેસના ગુજરાત પ્રભારી રાજીવ સાતવેં મેધા પાટકરને સમર્થન કર્યું અને વિપક્ષના નેતા પરેશ ધાનાણીએ રાજીવ સાધય આ ટ્વીટને સમર્થન કરતા gadh નર્મદાબંધની યોજનાની સફળતા મેધા પાટકરને આભારી હોવાનું કહ્યું તે મુદ્દે ભાજપ પાસે કોંગ્રેસને ઘેરવાની સારી તક હતી પરંતુ ભાજપ પ્રતિકાત્મક કાર્યક્રમ આપીને સંતોષ માની લીધો. તે દિવસે મુખ્યપ્રધાન વિજય રૂપાણી તેમજ નાયબ મુખ્ય પ્રધાન નીતિન પટેલના ટ્વિટર પર પણ આ સમાચાર આવ્યાના છ-છ કલાક સુધી કોઈ ટ્વીટ ન હતાં.

તાજેતરમાં એટ્રોસિટી અંગે સુપ્રીમ કોર્ટે જે દિશાનિર્દેશ આપ્યા તે મુદ્દે એક એવી છાપ ભાજપ વિરોધીઓએ ઉપસાવી કે ભાજપ દલિત વિરોધી છે પરંતુ ભાજપના નેતાઓ કે પ્રવક્તાઓ એ વાત ન રજૂ કરી શક્યા કે ૨૬ જાન્યુઆરી ૨૦૧૬થી એટ્રોસિટી એક્ટને વધુ કડક બનાવનાર નરેન્દ્ર મોદીની ભાજપ સરકાર જ હતી. આ કાયદાને વધુ કડક બનાવવા માટે અને દલિતોને ઝડપી ન્યાય મળે તે માટે ખાસ વિશેષ અદાલતો રચવાની સત્તા આપવામાં આવી હતી. ઉપરાંત આ વિશેષ અદાલતોને આ પ્રકારના ગુનાની સીધી નોંધ લેવાની સત્તા પણ આપવામાં આવી હતી. આ ઉપરાંત એટ્રોસિટીમાં મૂછ કાપી નાખવી, દલિત સમુદાયના સભ્યને ચપ્પલનો હાર પહેરાવવો, જેવા ગુના પણ ઉમેરવામાં આવ્યા હતા. આ ઉપરાંત બળાત્કાર હત્યા કે તેજાબના હુમલાના પીડિત એવા દલિત માટે વળતરની રકમ રૂ. ૮.૫ લાખ સુધી વધારવામાં આવી હતી.

જો કૉંગ્રેસ ગુજરાતના શહેરીજનોને આકર્ષવાના તેના આ અધકચરા પ્રયાસમાં પણ સફળ રહી તો કમ સે કમ ગુજરાતમાં કૉંગ્રેસ ભાજપને ગામડાં ઉપરાંત શહેરોમાં પણ ભારે પડી શકે છે અને તો ગત લોકસભાની ચૂંટણીમાં ભાજપને ૨૬માંથી ૨૬ બેઠક મળી હતી તેવું કદાચ આ વખતે ન પણ બને.