international, sarvottam karkirdee margadarshan, terrorism

જાપાન ત્રાસવાદ, બેરોજગારી અને અસ્વચ્છતાથી મુક્ત કેમ છે?

(સર્વોત્તમ કારકિર્દી માર્ગદર્શનના ઑક્ટોબર માસના અંકમાં ‘સાંપ્રત’ કૉલમમાં આ લેખ છપાયો.)

તાજેતરમાં જાપાનના વડા પ્રધાન શિન્ઝો આબે ભારતની મુલાકાતે આવ્યા. અમદાવાદથી મુંબઈ વચ્ચે બુલેટ ટ્રેન માટે ભૂમિપૂજન થયું અને ભારત-જાપાન વચ્ચે ઘણા ઐતિહાસિક કરારો પણ થયા. આ નિમિત્તે જાપાન દેશ, તેની સંસ્કૃતિ વગેરે ચર્ચામાં આવી. જાપાન આટલો વિકસિત દેશ કેમ છે? તેના વડા પ્રધાન અટપટી ચિત્ર જેવી જાપાનીઝ ભાષામાં જ કેમ બોલે અને લખે છે? તાજેતરમાં લંડનમાં છેલ્લા છ માસનો પાંચમો ત્રાસવાદી હુમલો થયો. આથી પ્રશ્ન ઉઠવો સ્વાભાવિક છે કે ભારત, પાકિસ્તાન, બાંગ્લાદેશ, મ્યાંમાર, શ્રીલંકા, અમેરિકા, બ્રિટન, ફ્રાન્સ, જર્મની, સ્પેન, રશિયા અને થોડા અંશે ચીન પણ ત્રાસવાદથી ગ્રસિત છે. તો પછી જાપાન કેમ આમાંથી બાકાત છે?

તેનું કારણ ‘સકોકુ’ શબ્દમાં રહેલું છે. આ શબ્દ જાપાનના ૧૧૮૫થી ૧૮૬૮ વચ્ચે રહેલી તોકુગાવા શોગુનેટ સૈનિક સરકારે લાગુ કરેલી સ્થળાંતર નીતિ (ઇમિગ્રેશન પૉલિસી) દર્શાવે છે. આ નીતિમાં કોઈ વિદેશી જાપાનમાં ન આવી શકે કે ન તો કોઈ જાપાની વ્યક્તિ જાપાનની બહાર જઈ શકે. જો આમ બને તો આવી વ્યક્તિનું માથું ધડથી અલગ કરી દેવાતું! આ વાત જાપાનની મુખ્ય વિચારસરણીમાં રહેલી છે. આથી જ જાપાન એ એક જ પ્રકારનો (હૉમોજિનિયસ અથવા મોનોલિથિક) સમાજ તરીકે આજ દિન સુધી ટકી રહ્યો છે.

જાપાનના લોકો ઇસ્લામના પરિચયમાં પહેલી વાર ૧૮૭૭માં આવ્યા હતા. પહેલી કોઈ જાપાની વ્યક્તિ મુસ્લિમ બની તે ઘટના ઈ.સ. ૧૯૦૯માં બની હતી અને આ વ્યક્તિનું નામ મિત્સુતારો તાકાઓકા હતું. બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન જાપાનમાં ઇસ્લામને સમજવાની માગ વધી, જાપાનની સેનાએ ઇસ્લામ માટે સંગઠનો અને સંશોધન કેન્દ્રો સ્થાપ્યાં. ઇસ્લામ પર સો પુસ્તકો પ્રકાશિત થયાં. તેનું કારણ ઇસ્લામ પ્રત્યે એકાએક જાગેલું આકર્ષણ નહોતું પરંતુ જાપાની સેનાએ ચીન અને અગ્નિ એશિયામાં જે વિસ્તારો કબજે કર્યા તેમાં રહેલો મુસ્લિમ સમાજ હતો. આથી જ ૧૯૪૫માં યુદ્ધ પૂરું થયા પછી આ સંગઠનો અને સંશોધન કેન્દ્રોને બંધ કરી દેવાયાં.

જાપાનમાં ૧૩ કરોડની વસતિ છે. તેમાંથી લગભગ એક લાખ મુસ્લિમો છે. વર્ષ ૨૦૧૦માં ૧૦૦ ઇન્ટર્નલ મેટ્રૉપૉલિટન પોલીસ ડિપાર્ટમેન્ટના લીક થયેલા દસ્તાવેજો મુજબ, પોલીસે લગભગ ૭૨,૦૦૦ મુસ્લિમોની અંગત વિગતો એકઠી કરી છે જેમાં તેમનાં બૅંક ખાતાનાં સ્ટેટમેન્ટો, પાસપૉર્ટની વિગતો, અને તેમની અવરજવરનો રેકોર્ડનો સમાવેશ થાય છે. આ લીક થયેલા દસ્તાવેજોમાં એવી વાત પણ છે કે જાપાને મસ્જિદોની અંદર જાસૂસી કેમેરા મૂક્યા હતા અને પોતાના અંડરકવર ઍજન્ટોને મુસ્લિમોની નોન પ્રૉફિટ સંસ્થાઓ (એનજીઓ પ્રકારની સંસ્થા જેમાંની કેટલીક પ્રગટપણે સમાજસેવાનું કામ કરતી હોય પરંતુ અંદર ખાને ત્રાસવાદીઓને મદદ કરતી હોય)માં ઘૂસાડ્યા હતા. ૨૦૧૫માં લંડનમાં બૉમ્બ વિસ્ફોટ થયો તે પછી જાપાને મુસ્લિમોના ઘર આસપાસ પણ જાસૂસી શરૂ કરી હતી.

આ દસ્તાવેજો લીક થયા પછી તે દસ્તાવેજોમાં જેમનાં નામ હતાં તે પૈકી ૧૭ મુસ્લિમોએ સરકાર અને પોલીસ સામે કેસ કર્યો. ૨૦૧૪માં ટૉક્યોના જિલ્લા ન્યાયાલયે સ્વીકાર્યું કે પોલીસના આ કામથી ફરિયાદીઓના અંગતતાના અધિકાર (રાઇટ ટૂ પ્રાઇવસી)નો ભંગ થયો છે અને તેણે ૯ કરોડ યેનનું વળતર ચૂકવવા આદેશ પણ આપ્યો પરંતુ મહત્ત્વનું એ છે કે તેણે એમ પણ કહ્યું કે “ગુપ્ત માહિતી એકઠી કરવી જરૂરી અને અનિવાર્ય છે.” અર્થાત્ ભવિષ્યમાં પણ પોલીસ આ કાર્ય શરૂ રાખશે જ. સદ્નસીબે જાપાનનું મિડિયા આપણા જેવું નથી. તેણે આ મુદ્દે ચૂપકીદી સેવી હતી. જે લખાયું તે અંગ્રેજી માધ્યમોમાં લખાયું હતું.

ઈદ જેવા તહેવારે પણ જાપાનમાં ખુલ્લામાં નમાઝ નથી પઢી શકાતી. તેમને નાના રૂમ હોય તો પણ તેમાં નમાઝ પઢવી પડે છે. ‘જાપાન ટાઇમ્સ’ના ૧૩ જુલાઈ ૨૦૧૬ના એક અહેવાલ મુજબ, ઈદ ઉલ ફિત્રના રોજ તેમને ચાર વાર નમાઝનો કાર્યક્રમ યોજવો પડ્યો હતો જેથી બધા લોકો નમાઝ પઢી શકે. ૧,૦૦૦ લોકો બહાર નમાઝના વારા માટે રાહ જોતા હતા.

જાપાનમાં ‘ઘરવાપસી’ના કાર્યક્રમો પણ મોટા પાયે ચાલે છે જેને પોલીસ અને ન્યાયતંત્રનું મૌન સમર્થન હોય છે. જો કોઈ અલગ પંથ અપનાવે તો જાપાનનો કોઈ પરિવાર તેનું રીતસર અપહરણ કરી લે છે. તેને કેદ કરી રાખે છે અને તેના પર તે અલગ પંથ છોડી દેવા દબાણ કરે છે. આ પરિવાર એક્ઝિટ કાઉન્સેલરોની મદદ પણ લે છે. આ કાઉન્સેલરોનું કામ પંથાંતરિત વ્યક્તિને તે પંથ છોડી દેવા સમજાવવાનું હોય છે. ટૉરુ ગૉતો નામની એક વ્યક્તિ ખ્રિસ્તી બની ગયો તો તેનું હિંસક રીતે અપહરણ કરવામાં આવ્યું હતું અને ૧૨ વર્ષ સુધી એક જગ્યાએ કેદ રાખવામાં આવ્યો હતો. આ કિસ્સામાં જાપાનની પોલીસ નિષ્ક્રિય રહી અને તપાસનું ફીંડલું વાળી દીધું. તેના અપહરણકારોને પણ શોધ્યા નહીં. આવા અનેક કિસ્સાઓ બાબતે વિદેશી પત્રકારોને જાપાન દૂતાવાસ કે વિદેશ ખાતા પણ કોઈ પ્રતિક્રિયાઓ આપતા જ નથી.

આ રીતે જાપાનમાં માત્ર દસ ટકા જ સ્થાનિક એવા લોકો છે જેમણે ઇસ્લામ પંથ સ્વીકાર્યો હોય. બાકી જે કોઈ મુસ્લિમો છે તે વિદેશના છે. ખ્રિસ્તીઓની સંખ્યા પણ નહીંવત્ છે. ૨૦૧૫માં પેરિસમાં થયેલા ત્રાસવાદી હુમલા પછી જાપાન વધુ સજાગ બન્યું છે કારણકે તેના દેશમાં ભલે એક પણ ત્રાસવાદી હુમલો નથી થયો પરંતુ આઈએસઆઈએસે સિરિયામાં ૨૦૧૪માં જાપાનના બે લોકોને બંધક બનાવી તેમનો શિરોચ્છેદ કર્યો હતો.

જાપાનની સ્થળાંતર નીતિ બહુ કડક છે. જાપાનમાં વસતિ ઓછી છે અને ઘટી રહી છે તેમ છતાં તેના દરવાજા કૌશલ્ય વગરના વિદેશી કામદારો માટે બંધ છે. તેમને રેસિડેન્શિયલ સ્ટેટસ મળતું નથી. શરણાર્થીઓ માટે તેના દરવાજા ભારત અને યુરોપની જેમ મોકળા નથી. (ક્યારેક દયા ડાકણને ખાય). ૨૦૧૬માં જાપાને ૧૦,૯૦૧ અરજદારો પૈકી માત્ર ૨૮ લોકોને શરણાર્થી તરીકે સ્વીકાર્યા હતા.

સ્વાભાવિક છે કે જે દેશમાં અંદર વસતા લોકો તરફથી કે વિદેશથી આવા અચાનક થતા ત્રાસવાદી હુમલાનો ભય ન હોય તે દેશનો વિકાસ પૂરઝડપે જ થાય.

જાપાનના નેતાઓ રાષ્ટ્રવાદી છે. શિન્ઝો આબેએ પાઠ્યપુસ્તકોમાં જાપાનના સમ્રાટો કે સેના દ્વારા બીજા વિશ્વયુદ્ધ કે તે સિવાય કરેલા અત્યાચારોને દૂર કર્યાં છે. જ્યારે આપણે ત્યાં તો પાઠ્યપુસ્તકોમાં ચેડાં કરીને ખોટો ઇતિહાસ ઊભો કરી ભારતીય વિદ્યાર્થીઓમાં ભારત પ્રત્યે લઘુતાગ્રંથિનું નિર્માણ કરાય છે.

જાપાનને કુદરતનું વરદાન છે તેથી તે વિકસિત છે તેવું નથી. અમેરિકા દ્વારા પરમાણુ હુમલાનો ભોગ બનીને જાપાન સંપૂર્ણ બરબાદ થઈ ગયું હતું. તો ભૂકંપ એ જાપાન માટે લગભગ રોજની ઘટના છે. પરંતુ ભૂકંપથી નુકસાન ન થાય તેવાં મકાનો અને ઇમારતો ટૅક્નૉલૉજીના આધારે બનાવ્યાં છે. જાપાન સ્વચ્છતા માટે પણ આગ્રહી છે. આનું કારણ શિન્તો અને બૌદ્ધ પંથ છે. પંથની માન્યતા મુજબ, અસ્વચ્છતા સાથે દુષ્ટતા જોડાયેલી છે. આથી જાપાની લોકો દિવસમાં ઓછામાં ઓછું એક વાર તો નહાય જ છે પણ સાથે સાથે ઘર કે જાહેર સ્થળોએ ગંદકી પણ નથી રાખતા. ભારતમાં તો ઘણા લોકો પોતે ગંદકી કરે તો પણ સાફ નથી કરતા જ્યારે જાપાનના ફૂટબૉલ પ્રેમીઓએ ૨૦૧૪માં બ્રાઝિલમાં રમાયેલા ફૂટબૉલ વિશ્વ કપમાં આર્જેન્ટિના સામેની મેચ પછી સ્ટેડિયમની સફાઈ કરીને સમગ્ર વિશ્વનું દિલ એ મેચમાં હારી ગયા છતાં જીતી લીધું હતું. પરંતુ આપણે ત્યાં મિડિયામાં સમાચારો અને લેખોમાં ચીનની ધમકી, પાકિસ્તાનના મુશર્રફના ભારત વિરુદ્ધ વિષવમન, અમેરિકામાં સેક્સનાં ટોય કેટલાં વેચાય છે, બ્રિટનમાં શિક્ષિકા વિદ્યાર્થી સાથે સેક્સ કરતાં ઝડપાઈ જેવા સમાચારની જ ભરમાર હોય છે, તેથી આવા પૉઝિટિવ સમાચારથી વાચકો વંચિત રહે છે.

જાપાનમાં સ્વચ્છતા પ્રત્યે એટલો પ્રેમ છે કે જો લોકો પાસે કચરો નાખવા આજુબાજુ કોઈ કચરાપેટી ન હોય તો તેઓ કચરો એક થેલીમાં પોતાના ઘરે કે ઑફિસે લઈ પછી તેનો નિકાલ યોગ્ય રીતે કરે છે. જાપાની લોકો કોઈ પણ સભા, સમારંભ, સંગીતના કાર્યક્રમ, રમત ગમત કે ઉત્સવ પછી જાહેર મેદાન કે સ્ટેડિયમને સાફ કર્યા પછી જ ઉઠવાની પરંપરા છે. જ્યારે આપણે ત્યાં ચૂંટણી સભા હોય કે નવરાત્રિના ગરબા, ગણેશ વિસર્જન હોય કે તાજિયા, કે પછી ૩૧ ડિસેમ્બરની ઉજવણી, કાર્યક્રમ પત્યા પછી પ્લાસ્ટિકની બૉટલો, પ્લાસ્ટિકના પડીકાઓ, ઢોળાયેલી ચટણી અને નાસ્તાથી મેદાન એટલું ગંદુંગોબરું હોય છે કે ન પૂછો વાત. જાપાનનાં બાળકોને નાનપણથી જ સ્વચ્છ રહેવાનું અને આજુબાજુની જગ્યા સ્વચ્છ રાખવાનું શિખવવામાં આવે છે.

જાપાનના લોકો સભ્યતા અને સંસ્કારની મજાક નથી ઉડાવતા પણ તેને પાળીને બતાવે છે. તેઓ નમ્રતાથી સ્મિત સાથે વાત કરશે અને તે પણ ધીમા અવાજમાં. તેઓ ટ્રેનમાં મુસાફરી વખતે જો ફૉન આવે તો ઊભા થઈ દરવાજા પાસે જાય છે અને એકદમ ધીમા અવાજે કહે છે કે તેઓ અત્યારે મુસાફરી કરી રહ્યા છે અને થોડા સમય પછી ફૉન કરશે. ભીડભાડવાળી જગ્યાએ તેઓ અચૂક મેડિકલ માસ્ક પહેરેલા જોવા મળશે. તેમને જો શરદી પણ થઈ હોય તો તેઓ માસ્ક પહેરશે કારણકે તેઓ ઈચ્છે છે કે તેમનો ચેપ બીજા કોઈને ન લાગે. ગમે તેવી આધુનિક ટૅક્નૉલૉજી છતાં જાપાનના લોકો પોતાના પંથને ભૂલ્યા નથી. તેઓ ગમે તેવા ધનવાન હોય કે ઓછા ધનવાન, અચૂક મંદિરે જાય છે અને બાળકોને પણ નાનપણથી ટેવ પાડવામાં આવે છે. આપણે ત્યાં હૉસ્પિટલ હોય કે રેસ્ટૉરન્ટ, કામ કરતા કર્મચારીઓને કેટલાક લોકો સામેથી બક્ષિસ કે ટિપ આપીને તેમને બગાડે છે તો કેટલાક કર્મચારી સામેથી માગી લે છે, પણ જાપાનમાં જો તમે આ આપવા જાવ તો તેઓ સવિનય તમને ના પાડી દેશે. પોતાનું કામ કરવા પગાર મળતો હોય પછી વધારાનાં નાણાંની શી જરૂર? પ્રમાણિકતા જાપાની લોકોમાં ઠાંસી ઠાંસીને પડેલી છે. જાપાનમાં ચોરી કે ખિસ્સા કાપવા જેવા અપરાધોની સંખ્યા બહુ જ ઓછી છે.

જાપાનમાં બેરોજગારીનો દર ઓછો છે કારણકે મોટા ભાગની સ્ત્રીઓ નોકરી કરતી નથી! બેરોજગારીનો દર જે લોકોને કામ ન મળે તેની ટકાવારી હોય છે. આથી બેરોજગારીનો દર જાપાનમાં ઓછો જ હોવાનો. ત્યાંની સ્ત્રીઓને પોતે ગૃહિણી હોવાનું ગૌરવ છે. આપણે ત્યાં સ્ત્રીઓ જ બીજી સ્ત્રી ગૃહિણી હોય તો તેને નીચી નજરે હવે જોવા લાગી છે. જાપાનમાં આમ પણ કંપનીઓ સ્ત્રીઓ કરતાં પુરુષોને વધુ લેવાનું પસંદ કરે છે, જોકે ૧૯૯૯માં મહિલાઓને રોજગારીમાં અન્યાય મુદ્દે કાયદો બનાવાયો છે ખરો. નોકરી મેળવનારી સ્ત્રીઓ પણ કેટલાક સમય પછી પોતાનાં સંતાનો અને પરિવારને ન્યાય આપવા ગમે તેવી સફળ કારકિર્દીને છોડતાં અચકાતી નથી.

આ ઉપરાંત જાપાનના પુરુષોને પણ રોજગાર બાબતે અસંતોષ નથી કારણકે ત્યાં ૧૯૧૦થી લાઇફટાઇમ એમ્પ્લૉયમેન્ટની અવધારણા છે. મતલબ કે કંપની સીધી જ લોકોને રોજગારી આપે છે અને તેમને પગાર સિવાય રાહતદરે આરોગ્ય સેવા, પગાર સાથેનું વેકેશન, બીમારી વખતે પગાર સાથેની રજા, પેન્શન જેવી સુવિધાઓ મળે છે. ત્યાં ભલે સામ્યવાદ ન હોય, પરંતુ કર્મચારીઓના હક માટે જાપાનનું તંત્ર સજાગ છે. ત્યાં મોટા પાયે છટણીઓ પર સામાજિક રીતે પ્રતિબંધ છે. સોની, તોશિબા, પેનાસોનિક અને એનઇસી જેવી કંપનીઓ વધારાના કર્મચારીઓને સ્વૈચ્છિક નિવૃત્તિની યોજના આપે છે અને બિનજરૂરી કર્મચારીઓને બેનિશમેન્ટ રૂમમાં મોકલવામાં આવે છે જ્યાં તેમને તેઓ રાજીનામું આપવાનું ન વિચારે ત્યાં સુધી ઓછામાં ઓછું કામ સોંપવામાં આવે છે.

જાપાનના વિકાસ અને ત્યાંના લોકોની સુખાકારી પાછળનું કારણ એ પણ છે કે તેઓ બચતમાં ખૂબ માને છે. તેમનો બચતનો દર અમેરિકા કરતાં વધુ છે. જ્યારે ભારતમાં બચતનો દર દિવસે ને દિવસે લૉન, જાહેરખબરો, માર્કેટિંગ અને ભૌતિક સુખ પાછળની દોટના કારણે સતત ઘટી રહ્યો છે.

અમેરિકા અને ફ્રેન્ચ ક્રાંતિ પછી પરંપરાનો વિરોધ તેને જ આધુનિકતા મનાય છે અને દુર્ભાગ્યે ભારતના કેટલાક લોકો માટે પણ આ જ આધુનિકતા છે. પરંતુ જાપાન તેવું નથી. જાપાનમાં ધર્મ, સમાજ અને કુટુંબનું મહત્ત્વ સર્વોચ્ચ છે.

આમ, ભારતે માત્ર બુલેટ ટ્રેન માટે જ નહીં, પરંતુ સાચા અને વિસરાયેલા વિકાસ માટે પણ જાપાનમાંથી ધડો લેવા જેવો છે.

Advertisements
international, sadhana

ભારત અને ઈઝરાયેલ: મહાસત્તાની નવી ધરી બની રહેશે

(‘સાધના’ સાપ્તાહિક દિ.૧૫/૭/૧૭માં છપાયેલો લેખ)

જાગ્યા ત્યારથી સવાર. આ કહેવત ભારત અને ઈઝરાયેલના સંબંધોને લાગુ પડી શકે. આ સંબંધોમાં પ્રલંબ પાછળ એક માત્ર કારણ મુસ્લિમ મત બૅંક રહી. ઈઝરાયેલ ૧૯૪૮માં સ્વતંત્ર થયું. પરંતુ તેને માન્યતા આપવામાં નહેરુ સરકારે બે વર્ષ લગાડ્યાં! મહાત્મા ગાંધીએ તુર્કીના ખલીફાની ચળવળ- ખિલાફત ચળવળને ટેકો આપીને ભારતના મુસ્લિમોને વિદેશના મુસ્લિમોના પ્રશ્નો સાથે સાંકળતા કર્યા હતા. તે વખતે ભારતના મુસ્લિમો પણ આ નિર્ણય વિરુદ્ધ હતા. પરંતુ આ પગલાં અને તે પછી આવાં પગલાંઓથી ઉત્તરોત્તર ભારતના મુસ્લિમો વિદેશના મુસ્લિમોના પ્રશ્નો સાથે સંકળાવા લાગ્યા અને અહીંના પ્રશ્નો માટે વિદેશના મુસ્લિમો પાસે સમાધાન શોધતા થયા. એટલે જ ઓસામા બિન લાદેનનું એન્કાઉન્ટર થાય તો ભારતમાં વિરોધ થાય, ફ્રાન્સનું શાર્લી હેબ્દો મેગેઝિન મુહમ્મદ પયગંબરનું કાર્ટૂન છાપે તો અહીં વિરોધ થાય. આવા પ્રશ્નો પર અહીં તોડફોડ પણ કરવામાં આવે અને સંપત્તિને નુકસાન થાય, રમખાણો થાય.

ગાંધીજીને અને નહેરુને માત્ર મુસ્લિમો પરનો અત્યાચાર જ અત્યાચાર લાગતો હતો. અને આ દૃષ્ટિકોણ આજની કૉંગ્રેસ અને તેના સાથી પક્ષોએ બરાબર પકડી રાખ્યો છે. એટલે ગાંધીજી યહૂદીઓ પરના અત્યાચાર બાબતે શું માનતા હતા? તેમની સહાનુભૂતિ તો આરબો પ્રત્યે જ હતી! ૨૬ નવેમ્બર ૧૯૩૮ના ‘હરિજન’માં તેમણે લખ્યું હતું: “…હું માનું છું કે જેવી રીતે હિન્દુઓ અસ્પૃશ્યો સાથે વર્તન કરે છે તેવું વર્તન ખ્રિસ્તીઓ યહૂદીઓ સાથે કરે છે…તેમની સાથે અમાનવીય વર્તન થયું છે…” આટલા સ્વીકાર પછી પણ ગાંધીજી ઈઝરાયેલની ભૂમિ પર હક તો આરબોનો જ માને છે. તેમણે લખ્યું, “યહૂદીઓની રાષ્ટ્ર માટેની રોકકળ મને બહુ અપીલ કરતી નથી (!) તેઓ જ્યાં જન્મ્યા હોય ત્યાં જ તેમણે રહેવું જોઈએ. જેવી રીતે ઇંગ્લેન્ડ ઇંગ્લિશ લોકોનું છે, ફ્રાન્સ ફ્રેન્ચ લોકોનું છે, તેમ પેલેસ્ટાઇન આરબોનું છે.” એ વખતે ગાંધીજીને કોઈએ પૂછવું જોઈતું હતું કે તો પછી હિન્દુસ્થાન હિન્દુઓનું કેમ નહીં?

૧૯૪૭માં જ્યારે ઈઝરાયેલને સ્વતંત્ર રાષ્ટ્ર તરીકે માન્યતા આપવાનો પ્રસ્તાવ સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંઘમાં આવ્યો ત્યારે પ્રથમ વડા પ્રધાન નહેરુ ગુસ્સે થઈ ગયા હતા. તેમણે કહ્યું હતું કે “ઝિયોનિસ્ટ (યહૂદીઓ)એ ભારતને લાખો રૂપિયાની લાંચ આપવા પ્રયાસ કર્યો છે અને તેમની બહેન વિજયાલક્ષ્મી પંડિતને રોજ ધમકીઓ મળતી હતી કે જો તેઓ ઈઝરાયેલની તરફેણમાં મત નહીં આપે તો તેમના જીવને ખતરો છે.”

નહેરુએ એ વખતે કાશ્મીરને સંયુક્ત રાષ્ટ્રોમાં લઈ જવાની ભૂલ કરેલી, રશિયા તરફી ઝુકાવ રાખેલો, બલુચિસ્તાનની ભારતમાં ભળવાની માગણી ફગાવી, સંયુક્ત રાષ્ટ્રોની સલામતી સમિતિમાં પ્રવેશ માટે નરેન્દ્ર મોદી આકાશ-પાતાળ એક કરી રહ્યા છે, જે દેશમાં જાય છે ત્યાં આ હક સ્વમાન સાથે માગે છે, ત્યારે નહેરુએ અમેરિકાના પ્રમુખ કેનેડી દ્વારા કાયમી સભ્ય પદની માગણી ફગાવી દીધી હતી. નહેરુની આવી અનેક ભૂલો સાથે વધુ એક ભૂલ એટલે ઇઝરાયેલ સાથે સંબંધ ન રાખવો.

નહેરુની આ નીતિ ઈન્દિરા- રાજીવ ગાંધીએ ચાલુ રાખી. પરંતુ વડા પ્રધાન નરસિંહરાવે ૨૯ જાન્યુઆરી ૧૯૯૨ના રોજ ઈઝરાયેલ સાથે રાજદ્વારી સંબંધો વિધિવત્ સ્થાપ્યા. ભલે નરસિંહરાવની સરકાર ઇતિહાસમાં કૉંગ્રેસની સરકાર ગણાય, પરંતુ લાલબહાદૂર શાસ્ત્રી અને રાવની સરકાર એ અન્ય કૉંગ્રેસી સરકારો કરતાં વિચારસરણીની રીતે ભિન્ન હતી. નરસિંહરાવની સરકારને કૉંગ્રેસ પણ પોતાની સરકાર ગણતી નથી સિવાય કે ઉદારીકરણની નીતિનો જશ ખાટવો હોય. સોનિયા ગાંધીના ઈશારે રાવ ભૂતપૂર્વ કૉંગ્રેસ પ્રમુખ અને વડા પ્રધાન હોવા છતાં તેમને કૉંગ્રેસ કારોબારીમાં સ્થાન નહોતું અપાયું. નરસિંહરાવના અંતિમ સંસ્કાર દિલ્લીમાં થવા દેવાયા નહોતા.

૧૯૯૨માં વિધિવત્ સંબંધો પછી પણ ભારતના કોઈ રાષ્ટ્રપતિ કે વડા પ્રધાન એ ભૂખંડ ગયા પરંતુ ઈઝરાયેલની મુલાકાતે ગયા નહોતા! નહેરુજી ૧૯૬૦માં ગાઝા પટ્ટી (પેલેસ્ટાઇનનો કહેવાતો ભાગ) ગયા હતા. ઉપરાષ્ટ્રપતિ ઝાકીર હુસૈન મે ૧૯૬૫માં અલ અક્સા મસ્જિદમાં નમાઝ પઢી હતી! મુસ્લિમોનું તુષ્ટીકરણ (કદાચ દેશપ્રેમી અને સજ્જન મુસ્લિમો પણ નહીં ઈચ્છતા હોય કે તેમનું આવું તુષ્ટીકરણ કરવામાં આવે.) કઈ હદે થયું તે જુઓ. વિશ્વમાં સૌ પ્રથમ ત્રાસવાદ શરૂ કરનાર યાસીર અરાફતને વર્ષ ૧૯૮૯માં ૧૯૮૮ માટેનો જવાહરલાલ નહેરુ એવૉર્ડ ફૉર ઇન્ટરનેશનલ અંડરસ્ટેન્ડિંગ આપવામાં આવેલો!

તે પછી ધીમે ધીમે આપણા પ્રધાનો અને રાજ્ય સરકારના પ્રધાનો ઇઝરાયેલ જતા થયા. ગૃહ પ્રધાન લાલકૃષ્ણ અડવાણી અને રાજનાથસિંહે ઈઝરાયેલની મુલાકાત લીધી તો વિદેશ પ્રધાન તરીકે જશવંતસિંહ, એસ. એમ. કૃષ્ણ (જે અત્યારે ભાજપમાં છે) અને સુષમા સ્વરાજ પણ ઈઝરાયેલ ગયાં છે. ઈઝરાયેલના વડા ભારતની મુલાકાતે ક્યારે આવ્યા? ૧૯૯૭માં પ્રમુખ એઝર વૈઝમેન, વર્ષ ૨૦૦૩માં વડા પ્રધાન એરિયલ શેરોન અને વર્ષ ૨૦૧૬માં પ્રમુખ રેઉવેન રિવલિન આવેલા. આ ત્રણેય મુલાકાતો વખતે બિનકૉંગ્રેસી સરકારો હતી તે નોંધવું જોઈએ. ભારતના રાષ્ટ્રપતિ પણ ઈઝરાયેલની મુલાકાતે ગયા તે વખતે ભાજપ સરકાર હતી. પ્રણવ મુખર્જી ઑક્ટોબર ૨૦૧૫માં ઈઝરાયેલ ગયા હતા. તો મોદીજી સિત્તેર વર્ષોમાં ઈઝરાયેલ જનારા (અને સાથે જ ગાઝા પટ્ટી-વૅસ્ટ બૅન્ક ન જનારા) પ્રથમ ભારતીય વડા પ્રધાન બન્યા. પેલેસ્ટાઇન ન જવું એટલે ઘર આંગણે ઘણા મુસ્લિમોને રોષિત કરવા. આ હિંમત મોદીજી દાખવી શક્યા છે.

ઈઝરાયેલ આપણી સાથે સંબંધો બાંધવા તલપાપડ. રીતસર કરગરે. એમનો આ તલસાટ વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની ઈઝરાયેલ યાત્રામાં સ્પષ્ટ જોવા મળ્યો. આપણો કોઈ ભાઈ આપણી સાથે સંબંધો તોડી વર્ષોથી બેસી ગયો હોય અને વર્ષો પછી તેના પરિવારમાંથી કોઈ આપણા ઘરે આવે તો આપણને કેટલો હરખ થાય? તેવો હરખ ઈઝરાયેલમાં જોવા મળ્યો. ઈઝરાયેલના તત્કાલીન પ્રમુખ શિમોન પેરેઝે તો તત્કાલીન કૉંગ્રેસ સરકારને વર્ષ ૨૦૧૩માં કહેલું, “જો તમે મુસ્લિમોના ડરથી ઈઝરાયેલ ન આવતા હોય તો ફરી વિચાર કરજો કારણકે ઈઝરાયેલને પોતાને પણ મુસ્લિમ રાષ્ટ્રો ઇજિપ્ત અને જૉર્ડન સાથે સારા સંબંધો છે.”

આટલી બધી ઉપેક્ષા છતાં ઈઝરાયેલે ભારતની મદદ કરવામાં ક્યારેય પાછી પાની નથી કરી. ઈઝરાયેલે ૧૯૬૨, ૧૯૭૧ અને ૧૯૯૯ એ તમામ યુદ્ધોમાં ભારતની મદદ કરી હતી. ૧૯૬૨ અને ૧૯૭૧ વખતે તો આપણા રાજદ્વારી સંબંધો નહોતા એટલે પાછલા બારણે મદદ કરી હતી. નહેરુ તો સેનાને રાખવાના જ વિરોધી હતા. તેમને હતું કે “પોલીસથી કામ ચાલી શકે! વળી આપણો દેશ તો અહિંસાનો પૂજારી!” એટલે જ ૧૯૬૨ના ચીન સામેના યુદ્ધમાં ભારતને તકલીફ પડી ત્યારે ઈઝરાયેલે ૮૧ એમ.એમ. અને ૧૨૦ એમ.એમ. મૉર્ટાર અને દારૂગોળો પૂરો પાડેલો. ૧૯૭૧માં પાકિસ્તાનનું એફ-૮૬ સબ્રે વિમાન મેઇનટેનન્સ માટે ઈઝરાયેલ ગયું તો ઈઝરાયેલે તેને પાછું મોકલવામાં જાણી જોઈને વિલંબ કર્યો હતો. ૧૯૭૧માં તો અમેરિકા ભારત વિરુદ્ધ હતું અને ઈઝરાયેલની પોતાની પાસે પણ શસ્ત્રોની તંગી હતી, તેમ છતાં તેના તત્કાલીન વડા પ્રધાન ગૉલ્ડા મૈરે હસ્તક્ષેપ કરી ઈરાનને મોકલવાનાં શસ્ત્રો ભારતને આપ્યાં હતાં!

યહૂદીઓના આ અસીમ ભારતપ્રેમનું કારણ?

યહૂદીઓ મૂળ ઇઝરાયેલમાં વસતા હતા. અબ્રાહમથી યહૂદી પંથની શરૂઆત મનાય છે. અબ્રાહમના વંશજ મોસીસ (મુસા)એ યહૂદી પંથ સ્થાપેલો. તેનાં સેંકડો વર્ષો પછી અબ્રાહમના વંશજ ઈશા (જિસસ ક્રાઇસ્ટ) દ્વારા ખ્રિસ્તી પંથ અસ્તિત્વમાં આવ્યો અને તેના સેંકડો વર્ષો પછી અબ્રાહમના અન્ય વંશજ ઇસ્માઇલના પુત્ર મુહમ્મદે ઇસ્લામ પંથ સ્થાપ્યો. આ ત્રણેય પંથો અબ્રાહમિક રિલિજિયન્સ તરીકે ઓળખાય છે. પરંતુ ખ્રિસ્તી અને ઇસ્લામ પંથીઓ યહૂદીઓના કટ્ટર દુશ્મન બની ગયા અને તેમને પોતાની માતૃભૂમિમાંથી ભાગવા ફરજ પડી. આમ છતાં અન્ય દેશોમાં આશ્રય લેનારા યહૂદીઓ પર ખ્રિસ્તી અને ઇસ્લામ પંથીઓએ અસહ્ય અને અકલ્પનીય અત્યાચારો કર્યા. યહૂદીઓ તરફની આ નફરતને અંગ્રેજીમાં એન્ટી સેમિટિઝમ કહે છે. આવા સમયે એક માત્ર ભારત દેશ જ હતો જેમાં હિન્દુઓ શાસનમાં હોવાથી ત્યાં તેમના પર અત્યાચારો ન થયા કારણકે અહીં હિન્દુઓ એકમ્ સત વિપ્રા: બહુધા વદન્તિમાં માનતા હતા.

યહૂદીઓની જર્નલ ‘એવોતાયનૂ’માં નિસ્સિમ મોસીસના ૧ જુલાઈ ૨૦૦૭ના લેખમાં નોંધવામાં આવ્યું છે કે સાત યહૂદી પુરુષો અને સાત યહૂદી મહિલાઓ કોંકણના કાંઠે ઉતર્યા હતા. આજે જે કોઈ યહૂદીઓ ભારતમાં છે તે આ ૧૪ના વંશજો છે…. સ્થાનિક હિન્દુઓ દ્વારા તેમનું ઉષ્માપૂર્ણ સ્વાગત કરાયું હતું….આ (હિન્દુઓની) ધરતી ક્યારેય યહૂદી વિરોધી રહી નથી. ૨૪૦૦ વર્ષથી યહૂદીઓ અહીં ફૂલ્યા-ફાલ્યા છે.

ડિસેમ્બર ૧૯૧૭માં અંગ્રેજોના તાબા હેઠળ ભારતીય સૈનિકોએ પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધમાં લડીને ઈઝરાયેલને સ્વતંત્ર બનાવવામાં બહુ મોટી ભૂમિકા ભજવી હતી તે યહૂદીઓ આજે પણ ભૂલ્યા નથી. તુર્કોના મુસ્લિમો પાસે મોટી સંખ્યામાં શસ્ત્રો અને દારૂગોળા હતા. એક સમયે બ્રિટિશ કમાન્ડર પણ લડવા તૈયાર નહોતા તો પણ મેજર દલપતસિંહના નેતૃત્વમાં જોધપુરના સૈનિકો લડ્યા અને ૪૦૨ વર્ષથી ગુલામ હૈફા શહેરને સ્વતંત્ર કરાવ્યું. વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી શહીદ સૈનિકોના સ્મારકની મુલાકાત લેવાનું ભૂલ્યા નહીં.

સામે પક્ષે ગેટ વે ઑફ ઇન્ડિયાથી લઈને અનેક બાબતોમાં યહૂદીઓનું પણ ભારતમાં પ્રદાન અદ્વિતીય રહ્યું છે. સામાન્ય રીતે પારસીઓ માટે ‘દૂધમાં સાકરની જેમ ભળી જવું’ શબ્દપ્રયોગ થાય છે પરંતુ આ જ બાબત આ લઘુમતી માટે પણ વાપરી શકાય. હિન્દી સિનેજગતમાં સુલોચના (રૂબી માયર્સ), પ્રમીલા (એસ્થર વિક્ટૉરિયા અબ્રાહમ), નાદિરા (ફ્લૉરેન્સ એઝીકિએલ) સહિત અનેક અભિનેત્રીઓ, જાણીતા ચરિત્ર અભિનેતા ડેવિડ યહૂદી હતાં. અમદાવાદ પ્રાણી સંગ્રહાલયના સ્થાપક રૂબિન ડેવિડ, તેમનાં પુત્રી અને લેખક, કલાકાર તેમજ શિલ્પકાર એસ્થર ડેવિડ પણ યહૂદી.

હિન્દુ ધર્મ અને યહૂદી પંથ વચ્ચે સામ્યતાઓ ઘણી છે. બંનેમાં પંથાંતરણને અવકાશ નથી. કોઈને યહૂદી બનવું હોય તો ખૂબ જ આકરી પ્રક્રિયામાંથી પસાર થયા પછી જ બની શકાય છે. હિન્દુ પણ જન્મથી જ બની શકાય છે. બંને મતો પંથાતરણને ઉત્તેજન આપતા નથી. બંને લોકો પર અસંખ્ય આક્રમણો અને અત્યાચારો થયા. યહૂદીઓ પર ખ્રિસ્તી અને મુસ્લિમોએ ભરપૂર અત્યાચારો કર્યા જ્યારે હિન્દુઓ પર પણ મુસ્લિમો, ખાસ કરીને મોગલોના શાસનકાળમાં તેમજ ખ્રિસ્તી અંગ્રેજોના કાળમાં ખૂબ અત્યાચાર થયા. આમ છતાં આ બંને ટકી રહ્યા છે કારણ તેમની જિજીવિષા અને પ્રતિકાર શક્તિ અદ્ભુત છે. બંને દેશોનું વિભાજન હિંસક રહ્યું. બંનેની સ્વતંત્રતા પણ એકાદ વર્ષના અંતરવાળી રહી.

દર વર્ષે પાસ ઑવર (જેનું નામ ખ્રિસ્તીઓએ બદલી ઇસ્ટર કર્યું) સમારોહમાં ‘નેક્સ્ટ ઇયર ઇન જેરુસલેમ’ કહેતા યહૂદીઓ આખરે ઇઝરાયેલ મેળવીને જંપ્યા પરંતુ હજુ જેરુસલેમમાં તેમના મંદિરનું પુનર્નિર્માણ બાકી છે. આપણે રામમંદિરનું પુનર્નિર્માણ બાકી છે. જોકે એક મોટો તફાવત એ રહ્યો કે સ્વતંત્રતા પછી આપણે ત્યાં અંગ્રેજોની કઠપૂતળી જેવા શાસકો (બ્રિટનના ગાર્ડિયન સમાચારપત્રએ ૧૮ મે ૨૦૧૪ના તંત્રી લેખમાં આ શબ્દ વાપર્યા છે)ના લીધે ભારત પોતાના મૂળથી દૂર ને દૂર જતું ગયું. શશી થરૂરે લખેલા પુસ્તક ‘નહેરુ: ધ ઇન્વેન્શન ઑફ ઇન્ડિયા’ મુજબ, નહેરુ પોતાને ભારતીય કરતા અંગ્રેજ વધુ માનતા હતા. આમ પહેલા જ વડા પ્રધાન હિન્દુ ધર્મ પ્રત્યે સૂગ ધરાવતા હોય, તો પછી ભારતમાં હિન્દુત્વનો ખો કાઢવા પૂરા પ્રયત્નો થાય તે સ્વાભાવિક હતું. ઈઝરાયેલના પ્રથમ વડા પ્રધાન ડેવિડ બેન ગુરિયને કહેલું, “આપણને ક્યારે ખબર પડશે કે આપણો દેશ સામાન્ય (પહેલાના જેવો) દેશ બની ગયો છે? જ્યારે દેશના ચોર અને વેશ્યાઓ હિબ્રૂ બોલતા હશે.” આમ, સ્વતંત્રતા પછી જ મૃત:પ્રાય હિબ્રૂને જીવંત કરવાના ભરપૂર પ્રયાસો થવા લાગ્યા અને તમે જોયું હોય તો વર્તમાન વડા પ્રધાન બેન્જામીન નેતન્યાહૂ ટ્વીટ હિબ્રૂમાં જ કરે છે. ભારતમાં તો સ્વતંત્રતા પછી ઉત્તરોતર સંસ્કૃત અને અન્ય ભારતીય ભાષાઓને સતત મરણતોલ ફટકા પડતા રહ્યા ને અંગ્રેજીને જ મહત્ત્વ મળતું રહ્યું.

આજે ઈઝરાયેલ ભારત કરતાં બધી બાબતોમાં આગળ છે. ઈઝરાયેલમાં અંદાજે ૮૦ લાખની વસતિ છે. ભારતમાં ૧.૨૫ અબજની વસતિ છે. ભારતનો જીડીપી પર કેપિટા ૪,૦૦૦ અમેરિકી ડૉલર છે તો ઈઝરાયેલનો ૩૬,૨૦૦ અમેરિકી ડૉલર! ભારતનો માનવ વિકાસ સૂચકાંક ૦.૬૦૯ છે તો ઈઝરાયેલનો ૦.૯૩. ભારતમાં સાક્ષરતા દર ૬૧ ટકા છે તો ઈઝરાયેલનો ૯૭.૧ ટકા. ભારતમાં બેરોજગારીનો દર ૮.૮ ટકા છે તો ઈઝરાયેલનો ૫.૮ ટકા. ભારતમાં વ્યક્તિની સરેરાશ ઉંમર ૬૭ વર્ષ છે તો ઈઝરાયેલમાં ૮૧ વર્ષ. લશ્કર અને જાસૂસી સંસ્થાની બાબતમાં ઈઝરાયેલ આપણાં કરતાં ઘણું ઘણું આગળ છે. ચોતરફ દુશ્મનોથી ઘેરાયેલો આ દેશ અડીખમ ઊભો છે અને બધાને હંફાવે છે. વિશ્વની પરવા કર્યા વગર તે નિર્દયતાથી પડોશીઓને લશ્કરી જવાબ આપી શકે છે જ્યારે આપણે છેક હવે સર્જિકલ સ્ટ્રાઇકથી ખુશ થતા થયા છીએ.

વર્ષ ૨૦૦૮માં મુંબઈમાં હુમલાઓ દરમિયાન યહૂદીઓના નરિમન હાઉસ જે હવે છાબડ હાઉસ તરીકે ઓળખાય છે, તેના પર હુમલો થયો. તેમાં આઠ ઇઝરાયેલીઓ માર્યા ગયા પરંતુ ભારતીય આયાના કારણે બે વર્ષનો મોશે હૉલ્ત્ઝબર્ગ બચી ગયો. મોદીજી તેને મળવાનું પણ ભૂલ્યા નહોતા.

હિન્દુઓ અને યહૂદીઓ વચ્ચે આંખે ઊડીને વળગે તેવો મોટો તફાવત એ રહ્યો કે સમ્રાટ અશોક પછી મોટા ભાગે કોઈ રાજાએ સીમા વળોટીને આક્રમણ કર્યા નથી. હા, પોતાની સીમા પર જ્યારે આક્રમણ થાય ત્યારે જડબાતોડ જવાબ જરૂર આપ્યા, પરંતુ યહૂદી પ્રજા તેના શૌર્ય અને ખમીર માટે જાણીતી છે. ૧૯૬૬માં ઇજિપ્તે સ્ટ્રેઇટ ઑફ તિરાન (દરિયાઈ માર્ગ) ઈઝરાયેલ માટે બંધ કર્યો ત્યારે ઈઝરાયેલે ઇજિપ્તના સિનાઈમાં ઘૂસીને હલ્લો બોલ્યો હતો અને ઇજિપ્તને આ માર્ગ ખોલવા ફરજ પાડી હતી. ભારતની જેમ ઈઝરાયેલ પણ ચોતરફથી દુશ્મનોથી ઘેરાયેલો દેશ છે પરંતુ તેની આ આક્રમક નીતિના કારણે તેની સામે કોઈ આંખ ઊંચી કરીને જોઈ શકતું નથી.

૧૯૭૨ની ઑલિમ્પિકમાં પેલેસ્ટાઇની ત્રાસવાદી સંગઠન બ્લેક સપ્ટેમ્બરે જર્મનીમાં ૧૧ ઈઝરાયેલી ખેલાડીઓને બંધક બનાવ્યા અને તેમની હત્યા કરી. તે પછી ઈઝરાયેલના લોકો માત્ર મીણબત્તી લઈને દેખાવો કરવા કે ફેસબુક પર (એ વખતે જે માધ્યમ હોય તે) ગુસ્સો પ્રદર્શિત કરવા પૂરતા સીમિત ન રહ્યા પરંતુ વીસ વર્ષ સુધી ઑપરેશન રૅથ ઑફ ગૉડ ગુપ્ત રીતે ચલાવી આ હુમલામાં જોડાયેલા એક-એક પેલેસ્ટાઇની ત્રાસવાદીને મારતા રહ્યા.

સામાન્ય રીતે રૂઢિચુસ્ત મનાતા યહૂદીઓ ભારતને અગાધ પ્રેમ કરે છે. તેથી જ વડા પ્રધાન બેન્જામીન નેતન્યાહૂ નમસ્તે કરીને અને હિન્દીમાં મોદીજીનું સ્વાગત કરતા જોવા મળ્યા, ભારતથી ગયેલા ઇઝરાયેલી માબાપની દીકરી અને ગાયિકા લિયોરા ઇત્ઝાકે ભારતનું રાષ્ટ્રગીત ગાયું તો મુસ્લિમ ટોપી પહેરવાનો ઇનકાર કરનાર મોદીજી યહૂદી ટોપી પહેરીને જોવા મળ્યા તે પણ મોટો સંકેત છે. ભારતમાં ૮૦ કરોડ હિન્દુઓ છે પરંતુ તેમાંની નોંધપાત્ર સંખ્યા સેક્યુલરિઝમ (એટલે માત્ર મુસ્લિમ-ખ્રિસ્તી પ્રેમ. યહૂદી, જૈન, પારસી પ્રેમ નહીં)થી ગ્રસિત છે. પરંતુ ઈઝરાયેલમાં ૮૦ લાખ યહૂદીઓ એક સમાન દેશભક્ત છે. તેથી ઈઝરાયેલ ભારત કરતાં આટલું આગળ છે.

આરએસએસની તરફેણમાં બોલતા ભારતના લોકો પણ અચકાય છે ત્યારે ઈઝરાયેલ એક માત્ર દેશ છે જે તેની તરફેણમાં બોલે છે. જ્યારે વર્ષ ૨૦૧૦માં દિગ્વિજયસિંહે કૉંગ્રેસની સભામાં કહ્યું હતું કે “જે રીતે નાઝીઓએ યહૂદીઓનો નરસંહાર કર્યો હતો તે જ રીતે આરએસએસ મુસ્લિમોનો કરે છે.” આનો ઈઝરાયેલ દૂતાવાસે વિરોધ કર્યો હતો અને કહ્યું હતું કે આરએસએસને નાઝીઓ સાથે સરખાવી શકાય નહીં.

ઈઝરાયેલે કૃષિમાં ઓછા પાણી અને ઓછી કૃષિલાયક જમીન છતાં સંશોધન કરીને વધુ પાક મેળવવામાં સફળતા મેળવી છે. આઈ.ટી. ક્ષેત્રે પણ તેની બોલબાલા છે. સંરક્ષણ ક્ષેત્રે તે આત્મનિર્ભર છે. તેની જાસૂસી સંસ્થા મોસાદનો કોઈ જવાબ નથી. આ બંને દેશો જો એકત્ર આવશે તો વિશ્વમાં મહા સત્તાની એક નવી ધરી રચાતી જોવા મળશે. આમ છતાં, ઈઝરાયેલ માત્ર ભારત પ્રત્યે ઝૂકેલું છે તેમ આ મુલાકાતથી માનવું ભૂલભરેલું છે. વેપારી પ્રજા હોવાથી ઇઝરાયેલીઓ ચાલાક અને લુચ્ચા પણ ગણાય છે. તેઓ ભારત જેટલું જ મહત્ત્વ ચીનને પણ આપી રહ્યા છે કારણકે આજની તારીખે ચીન ઈઝરાયેલનું એશિયાનો સૌથી મોટો અને વિશ્વનો ત્રીજા ક્રમનો વેપાર ભાગીદાર દેશ છે. આમ છતાં, અમેરિકાના પ્રમુખ અને ખ્રિસ્તી ગુરુ પોપને જે સન્માન મળે તે મોદીજીને આપીને ઈઝરાયેલે મોટો સંકેત આપ્યો છે. નેતન્યાહુએ સાચું જ કહ્યું, ભારત અને ઇઝરાયેલ સ્વર્ગમાં બનેલી જોડી છે જેનો અમલ હવે ધરતી પર શરૂ થયો છે.

abhiyaan

ભારત-ઈઝરાયેલ સંબંધો: જાગ્યા ત્યારથી સવાર

(અભિયાન, તા.૦૮/૦૭/૧૭ના અંકની કવરસ્ટોરી)

૨૦૧૪માં નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વમાં ભાજપને ભવ્ય જીત મળી ત્યારે તેમને સૌ પ્રથમ શુભેચ્છા પાઠવનારા વિદેશી વડા ઈઝરાયેલના વડા પ્રધાન બેન્ઝામીન નેતાનયાહુ હતા. તો આ અંક તમારા હાથમાં આવશે તેના ચાર દિવસમાં એટલે કે ૪ જુલાઈએ મોદી ઈઝરાયેલમાં હશે અને આ રીતે ઈઝરાયેલની પ્રથમ મુલાકાત લેનારા પણ તેઓ ભારતના પહેલા વડા પ્રધાન હશે. યોગાનુયોગ મોદીની યાત્રા એવા સમયે થઈ રહી છે જ્યારે ભારતના ઈઝરાયેલ સાથે સંબંધો પૂર્ણ રીતે સ્થાપિત થયાનાં ૨૫ વર્ષની ઉજવણી થઈ રહી છે.

બંને દેશો લગભગ એક સાથે જ સ્વતંત્ર થયા. ભારત ઑગસ્ટ ૧૯૪૭માં થયું તો ઈઝરાયેલ તેના નવ મહિના પછી એટલે કે મે ૧૯૪૮માં! બંનેની તારીખ પણ આગળ પાછળ! ઈઝરાયેલની ૧૪ અને ભારતની પણ આમ તો ૧૪ તારીખે પરંતુ રાત્રે બાર વાગે  સ્વતંત્રતા મળી એટલે તારીખ બદલાઈ ગઈ. પરંતુ ઈઝરાયેલ આજે ભારત કરતાં બધી રીતે આગળ છે. ઈઝરાયેલમાં અંદાજે ૮૦ લાખની વસતિ છે. ભારતમાં ૧.૨૫ અબજની વસતિ છે. ભારતનો જીડીપી પર કેપિટા ૪,૦૦૦ અમેરિકી ડૉલર છે તો ઈઝરાયેલનો ૩૬,૨૦૦ અમેરિકી ડૉલર! ભારતનો માનવ વિકાસ સૂચકાંક ૦.૬૦૯ છે તો ઈઝરાયેલનો ૦.૯૩. ભારતમાં સાક્ષરતા દર ૬૧ ટકા છે તો ઈઝરાયેલનો ૯૭.૧ ટકા. ભારતમાં બેરોજગારીનો દર ૮.૮ ટકા છે તો ઈઝરાયેલનો ૫.૮ ટકા. ભારતમાં વ્યક્તિની સરેરાશ ઉંમર ૬૭ વર્ષ છે તો ઈઝરાયેલમાં ૮૧ વર્ષ. લશ્કર અને જાસૂસી સંસ્થાની બાબતમાં ઈઝરાયેલ આપણાં કરતાં ઘણું ઘણું આગળ છે. ચોતરફ દુશ્મનોથી ઘેરાયેલો આ દેશ અડીખમ ઊભો છે અને બધાને હંફાવે છે. વિશ્વની પરવા કર્યા વગર તે નિર્દયતાથી પડોશીઓને લશ્કરી જવાબ આપી શકે છે જ્યારે આપણે છેક હવે સર્જિકલ સ્ટ્રાઇકથી ખુશ થતા થયા છીએ. જોકે આપણા મૂકેશ અંબાણીના કારણે સૌથી ધનવાન વ્યક્તિમાં આપણે ઈઝરાયેલને પછાડી શક્યા છીએ. મૂકેશ અંબાણી ૧૯.૫ અબજ અમેરિકી ડૉલર સાથે સૌથી ધનિક નાગરિક છે જ્યારે ઈઝરાયેલના સૌથી ધનિક નાગરિક સેમ્મી ઑફેરની સંપત્તિ ૪ અબજ અમેરિકી ડૉલર જ છે.

ઘણી બધી બાબતોમાં ખોટી પરંપરાને ત્યાગવાની હિંમત દાખવનાર નરેન્દ્ર મોદી ઈઝરાયેલ જ્યારે જવાના છે ત્યારે હિંમતપૂર્વક વેસ્ટ બૅન્ક અને ગાઝા પટ્ટી જવાના નથી. આ પેલેસ્ટાઇનનો વિસ્તાર ગણાય છે અને અત્યાર સુધી ભારતની સરકારો પેલેસ્ટાઇન તરફી નીતિ ભારતમાં રહેલા બહોળી સંખ્યાના મુસ્લિમોને રિઝવવા માટે અપનાવતી રહી છે. અને આ જ કારણ રહ્યું કે ભારત-ઈઝરાયેલ સ્વતંત્ર થયાનાં સિત્તેર વર્ષ થવાં આવ્યાં છે ત્યારે પહેલી વાર ભારતના વડા પ્રધાન ઈઝરાયેલ જઈ રહ્યા છે.

૧૯૫૦માં ભારતે ઈઝરાયેલને સ્વતંત્ર રાષ્ટ્ર તરીકે માન્યતા આપી હતી. આમ, ભારતની વૉટ બૅંક તરફી સરકારને ઈઝરાયેલને માન્યતા આપતાં પણ બે વર્ષ લાગ્યાં. અને રાજદ્વારી સંબંધોની શરૂઆત તો છેક ૨૯ જાન્યુઆરી ૧૯૯૨ના રોજ થઈ જ્યારે વડા પ્રધાન તરીકે બિન ગાંધી પરિવારના નરસિંહરાવ હતા. આમ, અત્યારે ભારત-ઈઝરાયેલના સંબંધોને ૨૫ વર્ષ પૂરાં થયાં છે. અત્યાર સુધી વિદેશ પ્રધાનો જશવંતસિંહ, એસ. એમ. કૃષ્ણ અને સુષમા સ્વરાજ ઈઝરાયેલ જઈ આવ્યાં છે. તો ગૃહ પ્રધાન તરીકે લાલકૃષ્ણ અડવાણી અને રાજનાથસિંહે ઈઝરાયેલની મુલાકાત લીધી છે. ભારતની પહેલી મુલાકાતે ઈઝરાયેલના પ્રમુખ એઝર વૈઝમેન જાન્યુઆરી ૧૯૯૭માં આવેલા અને તેના લગભગ વીસ વર્ષ પછી ઈઝરાયેલના પ્રમુખ રેઉવેન રિવલિન ભારતની મુલાકાતે ૧૫ નવેમ્બર ૨૦૧૬ના રોજ આવેલા. તો ઈઝરાયેલના વડા પ્રધાન એરિયલ શેરોન વર્ષ ૨૦૦૩માં ભારતની મુલાકાતે આવ્યા હતા. આ ત્રણેય વડાઓની ભારત મુલાકાત વખતે બિનકૉંગ્રેસી સરકારો હતી તે ઉલ્લેખનીય છે. ભારતના રાષ્ટ્રપતિ ઈઝરાયેલની મુલાકાતે પ્રથમ વાર જાય તે ઘટના બની ત્યારે પણ બિનકૉંગ્રેસી સરકાર જ હતી. વર્ષ ૨૦૧૫ના ઑક્ટોબરમાં રાષ્ટ્રપતિ પ્રણવ મુખર્જી ઈઝરાયેલની મુલાકાતે ગયા હતા.

કૉંગ્રેસી સરકારો વખતે પણ મધ્ય એશિયાના આ ભાગ આસપાસની મુલાકાતો થતી હતી પરંતુ એ પેલેસ્ટાઇનની. ખિલાફત ચળવળ વખતે ભારતના મુસલમાનોને સમાધાન માટે અને વિદેશના મુસલમાનોના પ્રશ્ન માટે પ્રેરનાર મહાત્મા ગાંધીનો ઝુકાવ યહૂદીઓ કરતાં પેલેસ્ટાઇનીઓ પ્રત્યે વધુ હતો. તેમણે ૨૬ નવેમ્બર ૧૯૩૮ના રોજ ‘હરિજન’માં લખ્યું: “…હું માનું છું કે જેવી રીતે હિન્દુઓ અસ્પૃશ્યો સાથે વર્તન કરે છે તેવું વર્તન ખ્રિસ્તીઓ યહૂદીઓ સાથે કરે છે…તેમની સાથે અમાનવીય વર્તન થયું છે….” આ બધી પૂર્વભૂમિકા બાદ ગાંધીજી લખે છે, “યહૂદીઓની રાષ્ટ્ર માટેની રોકકળ મને બહુ અપીલ કરતી નથી(!) તેઓ તેમણે જ્યાં જન્મ્યા હોય ત્યાં જ રહેવું જોઈએ. જેવી રીતે ઇંગ્લેન્ડ ઇંગ્લિશ લોકોનું, ફ્રાન્સ ફ્રેન્ચ લોકોનું છે તેમ પેલેસ્ટાઇન આરબોનું છે.” જોકે ગાંધીજીને કોઈએ ત્યારે કે તે પછી પાકિસ્તાનની માગણી આવી ત્યારે એમ ન પૂછ્યું તો પછી હિન્દુસ્તાન હિન્દુઓનું કેમ નહીં?

આ વિચારસરણીથી ચાલતી કૉંગ્રેસ સ્વાભાવિક જ છે કે ઈઝરાયેલ સાથે સંબંધો વિકસાવવામાં પાછી પાની કરે. એટલે ૧૯૪૭માં જ્યારે યહૂદીઓને તેની જમીન એક રાષ્ટ્ર (ઈઝરાયેલ)ના રૂપમાં આપવા સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સંઘમાં પ્રસ્તાવ આવ્યો ત્યારે વડા પ્રધાન જવાહરલાલ નહેરુ રોષે ભરાઈ ગયા હતા. તેમણે કહ્યું હતું કે ‘ઝિયોનિસ્ટ (યહૂદીઓ)એ ભારતને લાખો રૂપિયાની લાંચ આપવા પ્રયાસ કર્યો છે અને તેમની બહેન વિજયાલક્ષ્મી પંડિતને રોજ ધમકીઓ મળતી હતી કે જો તેઓ ઈઝરાયેલની તરફેણમાં મત નહીં આપે તો તેમના જીવને ખતરો છે. જોકે તુષ્ટીકરણવાદી નહેરુએ આરબોના સમર્થનમાં જ મત આપવા આદેશ આપેલો અને ભારતે સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંઘમાં ઇઝરાયેલ વિરુદ્ધ આમ જ કરેલું. જો ઈઝરાયેલ સાથે તત્સમયથી જ આપણા સંબંધ સ્થાપિત થઈ ગયા હોત તો! કાશ્મીરના મુદ્દાને સં.રા.માં લઈ જવો, સં.રા.ની સુરક્ષા પરિષદના કાયમી સભ્ય પદની અમેરિકા પ્રમુખ કેનેડીની દરખાસ્તને નકારી કાઢવી તે પછી નહેરુજીની આ ત્રીજી મોટી આંતરરાષ્ટ્રીય ભૂલ! ઈઝરાયેલનો સાથ મળ્યો હોત તો કદાચ, કાશ્મીર અને પાકિસ્તાનની સમસ્યાનો કાયમી ઉકેલ આવ્યો હોત.

નહેરુજી ૧૯૬૦માં ગાઝા પટ્ટી ગયા, પણ ઈઝરાયેલ ન ગયા. મે ૧૯૬૫માં ઉપ રાષ્ટ્રપતિ ઝાકીર હુસૈને અલ અક્સા મસ્જિદમાં નમાઝ પઢી હતી. અને ૧૯૮૯માં તો ભારત સરકારે વિશ્વ ભરમાં મુસ્લિમ ત્રાસવાદની શરૂઆત કરનારા યાસીર અરાફતને જવાહરલાલ નહેરુ એવૉર્ડ ફૉર ઇન્ટરનેશનલ અંડરસ્ટેંડિંગ જેવો ઍવૉર્ડ આપ્યો હતો.

વર્ષ ૨૦૧૩માં ઈઝરાયેલના તત્કાલીન પ્રમુખ શિમોન પેરેઝે ભારતની તત્કાલીન કૉંગ્રેસ સરકારને મુસ્લિમ વસતિના ડર વગર ઈઝરાયેલ સાથે સંબંધો મજબૂત કરવા અનુરોધ કર્યો હતો. તેમણે કહ્યું હતું કે ઈઝરાયેલને મુસ્લિમ રાષ્ટ્રો ઈજિપ્ત અને જૉર્ડન સાથે પણ મજબૂત સંબંધો છે તો પછી ભારતને શું વાંધો છે?

જોકે મોદીજીને પણ ઈઝરાયેલની મુલાકાત પહેલાં ઘણા પાપડ વણવા પડ્યા છે કારણકે ભારતમાં હજુ બોલકો વર્ગ ગાંધી-નહેરુની વિચારસરણીવાળો છે જ. આથી મોદીજીએ બહુ સિફતપૂર્વક પહેલાં સાઉદી અરેબિયા, યુએઇ, ઈરાન અને કતાર વગેરે મધ્ય એશિયાના મુસ્લિમ બહુલ દેશોની મુલાકાતો લીધી અને તેમના શાસનનાં ત્રણ વર્ષ પછી ઈઝરાયેલ જઈ રહ્યા છે. સામે પક્ષે પેલેસ્ટાઇનના પ્રમુખ મહેમૂદ અબ્બાસ પણ મોદીજીની ઈઝરાયેલ મુલાકાત પહેલાં ગયા મે મહિનામાં ભારત આવી ગયા તે નોંધવું જોઈએ.

ભારત અને ઈઝરાયેલ આમ જોવા જાવ તો એક જ નૌકામાં સવાર બે યાત્રી જેવા છે. ખાસ તો હિન્દુ પ્રજા અને યહૂદી પ્રજા વચ્ચે બહુ સામ્યતા છે. રાજા મનુ એ જ યહૂદી બાઇબલના નોઆહ છે. અમેરિકી બાયૉલૉજિસ્ટ કૉન્સ્ટેટાઇન સેમ્યુઅલ રફિનેસ્કે તેમના પુસ્તક ‘ધ અમેરિકન નેશન્સ’ (પાના નં.૧૦૪, દસમા પ્રકરણની નોંધ ૯)માં લખ્યું છે કે “આપણા નોઆહ એ હિન્દુઓના રાજા મનુ છે…હિન્દુ ત્રિમૂર્તિ બ્રહ્મા (Brahma), વિષ્ણુ (Vish-nu) અને શિવ (Shiv)ને Bra-sh-ith  એવા બાઇબલના પ્રથમ શબ્દમાં શોધી શકાય છે. હિન્દુ સનાતન વૈદિક ધર્મ તો વિશ્વનો સૌ પ્રથમ ધર્મ મનાય છે તેમ મધ્ય એશિયામાં સૌથી જૂનો પંથ જુડાઇઝમ છે. યહૂદીઓનો પંથ ૩૫૦૦ વર્ષ જૂનો મનાય છે. તે પછી ઈશુ ખ્રિસ્ત આવ્યા અને તેના સાતસો વર્ષ પછી ઈસ્લામ આવ્યો. આ ત્રણેય પંથો આમ તો એક પિતાના ત્રણ દીકરા જેવા છે. અબ્રાહમના પુત્ર ઈશાકના વંશજ મોસીસે (મુસા) જુડાઇઝમ (યહૂદી) પંથ સ્થાપ્યો. ઈશાકના વંશજ ઈશા (જિસસ)એ ખ્રિસ્તી પંથ સ્થાપ્યો જ્યારે અબ્રાહમના પુત્ર ઇસ્માઇલના વંશજ મોહમ્મદ પયગંબરે ઇસ્લામની સ્થાપના કરી.

પરંતુ આ ત્રણેય પંથો વચ્ચે કટ્ટર દુશ્મનાવટ થઈ ગઈ. નવા આવેલા પંથો ખ્રિસ્તી અને ઇસ્લામે યહૂદીઓને પોતાનો દેશ છોડી અન્યત્ર નિવાસ કરવા વિવશ કર્યા. યહૂદીઓ તરફની નફરત માટે અંગ્રેજીમાં એન્ટી સિમેટિઝમ શબ્દ પ્રચલિત છે. એસિરિયા, બેબિલોનના નેબુચદનેઝર રાજા, રોમનો, ઇજિપ્ત, સાઇપ્રસ, સાઇરેનૈકા, પર્શિયા (આજનું ઈરાન), બાયઝેન્ટાઇન, નાઝીઓ, રશિયા એમ લગભગ બધા દેશો અને લગભગ રાજાઓએ યહૂદીઓ પર અત્યાચાર કર્યા, ખાસ તો ખ્રિસ્તી અને મુસ્લિમ પંથીઓએ. તેમનું બળજબરીથી પંથાતરણ કરવા પણ આદેશો ખ્રિસ્તી વડાઓએ આપ્યા. તેમને કોઈ મોટા સરકારી પદ પર નિયુક્ત ન કરવા આદેશો અપાયા હતા. આમ, તેમની સાથે અછૂતો કરતાં પણ ખરાબ વ્યવહાર કરાયો હતો. યહૂદીઓની જર્નલ ‘એવોતાયનૂ’માં નિસ્સિમ મોસીસના ૧ જુલાઈ ૨૦૦૭ના લેખમાં નોંધવામાં આવ્યું છે કે સાત યહૂદી પુરુષો અને સાત યહૂદી મહિલાઓ કોંકણના કાંઠે ઉતર્યા હતા. આજે જે કોઈ યહૂદીઓ ભારતમાં છે તે આ ૧૪ના વંશજો છે…. સ્થાનિક હિન્દુઓ દ્વારા તેમનું ઉષ્માપૂર્ણ સ્વાગત કરાયું હતું….આ (હિન્દુઓની) ધરતી ક્યારેય યહૂદી વિરોધી રહી નથી. ૨૪૦૦ વર્ષથી યહૂદીઓ અહીં ફૂલ્યા-ફાલ્યા છે.

હિન્દુઓ પર પણ વારંવાર આક્રમણો થતાં રહ્યાં. પરંતુ યહૂદીઓની જેમ હિન્દુઓ ક્યારેય હાર્યા નહીં. હિન્દુ ધર્મમાં ધર્માંતરણ થતું નથી. તેમ યહૂદી પંથ અપનાવવા માટેની શરતો પણ બહુ આકરી છે. એટલે ઓછું પંથાતરણ થાય છે. બંનેને સૌથી મોટો ખતરો કટ્ટર મુસ્લિમો અને કટ્ટર ખ્રિસ્તીઓ તરફથી છે. ફરક માત્ર એટલો રહ્યો કે સ્વતંત્રતા પછી ઈઝરાયેલે પોતાની સંસ્કૃતિ અને પોતાની માતૃભાષાને લાગુ કરવા માટે પ્રતિબદ્ધતા દાખવી પરંતુ ભારતમાં આવું ન થઈ શક્યું. ૧૮૮૧માં એક સમાચારપત્રના તંત્રી એલિએઝર બેન યેહૂદાએ તેના મિત્રો સાથે મળીને નક્કી કર્યું કે આપણે હિબ્રૂમાં જ વાત કરીશું. ઈઝરાયેલના પ્રથમ વડા પ્રધાન ડેવિડ બેન ગુરિયને કહેલું, “આપણને ક્યારે ખબર પડશે કે આપણો દેશ સામાન્ય (પહેલાના જેવો) દેશ બની ગયો છે? જ્યારે દેશના ચોર અને વેશ્યાઓ હિબ્રૂ બોલતા હશે.”

આરએસએસની તરફેણમાં બોલતા ભારતના લોકો પણ અચકાય છે ત્યારે ઈઝરાયેલ એક માત્ર દેશ છે જે તેની તરફેણમાં બોલે છે. જ્યારે વર્ષ ૨૦૧૦માં દિગ્વિજયસિંહે કૉંગ્રેસની સભામાં કહ્યું હતું કે “જે રીતે નાઝીઓએ યહૂદીઓનો નરસંહાર કર્યો હતો તે જ રીતે આરએસએસ મુસ્લિમોનો કરે છે.” આનો ઈઝરાયેલ દૂતાવાસે વિરોધ કર્યો હતો અને કહ્યું હતું કે આરએસએસને નાઝીઓ સાથે સરખાવી શકાય નહીં.

અત્યારે જ્યારે બંને દેશો નવેસરથી સંબંધોનું મંડાણ કરી રહ્યા છે ત્યારે સૈન્યથી લઈને વ્યાપાર સુધી અને ખાસ કરીને ગુપ્ત સુરક્ષા માહિતીની આપલે સુધી બંને દેશો વચ્ચે અપાર સંભાવનાઓ પડેલી છે. વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની આ યાત્રા આ સંભાવનાઓને સાકાર કરવામાં મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવશે તેવી આશા રાખીએ.

 

બૉક્સ 

નેક્સ્ટ યર ઇન જેરુસલેમ

યહૂદીઓ જ્યારે પોતાના દેશની બહાર નિર્વાસિત તરીકે અનેક દેશોમાં ભટકતા, અત્યાચાર સહેતા ત્યારે પાસઑવર (ખ્રિસ્તીઓએ તેના સ્થાને ઇસ્ટર તહેવાર ઉજવવાનું શરૂ કરેલું) તહેવારમાં યોમ કિપ્પુર સર્વિસ (ઉપવાસ)ના અંતે ‘Le-shanah ha-ba-a b’Yerushalayim’ (અર્થાત્ આવતું વર્ષ જેરુસલેમમાં મળીશું) બોલતા. તેઓ કહેતા કે ‘May God comfort you among all the mourners of Zion and Jerusalem”. અર્થાત્ બે હજાર વર્ષ પહેલાં જેરુસલેમના આપણા જે મંદિરને તોડી પડાયું છે તેનું પુન:નિર્માણ આપણે એક દિવસ અવશ્ય કરીશું. અત્યારે ભલે યહૂદીઓ પાસે ઈઝરાયેલ છે પરંતુ હજુ મંદિરનું નિર્માણ બાકી જ છે. આ વાતમાં પણ ક્યાંક રામમંદિરના કિસ્સાના પડઘા સંભળાય છે?

hindu, religion

ક્રિસમસ, સાંતા ક્લૉઝ, ૩૧ ડિસેમ્બર, ખ્રિસ્તી પંથ અને મોજમજા: ભ્રમ અને સચ્ચાઈ

(ભાગ-૧)

આજે ૩૧ ડિસેમ્બર! ઇટ, ડ્રિન્ક એન્ડ બી મેરીનો દિવસ, ખાસ કરીને રાત! આમ તો આ તહેવાર પુરુષોને માટે વધુ આનંદદાયક પરંતુ ગત ૨૨ ડિસેમ્બરની રાત્રે વડોદરામાં ‘અખંડ’ સૌભાગ્યવતી બનાવવાની પ્રક્રિયામાં ‘અખંડ ફાર્મ’માં દારૂની મોજમજા માણી રહેલા લોકો પર પોલીસનો દરોડો પડ્યો તેમાં જે સંખ્યામાં મહિલાઓ પકડાઈ છે (બાત સજદોં કી નહીં નિયત કી હૈ, મયખાન મેં હર કોઈ શરાબી નહીં હોતા એવું ભલે શાયર કહે પરંતુ હોટલમાં કોઈ યુગલ રહેવા ગયું હોય અને ત્યાં આડાઅવળા ધંધા ચાલતા પકડાય તો યુગલને પણ એમાં જોડાયેલા પહેલી દૃષ્ટિએ તો માની જ લેવામાં આવે છે) તે જોતાં જો મહિલાઓ ખરેખર પીવાની શોખીન હોય તો ૩૧ ડિસેમ્બરનો તહેવાર હવે તેમના માટે પણ કહી શકાય. આમેય ઘણી મહિલાઓને હવે પુરુષો જે કંઈ ખોટું કરે તે કરવાનો શોખ જાગ્યો છે અને તેમ કરે તો જ તે પુરુષ સમોવડી ગણાય.

હિન્દુવાદીઓ ચિંતા કરે છે કે ક્રિસમસ અને ૩૧ ડિસેમ્બર ઉજવીને હિન્દુઓ ખ્રિસ્તી પંથ તરફ વળી રહ્યા છે. વાત તો સાચી પણ છે. વિદેશોમાં દિવાળી મર્યાદિત ઉજવાય અને તેય હિન્દુ ધર્મમાં માનનારા પૂરતી સીમિત. વૉશિંગ્ટનમાં વાઇટ હાઉસમાં બરાક ઓબામા દિવાળી ઉજવે તે તો વૉટ બૅંક માટે. પરંતુ વિદેશોમાં કેટલા ખ્રિસ્તીઓ કે કેટલા મુસ્લિમો અંદરોઅંદર એકબીજાને દિવાળીની શુભકામના પાઠવતા હશે? એ તો છોડો, ભારતમાં પણ કેટલા ખ્રિસ્તીઓ કે કેટલા મુસ્લિમો અંદરોઅંદર દિવાળી કે અન્ય કોઈ હિન્દુ તહેવારની શુભકામના પાઠવતા હશે?

ભારતમાં ખ્રિસ્તી પંથની છબી સેવા અને શાંતિની બનાવી દેવાઈ છે. જે કેટલીક હદે સાચી પણ છે. ગરીબોની અને દર્દીઓની સેવા કરવી અને શાંતિથી રહેવું. ફિલ્મોમાં પણ મોટા ભાગે પાદરી અને નનને સેવાની મૂર્તિ બતાવવામાં આવે છે. બીજી તરફ ઇસ્લામ પંથની છબી હિંસા સાથે જોડાઈ ગઈ છે અને આનું સૌથી મોટું કારણ ત્રાસવાદીઓ અને કટ્ટર મુસ્લિમો છે. ત્રીજી તરફ, હિન્દુ તહેવારોમાં બંધન વધુ અને મોજમજા ઓછી હોવાનું કેટલાક લિબરલો માને છે. સચ્ચાઈ શું છે? જાણવું જરૂરી છે. હિન્દુ તહેવારોમાં હવે જે જે તહેવારો આવશે તે ક્રમ મુજબ, મકરસંક્રાંતિ, શિવરાત્રિ, ધૂળેટી, અષાઢી બીજ જગન્નાથ રથયાત્રા, શ્રાવણ મહિનો, જન્માષ્ટમી, ગણેશ ચતુર્થી, નવરાત્રિ, દશેરા અને દિવાળી. આમાં કયો તહેવાર મોજમજાનો નથી તે કોઈ કહેશે?

મકરસંક્રાંતિ તો સાંગોપાંગ મોજમજાનો જ તહેવાર છે. બે દિવસ પતંગ ચગાવવાની અને લૂંટવાની મજા. બીજા પંથના કયા તહેવારમાં આવી નિર્દોષ લૂંટની છૂટ હશે? શિવરાત્રિ એટલે શિવોપાસનાનો તહેવાર પણ તેનેય કેટલાક ભાંગ સાથે જોડી દે છે. ધૂળેટી તો પાણી અને રંગ છાંટવાની સાથે ‘બૂરા ન માનો હોલી હૈ’ પ્રકારની નિર્દોષ મજાકનો રંગીન તહેવાર! અષાઢી બીજ જગન્નાથ રથયાત્રાએ ભગવાનનું મોસાળું, તેમનો શણગાર, તેમનો પ્રસાદ લેવા અને સાધુઓના-યુવાનોના અખાડી વ્યાયામની મજા અલગ હોય છે. શ્રાવણમાં ઉપવાસનું મહત્ત્વ છે અને શિવોપાસનાનું પણ મહત્ત્વ છે, પરંતુ હિન્દુ ધર્મ જેટલો ફ્લેક્સિબલ છે તેટલો કદાચ બીજો કોઈ પંથ નહીં હોય. શ્રાવણમાં ઉપવાસ રાખો, એકટાણા રાખો, દરરોજ કરો, કે દર સોમવારે કરો! તમારી મરજી! જન્માષ્ટમીએ મટકી ફોડવાનો કાર્યક્રમ માણવાની મજા અલગ જ છે. રાત્રે ભગવાનના દર્શન બીજા દિવસે પારણાનો આનંદ અનેરો છે. પણ જન્માષ્ટમીના ઉપવાસનું કોઈ ફરજિયાતપણું નહીં. ગણેશ ચતુર્થીનો તહેવાર પણ ગણેશજીની મૂર્તિ જેટલો જ ફ્લેક્સિબલ!

ગણેશજીને ક્રિકેટર, સૈનિક કે અન્ય કોઈ પ્રાસંગિક વેશમાં મૂર્તિ સ્વરૂપે રજૂ કરાય, કોઈ પૂજારી, કોઈ ધર્મગુરુ ફતવો બહાર પાડી વિરોધ નહીં કરે કે કોઈની હત્યા નહીં કરાય. ગણેશજીની મૂર્તિ પણ ઘરમાં દસ દિવસથી લઈને એક દિવસ સુધી રાખવાની છૂટ! નવરાત્રિમાં તો શક્તિ આરાધના કરતાં હવે હિન્દી કે ગુજરાતી સનેડો-ભાઈ ભાઈ કે ફૂલ ગજરો રે મારો હીર ગજરો જેવાં લોકગીતો પર મન ફાવે તેમ નાચવાની છૂટ મળે છે અને કપડાં પર પણ કોઈ બંધન નહીં. દશેરાનું મહત્ત્વ શક્તિ-શસ્ત્ર પૂજા કરતાં ફાફડા જલેબી (અમદાવાદ) કે ચોળાફળી (ભાવનગર) ઝાપટવા માટે વધુ છે. આવું જ દિવાળીનું! દિવાળી-નવા વર્ષ પર જાતજાતની વાનગીઓ-મીઠાઈઓ ખાવા મળે, ફટાકડા ફોડવા મળે અને એકબીજાના ઘરે બેસવા જવાનું (જોકે તે પણ ફરજિયાત નહીં, તમને મન થાય તો જવાનું, ન થાય તો કોઈ તમને સમ નથી દેતું). આટલી બધી છૂટછાટ કયો પંથ તમને દે છે, લિબરલો! અને તોય તમે દેકારો હિન્દુ ધર્મ સામે કરો છો!

જોકે ક્રિસમસ, સાન્તા ક્લૉઝ અને ૩૧ ડિસેમ્બર…આ ત્રણેયને લિબરલો ખ્રિસ્તી પંથ સાથે જોડે છે અને કહે છે કે જુઓ, ખ્રિસ્તી પંથમાં કોઈ બંધનો નથી. એટલે જ હિન્દુઓ પણ ક્રિસમસ, ૩૧ ડિસેમ્બર પ્રત્યે આકર્ષાય છે. તો હિન્દુવાદીઓ પણ આ ત્રણેય બાબતોને ખ્રિસ્તી પંથ સાથે જોડીને દુઃખી થાય છે, પરંતુ દરેક વાતમાં હિન્દુવાદીઓને ભાંડતા લિબરલો-સેક્યુલરો ક્યારેય સચ્ચાઈ રજૂ નથી કરતા અને પરિણામે એ સચ્ચાઈ જ બહાર નથી આવતી કે હકીકતે ક્રિસમસ અને ૩૧ ડિસેમ્બરની ઉજવણી એ ઉપજાવી કઢાયેલો અથવા કાળક્રમે માર્કેટિંગની જરૂરિયાતમાંથી બહાર આવેલા તહેવારો છે!

ચોંકી ગયા ને? પરંતુ આ સચ્ચાઈ છે. આવી જ બીજી સચ્ચાઈ બંધનો અંગેની છે. જો સાચા અર્થમાં ખ્રિસ્તી પંથ પાળવામાં આવે તો તેમાં જે બંધનો છે- ખાસ કરીને ક્રિસમસ, ૩૧ ડિસેમ્બર, માંસમચ્છી, કપડાં, દારૂ અને સેક્સ અંગે- તે જાણીને ચોંકી જશો.

ક્રિસમસ એટલે સાન્તા ક્લૉઝની ભેટો. દિવાળીની જેમ જ ખુશખુશાલ લોકો. લાઇટોથી ઝગમગ થતાં ઘરો. વિવિધ લોભામણી ઑફરોવાળી દુકાનો-શૉ રૂમ. ભારતના ટીવી પર આવતી લગભગ દરેક સિરિયલમાં (પ્રાઇમ ટાઇમની તો અચૂક) સાન્તા ક્લૉઝ અને ક્રિસમસની ઉજવણી દેખાડવામાં આવે. રસ્તા પર ફરવા નીકળો તો પણ ફૂટપાથથી માંડીને દુકાનોમાં સાન્તા ક્લૉઝનો ડ્રેસ અથવા ટોપી વેચાતાં જોવા મળે. પશ્ચિમના આધિપત્યવાળા મિડિયા-સોશિયલ મિડિયામાં મેરી ક્રિસમસના સંદેશાઓ વહેતા થાય. ભારતમાં સેન્ટ ઝેવિયર્સથી લઈને કૉન્વેન્ટ સ્કૂલોમાં ભલે હિન્દુ વિદ્યાર્થીની રાખડી છોડાવી દેવાતી હોય કે તિલક ભૂંસી નાખવા ફરજ પડાતી હોય કે હિન્દુ શિક્ષિકાના કપાળ પર ચાંદલો ભૂંસવાનો આદેશ અપાતો હોય, પરંતુ આ સ્કૂલોમાં નાતાલનું વેકેશન અચૂક પડે છે. તે પણ અઠવાડિયાનું. અને હવે તો દેખાદેખીમાં નોનમિશનરી સ્કૂલોમાં પણ આ વેકેશન પડે છે.

પરંતુ ચોંકાવનારી વાત તો એ છે કે શું ઈસુ ખ્રિસ્ત અથવા જિસસ ક્રાઇસ્ટ ૨૫ ડિસેમ્બરે જન્મ્યા હતા? કોઈ બાઇબલિકલ (એટલે કે બાઇબલને લગતો) ઉલ્લેખ એવો નથી મળતો જે મુજબ ઈસુ ૨૫ ડિસેમ્બરે જન્મ્યા હોય તેની પુષ્ટિ થાય. તેમાં તેમની જન્મતારીખ કે જન્મવર્ષ નથી આપવામાં આવ્યું. હકીકતે ઈસુ જન્મ્યા ત્યારે ઠંડીની ઋતુ (શિશિર)ના બદલે વસંત ઋતુ હોવાની શક્યતા વધારે છે કારણકે તેઓ જન્મ્યા ત્યારે ભરવાડો તેમના પશુઓને રાત્રે ચરાવી રહ્યા હતા. હવે ઠંડીમાં કોઈ રાત્રે પશુને ચરાવે ખરું?

ઇરેનિયસ (૧૩૦-૨૦૦) અને ટર્ટુલિયન (૧૬૦-૨૨૫) જેવા ખ્રિસ્તી લેખકોનાં લખાણોમાં ઈસુના જન્મદિવસની ઉજવણીનો ઉલ્લેખ નથી. નવાઈ લાગશે પણ ‘ઑરિજિન ઑફ એલેક્ઝાન્ડ્રિયા’ (૧૬૫-૨૬૪)માં તો રોમનો ઇસુના જન્મદિવસની ઉજવણી કરતા તેને પાગનોની (પાગલ નહીં, પાગન એટલે વિધર્મી, કાફિર) વિધિ ગણવામાં આવી છે! શરૂઆતમાં કોઈને ઇસુનો જન્મ ક્યારે થયો તેમાં રસ નહોતો. તેમને તો તેમના ઉપદેશ, તેમની સેવા, તેમના ચમત્કારો, તેમનો પુનર્જન્મ વગેરેમાં રસ હતો. ઇ.સ. ૨૦૦માં ઇજિપ્તમાં એક ખ્રિસ્તી શિક્ષકે ઇસુના જન્મદિન અંગે ઉલ્લેખ કર્યો. ક્લેમેન્ટ ઑફ એલેક્ઝાન્ડ્રિયા મુજબ, વિવિધ ખ્રિસ્તી જૂથોએ અનેક દિવસો (ઇસુના જન્મદિન તરીકે) સૂચવ્યા છે. પરંતુ તેમાં ૨૫ ડિસેમ્બરનો તો ઉલ્લેખ જ નથી! યુરેન્શિયા બુક મુજબ, જિસસ ૨૧ ઑગસ્ટ ૭ બી.સી.ના રોજ જન્મ્યા હતા. આ ઉપરાંત કેટલાક મુજબ ૨ જાન્યુઆરી તો કેટલાક મુજબ ૬ જાન્યુઆરી, કેટલાક મુજબ ૨૧ માર્ચ તો કેટલાક મુજબ ૧૭ એપ્રિલ, તો કેટલાક મુજબ ૨૦ અથવા ૨૦ એપ્રિલે તેમનો જન્મ થયો હતો.

પહેલી વાર ૨૫ ડિસેમ્બરે ઉજવણી ઈ.સ. ૩૩૬ એટલે કે ચોથી સદીમાં થઈ. રોમન સમ્રાટ કૉન્સ્ટેન્ટિને ખ્રિસ્તી પંથ અંગીકાર કર્યો હતો. તેના થોડાં વર્ષ પછી પૉપ જુલિયસ પ્રથમે સત્તાવાર રીતે ૨૫ ડિસેમ્બરને જિસસના જન્મદિવસ તરીકે જાહેર કરી.

ગૉસ્પેલ ઑફ લ્યુક મુજબ, જ્યારે ઈસુનો જન્મ થયો ત્યારે રોમનોએ વસતિ ગણતરીનો આદેશ આપ્યો હતો. નિષ્ણાતો મુજબ, રોમનો સારા વહીવટકાર હતા. તેઓ એવા સમયે વસતિ ગણતરીનો આદેશ ન જ આપે જ્યારે ઠંડી હોય. અથવા વરસાદ પડતો હોય. ખ્રિસ્તી નિષ્ણાતો મુજબ, ૨૫ ડિસેમ્બરે પ્રાચીન સૂર્ય ભગવાન મિથરા (આપણે “મિત્ર” કહીએ છીએ તેના પરથી મિથરા થયું)નો જન્મદિવસ છે. તેથી કદાચ તેને ઇસુના જન્મદિન તરીકે માની લેવાયો હોય કારણકે ઘણા ગ્રંથો મુજબ જિસસ સૂર્યનો અવતાર હતા. (પ્રાચીન સમયમાં રોમનો મિથરાસ નામના પંથના ઉપાસક હતા. બેલ્જિયમના પુરાતત્ત્વવિદ અને ઇતિહાસકાર ફ્રાન્ઝ ક્યુમોન્ટ મુજબ, વેદમાંથી “મિત્ર” ભગવાન પર્શિયન એટલે કે પારસી-ઈરાનમાં અપભ્રંશ થઈને “મિથરાસ” થયા અને તેમાંથી રોમન પંથ બન્યો.) આપણે ભૂલી ગયા છીએ કે ખરી ઉત્તરાયણ/મકરસંક્રાંતિ ૨૨ ડિસેમ્બર આસપાસ આવે છે અને ૧૪ જાન્યુઆરીને આપણે અપનાવી લીધી છે (તા. ૨૪ ડિસેમ્બર, ૨૦૧૬ના દિવ્ય ભાસ્કરના સમાચાર મુજબ, જૈન સાધુ અને ખગોળવૈજ્ઞાનિક વિજયનંદીઘોષસૂરિશ્વરજીએ દાવો કર્યો હતો કે આ વર્ષે ૨૧ ડિસેમ્બરે બપોરે ૪.૧૫ કલાકે મકરસંક્રાંતિ બેસી ગઈ હતી.) રોમનો ખ્રિસ્તી બન્યા તે પહેલાં ડિસેમ્બરના ઉત્તરાર્ધમાં શનિ મહારાજનો ઉત્સવ – “સેટર્નલિયા” મનાવતા હતા. યુરોપના ગ્રીક સિવાયના લોકો (જેમના માટે ગ્રીક બાર્બરિયન શબ્દ વાપરતા) પણ આ જ સમય આસપાસ રજા રાખતા. ૨૭૪ સી.ઇ.માં રોમન સમ્રાટે સોલ ઇન્વિક્ટસ (અપરાજિત સૂર્ય ભગવાન)ની મિજબાની ૨૫ ડિસેમ્બરે રાખી. આથી એમ મનાય છે કે પૉપ જુલિયસ પ્રથમે વિધર્મીઓની ઉજવણી છિનવી લેવા ૨૫ ડિસેમ્બરને જિસસના જન્મદિન તરીકે ઘોષિત કરી દીધો!

જે પંથને શાસનનો રાજ્યાશ્રય મળે છે તે પંથ ફૂલેફાલે છે. શક્તિશાળી રોમનો, તે પછી બ્રિટન, અમેરિકા વગેરમાં ખ્રિસ્તી પંથને રાજ્યાશ્રય મળ્યો. તો ખ્રિસ્તી પંથ સર્વોચ્ચ બહુમતીવાળો પંથ બન્યો. અબ્બાસિડ, ફાતીમીદ, મુગલ વગેરે વંશોના કારણે ઈસ્લામનો પ્રચાર થયો. સિદ્ધરાજ જયસિંહ, કુમારપાળ જેવા રાજાઓના કારણે જૈનને વેગ મળ્યો. અશોક જેવા રાજાના કારણે બૌદ્ધ ફૂલ્યો ફાલ્યો. હિન્દુ ધર્મને જોઈએ તેવો રાજ્યાશ્રય ન મળ્યો- આઝાદી પહેલાં પણ નહીં, અને પછી પણ નહીં. તે ફૂલ્યો ફાલ્યો છે તેનામાં રહેલા સત્વના કારણે. આમ, રોમન દ્વારા કેથોલિક અને અમેરિકામાં પ્રૉટેન્સ્ટન્ટની બહુલતાના કારણે ૨૫ ડિસેમ્બર ઇસુ ખ્રિસ્તના જન્મદિવસ તરીકે પ્રચલિત બન્યો, પરંતુ આર્મેનિયાના ચર્ચામાં આજે પણ છ જાન્યુઆરીને ક્રિસમસ તરીકે ઉજવાય છે. જોકે શાણા કેથોલિક ધર્મગુરુઓએ છ જાન્યુઆરીને ફીસ્ટ ઑફ એપિફની (ઈસુને પ્રભુના મળેલા ઉપદેશ) તરીકે ઉજવવાનું શરૂ કરીને આ ક્ષેત્રના ખ્રિસ્તીઓને પણ પોતાની તરફ લેવા કોશિશ કરી.

૨૫ ડિસેમ્બર જ ઉપજાવી કાઢેલો તહેવાર હોય તો પછી સાન્તા ક્લૉઝ તો માર્કેટિંગ ગિમિક જ છે. અત્યારે આપણી સમક્ષ વિવિધ કંપનીઓ અને સિરિયલો વગેરમાં સાન્તા ક્લૉઝનું જે સ્વરૂપ રજૂ થાય છે તેનું ઉત્પત્તિ સ્થાન ઠંડા પીણાની જાણીતી કંપની કૉકા કોલાની ૧૯૨૦ના દાયકાની જાહેરખબરો છે! રેવરન્ડ ફાધર ફ્રાન્સિસ એક્સ. વેઇઝર એસ. જે.એ પુસ્તક ‘રિલિજિયસ કસ્ટમ્સ ઇન ફેમિલી’માં લખ્યું છે કે “અત્યારના સાન્તા ક્લૉઝને ખ્રિસ્તી સંત નિકોલસ સાથે કોઈ લેવા દેવા નથી! ખરેખર તો સાન્તા ક્લૉઝની કલ્પના પાગન (એટલે કે વિધર્મી) જર્મન ભગવાન થોર (જેના પરથી એક વાર- થર્સડેનું નામ રખાયું છે) પરથી કરાઈ છે!” ભારતમાં ભલે હિન્દુવાદીઓને સાન્તા ક્લૉઝથી ખ્રિસ્તીકરણનો ડર લાગે પરંતુ ઉપરોક્ત પુસ્તકમાં વેઇઝર લખે છે, “સાન્તાની (ખોટી) ફૅરી ટેઇલને સરળતાથી નાબૂદ નહીં કરી શકાય. તેમ કરવું જરૂરી પણ નથી. કેથોલિક માતાપિતા તેનો ઉપયોગ કરી શકે છે. પરંતુ તેમ કરવા જતાં તેમણે સાન્તા ક્લૉઝને વધુ મહત્ત્વ આપવું નહીં…સાન્તા ક્લૉઝને બાળકના મન પર હાવી થવા દેવો નહીં. તેના મનમાં ક્રિસમસના દિવસે બાળ જિસસનો જ વિચાર હાવી રહેવો જોઈએ…તમારાં બાળકોને તેમની ઈચ્છાઓ સાન્તાને લખવા ન કહો, પરંતુ બાળ જિસસને લખવા કહો.” પરંતુ ખ્રિસ્તીઓ, ખ્રિસ્તી પ્રભુત્વવાળી કૉકા કૉલા જેવી કંપનીઓ આવા ફાધરનું પણ ક્યાં સાંભળે છે? અને એટલે દર વર્ષે ખ્રિસ્તી અને બીજા પંથનાં બાળકો પર જિસસના બદલે સાન્તા હાવી થતો જાય છે.

આ જ રીતે ૩૧ ડિસેમ્બર પણ વર્ષનો અંતિમ દિવસ હતો જ નહીં. મધ્ય યુગમાં ખ્રિસ્તીઓ ૨૫ ડિસેમ્બરને નવા વર્ષ તરીકે ઉજવતા હતા! પરંતુ મોટા ભાગનું વિશ્વ ઇતિહાસમાં પૂર્વકાળે અને વર્તમાન કાળમાં પણ ઘણી જગ્યાએ માર્ચ આસપાસ જ નવું વર્ષ મનાવે છે. આના વિશે હું અગાઉ લખી ગયો છું તેથી લિંક આપી દઉં છું. નવું વર્ષ ક્યારે? કાલે? કે ચૈત્ર સુદ એકમે? કે ૧ જાન્યુઆરીએ?

ખ્રિસ્તી પંથમાં દારૂ, કપડાં, સેક્સ અંગે કેવાં બંધનો છે તેની વાત આવતી કાલે.

(ક્રમશ:)

ભાગ-૨ વાંચો: દારૂ, સેક્સ, કપડાં: સભ્યતાનાં બંધનો ખ્રિસ્તી પંથમાં પણ છે જ

hindu, sikka nee beejee baaju

નવું વર્ષ ક્યારે? કાલે? કે ચૈત્ર સુદ એકમે? કે ૧ જાન્યુઆરીએ?

(આ લેખ મુંબઈ સમાચારની રવિ પૂર્તિમાં ‘સિક્કાની બીજી બાજુ’ કૉલમમાં તા.૩૦/૧૦/૨૦૧૬ના રોજ પ્રસિદ્ધ થયો)
તમારા કબાટના ચોર ખાનામાં ૧૦૦૦ની નોટોનું બંડલ છે પણ તમને ખબર નથી. અને તમે સામેવાળાની સંપત્તિ જોઈને ખુશ થાવ છો. તમે સરસ મજાનાં કપડાંથી સુસજ્જ છો પરંતુ કોઈ નાગુફૂગું ટેણિયું તમને કહી જાય છે કે તમે તો ગંદા છો. આવી જ સ્થિતિ હિન્દુઓ સાથે સર્જાઈ છે. આપણી પાસે ઘણું બધું છે જે પાશ્ચાત્ય કે અરબી સંસ્કૃતિ પાસે નથી પરંતુ હજારો વર્ષની ગુલામીના કારણે અને તે પછી શૈક્ષણિક-મિડિયા અને અન્ય ક્ષેત્રે ચાલુ રહેલા સતત વિચારોના મારાને લીધે આપણે એવું જ સમજી બેઠા છે કે વિદેશનું બધું સારું- આપણું બધું ખરાબ.
આજે દિવાળી છે અને આવતી કાલે ગુજરાતીઓ નૂતન વર્ષ મનાવશે. આ નૂતન વર્ષથી એક સંકલ્પ લેવા જેવો છે. બનશે તેટલું આપણું જે કંઈ સારું છે-આપણા બાપદાદા જેવા ઋષિઓ, વૈજ્ઞાનિકો આપણા માટે મૂકતા ગયા છીએ તે જાણશું, તેનો પ્રચાર કરીશું અને જે કંઈ ખૂટે છે તે જોડીશું, બને તો સુધારીશું પણ ખરા.
આપણામાંથી કેટલાને ખબર છે કે આવતી કાલથી વિક્રમ સંવત ૨૦૭૩ શરૂ થઈ રહ્યું છે? આપણામાંથી કેટલાં માબાપો તેમનાં સંતાનોને (ભલે સંતાનો અંગ્રેજી માધ્યમમાં ભણતા હોય) હિન્દુ પંચાંગ (કેલેન્ડર)ના મહિનાઓ- કારતક, માગશર…વગેરે યાદ કરાવે છે? કેટલા લોકોને શરદ, હેમંત, શિશિર વગેરે છ ઋતુઓ વિશે ખબર છે? આપણાં માતાપિતાએ આપણને આ જ્ઞાનનો વારસો આપ્યો. હવે આપણી ફરજ છે કે આપણે આપણાં સંતાનોને આપણા શુદ્ધ વૈજ્ઞાનિક જ્ઞાનનો વારસો આપીએ.
શું આપણે આપણાં સંતાનોને પૂનમ, અમાસ વગેરે આપણી તિથિનું જ્ઞાન આપ્યું છે? હજુ આજેય કડિયા-દાડિયા જેવા ઘણા લોકો આ તિથિ પ્રમાણે જ ચાલે છે અને પૂનમ-અમાસના દિવસે રજા રાખે છે. કદાચ એનું કારણ એ છે કે પૂનમ-અમાસના દિવસે ચંદ્રની કળાની અસર મન પર થતી હોવાથી ચિંતા, ઉચાટ, હતાશા, વધુ ઉત્સાહ વગેરેની લાગણી થતી હોવાથી કામ બરાબર નહીં થતું હોવાની કે અકસ્માત થવાની માન્યતાના લીધે તેઓ આમ કરતા હશે તેવું મને લાગે છે.
શું આપણને એ ખબર છે કે આપણે જે તારીખ મહિના-કેલેન્ડર પ્રમાણે ચાલીએ છીએ તેને ગ્રેગોરિયન કેલેન્ડર કહેવાય છે? તે ખ્રિસ્તી કેલેન્ડર છે. પોપ ગ્રેગરી તેરમાના નામ પરથી તે રાખવામાં આવ્યું છે. તેના પહેલાં જુલિયન કેલેન્ડર વપરાતું હતું. તે સુધારીને અત્યારે આપણે જે કેલેન્ડર વાપરીએ છીએ તે બનાવાયું. ગ્રેગોરિયન કેલેન્ડર સોલાર અથવા સૂર્ય મુજબનું કેલેન્ડર છે. આપણું પંચાગ ચંદ્રની કળાના આધારે ચાલનારું છે. ચંદ્ર મુજબ આપણી તિથિ નક્કી થાય છે. ગ્રેગોરિયન કેલેન્ડર મુજબ, ૨૦૧૬ વર્ષ થયાં. તે પહેલાંના વર્ષોને એ.ડી. અથવા બી.સી. ગણવામાં આવે છે. એ.ડી. એટલે એન્નો ડોમિની (ઇન ધ યર ઑફ અવર લૉર્ડ) અને બી.સી.એટલે બીફૉર ક્રાઇસ્ટ. ઈશુ ખ્રિસ્ત જન્મ્યા તે પછી જે કંઈ વર્ષની ગણતરી થાય તે એ.ડી. તરીકે થાય અને તેમના જન્મ પહેલાંના વર્ષને બી.સી. તરીકે ગણાય.
ઈ.સ. ૨૦૦૦ના વર્ષમાં ખ્રિસ્તીઓના નિયંત્રણવાળા મિડિયા, મહાસત્તાઓના પ્રભાવના કારણે સમગ્ર વિશ્વમાં ૨૧મી સદીમાં પ્રવેશવાના પ્રસંગને ધામધૂમથી મનાવાયું ત્યારે હકીકતે માનવ સભ્યતા તો બાવનમી સદીમાં પ્રવેશી હતી! તમે કહેશો કે વિક્રમ સંવત તો ૨૦૭૩ વર્ષનું છે તો બાવનમી સદી કેવી રીતે કહેવાય?
હકીકતે આપણે યુગાબ્દની ગણતરી વિસરી ગયા છીએ. અત્યારે ૫૧૧૮મું યુગાબ્દ ચાલી રહ્યું છે! મહાભારતના રાજા યુધિષ્ઠિરના રાજ્યાભિષેકથી યુગાબ્દ સંવત્સરની શરૂઆત થઈ હતી. આ તો મહાભારત કાળની વાત થઈ પણ આપણી સભ્યતા તો એ કરતાંય જૂની કેમ કે તે પહેલાં તો ભગવાનના મત્સ્ય, કુર્મ, વરાહ, નરસિંહ, વામન, રામ વગેરે અનેક અવતાર થઈ ગયા. પરંતુ ગ્રેગોરિયનમાં જેમ ઈશુ પછી વર્ષની ગણતરી શરૂ થઈ તેમ રાજા યુધિષ્ઠિરના સમયથી યુગાબ્દની શરૂઆત થઈ હોવી જોઈએ તેમ આપણે અનુમાન કરી શકીએ. પણ એ યુગાબ્દ ગણીએ તોય આપણે તો અત્યારે બાવનમી સદીમાં જીવીએ છીએ, બાકીની પ્રજા ભલે ૨૧મી સદીમાં જીવતી હોય.
અને ગ્રેગોરિયન કેલેન્ડર હજુ પણ સમગ્ર વિશ્વએ અપનાવ્યું નથી. સાઉદી અરેબિયાએ તાજેતરમાં જ એટલે કે ૧ ઑક્ટોબર ૨૦૧૬ના રોજ અપનાવ્યું! ઈ.સ. ૧૯૩૨થી અત્યાર સુધી તેના આખા દેશનો વ્યવહાર ઈસ્લામ કેલેન્ડર પ્રમાણે જ ચાલતો હતો. અને ઈસ્લામ કેલેન્ડર પણ આપણા કેલેન્ડરની જેમ ચંદ્ર પર જ ચાલે છે. તેણે ગ્રેગોરિયન કેલેન્ડર સરકારી કર્મચારીઓને પગાર ચૂકવવા માટે અપનાવ્યું છે. આની પાછળ કારણ એવું મનાય છે કે ઈસ્લામી કેલેન્ડરમાં પણ ૧૨ મહિના જ હોય છે પરંતુ વર્ષના અંતે કુલ ૩૫૪ દિવસ જ થાય છે. એટલે કે અંગ્રેજી કેલેન્ડર મુજબ ૩૬૫ દિવસનો જે પગાર ચુકવવાનો થાય તે ત્યાં ૩૫૪ દિવસમાં ચુકવવો પડતો હતો. એટલે ઓછો પગાર ચુકવવા તેણે આ નિર્ણય કર્યો છે. અફઘાનિસ્તાન અને ઈરાન હજુ પણ પર્શિયન કેલેન્ડરને વળગી રહ્યા છે. ઇથોપિયામાં તો દેશના પંથ તરીકે ખ્રિસ્તી પંથ સ્વીકારાયેલો છે પરંતુ ત્યાં તેનું ઇથોપિયન કેલેન્ડર ચાલે છે જે ત્યાંના ઑર્થોડૉક્સ તેવાહેદો ચર્ચ, ઇસ્ટર્ન કેથોલિક ચર્ચ અને કૉપ્ટિક ઑર્થોડૉક્સ ઑફ એલેક્ઝાન્ડ્રિયા ચર્ચ મુજબ છે. અરે! ભારતના પૂર્વ ભાગ અને પાકિસ્તાનના પૂર્વ ભાગ એવા બાંગ્લાદેશમાંય બાંગ્લા કેલેન્ડર છે. એ નવા નિશાળિયા જેવા દેશે અને તે પણ ઈસ્લામ દેશ હોવા છતાં બંગાળ (એ વખતે ગૌડ રાજ્ય તરીકે જાણીતું હતું)ના હિન્દુ રાજા શશાંકના માનમાં સૂર્ય સિદ્ધાંત પર ચાલુ થયેલા બાંગ્લા કેલેન્ડરને અપનાવ્યું છે (જોકે તેને પછી મુસ્લિમ શાસકો અલાઉદ્દીન શાહ અને અકબરના નામે ચડાવી દેવાની કોશિશ થઈ) પણ આપણે ત્યાં આવું થાય તો પશ્ચિમ બંગાળનાં મુખ્યપ્રધાન મમતા બેનર્જી સહિતના સેક્યુલર રાજકારણીઓ અને બુદ્ધુજીવીઓ ઉકળી ઉઠે! એમ તો આપણેય સત્તાવાર રીતે તો શક સંવતને રાષ્ટ્રીય કેલેન્ડર તરીકે માન્ય કર્યું છે. તદનુસાર આખા દેશનું નવું વર્ષ ચૈત્ર શુક્લ એકમથી શરૂ થાય છે પણ આ કેલેન્ડરને મરાઠી કેલેન્ડર તરીકે વિસારે પાડી દેવાયું છે. હિન્દુ તિથિ ભલે ન અપનાવાઈ, પણ નાણાં વર્ષ શરૂ આ સમય આસપાસ જ થાય છે. યાદ કરી જુઓ, ચૈત્ર શુક્લ એકમ લગભગ માર્ચ-એપ્રિલમાં આવે અને નવું નાણાકીય વર્ષ ૧ એપ્રિલે શરૂ થાય છે.
ઈરાન અને અફઘાનિસ્તાનના (પર્શિયન) કેલેન્ડર મુજબ નવું વર્ષ ૨૧ માર્ચે શરૂ થાય છે. બેબીલોન સંસ્કૃતિમાં પણ વસંત ઋતુના સમયગાળામાં જ એટલે કે માર્ચની મધ્યમાં નવું વર્ષ ઉજવાતું હતું. ખ્રિસ્તીઓના ગ્રેગોરિયન કેલેન્ડરના પહેલાંના કેલેન્ડરોમાં (જુલિયન કેલેન્ડર વગેરે) અગાઉ ૧ માર્ચથી નવું વર્ષ શરૂ થતું હતું. ૧૫૩ બી.સી.થી જ ૧ જાન્યુઆરીને નવું વર્ષ મનાવવાનું ખ્રિસ્તીઓએ પણ શરૂ કર્યું. જુલિયન કેલેન્ડરમાં ૧ જાન્યુઆરીને નવા વર્ષ તરીકે માન્યતા મળેલી પરંતુ મધ્ય યુગમાં તેને ખ્રિસ્તી પંથ વિરુદ્ધ ગણાવી ૨૫ ડિસેમ્બરને નવા વર્ષ તરીકે મનાવવાનું શરૂ કરાયેલું. ઈ. સ. ૧૫૮૨માં ગ્રેગોરિયન કેલેન્ડર આવ્યું અને વળી ૧ જાન્યુઆરી એ નવા વર્ષનો દિવસ બન્યો. જોકે મજાની વાત એ છે કે ખ્રિસ્તીઓના પ્રૉટેસ્ટંટ પંથના પ્રભુત્વવાળા દેશો આ કેલેન્ડરને અપનાવતા ગયા પરંતુ આપણી પર જે રાજ કરતા હતા તે બ્રિટિશરોના દેશ- બ્રિટનમાં ૧ જાન્યુઆરી નવું વર્ષ તરીકે માન્ય નહોતું. ત્યાં પણ માર્ચમાં જ નવું વર્ષ ઉજવાતું હતું. બ્રિટને છેક લગભગ બસ્સો વર્ષ પછી ઈ. સ. ૧૭૫૨માં ગ્રેગોરિયન કેલેન્ડર અપનાવ્યું!
તો શા માટે આપણે પણ આપણા સૌથી પ્રાચીન એવા કેલેન્ડર મુજબ સરકારી અને ખાનગી કામ શરૂ ન કરવું જોઈએ? આપણો ઇતિહાસ શા માટે નવેસરથી આપણા કેલેન્ડર મુજબ ન લખાવો જોઈએ?
નવું વર્ષ શરૂ થવા માટે માર્ચ-એપ્રિલનો વસંતનો ગાળો ઉત્તમ છે. જાન્યુઆરીમાં ઠંડી અને નિરસતા હોય છે. બીજી તરફ, દિવાળી કે વસંત ઋતુની મજા અને રંગત કંઈક જુદી જ હોય છે. ત્યારે ગુલાબી વાતાવરણ હોય છે. દિવાળીએ હજુ ગરમીએ વિદાય લીધી નથી હોતી જ્યારે વસંતમાં હજુ ગરમીની શરૂઆત હોય છે. પરંતુ જ્યારે આપણે ચૈત્ર શુક્લ એકમને સત્તાવાર નવું વર્ષ સ્વીકાર્યું છે (પરંતુ કાર્યપદ્ધતિમાં અપનાવ્યું નથી) ત્યારે તેને જ વળગી રહેવું જોઈએ. એ સમયે કાપણી-લણણીની ઋતુ હોય છે. આથી એકંદરે પ્રજાના દરેક વર્ગમાં ખુશી હોય છે.
કેટલાક દલીલ કરવાના કે ભારતની અંદર પણ અલગ-અલગ દિવસે નવું વર્ષ મનાવાય છે. બધા પંથોનાં નવાં વર્ષ અલગ-અલગ છે. પારસીઓનું નવ વર્ષ ૨૧ માર્ચે આવે છે. (એટલે તો ઈરાનમાં પણ તે ૨૧ માર્ચે મનાવાય છે.) પરંતુ જે લોકો શહેનશાહી કેલેન્ડર પ્રમાણે ચાલે છે તે મુજબ અલગ-અલગ મહિનાઓમાં નવું વર્ષ આવી શકે છે. શીખો અને પંજાબીઓ વૈશાખ શુક્લ એકમે વૈશાખી અથવા બૈશાખીને નવા વર્ષનો પ્રથમ દિવસ ગણે છે. ગુજરાતમાં કારતક સુદ એકમે નવું વર્ષ મનાવાય છે. તો મેળ કેવી રીતે બેસાડવો? જોકે ભારતમાં મોટા ભાગે કાશ્મીરથી લઈ દક્ષિણમાં તમિલનાડુ સુધી ચૈત્ર સુદ એકમને નવા વર્ષનો દિવસ ગણીને ઉજવાય છે. તેથી ચૈત્ર શુક્લ એકમને આપણે સત્તાવાર નવા વર્ષના દિવસ તરીકે સ્વીકાર્યો તે બરાબર જ છે.
બીજી દલીલ અંગ્રેજી ભાષાની જેમ જ કેલેન્ડર બાબતે પણ એ જ હશે કે તેને અપનાવવું કેમ? અત્યારે તો બધું ગ્રેગોરિયન કેલેન્ડર મુજબ જ ચાલે છે. તો જવાબ એ છે કે આપણે ગ્રેગોરિયન કેલેન્ડર અપનાવ્યું તે પહેલાં પણ અલગ કેલેન્ડર મુજબ વહીવટ ચાલતો હશે. તેને યુગાબ્દ પ્રમાણે કે વિક્રમ સંવત પ્રમાણે ઢાળવામાં વખત લાગશે પરંતુ અશક્ય નથી. (સાઉદી અરેબિયાએ ગ્રેગોરિયન અપનાવ્યું તો તેને તકલીફ નહીં પડે?)
ત્રીજી દલીલ એ હશે અને જે વાજબી પણ છે કે હિન્દુ કેલેન્ડર સમજવું સામાન્ય માનવી માટે મુશ્કેલ છે. પંચાંગ બનાવતા નિષ્ણાતો તેને સરળ બનાવી શકે. વળી, ઉત્તર ભારત અને ગુજરાત વગેરેમાં હિન્દુ કેલેન્ડરમાં પણ તફાવત છે. ઉત્તર ભારતમાં હિન્દુ કેલેન્ડર પંદર દિવસ આગળ ચાલે છે. જેમ કે ગુજરાતમાં અષાઢ વદ એકમ ચાલતી હોય ત્યારે ત્યાં શ્રાવણ મહિનાની એકમ હોય. જોકે તેમ છતાં દિવાળી વગેરે તહેવારો તો સમગ્ર દેશમાં એક જ દિવસે આવે છે. એટલે પંચાગ નિષ્ણાતોના જે કોઈ સંગઠન હોય તે એ વિસંગતતીઓને સરખી કરી શકે.
દિવાળી અને નૂતન વર્ષની શુભેચ્છાઓ.

international, national

ધારો કે…જો બીજું વિશ્વયુદ્ધ હિટલર જીત્યો હોત તો?

(મુંબઈ સમાચારની બુધવારની પૂર્તિની ‘ધારો કે’ કૉલમમાં તા.૨૦/૭/૧૬ના રોજ આ લેખ પ્રકાશિત થયો.)

બીજું વિશ્વયુદ્ધ ૧૯૩૯થી ૧૯૪૫ના સમયમાં લડાયું. આ યુદ્ધમાં એક તરફે જર્મની, ઈટાલી અને જાપાન, બલ્ગેરિયા, હંગેરી, રોમાનિયા અને થાઇલેન્ડ હતા તો બીજી તરફ, રશિયા, અમેરિકા, બ્રિટન, ફ્રાન્સ, ચીન, ઑસ્ટ્રેલિયા, કેનેડા, ભારત, ન્યૂઝીલેન્ડ અને દક્ષિણ આફ્રિકા હતા. આ યુદ્ધનું પરિણામ સૌ જાણે છે તેમ, અમેરિકા અને સાથી દેશો જીત્યા. આ જીત પછી અમેરિકા અને સોવિયેત સંઘ મહાસત્તા બનીને ઉભરી આવ્યા. બ્રિટનનો સામ્રાજ્યવાદનો સૂર્ય આથમી ગયો. અમેરિકા અને સોવિયેત સંઘ વચ્ચે શીત યુદ્ધ ચાલુ થયું. આ સાથે જ દુનિયામાં અગ્ર રીતે બે વિચારધારા મૂડીવાદ અને સામ્યવાદ વચ્ચે જંગ છેડાયો. અડધી દુનિયા મૂડીવાદ તરફ ઝૂકી અને અડધી દુનિયામાં સામ્યવાદ પ્રસર્યો.

ધારો કે આ વિશ્વયુદ્ધમાં જર્મની, જાપાન અને ઈટાલીની જીત થઈ હોત તો?

સામાન્ય રીતે ઇતિહાસ વિજેતાના દૃષ્ટિકોણથી લખાતો હોય છે. જો બીજા વિશ્વયુદ્ધમાં જર્મની અને સાથી દેશો જીત્યા હોત તો સ્વાભાવિક રીતે જ ઇતિહાસમાં એડોલ્ફ હિટલર, બેનિટો મુસોલિની અને જાપાનના સમ્રાટ હિરોહિટોની યશોગાથા આલેખાઈ હોત. તેઓ કેટલા મહાન હતા તેના ગુણ ગવાયા હોત. બ્રિટન અને અમેરિકા આટલા નરસંહાર, અત્યાચાર પછી પણ મહાન લોકશાહી દેશો ગણાતા હોય તો બીજા વિશ્વયુદ્ધમાં જીત મળી હોત તો જર્મની-ઈટાલી અને જાપાનની ગણના પણ મહાન દેશોમાં થતી હોત.

હિટલરના સાથી ગોબેલ્સને જૂઠાણાંને સત્યમાં ફેરવી નાખતો પ્રચારક માનવામાં આવે છે. આ જ કામ અમેરિકાના આધિપત્યવાળું (કંટ્રોલ્ડ) મિડિયા કરે છે. અમેરિકાની કહેવાતી થિંક ટેંક સમયે-સમયે ભારત-પાકિસ્તાન વચ્ચે ઝઘડો થાય તેવા સમાચાર પ્રસારિત કરે છે. બંને વચ્ચે દુશ્મનાવટ ચાલતી રહે તેવા પ્રયાસ કરે છે. આજની તારીખે પણ અમેરિકા ઘણી બધી હદે ભારતના પક્ષે હોવા છતાં પાકિસ્તાનને અબજો રૂપિયાની સહાય આપવાનું છોડતું નથી. કેમ? તેને બે બિલાડી બાઝે એમાં રસ છે. તેને તેનાં અને સાથી દેશોનાં શસ્ત્રો વેચાય તેમાં રસ છે. માત્ર ભારત-પાકિસ્તાન વચ્ચે ઝઘડા થાય તેવા સમાચાર પ્રસરાવવાનું કામ જ અમેરિકા તરફી મિડિયા નથી કરતું. અનેક સર્વે પણ પ્રગટ કરાતા રહે છે. એક દિવસે સર્વે આવશે કે ચા પીવાથી કેન્સર (આ ઉદાહરણ છે.) દૂર થવાની શક્યતા રહે છે. તો થોડા દિવસ પછી એવો સર્વે આવશે કે ચા પીવાથી ખરેખર તો કેન્સર થાય છે.

આ જ રીતે દવાઓના વેચાણ માટે પણ વિવિધ અજબગજબ રોગના સમાચારો પ્રગટ થતા રહે છે અને લોકોમાં ભય પેદા કરાતો રહે છે. દા. ત. આજથી પંદરેક વર્ષ પહેલાં એન્થ્રેક્સનો ગજબનો ભય ફેલાવાયો હતો. અમેરિકી લોકો પણ તેનાથી ડરતા હતા. એ વખતે મોબાઇલનો એટલો ફેલાવો નહોતો. આથી કાગળ લખવાનું હજુ ચલણ હતું. તેથી પરબીડિયા પર એન્થ્રેક્સનાં બીજાણુ મૂકીને હુમલો કરાતો હતો જે એન્થ્રેક્સ એટેક નામે જાણીતા હતા. હમણાં વળી ઝિકા વાઇરસ આવ્યો. થોડા વર્ષો પહેલાં ચિકનગુનિયાનો વાયરો હતો. સ્વાઇન ફ્લૂ તો છે જ. એમાં ના નહીં કે હવામાન પરિવર્તન (ક્લાઇમેટ ચેન્જ) સાથે રોગો પણ નવા પેદા થતા હોય છે. પરંતુ એક વ્યાપક પણે મનાતી થિયરી મુજબ, અમેરિકાની દવા કંપનીઓ પહેલાં દવા શોધે છે અને પછી તેને અનુરૂપ રોગની સ્થિતિ (માનસિક રીતે અથવા રોગ ફેલાવીને) ઊભી કરે છે. ‘ઓર્ગેઝમ ઇન્ક’ના ફિલ્મકાર લિઝ કેનરનું કહેવું છે કે “ફાર્મા ઉદ્યોગોએ જ ‘ફીમેલ સેક્સ્યુઅલ ડિસફંક્શન’ના રોગને ચગાવ્યો છે.” એક ડ્રગ કંપનીની સ્ત્રીઓ માટેની વિયાગ્રાને વિકસાવવાની પ્રોસેસને જોયા પછી કેનર આ મત પર આવ્યા હતા.

ટૂંકમાં, અમેરિકા આધિપત્યવાળું મિડિયા પણ ગોબેલ્સ કરતાં કમ નથી પરંતુ આજે ઘણા લોકો અમેરિકા કહે તેને સત્ય માને છે. ગૂગલ કહે એ બ્રહ્મવાક્ય મનાતું થઈ ગયું છે. જોકે એ જ ગૂગલ પર અનેક જૂઠાણાંઓ પ્રવર્તે છે. જો હિટલર જીત્યો હોત તો ગોબેલ્સ અને ગોબેલ્સના (કાર્યની રીતે) અનુગામીઓ બ્રહ્મવાક્ય સમાન ગણાતા હોત. અમેરિકા, બ્રિટન, ચીન, રશિયા, ફ્રાન્સ વગેરે દેશો અત્યાચારી લેખાતા હોત.

હિટલરના વિજય પછી જર્મની, જાપાનીઝ અને રોમન ભાષાની બોલબાલા હોત. હિટલર સામ્યવાદી વિચારસરણીનો ભારે વિરોધી હતો. જો હિટલર જીત્યો હોત તો બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછી સામ્યવાદી વિચારસરણીના લીધે જે ભારે નુકસાન ભારત સહિત જેટલા પણ દેશોને થયું એટલું કદાચ ન થયું હોત.

ભારતની દૃષ્ટિએ વિચારતાં નેતાજી સુભાષચંદ્ર બોઝે ભારતની સ્વતંત્રતા માટે જર્મની અને જાપાનનો ટેકો માગ્યો હતો. જો જર્મની જીત્યું હોત તો ભારતને બે વર્ષ પહેલાં સ્વતંત્રતા મળી ગઈ હોત અને  કદાચ એવું બનત કે ભારતના પ્રથમ સરમુખત્યાર સુભાષચંદ્ર બોઝ હોત. (જર્મની-જાપાન અને ઈટાલી ત્રણેયમાં સરમુખત્યાર હતા.) એનાથી જો અને તોની અનેક સંભાવનાઓ કલ્પી શકાય. દા.ત. સ્વતંત્રતા પછી ભારતનું બ્રિટિશકરણ થયું તે કદાચ ન થયું હોત. બંગાળી કદાચ રાષ્ટ્રભાષા હોત. અથવા વહીવટ ખરેખર હિન્દીમાં થતો હોત. સાંસ્કૃતિક રીતે આપણા લોકો ઘણી બધી હદે અંગ્રેજો કે અમેરિકી લોકો જેવા બની ગયા છે. સત્તાની રીતે ભલે ભારત બ્રિટનની કૉલોની નથી રહ્યું પણ સાંસ્કૃતિક રીતે તો છે જ. એ કદાચ ન થયું હોત. સરમુખત્યાર હોવાના લાભ અને ગેરફાયદા બંને છે. નેતાજીએ પોતે ‘ઇન્ડિયન સ્ટ્રગલ’ પુસ્તકમાં લખ્યા પ્રમાણે, તેઓ ભારતમાં ફાસીવાદી અને સામ્યવાદી આ બંનેના સંમિશ્રણ સમી રાજકીય વ્યવસ્થા ઈચ્છતા હતા. આથી સરમુખત્યારી લાંબો સમય ચાલી હોત. તો કદાચ, અત્યારે ગાંધીજી કહે તે બ્રહ્મવાક્ય મનાય છે તેવી સ્થિતિ ન હોત. ભારતીય નાણાં મુદ્રા પર ગાંધીજીનું ચિત્ર ન હોત. ‘લગે રહો મુન્નાભાઈ’માં મુન્નાને ગાંધીજી નહીં, બોઝ દેખાતા હોત!

ભારતમાં તત્કાળ ગાંધીજી, સરદાર પટેલ જેવી અનેક મહાન હસ્તીઓ નેતાજી સુભાષચંદ્ર બોઝની સમકાલીન હતી. ભારત વર્ષોથી એક યા બીજી રીતે લોકશાહીને વરેલો દેશ રહ્યો છે. રાજાઓ હતા પરંતુ તેઓ પણ લોકમત જાણીને નિર્ણય લેતા. બિહારમાં વૈશાલી સહિત અનેક જગ્યાઓએ ગણતંત્રો હતાં. અત્યારે જેમ સંસદ છે તેમ પ્રાચીન સમયમાં પરિષદો હતી. તેથી બન્યું હોત કે ગાંધીજીને બોઝ સામે જ સ્વતંત્રતા માટે લડાઈ લડવી પડી હોત. અને તેના પરિણામે બોઝની સરમુખત્યારી કેટલી ટકી હોત તે કહી શકાય નહીં.

પરંતુ એક વાત એ પણ બનત, કે જો બોઝ સરમુખત્યાર હોત તો …કદાચ ભારતના ટુકડા ન થયા હોત. સરમુખત્યારશાહી લાંબી ચાલી હોત તો ભારતનો ઘણો બધો વિકાસ થયો પણ હોત કેમ કે તો વૉટબેંક પૉલિટિક્સની અસુવિધા ન હોત. ઇનફેક્ટ, ખરા અર્થમાં સેક્યુલરિઝમ હોત. ભારત મહાસત્તા ક્યારનું બની ગયું હોત. ચીનમાં એક પક્ષનું શાસન ચાલે અને તે મહાસત્તા બની શકે તો ભારત ન બની શકે? પાકિસ્તાન અને બાંગ્લાદેશ જેવા કાયમી ગુમડાં ન હોત તો ભારત ક્યાંનું ક્યાં પહોંચી ગયું હોત તે વાત કોઈ પણ સામાન્ય વ્યક્તિ સમજી શકે તેવી છે. ભારતનો રૂપિયો પણ મજબૂત હોત. સોવિયેત સંઘ પર હુમલા પાછળ જર્મનીને ઑઇલ મેળવવાની ઈચ્છા હતી. જો હિટલર જીત્યો હોત તો તે પછી તેણે આરબ દેશો તરફ પણ જીતવાને દોટ લગાવી હોત અને તો કદાચ પેટ્રોલ-ડીઝલ આટલા મોંઘાં ન હોત!

હિટલર સામેની યુતિમાં અમેરિકા, બ્રિટન રશિયા અને ચીન હતા. જો હિટલર જીત્યો હોત તો આપણને ચીનની આટલી કનડગત ન હોત, કારણકે જાપાનનો આપણને સાથ હતો. તો ૧૯૬૨નું ભારત-ચીન વચ્ચેનું યુદ્ધ પણ કદાચ ન થયું હોત. વળી, વિશ્વયુદ્ધ જીત્યા પછી અમેરિકાએ તત્કાલીન સોવિયેત સંઘ (રશિયા) સામે ઇસ્લામી ત્રાસવાદને જન્મ આપ્યો. ગેરિલા પદ્ધતિથી લડવાનું પ્રશિક્ષણ આપ્યું. જો જર્મની અને સાથી દેશો જીત્યા હોત તો કદાચ ઇસ્લામી ત્રાસવાદને આટલો વિકરાળ આપણે જોઈએ છીએ તેટલો વિકરાળ ન પણ હોત.

અને છેલ્લે, જો હિટલર જીત્યો હોત તો, ગુજરાતીઓ અમેરિકા નહીં, પણ જર્મની જવા દોટ લગાવતા હોત!

film, hindu, sikka nee beejee baaju

‘પીકે’ સામે જ કેમ વિરોધ? ‘ઓહ માય ગોડ’ સામે કેમ નહીં?

કોઈ ધર્મના મૂળ અર્થને સમજ્યા વગર જ ફિલ્મ બનાવે તો કેવી ફિલ્મ બને?

જવાબ છે: ‘પીકે’ જેવી.

‘પીકે’ વિશે ઘણું બધું લખાયું છે અને લખાશે, પણ આપણે તેના વિશે નહીં, તેમાં ઉઠાવાયેલા પ્રશ્નો અને શા માટે માત્ર આ ફિલ્મનો જ વિરોધ થયો, ‘ઓહ માય ગોડ’ ફિલ્મ આના પૂર્વાવતાર જેવી હતી તો તેનો વિરોધ કેમ આટલો જલદ ન થયો, શા માટે આમીર ખાનનો જ વિરોધ થયો, અક્ષયકુમારનો કેમ નહીં આ સવાલના જવાબ મેળવવા પ્રયાસ કરીશું.

પ્રથમ વિરોધની વાત કરીએ. ‘ઓહ માય ગોડ’માં જે પ્રશ્નો ઉઠાવાયા હતા તે થોડા ગંભીર રૂપે હતા જ્યારે ‘પીકે’માં આ જ વાત મજાકરૂપે કરાઈ છે. બીજું, ‘ઓહ માય ગોડ’માં એ સમજાવાયું હતું કે એ વાત સાચી કે કેટલાક હિન્દુઓમાં પાખંડ પ્રવર્તે છે પરંતુ તમામ પ્રશ્નોનો જવાબ ‘ગીતા’ નામના ધર્મગ્રંથમાં છે. જ્યારે ‘પીકે’માં તો એલિયન આમીર ખાનના મોઢે સવાલ પૂછાયો છે કે મારે શું વાંચવું? ગીતા, કુર્આન કે બાઈબલ? અરે ભાઈ. ગમે તે ધર્મગ્રંથ વાંચ. બધા એક જ વસ્તુ કહે છે. એક જ ઉપદેશ આપે છે. એક દલીલ એવી પણ છે કે ‘ઓહ માય ગોડ’માં પ્રશ્નો ઉઠાવનાર પરેશ રાવલ ભાજપના સાંસદ છે અને હિન્દુ છે તેથી તેમની સામે વિરોધ નહોતો થયો. જ્યારે આમીર ખાન મુસ્લિમ છે તેથી તેની સામે વિરોધ થયો. આવું નથી. પરેશ રાવલ ૨૦૧૨માં ભાજપના સાંસદ ક્યાં હતા? અને આમીર ખાનનો વિરોધ તે મુસ્લિમ છે તેથી નથી થયો. તેના પાખંડ સામે થયો છે. વળી, અધૂરામાં પૂરું, રોજે રોજ અખબારોમાં મુસ્લિમ યુવક દ્વારા હિન્દુ યુવતી સાથે હિન્દુ બનીને લગ્ન અને પછી છેતરપિંડી કરીને છોડી દેવાના કિસ્સા, અથવા, હિન્દુવાદીઓની ભાષામાં કહો તો, લવ જિહાદના કિસ્સા આવતા હોય (જે મુસ્લિમ યુવકો હિન્દુ યુવતીને લગ્ન કરીને વફાદારીથી તેને સારી રીતે રાખે છે તેમની સામે વિરોધ છે જ નહીં, અને હોય તો તે અસ્થાને છે), વળી, પાકિસ્તાન દ્વારા સરહદ પર રોજ અટકચાળાં થતાં હોય એટલું જ નહીં, તેમાં આપણા લોકો, આપણા સૈનિકો મરતા હોય, પાકિસ્તાનમાં પેશાવરમાં ત્રાસવાદી ત્રાટકીને બાળકોને મારી નાખે તેમ છતાં તેમાંથી બોધપાઠ લેવાના બદલે પાકિસ્તાન તેની ભાષામાં સારા ત્રાસવાદી ‘લખવી’ને જામીન આપે, હાફીઝ સઈદને ભારત વિરોધી ઝેર ઓકતી રેલી કરવા દે, તેવા પાકિસ્તાનના યુવકને ‘પીકે’માં સારા પ્રેમી તરીકે બતાવાય તો સ્વાભાવિક છે કે લોકોનું લોહી ઉકળી જ ઉઠે ને?

આમીર ખાન ‘સત્યમેવ જયતે’ નામનો શો દૂરદર્શન પર અને સ્ટાર પ્લસ ચેનલો પર કરે છે. આવું બહુ ઓછું બનતું હોય છે કે એક જ શો સરકારી અને ખાનગી ચેનલ પર સમાંતર રજૂ થાય. અને ઊંચી લાગવગ બંને ચેનલોમાં હોય તો જ આવું બને. આ શોમાં બધા ધંધાઓને ઉઘાડા પડાય છે. બધી કુરીતિઓને ઉઘાડી પડાય છે. તેથી આમીર ખાન પોતે અળખામણો બની ગયો છે. કારણકે જેમ તે શોને હિટ કરવાની ક્રેડિટ પોતે લઈ જાય છે, વળી પ્રોડક્શન પણ તેનું છે, તેમ તેમાં આપતા ઉપદેશના કારણે લોકો તેના વિશે પણ પ્રશ્નો ઉઠાવવાના; જેમ કે, ડૉક્ટરો તરફી એક સંદેશ સોશિયલ મિડિયામાં ફરે છે કે એક તરફ આમીર ડૉક્ટરોને મફતમાં સેવા કરવાનો ઉપદેશ આપે છે અને બીજી તરફ તે પોતે ફિલ્મ અને સત્યમેવ જયતેમાં કામ કરવાના કરોડો રૂપિયા મેળવે છે. પેલી સાધુની વાર્તાની જેમ સાધુ પોતે ત્યારે જ બાળકને ગોળ ન ખાવાની શિખામણ આપી શકે જો પોતે ગોળ ન ખાતા હોય, તેમ આમીર ખાન એવું જીવન જીવતો હોય અને ‘સત્યમેવ જયતે’ જેવા શોમાં બીજાને સલાહ આપે તો સમજાય, પરંતુ આવું ન હોય ત્યારે સ્વાભાવિક છે કે તેના શો, તેની ફિલ્મોનો એક યા બીજા સ્વરૂપે વિરોધ જાગી નીકળે.

‘પીકે’નો એક વિરોધ હિન્દુઓની ઘવાયેલી લાગણીઓના કારણે પણ છે. દરેક હિન્દુ તહેવાર વખતે જ તે તહેવાર ન ઉજવવાની અપીલ કરતાં મેસેજ ક્યાંકથી ઉગી નીકળે છે અને ફેલાવા લાગે છે. એમાં વર્તમાનપત્ર કે ચેનલ પણ ઝુંબેશ આદરીને જોડાય છે. પણ ઈસ્લામ કે ખ્રિસ્તીઓના તહેવાર વખતે આવા સંદેશા આવતા નથી. (જેમ કે, શ્રાવણમાં શિવલિંગ પર દૂધ ચડાવવાના બદલે ગરીબ બાળકોને દૂધ પહોંચાડવાના સંદેશા આવ્યા, પરંતુ ઇદ પર બકરી ન કાપવાના કે ૩૧ ડિસેમ્બરે કરોડો રૂપિયાનો દારૂ ન પીવાના મેસેજ આવ્યા?) વળી, તહેવાર ન હોય ત્યારે પણ એવા સંદેશા આવતા હોય છે જેના કારણે આવો વિરોધ પ્રબળ બને છે; જેમ કે આ મેસેજ: ભગવાન માટે કરાતા ઉપવાસથી જો ભગવાન ખુશ થતા હોત તો ભીખારીઓ ક્યારનાય સુખી થઈ ગયા હોત. આવા મેસેજ કે ‘પીકે’ જેવી ફિલ્મ ખરેખર ‘ઉપવાસ’નો અર્થ સમજ્યા વગર દે-ઠોક સંદેશાઓ પાઠવે છે. હકીકતે ‘ઉપવાસ’નો અર્થ માત્ર ભૂખ્યા રહેવું તેવો નથી, પરંતુ ભૂખ્યા રહીને કે સંયમિત સાત્વિક ભોજન કરીને ભગવાનનું ભજન કરવું તેવો અર્થ છે. અને ભીખારીઓ સુખી નથી હોતા તેવું કોણે કહ્યું? બલકે, અખબારોમાં આપણે એવા કિસ્સા વાંચ્યા જ છે કે કેટલાક ભીખારી મરે છે ત્યારે કરોડપતિ નીકળે છે. બીજી તરફ, હિન્દુઓનો આક્રોશ એટલે પણ છે કે સરકાર, સેન્સર બૉર્ડ અને કોર્ટ આ ત્રણેયની એકને ગોળ અને બીજાને ખોળ જેવી નીતિ.

જ્યારે તમિલનાડુમાં મુસ્લિમોએ ‘વિશ્વરૂપમ્’ ફિલ્મનો વિરોધ કર્યો ત્યારે જિલ્લા કલેક્ટરોએ આ ફિલ્મ ન દેખાડવા પ્રતિબંધ મૂકી દીધો હતો. મુસ્લિમોને પસંદ ન પડતા પુસ્તક ‘સેતાનિક વર્સીસ’ પર ભારતમાં પ્રતિબંધ મૂકી દેવાયો હતો. એટલું જ નહીં, તેના લેખક સલમાન રશ્દી બેએક વર્ષ પૂર્વે જયપુરમાં આયોજિત સાહિત્ય ઉત્સવમાં આવવાના હતા ત્યારે તેમને જયપુર આવવા દેવાયા નહોતા, કેમ તે વખતની કેન્દ્રની યુપીએ સરકારે કે રાજ્યની કૉંગ્રેસ સરકારે તેને સુરક્ષા પૂરી ન પાડી? ‘ધ વિન્ચી કોડ’ પુસ્તક અને ફિલ્મ સામે ખ્રિસ્તીઓ અને મુસ્લિમોના વિરોધના કારણે પંજાબ, નાગાલેન્ડ, ગોવા, મેઘાલય, મહારાષ્ટ્ર, જ્યાં મોટા ભાગે કૉંગ્રેસ કે તેના મોરચાની સરકાર હતી, ત્યાં પ્રતિબંધ મૂકી દેવામાં આવ્યો હતો. પ્રિયદર્શનની કોમેડી ફિલ્મ ‘કમાલ ધમાલ માલામાલ’નાં કેટલાંક દૃશ્યોના કારણે કેથોલિક ખ્રિસ્તીઓની લાગણી દુભાઈ હતી. તેમણે તે વખતની યુપીએ સરકારના માહિતી-પ્રસારણ મંત્રી અંબિકા સોનીને ફરિયાદ કરી. સોનીના હસ્તક્ષેપના કારણે ખ્રિસ્તીઓની લાગણી દુભાય તેવાં દૃશ્યો કાપી નખાયાં. આની સામે ‘પીકે’ રજૂ થઈ ત્યારે હિન્દુઓને લાગ્યું કે માત્ર તેમની જ લાગણીઓની કોઈ દરકાર કરતું નથી (તે કેન્દ્રમાં ભાજપ, અને ગુજરાત-મહારાષ્ટ્ર સહિતનાં અનેક રાજ્યોમાં ભાજપના રાજમાં રજૂ થઈ છે એટલે ભાજપના શાસકો પણ ધાર્યું હોત તો ફિલ્મને અટકાવી શકત, કેમ? આ જ આમીર ખાનની ‘ફના’ ફિલ્મને ગુજરાતમાં રજૂ નહોતી જ થવા દેવાઈ ને?). જ્યારે બીજા પંથના લોકોની લાગણીઓને હંમેશાં ન્યાય મળે છે. આથી ‘પીકે’ સામે આટલો જલદ વિરોધ થયો.

હવે વાત તેમાં અને ‘ઓહ માય ગોડ’માં ઉઠાવાયેલા કેટલાક પ્રશ્નોની. ઉપવાસના પ્રશ્નનો જવાબ તો ઉપર આપી જ દીધો. તે ઉપરાંત એલિયન આટલી પૂજા કરે છે, આળોટતો મંદિરમાં જાય છે તેમ છતાં ભગવાન કેમ એલિયનનાં કામ કરતા નથી? આ પ્રશ્નનો જવાબ ફિલ્મમાં જ આપી દેવાયો છે! ફિલ્મમાં બતાવાયું છે કે જ્યારે તે ભૂખ્યો હોય છે ને મંદિરે ભીખારીઓ સાથે બેઠો હોય છે ત્યારે તેને કોઈક રોટી આપી જાય છે. પરંતુ ફિલ્મના અંત સુધીમાં તેને તેનું રિમોટ તો મળી જ જાય છે ને. એક વિડિયો જે ‘પીકે’ સામે સોશિયલ મિડિયામાં ફરી રહ્યો છે તેમાં સરસ ઉદાહરણ અપાયું છે કે કોઈ લાયકાત વગર રિલાયન્સ, વોડાફોન, ટાટા વગેરે કંપનીમાં જઈ કામ કર્યા વગર પગાર માગે તો શું કંપનીવાળા આપી દે? ના. તેના માટે એક મહિનો કંપની કહે તે શરતે અને તેટલા કલાક કામ કરવું પડે. અને બોનસ તો વર્ષમાં એક જ વાર મળે! કોઈ પણ કામનું તાત્કાલિક ફળ ન મળે. તેના માટે કર્મના હિસાબ ભોગવવા પડે.

મંદિરમાં ચપ્પલ ખોવાઈ જતા હશે પરંતુ કેટલાના? પ્રમાણ કાઢીએ તો ઓછું નીકળશે. ભગવાન જૂઠા છે, છેતરનારા છે તેવી વાત ફિલ્મમાં છેક સુધી ચલાવાય છે અને છેક છેલ્લે, જેમ મ્યુચ્યુઅલ ફંડમાં ડિસ્ક્લેઇમર ફટાફટ બોલી જવાય, તેમ આવે છે કે સાચા ભગવાન તો છે જ. પાખંડીઓના ભગવાન ખોટા છે, પરંતુ ત્યાં સુધી ૯૫ ટકા ફિલ્મમાં એવો જ સંદેશો દૃઢ થાય છે કે ભગવાન છે જ નહીં અને રોંગ નંબર લાગે છે. તો શું રામકૃષ્ણ પરમહંસ, વિવેકાનંદ, નરસિંહ મહેતા, સંત તુકારામ, સંત જ્ઞાનેશ્વર વગેરે ખોટા?

શું કોઈ પૂજારીને તમે પર્સમાંથી ફરજિયાત પૈસાનું દાનપેટીમાં દાન કરાવતા જોયા છે? માન્યું કે તપસ્વી મહારાજ પાખંડી હતા, પરંતુ તેના કારણે ભગવાન સાથે વાર્તાલાપ કરવાનું ખોટું સાબિત નથી થતું. જ્યારે વાયરલેસ ફોન નહોતા કે ટીવી નહોતા ત્યારે વાયર વગર વાત કરવી તે મહા જોક લાગતી- દૂર રમાતી મેચનું પ્રસારણ જોવું કલ્પના લાગતી, પરંતુ આજે મોબાઇલ અને ટીવી હકીકત છે. મંત્રજાપને પણ ‘પીકે’માં ખોટો ઠરાવાયો છે. ‘પીકે’ના બનાવનારા દિગ્દર્શક રાજકુમાર હિરાણીએ ‘થ્રી ઇડિયટ્સ’માં ‘ઓલ ઇઝ વેલ’ મંત્રના ગુણગાન નહોતા ગાયા? ‘ઓલ ઇઝ વેલ’થી જ જો બાળક પેટમાં લાત મારવાનું શરૂ કરી દે કે તેની પ્રસૂતિ સફળ રીતે થઈ જાય તો પછી હિન્દુ ધર્મશાસ્ત્રોમાં આપેલા મંત્રો તો વૈજ્ઞાનિક જેવા ઋષિમુનિઓએ સિદ્ધ કરેલા છે. કાશ, હિરાણી અને અભિજાત જોશીએ ફિલ્મની સ્ક્રિપ્ટ અને અન્ય બાબતો પાછળ પાંચ વર્ષ ગાળ્યાં તેના બદલે હિન્દુ ધર્મને સાચી રીતે સમજવા પાંચ વર્ષ આપ્યાં હોત!

જે હિરાણી ફિલ્મમાં મંદિરમાં દાન ન કરવાનો સંદેશ આપે છે (પરંતુ તેને ખબર નહીં હોય કે મંદિરો દ્વારા સદાવ્રતથી માંડીને અનેક સેવાપ્રવૃત્તિઓ પણ થતી હોય છે અને તેને ત્યાં આવતા લોકોનાં કામ થાય તે તો ખરું જ, જો તેમ ન હોય તો મહારાષ્ટ્રમાં લાલ બાગચા રાજા સહિત ગણેશપૂજા મોટા પાયે કેમ થાય છે? લોકો શિરડી સાઇબાબા મંદિરમાં કેમ અધધ દાન ઠાલવે છે? અને માનો કે કામ નથી થતાં, પરંતુ તેમનામાં, ફિલ્મમાં આમીર જ કહે છે તેમ, એક આશા તો જાગેલી રહે છે ને. તે આત્મહત્યા કે ચોરી-લૂટફાટના કે અન્ય અપરાધોના માર્ગે તો નથી વળતા ને?) પાછા એ જ હિરાણીએ જે મંદિર અને ચર્ચમાં ફિલ્મનાં દૃશ્યો ફિલ્માવાયાં હતાં તે નાશિકના કલારામ મંદિર ટ્રસ્ટને રૂ.૨૫,૦૦૦નું અને જયપુરના ચર્ચને પણ રૂ.૨૫,૦૦૦નું દાન આપ્યું. મંદિરમાં દૃશ્યો ફિલ્માવા દેવામાં આવ્યાં જ્યારે ચર્ચમાં ક્રુસિફિક્સ આગળ નાળિયેર ફોડવાના દૃશ્યમાં બદલાવ કરાયો અને નાળિયર ફોડે  તે પહેલાં જ તેને બહાર કાઢવામાં આવે છે તેવું રખાયું. (ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસ વેબસાઇટ, તા.૨/૧/૧૫, આતીખ રશીદની સ્ટોરી) અને એનડીટીવીની વેબસાઇટ મુજબ, ‘પીકે’ની ટીમ, જેમાં રાજુ હિરાણી અને આમીર ખાનનો સમાવેશ થાય છે તેમણે ‘ઓહ માય ગોડ’ ફિલ્મ ન બનાવવા તેને કથિત રીતે રૂ. ૮ કરોડ જેવી મોટી રકમની ઓફર કરી હતી. આમ, ફિલ્મમાં કંઈક સંદેશો દેવો અને તેનું પાલન ન કરવું તે અલગ વાત છે. જોકે ફિલ્મવાળા એવો દાવો કરી શકે કે અમે તો મનોરંજન માટે ફિલ્મ બનાવેલી. પરંતુ તે માટે કોઈની લાગણી ન દુભાવાય.

‘પીકે’થી હિન્દુઓની લાગણીને ઠેસ પહોંચી એટલે એમાં સેક્યુલર રાજકારણીઓ કૂદી પડ્યા. ઉત્તર પ્રદેશમાં અખિલેશ યાદવે અને બિહારમાં નીતીશકુમારના પ્રોક્સી માંઝીની સરકારે તેને કરમુક્તિ આપી દીધી. આ બનાવે હિન્દુઓના આક્રોશરૂપી અગ્નિમાં ઘી હોમવાનું કામ કર્યું. હિન્દુઓએ તોય સહિષ્ણુ રીતે વિરોધ કર્યો (કહેવાતા હિન્દુવાદીઓએ પણ માત્ર અમુક સિનેમામાં તોડફોડ કરી એટલું જ) પરંતુ પેરિસમાં તો પયગંબરનાં કાર્ટૂનો દોરાયા તેમાં ૧૨ જણાની હત્યા કરી દેવાઈ. વૉટ્સ એપ પર આવેલા એક સંદેશામાં કહેવાયું:

ભગવાનની મજાક ઉડાવો તો ટૅક્સ ફ્રી, અલ્લાહની મજાક ઉડાવો તો ડેથ ફ્રી!

આ બહુ ગંભીર વાત છે. આ દેશમાં હિન્દુઓને તાલિબાનો જેવા કટ્ટર થતા અટકાવવા હશે તો તેમની લાગણીઓને વારંવાર ઠેસ પહોંચાડવાનું બંધ કરવું પડશે. તેમને એવું ન લાગવું જોઈએ કે તેઓ તેમના જ દેશમાં સેકન્ડ ક્લાસ સિટિઝન થઈને રહી ગયા છે ને તેમનું સાંભળનાર કોઈ નથી.

(પ્રસ્તુત લેખ મુંબઈ સમાચાર દૈનિકની રવિ પૂર્તિમાં ‘સિક્કાની બીજી બાજી’ કૉલમમાં તા.૧૧/૧/૧૫ના રોજ છપાયો)