media, sanjog news, vichar valonun

આઠ કૉલમ અને બાઇટની દુનિયામાં ખોવાયો છે પત્રકાર

(વિચાર વલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, તા.૨૨/૭/૧૮)

પત્રકારત્વ જગત માટે તાજેતરમાં ત્રણ આઘાતજનક સમાચાર આવ્યા. એક તો ‘ભાસ્કર’ સમૂહના નેશનલ એડિટર કલ્પેશ યાજ્ઞિકની આત્મહત્યાના. ‘અસંભવની વિરુદ્ધ’ એવી કૉલમ લખતા તંત્રી આત્મહત્યા કરે તેવું માનવામાં જ ન આવે. શરૂઆતમાં તો તેમનું અવસાન હૃદયરોગના હુમલાથી થયાના સમાચાર ‘ફેલાયા’. પછી પોલીસ ચિત્રમાં આવી અને ‘આત્મહત્યા’ કર્યાની પુષ્ટિ થઈ. આ આત્મહત્યા પાછળ અનેક કારણોની ચર્ચા/ગોસિપો ચાલી રહી છે. એક પત્રકાર-કૉલમિસ્ટના અવસાન પાછળનું રહસ્ય ક્યારેય બહાર આવશે? કદાચ નહીં. સંજય ગાંધી હોય કે સુનંદા પુષ્કર, આવા મોટા લોકોના રહસ્યમય મૃત્યુ વિશે રહસ્ય અને તેમના વિશે થતી વાતો ક્યારેય અટકતી નથી.

બીજા સમાચાર એટલે એક ગુજરાતી સમાચાર ચેનલમાં વરસાદનું થોડું પાણી ભરાયું તેને ચાર-પાંચ ફૂટ તરીકે રિપૉર્ટર દ્વારા વર્ણવાયું. ત્રીજા સમાચારમાં એક જગ્યાએ વરસાદનું એટલું પાણી નહોતું ભરાયું તો લીંબડી પાસે રણોલ ગામમાં લોકોને પાણીમાં બેસી જવા કહ્યું અને કેમેરા ટ્રિકથી તેઓ પાણીમાં ગળાડૂબ હોય તેમ દેખાડાયું.

પત્રકારને કેવું સ્ટ્રેસ? પત્રકાર તો મજાની જિંદગી જીવે. રોકટોક વિના ગમે ત્યાં જઈ શકે. પૉલિટિશિયન, પોલીસ અને પ્રૉસિક્યૂટર (વકીલો) સહિતના ત્રણેય ‘પી’ (અંગ્રેજી મૂળાક્ષર) ચોથા ‘પી’ એટલે કે પ્રેસ (પત્રકારો)ને હંમેશાં નમસ્કાર કરતા ફરે. તેમની ઓળખાણો નરેન્દ્ર મોદીથી માંડીને મેયર સુધી, રતન તાતાથી માંડીને કરશનભાઈ પટેલ સુધી, અમિતાભ બચ્ચનથી માંડીને નરેશ કનોડિયા સુધી, વિરાટ કોહલીથી લઈને પાર્થિવ પટેલ સુધી હોય. ચપટી વગાડતાં તેમનાં કામ થઈ જાય. તેમની અવગણના કરવાનું કોઈને પોસાય નહીં. તેમને અમેરિકામાં ડૉનાલ્ડ ટ્રમ્પ શું કરે છે તેનાથી માંડીને આગામી લોકસભાની ચૂંટણીમાં કોનેકોને ટિકિટ મળવાની છે ત્યાં સુધી બધી જ જાણકારી હોય.

ટીવીની સમાચાર ચેનલોમાં કામ કરતાં એન્કરો (આમ તો કામ કરતી એન્કરો, કારણકે ટીવી પત્રકારત્વમાં મહિલા ચહેરા વધુ દેખાય છે)ને તો કેટલા જલસા! સુંદર કપડાં, સરસ મજાનો મેક-અપ કરીને ચિલ્ડ એસીવાળા સ્ટુડિયોમાં મોટા-મોટા લોકો સાથે ડિબેટ કરવાની. સમાચાર વાંચવાના. ગમે તેવા રાજકારણી હોય કે પોલીસ, લાઇવ ટેલિકાસ્ટમાં ‘કામ કેમ નથી કરતા’ તેમ પૂછવાની સત્તા!

ઉપર કહ્યા તેવા મતો પત્રકારો વિશે જનતામાં સામાન્ય રીતે હોય છે. આ વાતો સાચી, પરંતુ શું પત્રકાર પણ એક સામાન્ય માણસ નથી? ડૉક્ટર, વકીલ, એન્જિનિયર, માર્કેટિંગ, મેનેજમેન્ટ, આઈ.ટી. એન્જિનિયર જેવા ક્ષેત્રના લોકોને જેવો સ્ટ્રેસ હોય છે તેવો જ સ્ટ્રેસ પત્રકારોને પણ હોય જ છે. ચીફ એડિટરથી માંડીને રિપૉર્ટર સુધી બધા આ અનુભવ કરે જ છે. દરેક પર ટીઆરપી સારા લાવવા કે સમાચારપત્રનું વેચાણ વધારવાનું દબાણ હોય છે. સાચો પત્રકાર ચોવીસે કલાક પત્રકાર તરીકે જ જીવતો હોય છે. તેને દરેક બાબતમાં કોઈક સ્ટૉરીની આશા હોય છે. કોઈ સમાચાર બને તો તેનું રસાળ શૈલીમાં નાનકડું પણ ધ્યાનાકર્ષક મથાળું શું બની શકે તે વિચારો તેના મગજમાં તરત ચાલુ થઈ જાય છે. તેના મગજમાં કોઈ વિચાર ઝબુકે એટલે તે અડધી રાત્રે કે મોડી રાત સુધી પણ પેનથી ડાયરીમાં કે હવે મોબાઇલના જમાનામાં કલરનૉટમાં ટપકાવવા લાગે છે.

પરંતુ આ બધી મહેનત પર ક્યારેક ‘ઉપરવાળા’ (શ્લેષ અભિપ્રેત છે) પાણી ફેરવી દે અને આવું વારંવાર બને ત્યારે તેના મનમાં સ્વાભાવિક જ નિરાશા જન્મે છે. કામ માટે સમય ન જોનારો પત્રકાર જ્યારે તેના કામની કદર તો ઘરે ગઈ, પરંતુ તેના વિચારો, તેની સ્ટૉરી, તેના હેડિંગ, તેના એન્કરિંગને પાણીમાં પધરાવવામાં આવે, કોઈ ‘પૉલિટિક્સ’ ખેલાઈ જાય, તેની જાણ બહાર તેની સ્ટૉરીનું એડિટિંગ કોઈ બીજાને અપાઈ જાય, તેણે આખી સ્ટૉરી કે પૂર્તિ માટે મહેનત કરી હોય, પરંતુ છેલ્લી ઘડીએ બૉસના માનીતા કોઈ પત્રકારનું નામ ક્રેડિટ લાઇનમાં ઘૂસી જાય ત્યારે આવો સાચો પત્રકાર પડી ભાંગતો હોય છે.

પોતે સારું કામ કરતો હોય પરંતુ નવા તંત્રી આવે એટલે ઊંચા પગારે લાવેલા પોતાના માનીતા પત્રકારને જ્યારે એ જ ‘બીટ’ સોંપી દઈ પોતાને કોઈ બીજી નકામી (જેમ આઈએએસ અધિકારીને સાવ નકામા વિભાગમાં ફેંકી દેવામાં આવે કે ધારાસભ્ય/સાંસદને નકામું ગણાતું ખાતું આપવામાં આવે તેમ) ‘બીટ’ સોંપવામાં આવે ત્યારે આ પત્રકારનું હૈયું રડી ઊઠતું હોય છે. પોતે જે સ્ટોરીનો આઇડિયા આપ્યો હોય તે જ સ્ટોરી એડિટરે બીજા કોઈને સોંપી દીધી હોય તે જાણીને પત્રકારને આઘાત લાગવો સ્વાભાવિક છે. પોતે ઘણી મહેનત કરીને, દોડધામ કરીને, કોઈ ઑફિસમાં અજાણી વ્યક્તિ તરીકે ઘૂસ મારીને ઉદ્યોગપતિ-મંત્રી-પોલીસનું કૌભાંડ શોધી લાવ્યો હોય અને તે સ્ટોરી આવા વ્યક્તિ સાથે ‘સેટિંગ’ થઈ જવાથી ‘કિલ’ થઈ જાય ત્યારે પત્રકારની મનોદશા કલ્પના કોઈ ન કરી શકે.

સમાચાર કોને કહેવાય? સામાન્યતઃ વ્યાખ્યા આવી છે- કૂતરું માણસને કરડે તે સમાચાર ન કહેવાય, હા, માણસ કૂતરાને કરડે તો સમાચાર કહેવાય. ચીલાચાલુ સ્ટૉરી નહીં, મસાલેદાર, ધમાકેદાર સ્ટૉરી અખબાર વેચવા કે ન્યૂઝ ચૅનલ ચલાવવા જોઈએ. અખબારમાં હવે તસવીરોનું મહત્ત્વ યથાર્થ જ છે. તસવીરો માટે પણ ફૉટોગ્રાફરોની દોડધામની કલ્પના પત્રકારત્વ જગતની બહારના લોકો ન કરી શકે. સારા સમાચાર કે સારી તસવીર આવે તેની કદર મેનેજમેન્ટ તરફથી મોટા ભાગે નથી થતી, પરંતુ કોઈ સમાચાર ચૂક્યા કે ફૉટોગ્રાફર સારી તસવીર ન લાવી શક્યો તો આવી બન્યું! શહેરોમાં કેટલી બધી ઇવેન્ટ થતી હોય, તે બધી ઇવેન્ટ એક અખબારના જૂજ ફૉટોગ્રાફરોએ કવર કરવાની હોય. એટલે બાઇક કે કારમાં એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ જવાની મારામારી, વળી, સમયસર એ ફૉટો મોકલવાની મગજમારી…આ બધી પડદા પાછળની કવાયત છે. જનતા તો બીજા દિવસે સારો ફૉટો જોઈને રાજી થાય. કેટલા લોકો એ ફૉટો જોઈને તેના તસવીરકારનું નામ વાંચતા અને યાદ રાખતા હશે?

ઘણા વાચકોની યાદશક્તિ અદ્ભુત હોય છે. સ્વ. હાસ્ય લેખક વિનોદ ભટ્ટનો રમૂજી કિસ્સો છે. “ઝરમર વરસાદ પડતો હતો. માંડ એક રિક્ષા મળી. હું તેમાં બેસવા જતો હતો, ત્યાં બે યુવાનો મારી પાસે આવ્યા. બેમાંના એકે કુતૂહલથી મને પૂછ્યું : “તમે જ વિનોદ ભટ્ટ છો?” મને એમ કે જો હું હા પાડીશ તો કદાચ તે વધુ પૂછશે અથવા મારો ઑટૉગ્રાફ માગશે. આમાં ને આમાં માંડ મળેલી આ રિક્ષા હાથમાંથી છટકી જશે. તેથી મેં નમ્રતાથી જણાવ્યું કે “ના, હું વિનોદ ભટ્ટ નથી”, ને રિક્ષામાં ગોઠવાઈ ગયો, એટલે બીજા યુવકે પહેલા યુવકને કહ્યું કે હું નહોતો કહેતો કે વિનોદ ભટ્ટ આવો ન હોય?”

આજે તો ‘સંજોગ ન્યૂઝ’ સહિત સમાચારપત્રોમાં લેખકોનાં નામ ઉપરાંત ફોટોગ્રાફ પણ પ્રસિદ્ધ થાય છે, ઇ-મેઇલ આઈડી પણ હોય છે, પરંતુ કેટલા વાચકો કૉલમિસ્ટોને ઓળખી શકે? એ તો જવા દો, પણ કેટલા વાચકો પોતે લેખનસામગ્રી માણી તે બદલ સમાચારપત્રોને ઇ-મેઇલ કે વૉટ્સએપ કરે છે? કૉલમિસ્ટોને માટે કદાચ સૌથી મોટું સન્માન કોઈ વાચક તેને પત્ર લખી કે રૂબરૂ મળે ત્યારે ઓળખીને તેનું લખાણ સાચા અર્થમાં (ખુશામત માટે નહીં) કેમ ગમ્યું તે કહે તે હોય છે.

ટીવીના રિપૉર્ટર અને કેમેરામેનનું કામ વધુ કપરું છે. તેમને વિઝ્યુલી સમાચાર બતાવવાના છે. અને એટલે જ દૃશ્યો સારાં હોવા જોઈએ. જેની સ્ટૉરી હોય તે વિઝ્યુઅલી સારી રીતે પ્રૅઝન્ટ થઈ શકે તેવી હોવી જોઈએ. સમાચારના કેન્દ્રમાં રહેલી વ્યક્તિ પાસે નાનકડું નિવેદન (બાઇટ) લાવવું ફરજિયાત છે. જો તેમ ન હોય તો સ્ટૉરી ચાલે નહીં અને સ્ટ્રિંગરના કિસ્સામાં તો તેને પૈસા ન મળે. કદાચ ઉપરોક્ત કિસ્સા જેમાં રિપૉર્ટરે ચાલાકી કરી પાણીમાં બેસાડી કેમેરા ટ્રિકથી વધુ પાણી બતાવ્યું તેનું કારણ આ હોઈ શકે.

પત્રકાર માટે ઉનાળો, ચોમાસું કે શિયાળો, ત્રણેય ઋતુ સરખી. ૪૦થી ૪૫ ડિગ્રીમાં પણ સ્ટૉરી માટે કોઈએ સમય આપ્યો હોય તો દોડીને જવું પડે. વરસતા વરસાદમાં પણ ક્યાં ખાડો પડ્યો છે તેની જાણકારી લાવવી પડે. ટીવી પત્રકારને તો બિચારાને પલળતાંપલળતાં પણ સમાચાર આપવા પડે. અને આ બધામાં જે લોકો ઑફિસમાં કે સ્ટુડિયોમાં બેસીને કામ કરતા હોય છે તેમનો સ્ટ્રેસ ઓછો નથી હોતો. છેલ્લી ઘડીએ આવતી સ્ટૉરી વાંચી-મઠારી તેને આકર્ષક હેડિંગ આપીને જેટલી જગ્યા હોય તેમાં ફિટ બેસાડવાની છે. તેમાં જો જાહેરખબર આવી તો એડિટ કરવાની છે. આમ કરવા જતાં તેને સ્ટૉરી આપનાર પત્રકારના મનદુઃખનો સામનો પણ કરવાનો છે. સ્ટૉરીમાં કંઈ ચુકાય જાય તો પહેલો ઠપકો રિપૉર્ટરને નહીં, ડેસ્ક પરના કૉપી એડિટરને પડે છે. સ્ટુડિયોમાં બેસીને ઇનપુટનું કામ સંભાળતી વ્યક્તિને સાંભળવું પડે છે.

પત્રકાર તો ચોવીસ કલાક પત્રકાર હોય જ છે પરંતુ આજે બદલાયેલી કામ કરવાની પદ્ધતિમાં તેને ઑફિસ કે ઑફિસની બહાર દસ-બાર કલાક કામ કરવું પડે છે. વીકલી ઑફ જતા કરવા પડે છે. આ બધામાં પરિવાર-સામાજિક કામોને તે સમય ફાળવી શકતો નથી. ઘરમાં પત્ની કે પતિ માંદાં હોય તો ડૉક્ટર પાસે જવા માટે રજા કેટલાક કિસ્સામાં નથી પણ મળતી. બાળકોને પરીક્ષા હોય ત્યારે સરકારી કર્મચારી ફટાક દઈને રજા લઈ શકે છે, પરંતુ આવી સાહ્યબી પત્રકાર માટે નથી. પોતાનાં લગ્ન માટે પણ માંડ અઠવાડિયાની રજા મળતી હોય છે. અને તેની આગલા દિવસોમાં ઍડવાન્સમાં કામ પૂરું તો કરીને જવાનું જ. દિવાળી, બેસતું વર્ષ, નવરાત્રિ, ૩૧ જાન્યુઆરી લગભગ ઑફિસમાં જ વિતે છે.

રાતે ઉજાગરા, ખાવાપીવાના કોઈ ધડા નહીં, સતત સ્ટ્રેસ અને ટેન્શન.. પરિણામે સમાજ અને દેશનું આરોગ્ય સારું રહે તે માટે ઝઝૂમતા પત્રકારનું પોતાનું આરોગ્ય ક્યારે કથળી જાય છે, ક્યારે નાની ઉંમરે ધોળા વાળ થઈ જાય છે તે ખબર નથી પડતી. અને હવે વધુ ને વધુ પ્રૉફેશનલ અને ‘પ્રાઇવસી’ચાહક બનતા જતા સમાજમાં પત્રકારને સાજે-માંદે ખબર કાઢવાવાળું કોઈ ન આવે ત્યારે દુનિયાના રંગો સમજાઈ જાય છે. સ્ટૉરી માટે રોજ મળતા મિત્ર જેવા પત્રકારો ખરેખર મિત્રો હોય છે ખરા? કેટલા પત્રકારોના પરિવારો એકબીજાને ઓળખતા હશે? આવવાજવાનો સંબંધ હશે? કોઈ પત્રકારને શારીરિક-માનસિક કે આર્થિક તકલીફ પડે ત્યારે કેટલા પત્રકારો તેમને બીજી કોઈ મદદ તો ઘેર ગઈ, સધિયારો આપવા-હૂંફ આપવા પણ જાય છે?

એટલે જ હવે જ્યારે માહિતી અને મનોરંજનથી સભર ‘સંજોગ ન્યૂઝ’ વાંચો, કોઈ ચૅનલ જુઓ ત્યારે તેના આઠ કૉલમના આકર્ષક સમાચાર-લેખો પાછળનો પત્રકારોનો આ અકથ્ય સંઘર્ષ-પીડા-વેદના-મહેનત અચૂક યાદ કરજો.

Advertisements
personal

પહેલી મેનું મારા જીવનમાં ખાસ મહત્ત્વ

(સૌથી ઉપર અને સૌથી ઉપરથી બીજી તસવીર-બીજી મે ૧૯૯૯, જ્યારે મારી કૉલમ ‘સિનેવિઝન’ને એક વર્ષ પૂરું થયેલું. એ સિવાયની તસવીરો એ જ કૉલમનાં કતરણો છે.)

(મારી પત્રકાર-કૉલમિસ્ટ કારકિર્દી લેખાંક ભાગ-૧)

આજે ૧લી મે. ગુજરાત સ્થાપના દિન. આજે મારી વચલી બહેન શીલાબેનનો જન્મદિન છે. મારા જીવનને ટકાવી રાખનાર નારી શક્તિ પૈકીની એક. આજના દિવસનું કારકિર્દીની રીતે ખૂબ જ મહત્ત્વ છે. આજે મારી પત્રકાર તરીકેની કારકિર્દીનાં ૨૦ વર્ષ સફળતાપૂર્વક પૂરાં થયાં છે!

કૉલમિસ્ટ તરીકે તો હું ૧૯૯૬થી વિકાસ વર્તુળના ‘સર્વોત્તમ કારકિર્દી માર્ગદર્શન’માં વિદેશ શિક્ષણની કૉલમ લખતો. તે પછી ‘પેનમેન’ નામના નવા સમાચારપત્રમાં શુક્રવારની એક  પાનાની આખી ફિલ્મ પૂર્તિ હું સંપાદિત કરતો, તેમજ તેેેેમાં મારી ફિલ્મ અને ટીવીની કૉલમ અનુક્રમે દર રવિ અને બુધવારે આવતી.
‘સૌરાષ્ટ્ર સમાચાર’માં પહેલાં રવિવારે મારી ફિલ્મની કૉલમ ‘સિનેવિઝન’ તો શરૂ કરવાની હતી, પણ આગવી સૂઝવાળા પત્રકાર-લેખકપારખુ શ્રી ઉમેશ શાહે  પૂર્તિમાં ઉપ સંપાદકની નોકરીની અૉફર કરી. તે વખતે મારું એમ.સી.એ. ચાલુ હતું પણ ભાઈ (પિતાજી) નિવૃત્ત થઈ ગયેલા અને તબિયત પણ ખરાબ થઈ ગઈ હતી. એટલે ઘરે પૂછ્યા વગર જ સ્વીકારી લીધી કારણકે માત્ર ચાર કલાકની જ નોકરી હતી.

બાદમાં શ્રી ઉમેશભાઈએ એવો પ્રસ્તાવ પણ કર્યો કે એમ.સી.એ. કરો છો તો બીજા ચાર કલાક પેજિનેશન વિભાગમાં પણ કામ કરો. મેં હા પાડી, અલબત્ત, એમ.સી.એ.ના ભણતર બાદ પ્રૉગ્રામર તરીકે ઘણી ઊંચી નોકરી મળે તેમ હતી, પણ ભણતર દરમિયાન જરૂરિયાત હતી એટલે સ્વીકારી. પણ હજુ નોકરી પાકી કરવા તે સમયના ‘સૌરાષ્ટ્ર સમાચાર’ના મેનેજિંગ અેડિટર અને ‘સૌરાષ્ટ્ર સમાચાર’ના તંત્રી શ્રી પ્રતાપ શાહના સુપુત્ર શ્રી દીપક શાહની સાથે મુલાકાત બાકી હતી.

તેમની સમક્ષ શ્રી ઉમેશભાઈએ મારી વાત કરી, “જયવંતભાઈ એમસીએ કરે છે, વિકાસ વર્તુળના મેગેઝિનમાં અને પેનમેનમાં કૉલમ લખે છે, સેન્સ અૉફ હ્યુમર અને ‘પન’ (શ્લેષ અલંકાર) પર સારી હથોટી છે…વગેરે વગેરે.” અાત્મશ્લાઘા લાગશે પણ શ્રી દીપકભાઈની પારખુ નજરે મને તરત જ માપી લીધો હતો. તેમણે શ્રી ઉમેશભાઈને કહ્યું, ‘પીટીઆઈમાં આપણે માણસોની અછત હંમેશાં રહે છે. આ ભાઈ વિદેશ શિક્ષણની કૉલમ લખે છે એટલે તેમનું અંગ્રેજી સારું જ હશે. તો પેજિનેશન કરતાં તેમનો લાભ પી.ટી.આઈ. વિભાગમાં લ્યો.’ સૌરાષ્ટ્ર સમાચાર’માં પહેલા અને અંદરના પાને દેશવિદેશના સમાચાર તૈયાર કરનાર વિભાગને પી.ટી.આઈ. કહેવાતો,  કારણકે બધા સમાચાર પી.ટી.આઈ.ના ટેલિપ્રિન્ટર પર સતત ઉતરતા રહેતા, તેનો અનુવાદ કરવાનો રહેતો.

હવે જોવાની વાત એ છે કે મારું નસીબ કે ગ્રહ, જે કહો તે મને લેખન અને પત્રકારત્વ તરફ ખેંચતા હતા. એક-બે વર્ષ પહેલાં હું એમ.સી.એ. કરતો હતો ત્યારે ‘સૌરાષ્ટ્ર સમાચાર’ના આ પીટીઆઈ વિભાગ માટે પાર્ટટાઇમ અનુવાદકોની જગ્યા માટે અરજી માગતી જાહેરખબર આવી હતી અને તેમાં બી.એ. વિથ ઇંગ્લિશની લાયકાત જરૂરી હતી ત્યારે  અરજી કરી હતી પણ ત્યારે મેળ પડ્યો નહોતો પણ હવે દીપકભાઈ સામેથી આ જ જગ્યાની અૉફર કરી રહ્યા હતા…
(ક્રમશ:)

abhiyaan, economy

નોટબંધી: લોકોને મુશ્કેલી પડી પણ…

(અભિયાનના તા.૧૧/૧૧/૧૭ના અંકમાં પ્રકાશિત થયેલો લેખ.)

આઠ નવેમ્બર ૨૦૧૬. આ તારીખ, મહિનો અને વર્ષ લોકોને વર્ષોવર્ષ યાદ રહી જવાનો છે. સારી કે ખરાબ રીતે તે જુદી વાત છે. રાત્રે કરાયેલી જાહેરાત અને તે જ દિવસ રાતથી રૂ. ૫૦૦ અને રૂ. ૧૦૦૦ની નોટ બંધ થઈ ગઈ. દિવાળીના તહેવારોની મજા બધી ઉતરી ગઈ.

આઠ તારીખ નજીક આવી રહી છે ત્યારે લોકો સંદેશાઓ ફરતા કરી રહ્યા છે. સાવધાન…આઠ તારીખ આવી રહી છે.

મિડિયા અને ખાસ તો રાહુલ ગાંધી ફરી ફરીને યાદ અપાવી રહ્યા છે કે ભાજપે નોટબંધી અને જીએસટીના નામે લોકોને હેરાન કરી નાખ્યા.

પરંતુ હું જેને નૉટિકલ સ્ટ્રાઇક કહું છું તે નોટબંધી જેવા આકરા નિર્ણયને લેવા માટે ખરેખર છપ્પનની છાતીવાળો નેતા જોઈએ. અને આવા નિર્ણયો અત્યારની સ્થિતિમાં નરેન્દ્ર મોદી જ લઈ શકે. (અને હજુ અમદાવાદનું કર્ણાવતી, કલમ ૩૭૦, રામમંદિર વગેરે મુદ્દે  તેમની પાસેથી આકરા નિર્ણયોની અપેક્ષા છે.) વિચાર કરો, ઉત્તર પ્રદેશ, ઉત્તરાખંડ, પંજાબ, ગોવા અને મણિપુર જેવા પાંચ રાજ્યોની ચૂંટણી માથે ઝળુંબતી હોય તેવા સમયે જ નોટબંધીનો નિર્ણય લીધો અને લોકોને કેટકેટલી મુશ્કેલીઓ પડી! કોઈને લગ્નના લીધે તકલીફ પડી તો કોઈને બીમારીના લીધે. કોઈને પ્રવાસમાં તકલીફ પડી તો કોઈને કોઈ ફી ભરવામાં. પરંતુ સરેરાશ દરેક વ્યક્તિએ આ નિર્ણયને હસતાં હસતાં સ્વીકારી લીધો. ટીવી ચેનલોએ લાઇને લાઇને ફરી ફરીને મોઢામાં આંગળા નાખીનાખીને બોલાવવાની કોશિશ કરી પરંતુ જે નેતાએ પોતાની છબી રાષ્ટ્રને સમર્પિત વ્યક્તિની બનાવી દીધી હોય અને બે વર્ષમાં સારાં કામો કરી બતાવ્યાં હોય તેને જનતા પણ સમર્થન કરે જ છે. વર્ષોથી એવી નેગેટિવ માનસિકતા મિડિયાના મોટા ભાગના વર્ગોએ બનાવી દીધી છે કે પત્રકાર કે ટીવી કેમેરો જુએ એટલે લોકો રોદણાં જ રોતાં હોય, પરંતુ આ નિર્ણયમાં ખૂબ જ મુશ્કેલી પડી રહી હોવા છતાં લોકો કહી રહ્યા છે કે મોદીજીએ દેશના ભલા માટે, આપણા ભલા માટે નિર્ણય લીધો છે ને? અમે મુશ્કેલી સહન કરી લઈશું.

બિહારના કટિહાર જિલ્લાના મનસાહી પ્રખંડમાં એક યુગલ સરસ્વતી સાહની અને રાજાકુમારના મહેમાનોને માત્ર ચા-પાણી અને લાડુ આપી પંડિત વગર અગ્નિની સાક્ષીએ માત્ર રૂ. ૧,૧૦૦માં લગ્ન કર્યા. સુરતની દક્ષા પરમારે તો કમ્પ્યૂટર એન્જિનિયર એવા ભરત મારુ સાથે માત્ર ચા પીવડાવીને લગ્ન કર્યાં. મધ્યપ્રદેશના બેતુલ જિલ્લાના માંડાઈ ગામના ઉમાશંકરનાં લગ્ન તો સાધના પાટીલ સાથે શાસ્ત્રોક્ત વિધિથી પરંતુ નિ:શુલ્ક જ થયા. ઉલટાનું મંદિરના વહીવટકર્તાઓએ હાજર લોકોને જમાડ્યા. (‘પીકે’ જેવી ફિલ્મો મંદિરનો વિરોધ કરે છે, પરંતુ મંદિર સમાજસેવાનાં કામો કરે જ છે.)

આવા સમયે લોકો સાથેના વ્યક્તિગત સંબંધો અને મોબાઇલ બંને કામ આવ્યાં. કરિયાણા-દૂધ-છાપા-ટેલિવિઝન ચેનલ વગેરેએ ઉધાર પર માલ-સેવા આપ્યાં. મોબાઇલથી પેમેન્ટ થયા. એટીએમ કાર્ડથી ખરીદી થઈ. નવી પેઢી જે નાણાંનું મહત્ત્વ ઓછું સમજે છે તેમને ખ્યાલ આવ્યો કે કરકસરથી, સાદગીથી પણ ચાલી શકે. એક-એક રૂપિયાનું મહત્ત્વ સમજાયું. મહિલાઓની વર્ષોની બચતની ટેવ સારી હતી પરંતુ તેમને આ નાણાં જમા કરાવવાં પડ્યાં, પરંતુ મહિલાઓએ હસતા મોઢે આ યજ્ઞમાં પોતાની આહુતિ આપી.

બીજી તરફ, આ સમયે લોકોમાં માનવતા પણ બહાર આવી. યાદ રહે કે ભારતના લોકોની પોઝિટિવ વાતો મિડિયાના ઘણા વર્ગમાં નથી આવતી. અમેરિકાના ટેક્સાસમાં પૂર આવ્યું ત્યારે લૂટફાટ થઈ હતી જ્યારે મુંબઈમાં ટ્વિટર પર લોકો પોતાના વિસ્તારમાં ફસાયેલા લોકોને ઘરે આવવા આમંત્રણ આપતા હતા. આ જ રીતે નોટબંધીના સમયે પણ લોકોએ, સંસ્થાઓ અને બૅન્કોએ માનવતા દાખવ્યાનાં અનેક ઉદાહરણો છે.

મુંબઈની મેજિક દિલ નામની ડૉક્ટરોની સંસ્થાએ કટોકટીની આ ક્ષણોમાં એક મિસ્ડ કૉલ પર ઘરે આવીને ઉધારી પર દર્દીના ઈલાજ કર્યા. રાંચીમાં વિનાયક હૉસ્પિટલ એન્ડ રિસર્ચ સેન્ટરે ૧૦થી ૧૩ નવેમ્બર દર્દીઓને નિ:શુલ્ક ટ્રીટમેન્ટ આપી. મેંગ્લુરુ જેવા દક્ષિણ ભારતના શહેરમાં શીખ ભાઈ બલવિન્દરસિંહ વીરડીએ રેલવે મથકે અંદાજે ૨,૦૦૦ લોકોને નિ:શુલ્ક ભોજન આપ્યું. પંજાબમાં પણ શીખ બંધુઓએ બૅન્ક ગ્રાહકોને લંગર (નિ:શુલ્ક ભોજન) અને પાણી પૂરી માનવતા દર્શાવી. કેરળના એર્નાકુલમના કક્કાનાદમાં એક ચર્ચે રવિવારે પ્રાર્થનામાં આવેલા ખ્રિસ્તી બંધુઓ માટે દાનપેટી ખુલ્લી મૂકી દીધી.

મુંબઈની એક જગ્યાએ એચડીએફસી બૅન્કની આગળ ખુરશીઓ મૂકાઈ લોકોને બેસીને પોતાના વારાની રાહ જોવાની સુવિધા પૂરી પડાઈ. મુંબઈની એક પત્રકાર પૂજા મહેતાએ પોતાની માતા પંજાબ નેશનલ બૅન્કમાં કર્મચારી છે તો તે ત્યાં પત્રકારના નાતે ગઈ પરંતુ પરિસ્થિતિ જોઈ તે પણ ત્યાં કામ કરવા બેસી ગઈ! બૅન્કો પાસે રૂ. ૧૦૦ની ઓછી નોટો હતી. સ્ટાફને કમને રૂ. ૨,૦૦૦ની નોટો આપવી પડતી હતી. સ્વાભાવિક જ લોકો ગુસ્સામાં અથવા હતાશ હતા. સુરક્ષા કર્મચારીઓને લોકોને નિયંત્રિત કરવામાં મુશ્કેલી પડી રહી હતી. આવામાં એક ગ્રાહકે આગળ આવીને લોકોને નિયંત્રિત કરવામાં મદદ કરી.  ગુવાહાતીમેંક  પૂર્વ બૅન્ક કર્મચારી નમિતા લહકર જ્યારે પૈસા જમા કરાવવા ગયાં ત્યારે લોકોનો ખૂબ ધસારો જઈ તેઓ ગ્રાહકના બદલે બૅન્કના પોતાના પૂર્વ સાથીઓને મદદ કરવામાં જોડાઈ ગયા. ભૂજમાં પોલીસ કર્મચારીઓએ બૅન્ક લાઇનમાં ઊભા રહેલા લોકોને પીવાનું પાણી આપ્યું. ઉત્તર પ્રદેશમાં પણ મહિલા પોલીસે બૅન્ક ગ્રાહકોને પીવાનું પાણી આપ્યું. ચેન્નાઈમાં એસબીઆઈની બૅન્કોમાં સ્વયંસેવકોએ મોટી સંખ્યામાં લોકોને એક્સચેન્જ ફોર્મ ભરવા, પાણી આપવા સહિતની મદદ કરી. એક બૅન્ક કર્મચારીએ મોટી સંખ્યા જોઈ જમવાનું જતું કર્યું.

ઉત્તર પ્રદેશના સહારનપુરનના પિંજોરા ગામના શિવકુમાર પાઠક નાના ખેડૂત છે. તેમણે રૂ. ૩,૦૦૦ની કિંમતની રૂ. ૧૦૦ અને રૂ. ૫૦ની નોટો જમા કરાવી જેથી છુટ્ટાની મારામારીના સમયમાં બૅન્ક ગ્રાહકોને તે આપી શકાય. આ પૈસા તેમની બચતના હતા.

ગરીબ ગણાતા ઑડિશાના ભુવનેશ્વરમાં પાણીપુરી જેને ત્યાં ગુપચુપ કહે છે તે વેચનારા શિવશંકર પાત્રા જેવા અનેક લોકો હવે ડિજિટલ રીતે પૈસા સ્વીકારતા થઈ ગયા છે.

આ નોટબંધીથી સૌથી મોટો ફટકો ત્રાસવાદીઓને પડ્યો. પાકિસ્તાન તરફથી નકલી નોટો ઘૂસાડીને ત્રાસવાદ, ડ્રગ્ઝ વગેરે અનૈતિક કાર્યો દ્વારા ભારતને અંદરથી જ ખોખલું કરવાનું ષડયંત્ર ચાલતું હતું તેને જબરો ઘા વાગ્યો. કાશ્મીરમાં પથ્થરબાજી બંધ થઈ ગઈ છે. જોકે આનાથી એમ માનવું યોગ્ય નથી કે ભવિષ્યમાં ત્રાસવાદી ઘટના નહીં જ બને. બળાત્કાર વિરોધી કાયદો હોવા છતાં બળાત્કાર થાય જ છે. પરંતુ તેનો અર્થ એ નથી કે તેના લીધે આ કાયદો કાઢી નાખવો.

કાળાં નાણાંને પણ મોટો ફટકો આનાથી પડ્યો છે. કેટલાક વિરોધીઓ નહીં માને, પરંતુ આ હકીકત છે. તેમની દલીલ છે કે બેન્કમાં ૯૦ કે ૯૫ ટકા રકમ આવી ગઈ તો આમાં કાળાં નાણાંને ફટકો કેવી રીતે પડ્યો? પરંતુ ખરું કામ હવે શરૂ થશે. બૅન્કમાં આવેલા નાણાંના આધારે આવકવેરા વિભાગ અને એન્ફૉર્સમેન્ટ ડિરેક્ટોરેટ પોતાની કાર્યવાહી કરશે.

શંકાસ્પદ એવાં ૧૮ લાખ ખાતાંની ચકાસણી અત્યારે ચાલુ છે. રૂ. ૨.૮૯ લાખ કરોડની કેશ ડિપોઝિટની તપાસ કરાઈ રહી છે. એડવાન્સ ડેટા એનાલિટિક્સમાં ૫.૫૬ લાખ નવા શંકાસ્પદ કેસો મળી આવ્યા છે. રૂ. ૨૯,૨૧૩ કરોડની અઘોષિત આવક પકડાઈ અને લોકો દ્વારા સ્વીકારાઈ. રૂ. ૧૬,૦૦૦ કરોડનું કાળું નાણું નોટબંધી પછી પાછું ફર્યું નથી.

સાથે આડ અસર તરીકે એ પણ ફાયદો થયો કે ૫૬ લાખ નવા કરદાતાઓ ઉમેરાયા.નોટબંધીમાં રૂ. ૫૦૦ની નોટ વટાવવા લોકોએ એડવાન્સ ટૅક્સ ભર્યો. નગરપાલિકા, મ્યુનિસિપલ કૉર્પોરેશન વગેરેની આવકમાં ખૂબ જ વધારો થયો.

કેટલાક અમીરોને પોતાના ડ્રાઇવર, કામવાળા, માળી કે ધોબીનો સહારો લઈ તેમની પાસે તેમના ખાતામાં નાણાં જમા કરાવવાં પડ્યા. આ એક જાતની મોટી ક્રાંતિ હતી. ગરીબોને પોતાનું મહત્ત્વ સ્થાપિત થતાં આનંદ થયો. આ પણ એક કારણ હતું કે જ્યાં ગરીબો મોટી સંખ્યામાં છે તેવા ઉત્તર પ્રદેશમાં ભાજપને નોટબંધી છતાં પ્રચંડ વિજય મળ્યો.

આ નિર્ણયના બે વર્ષ પહેલાં નરેન્દ્ર મોદી સરકારે ગરીબોના જન ધન ખાતા ખોલાવી દીધા હતા. એટલે નોટબંધીથી ગરીબોને અપેક્ષા કરતાં ઓછી તકલીફ પડી. અગાઉ આ જ ભાજપે નોટબંધી કરવાની યુપીએ સરકારની વિચારણા હતી ત્યારે વિરોધ કર્યો હતો તેનું કારણ આ જ હતું કે પહેલાં પૂરતી તૈયારી કરવી પડે.

આમ છતાં, મોદી સરકાર પર પૂરતી તૈયારી વગર નોટબંધીના નિર્ણયનો આક્ષેપ થયો. પરંતુ આ નિર્ણય મોદી સરકારના મંત્રીઓને પણ જાણ કર્યા વગર કરાયો હતો. જો આ માહિતી બહાર પડે કે અગાઉ વહેલાસરથી નિર્ણયની જાણ થઈ જાય તો કાળાં નાણાં ધરાવતા લોકો પોતાના નાણાં સગેવગે ન કરી નાખે. તો પણ સ્કૂટર વગેરે વાહનોનાં વેચાણમાં ઊછાળો તો આવ્યો જ. એક્સિસ સહિત કેટલીક બૅન્કોના અધિકારીઓએ કાળાં નાણાંને ધોળાં કરવામાં મદદ પણ કરી.

પૂરતી તૈયારી સાથે લીધેલા નિર્ણય પછી પણ કેટલાક ફેરફાર સમય-સ્થિતિ મુજબ, લોકોની માગણીઓ મુજબ તેમાં સુધારાવધારા કરવા જરૂરી હોય છે. નોટબંધીના નિર્ણય પછી જેમ જેમ દિવસો પસાર થતા ગયા અને લોકોનો પ્રતિસાદ સામે આવતો ગયો તેમ સરકારે અક્કડ રહેવાના બદલે નિર્ણયો બદલ્યા.

યુકે જે એક સમયે ભારતનો શાસક દેશ હતો તેમાં પણ ગત ૧૫ ઑક્ટોરે એક પાઉન્ડના સિક્કાને બંધ કરી દેવામાં આવ્યો, પરંતુ ત્યાં કોઈ નેટેગિટિવિટી નથી ફેલાવાઈ.

નરેન્દ્ર મોદી અને ભાજપ લોકોમાં નોટબંધીનો નિર્ણય દેશના હિતમાં હોવાનું લોકોને સમજાવવામાં સફળ રહ્યા. આથી નોટબંધી પછી ઉત્તર પ્રદેશ, ઉત્તરાખંડ અને ગોવામાં, મહારાષ્ટ્ર-ઓડિશા-ચંડીગઢ-ગુજરાતની સ્થાનિક ચૂંટણીમાં ભાજપનો વિજય થયો.

અમુક અમુક સમયે નોટબંધી જરૂરી હોય છે. ભવિષ્યમાં પણ આવું બની શકે છે. રોકડ વ્યવહારો કાળાં નાણાંના સર્જનમાં મદદરૂપ થતાં હોય છે. આની સામે ડિજિટિલ પેમેન્ટને પ્રોત્સાહન આપતી સરકારે પણ ડિજિટલ પેમેન્ટ સરળ બને, તે માટેની સુવિધા સરળ બને અને ખાસ તો બૅન્કો દ્વારા કાર્ડ દ્વારા પૈસા ઉપાડવા-ચૂકવવા પર બેફામ ચાર્જ લેવાય છે તે બધું બંધ થાય એ પણ જરૂરી છે. સાથે જ કાળાં નાણાં અટકે-પકડાય, નવા કરદાતાઓ વધ્યા- નગરપાલિકા-મહાનગરપાલિકાની આવક વધે તો વિકાસ પણ દેખાવો જોઈએ. નહીંતર જો સત્તાધીશો દ્વારા સત્તાનો અને જનતાનાં નાણાંનો ઉપયોગ જ લોકોને દેખાશે તો આગામી નોટબંધી કે આવા કોઈ નિર્ણય વખતે જનસમર્થન નહીં મળે.

international, politics

ઑગસ્ટા વેસ્ટલેન્ડ કૌભાંડનું ‘એપી’ સેન્ટર ક્યાં છે અને કોણ છે?

(સર્વોત્તમ કારકિર્દી માર્ગદર્શનના જૂન અંક માટે લખેલો લેખ)

કેટલાંક સૌથી મોટાં કૌભાંડો. કોલસા કૌભાંડ રૂ. ૧.૮૬ લાખ કરોડનું. સ્પેક્ટ્રમ કૌભાંડ રૂ. ૧.૭૬ લાખ કરોડનું. કર્ણાટકનું વકફ બૉર્ડ કૌભાંડ રૂ. ૧.૫ લાખ કરોડનું. રાષ્ટ્રકુળ રમતોનું કૌભાંડ રૂ. ૭૦,૦૦૦ કરોડનું. આવા બધા મસમોટા કૌભાંડ કોના શાસનમાં થયા તે પ્રશ્ન નથી (જવાબ બધા જાણે છે) પરંતુ પ્રશ્ન એ છે કે આ બધા કૌભાંડમાં રકમને જોતાં તાજેતરમાં ફરીથી ચર્ચામાં આવેલું રૂ. ૩૬૦૦ કરોડનું ઑગસ્ટા વેસ્ટલેન્ડ વીવીઆઈપી કૌભાંડ તો બગલબચ્ચું લાગે.

તો પછી આટલો બધો દેકારો કેમ?

તેનો જવાબ એ છે કે પહેલી વાર આ કૌભાંડમાં અત્યારનાં મોટાં માથાં ગણાય તેવાં નામો આવ્યાં છે. તત્કાલીન વડા પ્રધાન મનમોહનસિંહના મિડિયા સલાહકાર સંજય બારુથી લઈને કોલસા સચિવ પી. સી. પારખના પુસ્તકો પરથી એક વાત સ્પષ્ટ હતી કે વડા પ્રધાન તરીકે મનમોહનસિંહ પાસે બહુ ઓછી સત્તા હતી. ચોખ્ખી ભાષામાં કહીએ તો મનમોહનસિંહ માત્ર રબ્બર સ્ટેમ્પ વડા પ્રધાન હતા. પુસ્તકની વાત સાચી ન માનીએ તો પણ જે રીતે રાહુલ ગાંધીએ ભ્રષ્ટ નેતાઓને બચાવતો વટહુકમ જાહેરમાં પત્રકાર પરિષદમાં ફાડી નાખ્યો તે પણ બતાવે છે કે ખરી સત્તા કોના હાથમાં હતી. એટલે મનમોહન સરકારના વખતમાં રાષ્ટ્રપતિથી માંડીને વીવીઆઈપી કહેવાય તેવા મહાનુભાવોને ઉડવા માટે હેલિકૉપ્ટર ખરીદવાનું કૌભાંડ થયું તે ટૂંકમાં ઑગસ્ટા વેસ્ટલેન્ડ વીવીઆઈપી ચોપર સ્કેમ તરીકે ઓળખાય છે. આ કૌભાંડમાં કૉંગ્રેસ પ્રમુખ અને યુપીએ મોરચાનાં વડાં સોનિયા ગાંધી, રાહુલ ગાંધી, સોનિયાના રાજકીય સલાહકાર અહેમદ પટેલ જેવાં મોટાં માથાંનાં નામ બહાર આવ્યાં તેથી દેકારો વધુ છે, કૌભાંડ ભલે રૂ. ૩૬૦૦ કરોડનું જ હોય.

આમ તો આપણી સરકાર જ્યાં સુધી કૌભાંડ બહાર ન પડે ત્યાં સુધી ચૂપચાપ બધું ચાલવા દે છે. એટલે ઈ. સ. ૨૦૧૦માં ઑગસ્ટા વેસ્ટલેન્ડનાં હેલિકૉપ્ટર ખરીદવા સોદો થયો ત્યારથી લઈ ઈ. સ. ૨૦૧૩માં ઈટાલીમાં આ સોદો કરવા કટકી ચૂકવાયાના આરોપસર ઑગસ્ટા વેસ્ટલેન્ડના સીઇઓ બ્રુનો સ્પાગ્નોલિન અને આ કંપનીની પિતૃ કંપની ફિન્મેક્કાનિકાના ચૅરમેન જ્યુસેપે (Guiseppe) ઓર્સીની ધરપકડ થઈ ત્યાં સુધી સરકારે શાંતિ રાખી. પણ ઈટાલીમાં બાજી ખુલ્લી પડી ગઈ એટલે પછી તે જ વર્ષે સરકારે તપાસનો આદેશ આપી દીધો.

ઈ. સ. ૨૦૧૪માં સરકાર બદલાઈ. રાષ્ટ્રવાદી નરેન્દ્ર મોદીની સરકાર આવી. પણ આ કેસ ભંડકિયામાં પૂરી દેવાયો. એવામાં નેશનલ હેરાલ્ડ કેસનું ઑગસ્ટાથીય મોટું કૌભાંડ આવ્યું. તેમાં કૉર્ટે ખાલી સોનિયા ગાંધી અને રાહુલ ગાંધી જેવાં મોટા માથાંને હાજર રહેવા બોલાવ્યાં એમાં પક્ષે એવો દેખાવ કર્યો કે જાણે મોદી સરકાર બદલાની કાર્યવાહી કરતી હોય. સોનિયાએ હુંકાર કર્યો કે તેઓ કોઈથી ડરતા નથી. તેમણે તેમની સાથે તેમની દીકરી પ્રિયંકા ગાંધી, પૂર્વ વડા પ્રધાન મનમોહનસિંહ સહિત કૉંગ્રેસના મોટા નેતાઓની ફૌજ સાથે કૉર્ટ તરફ પગપાળા કૂચ કરી. કૉર્ટ નજીક કાર પાર્કિંગ કરી પછી અમુક અંતરેથી પગપાળા ચાલતાં આવ્યાં. આ સરકસને મિડિયાએ પણ ખૂબ જ ચગાવ્યું.

હવે જો ઑગસ્ટા કેસમાં મોદી સરકાર કંઈ બોલે કે કાર્યવાહી કરે તો ફરી તેની સામે સોનિયા અને આખી કૉંગ્રેસ એકઠી થઈ જાય. વેરની રાજનીતિના આક્ષેપો થાય. મિડિયાનો મોટો વર્ગ પણ સાથ આપે. આ કારણ હોય કે ‘તેરી ભી ચૂપ મેરી ભી ચૂપ’નું કારણ હોય, મોદી સરકાર ઑગસ્ટા કેસમાં ચૂપ હતી. પણ ઈટાલીના ન્યાયાલયે (તેને અંગ્રેજી મિડિયા મિલાન કૉર્ટ ઑફ અપીલ તરીકે ઓળખાવે છે અને તે આપણા ઉચ્ચ ન્યાયાલય સમકક્ષ ગણાય છે) ૭ એપ્રિલે જે ચુકાદો આપ્યો તેનાથી ભારતીય રાજકારણમાં સનસનાટી મચી ગઈ. આ ચુકાદામાં જ્યુસેપે ઑર્સીને ભ્રષ્ટાચાર માટે દોષિત ઠરાવ્યા. ૨૨૫ પાનાનો આ દળદાર ચુકાદો લોકશાહીથી ચૂંટાયેલી સરકાર, સરકારનું પડદા પાછળ સંચાલન કરતા લોકો, સેના અને ચોથી જાગીર તરીકે ફૂલાતા પત્રકારો- આ બધાને બેનકાબ કરી દે તેવો છે. તેમાં સોનિયા ગાંધી, તેમના રાજકીય સચિવ અહેમદ પટેલ, વાયુ સેનાના પૂર્વ વડા એસ. પી. ત્યાગી અને મિડિયાની સંડોવણી પ્રત્યે સંકેત છે.

ઈટાલીની કૉર્ટે આ કંપનીના વડા જ્યુસેપ્પી ઓર્સીને ભ્રષ્ટાચાર માટે દોષિત ઠેરવ્યા હતા અને જણાવ્યું કે તેમણે ભારતમાં કૉંગ્રેસના ટોચના નેતાઓને લાંચ ચુકવી હતી. રૂ. ૩૬ અબજના સોદો પાર પાડવા માટે ખૂબ જ લોબિઇંગ કર્યું હતું.

વચેટિયાઓ મારફતે મેળવેલી હસ્તલિખિત નોંધને ટાંકીને ન્યાયાધીશોએ કહ્યું કે ૧૨ વીવીઆઈપી હેલિકૉપ્ટરોની વિવાદાસ્પદ ખરીદી માટે ભારતના રાજકીય નેતાઓને ૧.૫ કરોડથી ૧.૬ કરોડ યુરો (અંદાજે રૂ. ૧.૨થી ૧.૨૫ અબજ)નું કમિશન (લાંચ) સ્વીકાર્યું હતું. ન્યાયાધીશોએ કહ્યું કે કંપનીએ સોદો પાર પાડવા કૉંગ્રેસના પ્રમુખ સોનિયા ગાંધી અને તેમના નજીકના સાથીઓ સમક્ષ લોબીઇંગ કર્યું હતું. ઉપરાંત તેણે વડા પ્રધાન મનમોહનસિંહ અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સલાહકાર એમ. કે. નારાયણન સમક્ષ પણ લોબીઇંગ કર્યું હતું.

પોતાની પોલ ખુલ્લી ન પડી જાય તે માટે તત્કાલીન કૉંગ્રેસના વડપણવાળી યુપીએ સરકારે ઈટાલીની તપાસ ટીમને સહકાર પણ નહોતો આપ્યો તેવું ચુકાદામાં કહેવાયું છે. વચેટિયા પાસેથી પકડાયેલી નોંધ જે ચુકાદાનો હિસ્સો હતી તેમાં કહેવાયું હતું કે આ સોદા પાછળ સોનિયા ‘ડ્રાઇવિંગ ફૉર્સ’ (ચાલક બળ) હતાં. ચુકાદામાં સોનિયાનું નામ ચાર વાર આવે છે.

લગભગ એક વર્ષથી સંસદમાં કૉંગ્રેસના કારણે કામકાજ ઠપ ચાલતું હતું. કૉગ્રેસ સંસદમાં અને સંસદની બહાર તેના શાસનમાં મલાઈ ખાધેલા લોકો અસહિષ્ણુતાના નામે દેકારો કરતા હતા, એવોર્ડ પાછો આપતા હતા. તેવા સમયે ઈટાલીના ઉચ્ચ ન્યાયાલયનો ચુકાદો નરેન્દ્ર મોદી સરકાર માટે રાહતરૂપ બનીને આવ્યો. આ સરકાર હવે જો આ મુદ્દો સંસદમાં ન ઉપાડે તો રાજકારણની રીતે મૂર્ખ જ ગણાય. આથી આ મુદ્દે હવે સંસદ ગાજવા લાગી. અત્યાર સુધી આક્રમક રહેલી કૉંગ્રેસ પહેલી વાર સંસદમાં બચાવમાં આવી ગઈ.

સામાન્ય રીતે મિડિયા સાથે વાત કરવાનું ટાળતા સોનિયા ગાંધીએ નેશનલ હેરાલ્ડવાળી ટેપ ફરીથી ઑગસ્ટા વેસ્ટલેન્ડમાં પણ વગાડી. તેમણે કહ્યું કે “હું કોઈનાથી ડરતી નથી. તેઓ જે કહી રહ્યા છે તેનો કોઈ આધાર નથી. તમામ આક્ષેપો ખોટા છે. સરકાર બે વર્ષથી સત્તામાં છે. તેમણે શા માટે તપાસ નિષ્પક્ષ રીતે જેમ બને તેમ ઝડપી પૂરી ન કરી?”

સોનિયાની પડખે કૉંગ્રેસનું ટોચનું નેતૃત્વ પણ મેદાનમાં આવી ગયું.  સોનિયાના રાજકીય સચિવ અહેમદ પટેલે સરકારને તપાસ પૂરી કરવા પડકાર ફેંક્યો. તો પૂર્વ સંરક્ષણ પ્રધાન અને કૉંગ્રેસના નેતા એ. કે. એન્ટોનીએ કૉંગ્રેસના નેતૃત્વને કલંકિત કરવા માટે આ રાજકીય ષડયંત્ર હોવાનો આક્ષેપ કર્યો. કૉંગ્રેસે તો વળતો આક્ષેપ કર્યો કે વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી અને ઈટાલીના વડા પ્રધાન મેટ્ટીઓ રેન્ઝી વચ્ચે સમજૂતી થઈ છે કે ઈટાલીના વડા પ્રધાન હેલિકૉપ્ટર કેસમાં તપાસમાં સહાયતા કરે અને સામે પક્ષે મોદી ઈટાલીના જે બે નૌસૈનિકો કેરળના માછીમારોની હત્યામાં સંડોવાયેલા છે તેમને નિર્દોષ છોડી મૂકશે. આ તો ઠીક, પણ કૉંગ્રેસે એવી દલીલ ઉપજાવી કાઢી કે વચેટિયાએ પોતે જેને લાંચ આપી હોવાની યાદી રાખી છે તે યાદીમાં ‘એપી’ તરીકે ઉલ્લેખિત વ્યક્તિ તો અહેમદ પટેલ સિવાય ઘણા હોઈ શકે છે, જેમ કે ગુજરાતનાં મુખ્યપ્રધાન આનંદીબહેન પટેલ અથવા તેમનાં દીકરી અનાર પટેલ. મોદી સરકારે જેમને તાજેતરમાં રાજ્યસભામાં સાંસદ તરીકે નિમ્યા (સરકાર પાસે ૧૨ લોકોને ચૂંટણી વગર સીધા જ રાજ્યસભામાં નામાંકિત કરવાની સત્તા હોય છે) તે ખેપાની સુબ્રમણિયન સ્વામીએ આનો ચોટડુક જવાબ આપ્યો: ઈટાલીના વચેટિયા શું એટલા મૂર્ખ છે કે જેનું યુપીએ સરકારમાં કંઈ ચાલતું ન હોય તેવી વ્યક્તિને મોટી રકમ લાંચ પેટે આપે?

આ કેસમાં કૉંગ્રેસને મૂંઝવનારા અનેક પ્રશ્નો છે. કોલસા કૌભાંડ હોય કે ૨-જી સ્પેક્ટ્રમ, દર વખતે પોતે સર્વોચ્ચ સત્તા હોવા છતાં સોનિયા મનમોહનના માથે દોષનો ટોપલો ઢોળી છટકી જતાં હતાં પરંતુ આ વખતે ઈટાલીના ન્યાયાલયે જે પુરાવાઓ માન્ય રાખ્યા છે તેમાં સોનિયા ગાંધી, અહેમદ પટેલ વગેરેનાં નામો આવે છે. તેથી કૉંગ્રેસ મૂંઝાયેલી છે.

ઈટાલીના ન્યાયાલયે સોનિયા ગાંધીનો ઉલ્લેખ આ કૌભાંડમાં સિગ્નોરા ગાંધી તરીકે કર્યો છે. ઈટાલીમાં સિગ્નોરા એટલે આપણી ભાષામાં શ્રીમતી જેવું સંબોધન થાય છે. ભાજપે કૉંગ્રેસ અધ્યક્ષા પર ઇટાલીમાં પોતાના જૂના સંબંધોનો ઉપયોગ કરીને એ જાણવાનો અનુરોધ કર્યો કે ઈટાલીના ન્યાયાલયે ઑગસ્ટા વેસ્ટલેન્ડ ભ્રષ્ટાચારના કિસ્સામાં તેમનું નામ શા માટે લીધું? ભાજપના સંસદીય કાર્ય પ્રધાન મુખ્તાર અબ્બાસ નકવીએ કહ્યું હતું કે ભારત એ જાણવા માગે છે કે બૉફોર્સનો કિસ્સો હોય કે ઑગસ્ટાનો, દર વખતે ઈટાલી કેમ સંડોવાય છે?

આ કેસમાં એક કહેવાતો વિડિયો બહાર આવ્યો છે જેમાં સોનિયા ગાંધી નાણાં લેતા અને તેને લૉકરમાં મૂકતા દેખાય છે. આ અંગે ભાજપના પ્રવક્તા સંબિત પાત્રાએ કહ્યું કે “આ વિડિયો નક્કર પુરાવો નથી. કાનૂની પ્રક્રિયા અને ન્યાયાલયો જ વ્યક્તિનો અપરાધ સાબિત કરશે.”

રાજ્યસભામાં ૪ મેએ ઑગસ્ટા વેસ્ટલેન્ડના વીવીઆઈપી હેલિકૉપ્ટર ખરીદીમાં ભ્રષ્ટાચારના કૌભાંડ પર ગરમાગરમ ચર્ચા થઈ હતી. સંરક્ષણ પ્રધાન મનોહર પાર્રીકરે કહ્યું કે આ કૌભાંડની તપાસમાં સીબીઆઈ અને પ્રવર્તન નિદેશાલય (ઇડી)ને એક શક્તિશાળી હાથ પગલાં લેવા કે ન લેવાં તે અંગે માર્ગદર્શન આપી રહ્યો હતો.

તેમણે કહ્યું કે ભારત જાણવા માગે છે કે વીવીઆઈપી હેલિકૉપ્ટર કૌભાંડ કોણે શરૂ કર્યું, કોણે તેનું સમર્થન કર્યું અને તેનાથી કોને લાભ થયો…સીબીઆઈએ આ કેસમાં ૧૨ માર્ચ ૨૦૧૩ના રોજ એફઆઈઆર નોંધી હતી. પરંતુ તેણે એફઆઈઆરની નકલ નવ મહિના સુધી ઇડીને મોકલી નહોતી. અને ઇડીએ જુલાઈ ૨૦૧૪ સુધી એફઆઈઆર પર કાર્યવાહી કરી નહોતી. એવું લાગે છે કે કોઈ મજબૂત અને શક્તિશાળી વ્યક્તિ સીબીઆઈ અને ઇડીને પગલાં લેવાં કે ન લેવાં તેના પર માર્ગદર્શન આપી રહ્યું હતું.

ભાજપ પાસે સોનિયા ગાંધી અને તેમના પછી કૉંગ્રેસમાં સૌથી શક્તિશાળી મનાતા અહેમદ પટેલ વિરુદ્ધ આ કૌભાંડમાં આક્ષેપ કરવા માટે મજબૂત તર્ક પણ છે. ભાજપના પ્રવક્તા જીવીએલ નરસિંહ રાવે દાવો કર્યો કે, એન્ટોનીએ દેશની બહાર ટ્રાયલ થવાના પ્રસ્તાવ ઉપર અનેક સવાલ ઉઠાવ્યા હતા. કેગના રિપોર્ટમાં તેનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. એન્ટોનીએ કહ્યું હતું કે, જો પરીક્ષણ દેશમાં ન થાય અને વિદેશમાં કરવામાં આવશે તો તે વિશ્વસનીયતાની શું ગેરંટી રહેશે? તેમણે પોતાની ફાઇલમાં નોંધ્યું હતું કે આ રીતે વિદેશમાં પરીક્ષણની પરવાનગી આપી શકાય તેમ નથી.

રાવે કહ્યું કે, એન્ટોનીનો વિરોધ હોવા છતાં કોંગ્રેસે હેલિકૉપ્ટરના પરીક્ષણને દેશની બહાર કરવા માટેની પરવાનગી આપી હતી. રાવે વધુમાં એમ પણ કહ્યું કે યુપીએ સરકાર અથવા કોંગ્રેસમાં સોનિયા ગાંધી અને તેમના સલાહકાર અહમદ પટેલ સિવાય છે કોણ કે જેની પાસે એન્ટોનીનો નિર્ણય અટકાવવાનો અધિકાર હોય શકે? તેમને ચૂપ કરાવનાર સોનિયા ગાંધી જ હોઈ શકે.

ઈટાલીના ન્યાયાધીશે પણ કૉંગ્રેસના બચાવ રૂપી ટાયરની હવા કાઢી નાખી. ‘એનડીટીવી’ ચેનલ સાથેની વાતચીતમાં ન્યાયાધીશ માર્કો મારિયા મૈગાએ કહ્યું કે ‘એપી’ના ઉલ્લેખવાળી લાંચ અપાયાની રસીદ અધિકૃત છે. (બનાવટી નથી.) કૉંગ્રેસ સામે ભાજપ સહિતના પક્ષોનો આક્ષેપ છે કે આ ‘એપી’ એટલે બીજું કોઈ નહીં પરંતુ સોનિયા ગાંધીના રાજકીય સલાહકાર અહેમદ પટેલ છે.

તેમણે કહ્યું કે તેમની સમક્ષ ચાલેલા કેસમાં મુખ્ય ધ્યાન ઈટાલીના લાંચ આપનારાઓ પર હતું. “મારા ચુકાદાથી ભારતીય રાજકારણીઓને નિર્દોષતાનું પ્રમાણપત્ર મળી નથી જતું. હવે એ ભારત પર છે કે તે તેના રાજકારણીઓ સામેની તપાસ સઘન રીતે કરે

સુબ્રમણિયન સ્વામીએ તો રાજ્યસભામાં માગણી કરી કે “ઈટાલીના ન્યાયાલયના ચુકાદામાં ઑગસ્ટા વેસ્ટલેન્ડ સોદા પાછળ ડ્રાઇવિંગ ફોર્સ તરીકે ઉલ્લેખિત (સોનિયા ગાંધી) વ્યક્તિની સીઆરપીસીની કલમ ૧૫૬ હેઠળ પૂછપરછ કરવા સીબીઆઈને અધિકાર છે.”

બીજી તરફ, ભાજપ આ કૌભાંડમાં સોનિયાના દીકરા અને કૉંગ્રેસના ઉપાધ્યક્ષ રાહુલ ગાંધીની પણ સંડોવણી હોવાનો આક્ષેપ કરે છે. ભાજપના બીજા ખેપાની સાંસદ કિરીટ સોમૈયાએ પ્રવર્તન નિદેશાલય (ઇડી)ને એક પત્ર લખી હેલિકૉપ્ટર સોદામાં રાહુલ ગાંધી વિરુદ્ધ તપાસની માગણી કરી હતી. સોમૈયાએ રાહુલ સિવાય એમ્માર એમજીએફ અને સહયોગી કનિષ્કસિંહનાં નામોનો ઉલ્લેખ પણ તેમના પત્રમાં કર્યો છે.

સોમૈયાએ બીજા પણ દાવા કર્યા છે. કિરીટભાઈનું કહેવું છે કે ઑગસ્ટા હેલિકૉપ્ટર કૌભાંડ અને દિલ્લીના રાષ્ટ્રકુળ (કૉમનવેલ્થ) કૌભાંડ વચ્ચે કડી છે. ઑગસ્ટા સોદામાં દલાલીના આરોપી મિશેલ હેશકે, રિયલ એસ્ટેટ કંપની એમ્માર એમજીએફ અને કનિષ્કસિંહના સંબંધોની તપાસ થવી જોઈએ.

રાલ્ફ હેશકે રાષ્ટ્રકુળ રમતોના કૌભાંડમાં દોષી જણાયો હતો. એમ્માર એમજીએફ કંપની કનિષ્ક સિંહે ઊભી કરી હતી જે રાહુલ ગાંધીના સલાહકાર અને પ્રમુખ સચિવ છે. કનિષ્ક સિંહ એમ્માર એમજીએફ કંપનીના પ્રબંધન નિર્દેશક (એમ.ડી.) શ્રવણ ગુપ્તાના નિકટના સગા છે.

અંગ્રેજી સમાચારપત્ર ‘ઇન્ડિયન એક્સ્પ્રેસ’ના અહેવાલ મુજબ, ૨૫ સપ્ટેમ્બર ૨૦૦૯ના રોજ એમ્માર એમજીએફ ગ્રૂપે ઑગસ્ટા વેસ્ટલેન્ડ કેસના આરોપીઓ પૈકીના એક ગાઇડો રાલ્ફ હશ્કેને એમ્માર એમજીએફ લેન્ડ લિ.ના બૉર્ડમાં નિમ્યો હતો. કંપનીએ દિલ્લીના વકીલ ગૌતમ ખૈતાન, જે પણ કૌભાંડમાં એક આરોપી છે તેમને પણ બૉર્ડમાં નિમ્યા હતા. હશ્કે ૭ ડિસેમ્બર ૨૦૦૯ના રોજ બૉર્ડમાંથી નીકળી ગયો હતો. આ બંનેની ઑગસ્ટા વેસ્ટલેન્ડ કેસમાં લાંચ આપવા માટે ભૂતકાળમાં ધરપકડ કરાઈ ચૂકી છે. આ બંને ચંડીગઢ સ્થિત એક પેઢી એરોમેટ્રિક્સ, જે એન્જિનિયરિંગ અને ડિઝાઇન સપોર્ટ ઑર્ગેનાઇઝેશન કહેવાય છે, તેના બૉર્ડ પર પણ હતા.

આ હેલિકૉપ્ટર ગુણવત્તાની દૃષ્ટિએ પણ નબળાં હતાં. અને આ કારણે લાંચ લેવાયાની શક્યતા વધી જાય છે. સુબ્રમણિયન સ્વામીના કહેવા પ્રમાણે, વર્ષ ૨૦૦૪માં ભારતીય વાયુદળે કહ્યું હતું કે સુરક્ષાનાં કારણોસર વીવીઆઈપી હેલિકૉપ્ટરો ૬,૦૦૦ મીટરથી ઊંચે ઉડી શકવાની ક્ષમતા ધરાવતા હોવા જોઈએ પરંતુ તેઓ ૪,૫૦૦ મીટરથી વધુ ઊંચે ઊડી શકવાની ક્ષમતા ધરાવતા નહોતા.

બીજી તરફ, ભાજપ પ્રમુખ અમિત શાહે પણ કૉંગ્રેસ પ્રમુખ સોનિયા ગાંધીને કેટલાક અણિયાળા પ્રશ્નો પૂછ્યા હતા જેનો જવાબ કૉંગ્રેસ પાસે નથી.

તેમણે પ્રશ્નો કર્યા હતા કે કોના ઈશારે ટેન્ડર જાહેર કરાયું હતું? ભારતમાં હેલિકૉપ્ટરનું મેદાન પર પરીક્ષણ કેમ કરાયું નહીં? આ સોદામાં ભ્રષ્ટાચાર સાબિત થતાં તેને રદ્દ કરવામાં આટલો વિલંબ કેમ કરાયો? સોદા માટે અપાયેલા બધાં નાણાં પાછા કેમ ન લેવામાં આવ્યા?

બીજી તરફ, સંરક્ષણ પ્રધાન મનોહર પાર્રીકરે પણ લોકસભામાં આક્રમક મુદ્રા અપનાવતા કહ્યું હતું કે બૉફોર્સ કૌભાંડ તો પુરવાર કરી શકાયું નહોતું પરંતુ ઑગસ્ટા વેસ્ટલેન્ડમાં આવું નહીં થાય.

એક રહસ્યમય મહિલાના લીધે કૌભાંડને હાઇ પ્રોફાઇલ ઉપરાંત રહસ્યમય બનાવી દીધું છે. એક અહેવાલ પ્રમાણે, પ્રવર્તન નિદેશાલય (ઇડી) આ અબજો રૂપિયાના કૌભાંડમાં લંડન સ્થિત એક રહસ્યમય ડેનિશ મહિલાની શોધ કરી રહી છે. જ્યારે ઑગસ્ટા વેસ્ટલેન્ડ સોદો નક્કી કરાઈ રહ્યો હતો ત્યારે ક્રિસ્ટિન બ્રેડો સ્પ્લિડ નામની મહિલાએ ભારતનો પ્રવાસ કર્યો હતો. આ મહિલા માર્ચ મહિનાથી ગૂમ છે. રેકોર્ડ મુજબ તે ૧૦ ચાપસ્ટૉ રૉડ, લંડન ખાતે રહે છે. સ્પ્લિડ અને તેના સાથી ક્રિસ્ચિયન જેમ્સ મિશેલના યુકે સ્થિત એક કંપની- બીટલ નટ હોમ લિ.માં શેર છે. આ કંપની જાન્યુઆરી ૨૦૧૬માં વિખી નખાઈ હતી. પ્રવર્તન નિદેશાલય એ તપાસવા માગે છે કે લાંચના પૈસા પૈકી કોઈ હિસ્સો આ કંપની પાસે પહોંચ્યો હતો કે કેમ. ભારતીય મૂળના બે બ્રિટિશ- સાહિલ પ્રકાશ મહેરા અને સોનિયા મહેરા પણ આ કંપનીમાં શેર ધરાવે છે.

ક્રિસ્ટિન બ્રેડો નામની આ મહિલા ભારતીયો જ્યારે વિદેશ જાય ત્યારે તેમની સાથે જાય છે. ઑગસ્ટા વેસ્ટલેન્ડમાં વચેટિયા તરીકે જેનું નામ બહાર આવ્યું છે તે વકીલ ગૌતમ ખૈતાન સ્વિત્ઝર્લેન્ડ ગયા ત્યારે ક્રિસ્ટિન બ્રેડો તેમની સાથે ગઈ હતી. ખૈતાને સોદામાં વચેટિયાઓ ગાઇડો હશ્કે અને કાર્લો જેરોસા પાસેથી નાણાં લીધાં હોવાનું સ્વીકાર્યું છે.

વાયુ સેનાના પૂર્વ અધ્યક્ષ એસ. પી. ત્યાગીની આ કૌભાંડમાં સંડોવણી પણ નકારાતી નથી. ઈટાલીના ન્યાયાલયે તેઓ સંડોવાયેલા હોવાનું કહ્યું છે. ચુકાદામાં ત્યાગી પર ૧૭ પાનાનું અલગ પ્રકરણ છે. વીવીઆઈપી હેલિકૉપ્ટરનો સોદો ઑગસ્ટા વેસ્ટલેન્ડને જ મળે તે જોવાનું કામ વાયુ સેનાના પૂર્વ અધ્યક્ષ એસ. પી. ત્યાગીએ કર્યું હોવાથી જે લાંચ ભારતમાં ચુકવવામાં આવી તેનો એક હિસ્સો ત્યાગીને પણ મળ્યો છે તેમ કાયદેસર સાબિત થયું છે, તેવું ચુકાદામાં લખાયેલું છે. ત્યાગી સામે અત્યારે ભારતમાં પણ સીબીઆઈ અને પ્રવર્તન નિદેશાલય (ઇડી) દ્વારા તપાસ ચાલી રહી છે.

આ કૌભાંડમાં પત્રકારોનો એક વર્ગ પણ સંડોવાયેલો છે. એક અહેવાલ પ્રમાણે, ઑગસ્ટા વેસ્ટલેન્ડે વચેટિયા ક્રિશ્ચિયન મિશેલને હેલિકૉપ્ટર સોદા પર હસ્તાક્ષર થયા તે પછી ૨૦૧૦-૨૦૧૨ એમ બે વર્ષ માટે ૬૦ લાખ યુરો ચુકવ્યા હતા. આટલી કિંમત ભારતનું મિડિયા આ મુદ્દે કોઈ ગોકીરો ન કરે અને ઑગસ્ટા વેસ્ટલેન્ડ વિશે ઘસાતું ન લખે તે માટે ચુકવવાની હતી.

એક વેબસાઇટ મુજબ, આ કૌભાંડમાં પ્રવર્તન નિદેશાલય (ઇડી)ની બાજ નજર એક વરિષ્ઠ પત્રકાર પર છે. આ પત્રકાર હિન્દી સમાચાર ચેનલ સાથે કામ કરી રહ્યો હતો. આ પત્રકાર તેની પત્ની સાથે ઈટાલી ફરવા ગયો હતો. અને તેનો આ પ્રવાસનો ખર્ચ ઑગસ્ટા વેસ્ટલેન્ડે ઉઠાવ્યો હોવાનું કહેવાય છે. ઇડીના અધિકારીઓનો આક્ષેપ છે કે  માત્ર આ પત્રકાર અને તેના પરિવાર પર રૂ. ૨૮ લાખ ફૂંકી દેવાયા હતા જેથી આ કૌભાંડ પર ઢાંક પિછોડો કરી શકાય અને મિડિયામાં તેને દબાવી દેવામાં આવે.

પ્રવર્તન નિદેશાલય તપાસ કરી રહ્યું છે કે ઑગસ્ટા વેસ્ટલેન્ડ અને આ પત્રકાર વચ્ચે કયા પ્રકારનો સંબંધ હતો. આ પત્રકાર અને તેના પરિવાર પર ઑગસ્ટા વેસ્ટલેન્ડ કેમ મહેરબાન થઈ ગઈ હતી? આ પત્રકારે કે તેના પરિવારે ઑગસ્ટા વેસ્ટલેન્ડ માટે એવું તે શું કામ કર્યું હતું કે ઑગસ્ટા વેસ્ટ લેન્ડ તેમના પર રૂ. ૨૮ લાખ ફૂંકી દેવા તૈયાર થઈ ગઈ? કારણકે આવી મોટી કંપનીઓ કોઈ સ્વાર્થ વગર તો કોઈના પર મહેરબાન થતી નથી.

આ પત્રકારની ગયા વર્ષે પણ પૂછપરછ કરવામાં આવી હતી અને એમ મનાય છે કે પ્રવર્તન નિદેશાલય તેને ફરી સમન્સ પાઠવી શકે છે. ઑગસ્ટા વેસ્ટલેન્ડ તરફથી જેમ્સ ક્રિશ્ચિયન મિશેલને ભારતના મિડિયાને આ કૌભાંડ અંગે ચૂપ રાખવા ‘વ્યવસ્થા’ કરવા જણાવાયું હતું. તેણે માધ્યમોના અન્ય પત્રકારો માટે પણ આવા ભવ્ય પ્રવાસોનું આયોજન કર્યું હોવાનું જાણવા મળે છે. તપાસ દરમિયાન ઇડીને જાણવા મળ્યું હતું કે મિશેલે આવા ભવ્ય પ્રવાસોની માત્ર ટિકિટ માટે જ રૂ. ૪ કરોડ ખર્ચી નાખ્યા હતા.

આ કૌભાંડ બહાર આવ્યું તે પછીથી ‘ઇન્ડિયન એક્સ્પ્રેસ’, ‘ડેઇલી પાયોનિયર’, ‘ટાઇમ્સ નાવ’ જેવાં બેત્રણ મિડિયાને બાદ કરતાં બાકીનાએ કાં તો આ કૌભાંડને દબાવી દીધું છે અથવા તો કૌભાંડ જાણે થયું જ ન હોય તે રીતે સમાચાર આપ્યા છે તેને ધ્યાનમાં લેતાં મિડિયાને ચૂપ રાખવા લાંચ અપાયા હોવાની શક્યતા નકારી શકાઈ નહીં.

gujarat guardian, society

માબાપ શા માટે સંતાનને પોતાના વ્યવસાયમાં લાવવા માગતા નથી?

હું મિડિયાના વ્યવસાયમાં શા માટે આવ્યો?કારણકે…

– મને મારી જાત પ્રત્યે પ્રેમ નહોતો.

– મને ૧૨ કે તેથી વધુ કલાકો માટે કામ કરવું ગમતું હતું.

-. મને વધુ કામ કરીને ઓછા પૈસા મેળવવા ગમતા હતા.

– મને કુટુંબ પ્રત્યે પ્રેમ નહોતો. તેમની સાથે ઓછો સમય વિતાવવો ગમતો હતો.

– મને સામાજિક જીવન પસંદ નહોતું.

– મને દિવસના સૂવું અને રાતના જાગવું ગમતું હતું.

– મને મારી તબિયતની ચિંતા નહોતી. મને ભૂખ્યાતરસ્યા કામ કરવું ગમતું હતું.

આ વોટ્સએપ મેસેજ મિડિયાના એક પત્રકારની સ્થિતિની દશા બરાબર વર્ણવે છે. મેં એક કવિતા લખી હતી:

દુનિયા બદલવા નીકળ્યા’તા

પત્રકારો પોતે જ બદલાઈ ગયા

ફાંકો રાખી હાલી નીકળ્યા’તા

વહેમો બધા ધોવાઈ ગયા

 

લખવું’તું તો ઘણું છાપે કોણ

પગ જ બેડીમાં જકડાઈ ગયા

નોકરી છે કરવી પડે

માનીને જાત્રામાં જોડાઈ ગયા

 

કરે ઘણી ભ્રષ્ટાચારની વાતો

પોતાના હાથ જ ખરડાઈ ગયા

ક્યાં રહી હવે એ કલમ?

જ્યાં અક્ષર જ તરડાઈ ગયા

 

જી સાહેબ, યસ સર

માથાં નીચાં થઈ ગયાં

બધે કાગડા કાળાં

સૌ સ્વીકારતા થઈ ગયા

 

દુનિયા આખીના શોષણની વાતું

કરનારા પોતે શોષિત થઈ ગયા

ત્રણ કોલમના ન્યૂઝ

સિંગલમાં છપાતા થઈ ગયા

 

ઘણા પત્રકારો અત્યારે કહેતા હોય છે કે તેઓ તેમના બાળકને પત્રકાર બનવા નહીં દે. કારણ પૂછીએ તો કહે છે હવે ચોવીસ કલાકની નોકરી થઈ ગઈ છે. ૧૨થી વધુ કલાક કામ કરવું પડે છે, પગાર ઓછો મળે છે. ગામ આખાના શોષણની વાતો અમે છાપીએ પરંતુ અમારું કેટલું શોષણ થાય છે તે અમે છાપી શકતા નથી. બૅન્ક વગેરેની નોકરીઓમાં લોકો પોતાનો પગારવધારો હકથી મેળવે છે જ્યારે અમારે અમારા બોસ કે માલિક જેટલો પગારવધારો આપે તેનાથી સંતોષ માનવો પડે છે. બાળકો સાજામાંદાં હોય કે પત્ની માંદી હોય ત્યારે દવાખાને કે હૉસ્પિટલે લઈ જઈ શકાતા નથી. અમારા પોતાનાં લગ્ન હોય તો પણ અમને માંડમાંડ રજા મળે છે ત્યાં અન્યોનાં લગ્ન કે મરણમાં ક્યાં જઈ શકવાના? બૅન્કનાં કામ હોય તો માંડ રજા મળે છે. નોકરી બદલીએ તો અમારું પીએફ અટકાવી દેવામાં આવે છે. ૭ તારીખ પહેલાં નોકરી છોડીને બીજા છાપામાં જઈએ તો અમારો પગાર અટકાવી દે છે. ઘણી વાર અમે મોટા ઉદ્યોગપતિ, રાજકારણી કે કોઈ બીજી મોટી હસ્તીને ઉઘાડા પાડતા સમાચાર લાવ્યા હોય તો બોસ કે માલિક તે હસ્તી સાથે ‘સેટિંગ’ કરીને તે સમાચાર છાપતા નથી.

જો બોસ કે માલિકે કહેલાં ‘કામ’ કે ‘ફાઇલ પાસ ન કરાવીએ’ તો અમે લાવેલા સમાચાર છાપવાનું બંધ કરાય છે, અમને વિવિધ રીતે હેરાન કરવામાં આવે છે, અમારી બદલી કરી દેવામાં આવે છે. ઘણી વાર અમારા પર જાહેરખબરો લાવવાનું દબાણ કરવામાં આવે છે. યેલો જર્નાલિઝમ કરવાની અમને ફરજ પડાય છે.

આ વેદના અલબત્ત, બધા છાપાં કે ચેનલોના સંદર્ભમાં સાચી નથી. અમુક છાપાં અપવાદ હોઈ શકે, પણ આ સ્થિતિ એકંદર છે. પત્રકાર ચોવીસ કલાક પત્રકાર હોય છે, તેમ ઘણા પત્રકારો કહેતા હોય છે અને તે સાચું પણ છે, પરંતુ એ વાત એવી છે કે ઘરે રહીને પણ સમાચારોથી સતત અવગત રહેવું. એનો અર્થ એવો નથી કે ઑફિસમાં ૧૨ કલાકથી વધુ કામ કરવું. અખબારો હોય કે ચેનલો, મિટિંગોનું પ્રમાણ વધી ગયું છે અને મિટિંગોમાં વ્યર્થ વાતો અને હાહાહીહી જ મોટા ભાગે થતા હોય છે.  ડેસ્ક પર કામ કરનારા લોકોની પણ ખરાબ હાલત હોય છે. ચૂંટણી, બજેટ, કોઈ મોટી હસ્તી ગુજરી ગયું, આઈપીએલની ફાઇનલ હોય, ફૂટબોલ કે ઓલિમ્પિકનું ઉદ્ઘાટન હોય, વહેલા બોલાવી લેવાય છે, મોડે સુધી રોકવામાં આવે છે, ઘણી જગ્યાએ તો જમવાનું કે નાસ્તાનું પણ કંપની તરફથી પૂછાતું નથી. અરે! બાથરૂમ કે ટોઇલેટ કે પીવાના પાણી જેવી પ્રાથમિક સુવિધાનો પણ અભાવ હોય છે. કેન્ટીન પણ હોતી નથી. જમવા ક્યાં બેસવું તેનો સવાલ થાય છે. બોસ કે માલિકને કર્મચારીની સુખાકારીની કોઈ પડી હોતી નથી. તેને તો મતલબ હોય છે પોતાના સર્ક્યુલેશન, ટીઆરપી કે (વેબસાઇટની ભાષામાં) હિટની.

જોકે એવું નથી કે મિડિયાના લોકો જ એવું કહે છે કે તેઓ તેમના બાળકને પોતાના ક્ષેત્રમાં આવવા નહીં દે. ડૉક્ટર જેવા માનવાળા, ઊંચી કમાણીવાળા વ્યવસાયીઓ પણ આવો જ સૂર કાઢે ત્યારે નવાઈ લાગે!

એક ડૉક્ટર છે રોશન રાધાકૃષ્ણન. એનેસ્થેશિયોલોજિસ્ટ છે. તેઓ સરસ બ્લોગ પણ લખે છે. તેમના  બ્લોગનું નામ છે ગોડયર્સ. તેઓ ‘બેસ્ટ ક્રિએટિવ રાઇટિંગ બ્લોગ ઇન ઇન્ડિયા

’નો એવોર્ડ મેળવી ચુક્યા છે. તેમની તાજેતરની એક બ્લોગ પોસ્ટ ચર્ચામાં છે. આ પોસ્ટનું હેડિંગ છે: વ્હાય આઈ વિલ નેવર એલાવ માય ચાઇલ્ડ ટુ બિકમ અ ડૉક્ટર ઇન ઇન્ડિયા.

તેઓ લખે છે કે ડૉક્ટરોના હવે ભ્રમ ભાંગી રહ્યા છે. ભારતમાં ડૉક્ટરોની સ્થિતિ બહુ ખરાબ છે. ૧,૦૦૦ ભારતીયો દીઠ માત્ર ૦.૭ ડૉક્ટર જ છે. તેની સરખામણીમાં ચીનમાં ૧.૯, યુ.કે.માં ૨.૮, અમેરિકામાં ૨.૫, સ્પૈનમાં ૪.૯ છે. ભારતમાં એક ડૉક્ટરના ભાગે કેટલા દર્દીઓને સારવાર આપવાનું આવતું હશે તે આના પરથી સમજી શકાય છે.

અઠવાડિયામાં ૬૩ કલાક કામ કરવામાં કોઈ વાંધો નથી, પરંતુ એવું થતું નથી. ૧૦૦ કલાક કામ કરવાનું આવે છે. અને ઘણી હૉસ્પિટલોમાં આની તરફેણ કરવામાં આવે છે. કૉન્ટ્રાક્ટમાં ૮ કલાક કામની વાત અને પછી કરાવાય ૧૪ કલાક. અને દલીલ એવી કરાય કે બધા ડૉક્ટરો આવું કરે છે. બહુ જ રૂપાળી દલીલ પણ આગળ ધરાય છે કે આપણે નિઃસ્વાર્થ સેવાના ક્ષેત્રમાં છીએ.

પત્રકાર માટે પણ આવી જ દલીલ કરાતી હોય છે કે આપણે પત્રકાર એટલે ચોવીસ કલાક પત્રકાર. બહુ જૂજ પત્રકારો કામ કરવાના એવા વ્યસની હોય છે કે તેમને સામાજિક જીવન કે પરિવારની પડી હોતી નથી. વળી, તેમનો પગાર પણ સારો એવો હોય છે. આવા પત્રકાર બોસ તરીકે બેસી ગયા હોય છે. તેઓ પોતાનો દાખલો આપીને  બીજા પત્રકારોને પણ ઝાઝા કલાક કામ અને તે પણ ઓછા પગારમાં કરાવે છે. નીચેનો પત્રકાર એવી દલીલ તો કરી ન શકે કે સાહેબ, તમને તો આટલો પગાર મળે છે તેથી તમે કામ કરી શકો. દલીલ કરે તો નોકરી ગુમાવવી પડે. વળી, આવા બોસ લોકો પોતે જ્યારે મરજી પડે ત્યારે કોઈ કારણ આપ્યા વગર ઑફિસમાંથી જતા રહેતા હોય છે અને કામ નીચેના પત્રકારો પર થોપતા જતા હોય છે.  પોતે પછી પરિવાર સાથે ફિલ્મ જોઈ આવે કે લગ્નમાં હાજરી આપી આવે અને ફોનથી નીચેના પત્રકારના કૉન્ટેક્ટમાં રહે એટલે નીચેનો પત્રકાર ક્યાંય છટકી ન શકે.

જોકે વધુ કલાકો કામ કરવાનું હવે દરેક ક્ષેત્રમાં આવી ગયું છે. ચાહે, બૅન્ક હોય કે એલઆઈસી, કોઈ કંપનીનો એકાઉન્ટ વિભાગ હોય કે માર્કેટિંગ, દરેક ક્ષેત્રના લોકોને પૂછશો તો આ જ માથાકૂટ છે. બૅન્કમાં પણ લોનના ટાર્ગેટ હોય છે જે પૂરા કરવા પડે છે. એક સરકારી બૅન્કમાં તાજી નિમણૂક પામેલા કર્મચારીએ કહ્યું કે તેને કારકૂન (ક્લાર્ક) તરીકે નોકરી મળી છે, પરંતુ તેને કહેવાયું છે કે તેણે લોન, ક્રેડિટ કાર્ડ વગેરેનું કામ પણ કરવું પડશે.

ડૉ. રોશન રાધાકૃષ્ણન દલીલ કરે છે કે જો તમે કોઈ ટેક્સીમાં મુસાફરી કરતા હશો તો કોઈ ડ્રાઇવરને તમે સતત ૨૪ કલાક મુસાફરી નહીં કરવા દો (કારણકે તેનાથી અકસ્માતનો ભય છે) પરંતુ દર ત્રીજા દિવસે તમે સર્જનને આવું કરવા કહો છો અને તે ભારતમાં ન્યાયી છે. હકીકતે કોઈ પણ ક્ષેત્ર હોય, એક વાત સ્પષ્ટ છે કે એક માણસ આઠ કલાક કામ કરી શકે છે અને તેમાંય તેને વચ્ચે વચ્ચે થોડો વિરામ તો જોઈએ જ.

ડૉ. રોશન રાધાકૃષ્ણન કહે છે કે એક મહિલા ડૉક્ટર સવારે પાંચ વાગ્યે જાગીને સાત વાગ્યે ઘરેથી નીકળી જાય છે. રાત્રે ૧૦ વાગ્યે ઘરે પહોંચે છે. આનો અર્થ એ થયો કે તે ઘરે માત્ર સૂવા માટે જ આવે છે. તેને હવે લાગે છે કે આ બધું શેના માટે? તે તેના સગાવહાલા માટે સમય કાઢી શકતી નથી. હૉસ્પિટલના રાજકારણના કારણે તે ખૂબ નુકસાન વેઠી રહી છે. અને આ બધું તે માત્ર ૫૦,૦૦૦ રૂપિયાના પગાર માટે કરી રહી છે. (તે મુંબઈમાં રહે છે એટલે આટલો પગાર પૂરતો ન જ કહેવાય).

ડૉ. રોશન રાધાકૃષ્ણન કહે છે કે ઘણી વાર ડૉક્ટરોનો જાન જોખમમાં આવી જાય છે કારણકે દર્દીનું મૃત્યુ થાય કે તેની સ્થિતિ બગડે તો તેના સગાવહાલા હિંસક બની જતા હોય છે. તેમણે ઉપરોક્ત પોસ્ટ પછી લખેલી બીજી પોસ્ટમાં આવા દાખલા પણ ટાંક્યા છે.

ખેડૂતની પણ આ જ સ્થિતિ છે. તે નથી ઈચ્છતો કે તેનું સંતાન ખેડૂત બને. આકરી મજૂરી પછી વરસાદ આવે ન આવે, સિંચાઈનું પાણી મળે ન મળે, વીજળી હોય કે ન હોય, આ બધા પછી પણ તે જે પાક ઉગાડે છે તેના પૂરતા ભાવ મળવાની કોઈ શક્યતા નથી. સરકાર ટેકાના ભાવ પૂરતા ન પણ વધારે. વળી, ખેતી કરવા માટે તેણે દેવું કરવું પડે તે અલગ. અને ખેડૂત હોવાથી બૅન્કમાંથી તો ધિરાણ મળવાનું નથી. આથી તે શાહુકારના વ્યાજખોરીના ચક્કરમાં આવી જાય છે. અંતે ઘણા ખેડૂતો આપઘાત કરવાનું પસંદ કરે છે.

આવું જ સુથાર, લુહાર કે પોલીસનું છે. શિક્ષકો પણ આવી જ વ્યથા વ્યક્ત કરતા હોય છે. ચોપડે રૂ. ૧૦ કે ૨૦ હજારના પગાર પર સહી કરાવીને અંતે પાંચ હજાર જ પગાર આપતા હોય છે. ગુજરાતમાં તો વિદ્યા સહાયકની પ્રણાલિ છે. કરાર પૂરો થાય એટલે કાઢી પણ શકે. વળી, જ્યાં રહેતા હોય ત્યાંથી દૂર દૂરના ગામડામાં નોકરી કરવા જવાની. બદલી કરાવવા પણ લાખો રૂપિયાની લાંચ આપવી પડે. શિક્ષક પાસે ચૂંટણી અને સર્વે જેવાં અન્ય સરકારી કામો પણ કરાવાય છે. ખાનગી શાળાઓમાં તો શિક્ષકનું આનાથી વધુ શોષણ છે.

દરેક ક્ષેત્રમાં, ચાહે સરકારી કે ખાનગી, એક જ ફોર્મ્યુલા અપનાવી લેવામાં આવી છે. મહત્તમ કામ, ઓછો પગાર. હવે તો મેનેજમેન્ટ એવું કરે છે કે ઝાઝા નવોદિતોને ઓછો પગાર આપીને રાખી લે છે. તેમને શીખવાડતા મિડલ મેનેજમેન્ટને નાકે દમ આવી જાય. નવોદિતો ભૂલ કરે તે મિડલ મેનેજમેન્ટે સુધારવી પડે. અને નવોદિતો થોડા મહિનાઓ પછી બીજી કંપનીમાં જતા રહે. આથી મિડલ મેનેજમેન્ટને ફરીથી નવા નવોદિતને શીખવાડવાની જવાબદારી આવી જાય છે. નવોદિતોમાં પણ શીખવાની ધગશ ઓછી થઈ ગઈ છે. તેમને ઝટ ઝાઝો પગાર મેળવી લેવો છે. મેનેજમેન્ટ એવું ઈચ્છતું નથી કે પાંચ નવોદિતોની જગ્યાએ એક અનુભવી પણ સારા પગારવાળી વ્યક્તિ લેવામાં આવે.

આ આખા ચક્કરના પરિણામે, કોઈ ધગશ દઈને કામ કરતું નથી. બધા વિચારે છે કે મારે શું અને મારું શું? પરિણામે અસર કામ પર પડે છે. દરેક ક્ષેત્રમાં નબળું કામ થાય છે. મોટા ભાગના લોકો, ચાહે કોઈ પણ ક્ષેત્રના હોય, વિચારે છે કે તે તેમના સંતાનને તેમના ક્ષેત્રમાં કામ કરવા નહીં દે. બાકી, એક સમય હતો કે ખેડૂતનો છોકરો ખેડૂત જ બને. સુથારનો છોકરો સુથાર બને. સોનીનો છોકરો ઘરેણાની દુકાન જ સંભાળે. ડૉક્ટરનો છોકરો ડૉક્ટર બને.

ભારતમાં આવી સ્થિતિ પાછળ નર્યો મૂડીવાદ પણ જવાબદાર છે. હવે કોઈ પણ વ્યવસાયમાં યુનિયન રહ્યાં નથી. (જોકે વર્ષો પહેલાં સામ્યવાદી યુનિયનોએ ધંધાઉદ્યોગોને તાળાં પણ મરાવી દીધા એય કડવી વાસ્તવિકતા છે.) પરિણામે કર્મચારીનો સંગઠિત અવાજ સંભળાતો નથી. (બૅન્ક અને એલઆઈસીની વાત અલગ છે.) આના કારણે કર્મચારીનું શોષણ થયા કરે છે. વ્યક્તિ ડૉક્ટર બને ત્યારે સમાજસેવાની આશાએ બને છે, સાથે સારા પૈસા મેળવવાની લાલસા હોય છે, પરંતુ પછી હૉસ્પિટલોમાં દર્દીને બેફામ લૂંટાતા જુએ છે. પત્રકાર સમાજને સુધારવા, ગેરરીતિઓને ખુલ્લી પાડવાના ઈરાદે આ ક્ષેત્રમાં ઝંપલાવે છે, શિક્ષક સારા વિદ્યાર્થીઓ ઘડવા માટે શિક્ષક બને છે. પોલીસ ગુનાખોરી ઘટાડવા પોલીસ બને છે. પરંતુ પછી જુએ છે તો તેને પોતાની લાચારી સમજાય છે. આમ દરેક વ્યવસાયીને લાગે છે કે બીજાની થાળીમાં લાડુ મોટો છે.

(ગુજરાત ગાર્ડિયન દૈનિકની બુધવારની પૂર્તિમાં વિશેષ કૉલમમાં તા. ૨૭/૫/૧૫ના રોજ આ લેખ છપાયો)

ahmedabad, gujarat, media

એક પાકિસ્તાની પત્રકારની નજરે ગુજરાત!

આમ તો વાત જૂની છે અને લેખ પણ જૂનો છે, પણ ઇન્ટરનેટ પર ખાંખાખોળા કરતા પાકિસ્તાનના અખબાર ‘ડોન’ના તાહિર મેહદી નામના ચૂંટણી વિશેષજ્ઞ પત્રકારનો લેખ મળ્યો અને તેને મારા બ્લોગવાચકો સમક્ષ ગુજરાતીમાં પ્રસ્તુત કરવાની લાલચ રોકી શક્યો નહીં. વાત જૂની પણ મહત્ત્વની એટલે છે કે એક પાકિસ્તાની પત્રકારની નજરે અમદાવાદ અને ગુજરાત કેવું છે તે દર્શાવાયું છે. આપણને કોઈ વાત ત્યારે જ સાચી લાગે છે જ્યારે તેને અમેરિકા જેવા કોઈ વિદેશનું પ્રમાણપત્ર મળે છે અથવા તો આપણા દુશ્મન દેશનું પ્રમાણપત્ર મળે.

તાહિર મેહદી ભારતની લોકસભા ચૂંટણી વખતે ભારતનાં અલગ-અલગ શહેરોમાં ગયા હતા. તેમાં બીજા દિવસે તેઓ લુધિયાણાથી અમદાવાદ આવ્યા અને તેમને ગુજરાત- મોદીનું ગુજરાત કેવું લાગ્યું તે વાંચવું રસપ્રદ રહેશે. એ નોંધવું જોઈએ કે તેઓ મતદાનના આગલા દિવસે અને મતદાનના દિવસે એટલે કે ૩૦ એપ્રિલે અમદાવાદમાં ફર્યા હતા.

ઓવર ટુ તાહિર મેહદી.

ગુજરાતમાં વીજળી સંપૂર્ણપણે સતત મળે છે. લોડ શેડિંગ કોને કહેવાય તેની કોઈને ખબર નથી. એક પાકિસ્તાની માટે આ માનવું અશક્ય છે કેમ કે તેને માત્ર અઠવાડિયાના ૨૪ કલાક પિઝા હોમ ડિલિવરીની જ ખબર છે! લોકો ફરિયાદ કરે છે કે ગુજરાતની વીજળી અન્ય રાજ્યો કરતાં મોંઘી છે. પણ મેં તેને હું પાકિસ્તાનમાં વીજળી માટે જે કિંમત ચુકવું છું તેની સાથે સરખાવવા પ્રયાસ કરી જોયો, તો મને આશ્ચર્ય લાગ્યું કે અહીં લોકો જે કિંમત ચુકવે છે તે હું ચુકવું છું તેના કરતાં ઓછી નથી તો બહુ ઝાઝી પણ નથી. પણ સૌથી અગત્યની વાત એ છે કે (આ શબ્દો નોંધવા જેવા છે) બધા જ અહીં ચુકવે છે- પછી તે વડા પ્રધાનનું નિવાસસ્થાન હોય કે મુખ્યમંત્રીનું આવાસ.

(હવેના શબ્દો પણ ખાસ નોંધી લેવા જેવા છે) ગુજરાતમાં સ્ત્રીઓ સૌથી વધુ સલામત છે અને તે માનવા માટે તમારે કોઈ સાક્ષીઓની જરૂર નથી. તે દેખાઈ આવે છે. રસ્તા પર ચાલવા નીકળો અને તમને દેખાશે કે સ્ત્રીઓ અને યુવતીઓ બધે જ મુક્ત મને અને સ્વતંત્ર રીતે ફરી રહી છે. ભોજન પછી રાત્રે હું એક જૂથ સાથે ચા પીવા ગયો ત્યારે એક યુવતીને દિલ્હીથી તેની માતાનો ફોન આવ્યો. “મોમ કહે છે કે તું બહુ મોડે સધી બહાર છો. અમદાવાદ તને બગાડી રહ્યું છે.” યુવતીએ તેની બહેનપણીઓને કહ્યું અને પાર્ટી આગળ વધી.

જો વિકાસ એ એક (રાજકીય) પાર્ટી હોય તો તેમાં બધા જ આમંત્રિત નથી. અહીં કંઈ મફત મળતું નથી અને દરેક જણ કંઈ ચુકવી ન શકે તે હકીકત અનેક રીતે સમજાવાય છે. ગરીબ વંચિત રહે છે, પણ અમદાવાદમાં એક અન્ય ‘વર્ગ’ છે જે પણ બિનઅનામત રહે છે- મુસ્લિમો. અમદાવાદના જુહાપુરા મુસ્લિમોનો સૌથી મોટો વિસ્તાર છે. તેમાં લગભગ ૨ લાખ મુસ્લિમો રહે છે અને રાજ્ય તેને કોઈ નાગરિક સેવા પૂરું પાડતું નથઈ તો પણ તેઓ બે ટંકના રોટલા મેળવી લે છે.

અમદાવાદમાં જુહાપુરા હિન્દુ સોસાયટીઓથી દીવાલો દ્વારા જુદું પડે છે. લોકો કટાક્ષમાં તેને ‘મિની પાકિસ્તાનની સરહદ’ કહે છે. આ દીવાલો સરકારે નથી બનાવી પણ હિન્દુ સોસાયટીઓએ પોતે બનાવી છે અને તે આ રાજ્ય જેનાથી પીડાય છે તેવા ઊંડા વિભાજનની ‘કોંક્રિટ’ સાબિતી આપે છે.

અમદાવાદમાં દરેક હાઉસિંગ કોલોની એક ધાર્મિક નામ સાથે આવે છે. જૈનો પોતાની રહેવાની જગ્યામાં હિન્દુઓને આવવા દેતા નથી અને હિન્દુઓ તેમનાં ઘર બંગાળી હિન્દુઓને ભાડે આપતા ખચકાય છે કેમ કે ગુજરાતના હિન્દુઓ શાકાહારી હોય છે.

જુહાપુરામાં અમદાવાદની સૌથી વધુ મુસ્લિમ વસતિ છે. આમ તો તે ઝૂંપડપટ્ટી જેવો વિસ્તાર લાગે પણ તેમાં માત્ર ગરીબ મુસ્લિમો જ નથી રહેતા. દરેક શહેરમાં તમને પ્રભાવશાળી બંગલાઓ મળી આવશે. તેમાંના મોટા ભાગના ૨૦૦૨નાં મુસ્લિમ વિરોધી રમખાણો પછી અહીં આવ્યા કેમ કે તેમને બીજે ક્યાંય રહેવું સલામત નથી લાગતું. એમ તો મુસ્લિમો શહેરના અન્ય હિસ્સાઓમાં પણ રહે છે પરંતુ પાસેપાસે રહેવાનું વધેલું વલણ શહેરમાં બીજી કોઈ જગ્યા કરતાં અહીં વધુ દેખાય આવે છે.

ભારતમાં ચૂંટણી પંચ ખૂબ જ કડક છે અને દરેક નેતાએ પંચના શબ્દ ખૂબ જ ગંભીરતાથી લેવા પડે છે. હું ૩૦મી એપ્રિલે એટલે કે મતદાનના દિવસે અમદાવાદમાં ફર્યો. મતદાન મથકોએ સુરક્ષા સ્ટાફ ખૂબ જ સાવધ હતો અને તેમની ચૂંટણી ફરજો અંગે તેમની સમજ ખૂબ જ પ્રભાવશાળી હતી. એક સુરક્ષા કર્મીએ એક યુવાનને તેના હાથમાં પક્ષના ધ્વજ સાથે જતો દરવાજા પર જ અટકાવ્યો અને ધ્વજને છુપાવી દેવા કહ્યું કારણકે મતદાનના દિવસે પ્રચાર કરી શકાતો નથી.

ભારતના ચૂંટણી કાયદાઓ મુજબ, મતદાનના ૪૮ કલાક પહેલાં પ્રચાર થંભી જાય છે. હું મતદાન પહેલાના એક દિવસે અમદાવાદમાં રખડ્યો હતો. એવું કંઈ જોવા ન મળ્યું જેને કહી શકાય કે શહેરમાં પ્રચાર ચાલુ હતો. પ્રચારની મુદ્દત પૂરી થઈ ગઈ કે તરત પક્ષોના બિલબૉર્ડ ઉતારી લેવામાં આવ્યાં હતાં અને ચૂંટણીની જે દેખીતી યાદ હતી તે ચૂંટણી પંચની જાહેરખબર હતી જેમાં લોકોને મત આપવા અપીલ કરાઈ હતી.

અમદાવાદીઓ ખાણીપીણીના ભારે શોખીન છે. જોકે દરેક શ્રદ્ધાળુ કંઈક ન ખાતો હોય તેવું બને જ. કેટલાક એ ખાતરી કરશે કે તેમના મુફીનમાં કોઈ પ્રાણી આધારિત તત્ત્વ નથી ને. જોકે બધા જ આટલા ચુસ્ત ન હોય તેવું બને. જોકે ખાણીપીણીના શોખીનોમાં પણ સામાજિકરણ દેખાઈ આવે અને તે પણ રસપ્રદ રીતે. લોકો તેમના વિભાજનની પેલે પારના (મુસ્લિમ) મિત્રો માટે તેમની લાગણી બતાવવા ઘણી વાર પોતાના સમાજ ન ખાતા હોય તેવું ખાઈને પોતે બળવાખોર છે તેવું બતાવે. મારા સહિત ઘણાય લોકો ખાવાની બાબતે સાહસી હોય છે.

જૈનો શું ન ખાવું તે બાબતે ચુસ્ત હોય છે. જો તેમના ગ્રંથોના આધારે જોઈએ તો, તેમની ન ખાવાની યાદીમાં, પ્રાણી આધારિત તમામ ઉત્પાદનો અને  જમીનની નીચે ઉગતી દરેક ચીજ આવે છે, તે આવે છે. આમ, તેઓ કોઈ પણ પ્રકારનું માંસ, ઈંડાં, ડુંગણી, લસણ…વગેરે ખાતા નથી. તેમની પોતાની કરિયાણાની દુકાનો છે અને જ્યાં શાકાહારી અને માંસાહારી બંને પ્રકારનું ભોજન કે ખાદ્ય ચીજો મળતી હોય ત્યાં તેઓ ખાશે નહીં. એક મિત્રે રમૂજ કરતાં કહ્યું કે જો તમે ડુંગળી અને લસણ વગરનું ચિકન બનાવશો તો તેને જૈન ચિકન કહેવાશે!

દક્ષિણ એશિયાના મોટા ભાગના અન્ય ભાગોની જેમ, અમદાવાદમાં પણ ક્રિકેટ પાછળ લોકો ગાંડા છે. પરંતુ અહીંના મુસ્લિમો માટે તે નાજુક વસ્તુ છે. ખાસ કરીને જ્યારે ભારત અને પાકિસ્તાનની મેચ હોય ત્યારે તેમની પ્રતિક્રિયાઓને ભારે ધ્યાનથી જોવાય છે અને પાકિસ્તાન જીતે તો ઉજવણી કરવામાં આવે તેને રાષ્ટ્રદ્રોહ ગણવામાં આવે છે. એક મુસ્લિમ શિક્ષકે અમદાવાદમાં કહ્યું, “જો હું રિકી પોન્ટિંગને ટેકો આપું તો તેમને કોઈ સમસ્યા નથી, પરંતુ આફ્રિદીએ મારેલી સિક્સર માટે હું તેના વખાણ કરું તો ભારતીય તરીકેની મારી વિશ્વસનીયતા પ્રશ્નને પાત્ર બને છે.”

જૂના અમદાવાદ શહેરમાં ઘણી મુસ્લિમ લોકાલિટી છે જેમાં કેટલાંક પ્રભાવશાળી વારસાગત સ્થળો છે. મુસ્લિમ વિસ્તારોમાં લોકો તેમની તસવીર ખેંચાવતા ડરે છે અને તેમાં સ્ત્રીઓનો નહીં, યુવાનોનો સમાવેશ થાય છે. અહીં એકને છોડી દરેક બીજા પાસે પોતાની વાત છે કે કેવી રીતે પોલીસ હેરાન કરે છે.

ગુજરાત ભારતનું એકમાત્ર મોટું રાજ્ય છે જે ડ્રાય (દારૂનો પ્રતિબંધ) છે. અહીં દારૂનો વેપાર પ્રતિબંધિત છે. અન્ય રાજ્યોના લોકો જે અહીં રહે છે તેમને કેટલીક કાનૂની છૂટ છે પરંતુ જાહેરમાં દારૂ પીવાતો નથી. જોકે અન્ય રાજ્યોમાંથી દારૂ ચોરીછૂપીથી લવાય છે, ખાસ કરીને રાજસ્થાનમાંથી. જોકે અમદાવાદમાં ઠેરઠેર કાશ્મીરી સોડા સેન્ટર છે જ્યાં તમને ઠંડા પીણાં પીવા મળે છે.

મૂળ લેખ અંગ્રેજીમાં વાંચવા અહીં ક્લિક કરો:

Indian elections through Pakistani eyes : From Ludhiana to Ahmedabad

 

media

પત્રકારોનો ‘ટાઇમ્સ’ : આપ આયે બહાર આઈ

પત્રકારોની આ મૌસમ છે. દસ વર્ષે આવી છે. આમ તો, લોકસભા કે વિધાનસભાની પેટા ચૂંટણી આવે તેમ ૨૦૦૭માં અડધી મૌસમ આવેલી જ્યારે ‘અમદાવાદ મિરર’, ‘ટીવી ૯’, ‘ગુજરાતી ઇકોનોમિક ટાઇમ્સ’, ગુજરાતી ‘બિઝનેસ સ્ટાન્ડર્ડ’ વગેરે શરૂ થયાં અને ‘અભિયાન’ મુંબઈથી અમદાવાદ ખસેડાયું. પણ ૨૦૦૩માં “દિવ્ય ભાસ્કર” આવ્યું ત્યારે જેવો માહોલ હતો તેવો જ કંઈક અત્યારે “ટાઇમ્સ ઓફ ઇન્ડિયા”નું ગુજરાતીમાં અખબાર આવવાથી થઈ રહ્યો છે.
પત્રકારો પોતે ઘણી વાર શોષણ વિશે લખતા હોય છે, પરંતુ તેઓ પોતે જ શોષિત હોય છે. (એના વિશે લખેલી પંક્તિઓ: દુનિયા બદલવા નીકળ્યા’તા, પત્રકારો પોતે જ બદલાઈ ગયા….https://jaywantpandya.wordpress.com/2013/05/07/%E0%AA%A6%E0%AB%81%E0%AA%A8%E0%AA%BF%E0%AA%AF%E0%AA%BE-%E0%AA%AC%E0%AA%A6%E0%AA%B2%E0%AA%B5%E0%AA%BE-%E0%AA%A8%E0%AB%80%E0%AA%95%E0%AA%B3%E0%AB%8D%E0%AA%AF%E0%AA%BE%E0%AA%A4%E0%AA%BE-%E0%AA%AA/) પત્રકારોમાં મૂળ તો સંગઠનનો અભાવ પહેલેથી રહ્યો છે. મોટા ભાગે (આઇ રિપિટ, મોટા ભાગે, બધા નહીં) પત્રકારો દેડકા જેવા છે. એકબીજાના ટાંટિયા ખેંચે. મેનેજમેન્ટની ચાપલૂસી કરે. અને પત્રકારો જ શા માટે? કોલમિસ્ટો, ટ્રાન્સલેટરોમાં પણ આવું જ છે. ઓછા પૈસે કામ કરવા તૈયાર થઈ જશે. કેટલાક પ્રોફેસરો તો માત્ર નામ છપાય તે માટે મફત અથવા તો ચણામમરાના ભાવે અનુવાદો કે કોલમો/પુસ્તકો લખતા હોય છે! આટલી મોંઘવારી વધી પણ પત્રકારોના પગારમાં છેલ્લા ઘણા સમયથી નોંધપાત્ર વધારો નહોતો થતો. હવે “ટાઇમ્સ ઓફ ઇન્ડિયા” આવવાથી જે વધારો મળે છે તે આમ જોઈએ તો માત્ર ખોટ સરભર થવા જેવું જ છે. વિચાર કરોને, અમદાવાદમાં છેલ્લાં દસ વર્ષમાં ઘરભાડાં -રીક્ષા ભાડાં કે બસ ભાડાં કેટલા વધ્યાં? પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ કેટલા વધ્યા? તેના પગલે શાકભાજીના ભાવ, દૂધ, કઠોળ, ખાંડ, ચોખાના ભાવ કેટલા વધ્યા? સ્કૂલની ફી કેટલી વધી?કપડાં પગરખાંથી માંડીને બધી ચીજો બમણી કે ચાર ગણી મોંઘી થઈ છે. (આમાં ઘરનું ઘર લેવાની તો વાત જ નથી આવતી).

પત્રકારોને ન્યૂઝથી અપડેટ રહેવું પડે. તે માટે ઇન્ટરનેટ જોઈએ, કમ્પ્યૂટર જોઈએ, મોબાઇલ જોઈએ. ટીવી ચેનલો જોઈએ. ચેનલો જોવા સેટ ટોપ બોક્સ ફરજિયાત થઈ ગયું. (જોકે તેની સામે પત્રકારોએ ઓછું લખ્યું છે.) પણ પત્રકારોના પગાર વાજબી રીતે વધારવા પણ કેટલી મથામણ! ક્યારેક તો થાય કે એનાં કરતાં તો કડિયાદાડિયા, કેશકર્તનકારો કે ચાવાળાને સારું કે પેટ્રોલ કે ખાંડના ભાવ વધે એટલે ફટ દઈને પોતાના ભાવ વધારી નાખે. કરુણતા કે વિચિત્રતા તો એ છે કે લોકોના હક માટે લખતા પત્રકારને પોતાને નોકરી બદલવી હોય તો સાત તારીખે પગાર થઈ જાય તેની રાહ જોવી પડે (કારણકે નહીં તો  પગાર અટકાવી દેવામાં આવે.)
ખેર, આપણે રોદણાં નથી રોવા. આપણે તો હસવું છે. આનંદ કરવો છે. ગીત ગાવાંથી મોટો આનંદ કયો હોય? એમાંય પત્રકારોની આજની પરિસ્થિતિને અનુરૂપ ગીતો મળે તો? મળે શું કામ, મળી ગયાં છે…તો આવો આનંદ કરીએ…

(૧) છેલ્લા કેટલાય સમયથી બધા વિકલ્પની રાહમાં હતા. પણ વિકલ્પ ક્યાં હતો? ઇન મીન ને સાડે તીન…જેવો ઘાટ હતો. વળી, ૨૦૦૮માં મંદી આવી ને બિઝનેસ સ્ટાન્ડર્ડનું ગુજરાતી અખબાર બંધ થયું તે પગલે તો બેકારી આવી ગઈ હતી. કેટલાય પત્રકારો બેકાર થઈ ગયા હતા. પત્રકારો માટે જાણે એ પાનખર હતી. હવે વસંત આવી છે, જેને હિન્દીમાં ‘બહાર’ કહે છે. આ પરિસ્થિતિમાં આ ગીત કેટલું બંધ બેસે છે?

‘સારે ઝમાને પે, મૌસમ સુહાને પે
ઇસ દિલ દીવાને પે, વિરાની સી થી છાયી
આપ આયે બહાર આઈ હો ઓ ઓ’

(૨) હવે મોટા ભાગે પત્રકારોને નવી નોકરી માટે અખબારની કચેરી કરતાં બહાર કોઈ ખાણી પીણીના સ્થળે બોલાવાય છે. ત્યાં પત્રકાર પોતે અને સામે તંત્રી કે તેના પ્રતિનિધિ હોય છે. બીજું કોઈ હોતું નથી. બંને જણાને જો સોદો (સોદો શબ્દ જાણી જોઈને વાપર્યો છે. કારણકે જે વ્યક્તિ નોકરીએ રાખવા બેઠી છે તેને સામેવાળાનો પગાર ખબર હોય છે અને તે શાકબકાલું લેતા હોય તેમ સોદો કરે છે, જ્યારે નોકરી મેળવવા ગયેલો પત્રકાર પોતાનો પગાર વધારીને જ કહે છે અને જે અપેક્ષિત પગાર પણ વધારે કહે છે, પછી મકાન ખરીદતા હોય તેમ એકબીજા ઘટે- વધે. એ સોદો ન થયો તો શું થયું?)  થઈ જાય તો, આ ગીત ગવાતું હોય છે:

‘તૂ મુઝે કુબૂલ, મૈં તુઝે કુબૂલ,
ઇસ બાત કા ગવાહ ખુદા, ખુદા ગવાહ’

(૩) જે. પી. દત્તાની એક ફિલ્મ હતી – ‘બટવારા’. તેનું એક ગીત આ પરિપ્રેક્ષ્યમાં જુઓ:
પત્રકાર નવા વિકલ્પની રાહમાં હોય ત્યારે
‘તેરે વાસ્તે રે સજના નૈન મેરે જાગે રે જાગે’

વિકલ્પ મળી જાય પછી જૂની નોકરીને-જૂના બોસને
‘તૂ મેરા કૌન લાગે’

અને પછી ‘કાલિયા’નું આ ગીત :
‘કૌન કિસી કો બાંધ સકા, સૈયાદ તો એક દીવાના હૈ
તોડ કે પીંજરા એક ના એક દિન પંછી તો ઉડ જાના હૈ’

‘ભાભી’નું આ ગીત આ પણ ગાઈ શકાય:
‘ચલ ઉડ જા રે પંછી કે અબ યે દેસ હુઆ બૈગાના’

અને નવી નોકરી માટે :
ફિલ્મ ‘દિલવાલા’ ‘સાતોં જનમ મેં તેરે મૈં સાથ રહૂંગા યાર’

(૪) નવી નોકરી મળે એટલે ઉત્સાહ બહુ હોય અને ત્યારે ‘ચાલબાઝ’નું આ ગીત સાંભરે:
‘અરર મુઝ કો સંભાલો મૈં ચલા, રોક સકો તો રોક લો ઓ સાલો મૈં ચલા’

ત્યારે જૂની નોકરીનું મેનેજમેન્ટ આગળની પંક્તિ ગાય:
‘કહાં ચલાં (અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા, અસલ ગીતમાં કહાં ચલી તૂં છે) તૂ, લૌટ કે આ જા’

પણ ઘણી વાર નવી નોકરીમાં પાંસરું નય પડે અને થોડી વારમાં જ છોડી દેવું પડે ત્યારે આ જ ગીતની આગળની પંક્તિ કામમાં આવે:
‘અરર ગડબડ હો ગઈ, છુટ્ટી હો ગઈ.’

(૫) નવું અખબાર શરૂ થતું હોય એટલે મોટાં માથાંને (પત્રકારોમાં બોલાતી ભાષામાં) તોડવા પડે. ત્યારે નવું મેનેજમેન્ટ ‘નસીબ’ ફિલ્મનું આ ગીત ગાય:
‘ચલ ચલ મેરે ભાઈ, તેરે હાથ જોડતા હૂં, હાથ જોડતા હૂં, તેરે પાંવ પડતા હૂં’

ઘણી વાર આવા સમયે જૂનું મેનેજમેન્ટ પણ તેનાં મોટાં માથાંને આ જ રીતે ન જવા માટે હાથ પગ જોડે ત્યારે પેલો પત્રકાર આ ગીતની કડી ગાય કે:

‘અરે ટેક્સીવાલેને ભી ના બૈઠાયા (તુમને મેરા પગાર ના બઢાયા), ડમડમવાલે ને (એડિટરને) ચાબુક દિખાયા’

આવા સમયે જૂનું મેનેજમેન્ટ કેટલી હદે સમાધાન કરવા તૈયાર થઈ જાય. જુઓ આ પંક્તિ :
‘અપની પીઠ પર તુમ્હે બિઠાકર, ઘોડા બન કર લે મૈં દોડતા હૂં…ચલ ચલ મેરે ભાઈ”

પણ આ ખેંચતાણમાં નવા અખબાર કે ચેનલના તંત્રી કે અધિકારી કહે:
‘રૂક જાના નહીં, તૂ કહીં હાર કે, કાંટો પે ચલ કે મિલેંગે સાયે બહાર કે’

અથવા ‘નમક હલાલ’નું આ ગીત પણ યાદ આવે તો ગાઈ શકે:
‘રાત બાકી, બાત બાકી, હોના હૈ જો, હો જાને દો
સોચો ના, દેખો તો, દેખો હાં, જાને જાં મુઝે પ્યાર સે’

(૬) ઘણા હતભાગી પણ હોય છે. નવું અખબાર કે ચેનલ આવતી હોય તેના કારણે સ્વાભાવિક છે કે નવી જગ્યાએ નહીં તો જે જૂના અખબારો છે કે ચેનલો છે તેમાં અવકાશ કે જગ્યા ઊભી થવાની જ, પણ તેઓ તેનો લાભ લઈ શકતા નથી અને જે લોકો તેનો લાભ લે છે તેને જોઈને દુઃખી થાય છે. તેમના માટે ‘હરિયાલી ઔર રાસ્તા’નું આ ગીત:

લાખોં તારેં આસમાન મેં, એક મગર ઢૂંઢે ના મિલા
દેખ કે દુનિયા (બીજા પત્રકારો) કી દિવાલી, દિલ મેરા ચૂપચાપ જલા

આવા કમનસીબ પત્રકારના ખુશનસીબ સાથીઓ નવી નોકરી મેળવી લે (અને ચા પીવાની કંપની ન રહે) ત્યારે તેઓ ‘બરસાત’નું આ ગીત ગાય:
છોડ ગયે બાલમ, મુઝે હાય અકેલા છોડ ગયે

(૭) પણ પત્રકારોમાં, મેં અગાઉ કહ્યું તેમ કટ્ટર સ્પર્ધા હોય છે. એટલે જ નવું અખબાર કે નવી ચેનલ લોંચ થવાની હોય ત્યારે બધાની નજર તેના પર મંડાઈ જાય, પણ બહુ ઓછા કબૂલે કે અમે લંગર નાખી દીધાં છે. એટલે તેઓ મનમાં એકબીજા માટે ‘કાલિયા’નું આ ગીત ગણગણે:
‘જહાં તેરી યે નઝર હૈ, મેરી જાં મુઝે ખબર હૈ
બચ ના સકા કોઈ આયે કિતને, લંબે હૈ મેરે હાથ ઈતને’

(૮) ઘણા પત્રકારો ખૂબ જ કન્ફ્યૂઝ્ડ હોય છે. એમની ગાડીને સ્ટાર્ટ કરવા ધક્કા મારવા પડતા હોય છે. આવા પત્રકારોને તેમના સાથીદારો કહેતા હોય છે કે આ તક આવી છે તો ઝડપી લે, કાલે આ તક નહીં મળે:

‘આજ કા યે દિન કલ બન જાયે કા કલ, પીછે મૂડ કે ના દેખ પ્યારે આગે ચલ’

(૯) ફિલ્મી દુનિયાના હીરો કે હિરોઇનના કેટલાક જવાબોના અર્થ બીજા નીકળતા હોય છે, જેમ કે કોઈ નવરો હીરો બેઠો હોય તો એમ કહેશે કે મુઝે અચ્છી સ્ક્રિપ્ટ કી તલાશ હૈ, હીરો હિરોઇન વચ્ચે ચક્કર હોય તો કહેશે કે હમ તો સિર્ફ અચ્છે ફ્રેન્ડ હૈ….

એમ પત્રકારોનાય આવાં વિધાનો હોય છે:
– મને નવી ઓફર સારી મળી એટલે મેં સ્વીકારી લીધી…

(મોટાભાગે સામેથી ઓફર બોફર કંઈ હોતી નથી…પાર્ટીએ પોતે જ  કોન્ટેક્ટ કર્યો હોય છે…ગોઠવાઈ જાય એટલે પછી આવું કહેશે)
– મને સાહેબે સમજાવ્યો કે તારે કંઈ જવાનું નથી એટલે પછી મેં (નવી નોકરીને) ના પાડી દીધી…

(સાહેબ કંઈ સમજાવતા હોતા નથી, પણ આ તો શું..ટંગડી ઊંચી રાખવા….હકીકતે નવી નોકરી માટે પગાર-હોદ્દોમાં મેળ ન પડ્યો હોય એટલે…પાર્ટી આવું કહે)
– મનેય ઓફર હતી…મને ૧૧ લાખનું પેકેજ આપતા હતા.(આ ૧૧ લાખનું પેકેજ ઈ.સ. ૨૦૧૩નો ભાવ છે…) પણ હું તો આ ચેનલ કે અખબારને જ વફાદાર એટલે મેં ના પાડી.

(ના બા કાંઈ પાડી ન હોય…૧૧ લાખનું પેકેજ આપતા હોય તો કયો કાકો ના પાડે? આ તો શું કે પોતાનો ભાવ વધારવા માટે આવી વાત વહેતી મૂકે…નવી નોકરીમાં જોઈતો પગાર ન મળે એટલે જૂની નોકરીમાં પોતાનો ભાવ વધારી આપે તે માટે ગતકડું…)

-ઓફર તો સારી હતી, પણ આ ઉંમરે હવે કૂદકા ક્યાં મારવા?

(પાર્ટી એમ નથી કહેતી કે જ્યાં છે ત્યાં તેને સુરક્ષા લાગે છે અને એ જ પદ્ધતિએ કામ કરવાનું ફાવી ગયું છે. નવી જગ્યાએ નવી ટેક્નોલોજીમાં કામ કરવાની કે વધુ કલાકો કામ કરવાની દાનત-ત્રેવડ નથી.)
-હું તમને એક્સક્લુઝિવ સ્ટોરીઓ આપીશ. દસ બાર કલાક કામ કરીશ…

(નવી નોકરી મેળવવા આવા વાયદા કરનાર પત્રકારો વિશે નવા અખબાર કે ચેનલના તંત્રીને પણ ખબર જ હોય છે કે એની કઈ એક્સક્લુઝિવ સ્ટોરીઓ છે…એકાદ ગાંધી આશ્રમની સ્ટોરી હોય અથવા તો દર્પણ એકેડેમીની હોય અથવા તો પછી ઓર્ગેનિક ખેતીની હોય કે પછી ફલાણા ડીજીપીએ મોદી વિરુદ્ધ આવો બળાપો વ્યક્ત કર્યો હતો…ટૂંકમાં તેણે અગાઉની નોકરીની શરૂઆતમાં જે એક્સક્લુઝિવ સ્ટોરીઓ આપી હોય તે જ હોય…અને દસ બાર કલાક કામ કરીશ તેવું કહેતી વખતે તો તે એટલું જ બાકી રાખે છે કે કહેશો તો તમારા ઘરમાં આવીને કચરાપોતું પણ કરી જઈશ.)