gujarat, national, sanjog news, vichar valonun

આંદોલનકારીઓને સરદાર-આંબેડકરનાં નામો વટાવવાનો કોઈ અધિકાર નથી

(સંજોગ ન્યૂઝની વિચાર વલોણું કૉલમ તા.૨૯/૧૦/૧૭ માટેનો લેખ.)

ગુજરાતમાં ચૂંટણીનાં બરાબર બે વર્ષ પહેલાં ૨૦૧૫માં પાટીદાર અનામત આંદોલન શરૂ થયું. ૨૫ ઑગસ્ટ ૨૦૧૫ના દિવસે હાર્દિક પટેલની રેલી હતી. ત્યારથી જ આ આંદોલનમાં અહંકારની લડાઈ શરૂ થઈ ગઈ હતી. હાર્દિક પટેલ તેને જે નેતા આગળ લાવ્યા તે એસપીજીના લાલજી પટેલને સ્ટેજ પર સ્થાન આપવા તૈયાર નહોતા અને પોતે એકલા જ પ્રસિદ્ધિ મેળવવા માગતા હતા.

એ દિવસે જ રેલીમાં હાર્દિક પટેલે “હિન્દુસ્તાન કો અપની ઔકાત દિખા દેંગે” અને “રાવણ કી લંકા મેં કોઈ નહીં બચેગા” જેવાં વિધાનો કરીને તેના માટે સાચા પાટીદારના મનમાં રહેલું માન ઉતારી દીધું હતું, પરંતુ છેલ્લા કેટલાક દિવસોમાં તો તેણે હદ જ કરી નાખી છે. “કોઈ પણ દલિત કે મુસ્લિમ મુખ્યપ્રધાન બનશે તો ચાલશે પણ ભાજપ તો નહીં જ”, અને “કૉંગ્રેસ અનામત નહીં આપે તો પણ ચાલશે પરંતુ ભાજપ તો નહીં જ.” આ બધાં વિધાનો બતાવે છે કે હાર્દિક પટેલ પાટીદારોનું ભલું કરવા નીકળ્યા નહોતા. તેમને તો પોતાનો સ્વાર્થ જ સાધવો હતો. તેમના સાથીદારો પણ કંઈ ઓછા ગાંજ્યા જાય તેવા નથી. વરુણ પટેલે વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી માટે અપમાનજનક શબ્દો વાપર્યા અને રાતોરાત યૂ ટર્ન લઈ ભાજપના ખોળામાં બેસી ગયા. રેશ્મા પટેલે પણ આવું જ કર્યું.

આ બધા ખેલ જોઈને સાચા પાટીદારોનાં હૈયાં, ખાસ કરીને સરદાર પટેલનું હૈયું ચોક્કસ રડતું હશે. આ હાર્દિક અને તેના સાથીઓ “જય સરદાર જય પાટીદાર”ના નારા લગાવે છે. તેમને સરદારનું નામ વટાવવાનો-વાપરવાનો કોઈ હક નથી. સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલની જન્મજયંતિ આ મંગળવારે છે ત્યારે જરા આ કહેવાતા પટેલ આગેવાનોએ આત્મચિંતન કરવું જોઈએ કે જે સરદારે આખા ભારતને અખંડ કર્યું તે સરદારના નામે સૂત્રો પોકારીને તેમણે શું કર્યું છે?

આ નેતાઓના કારણે અનામત મળવી તો ઘરે ગઈ, પરંતુ પાટીદાર સમાજ પણ જે થોડાઘણા અંશે, આ આંદોલન પહેલાં એક હતો તે એકતા પણ સાવ ખંડિત થઈ છે. અગાઉ તો પાટીદાર સમાજમાં લેઉવા-કડવા જેવા, જ્ઞાતિના કારણે બે ભાગ હતા, જ્યારે આંદોલન પછી તો ‘પાસ’ (હાર્દિકનું સંગઠન), એસપીજી (લાલજી પટેલનું સંગઠન) અને નાપાસ (પાસ સાથે નહીં જોડાયેલા તેવા) એમ કેટલાય ભાગલા પડી ગયા છે. હા, હાર્દિક પટેલ, વરુણ પટેલ, રેશ્મા પટેલ, વગેરે લોકોને તો અંગત રીતે ફાયદો થયો છે. હાર્દિક પટેલ મોંઘી ગાડીઓમાં ફરતા થઈ ગયા છે. પરંતુ આ આંદોલનમાં પોલીસ કાર્યવાહીમાં મરાયેલા લોકો, જેમને હાર્દિક આણી મંડળી ‘શહીદ’ ગણાવવાનું પસંદ કરે છે (હું કદાચ કડવો લાગીશ, પરંતુ સત્ય હકીકત તો એ છે કે તોફાન કર્યું હોય અને પોલીસ કાર્યવાહી કરે તો તેમાં થયેલા મૃત્યુને શહીદ ન કહેવાય) તેમના પરિવારજનોને આમાં શું ફાયદો થયો? એમની લાશ પર આ મંડળી ફાયદો ઉઠાવી નથી રહીને? એ વિચારશીલ પાટીદાર લોકોએ વિચારવું જોઈએ.

આ જ રીતે અલ્પેશ ઠાકોર કે જિજ્ઞેશ મેવાણીની વાત છે. આ આંદોલનકારી નેતાઓ પૈકી અલ્પેશ ઠાકોર પ્રત્યે થોડું ઘણું પણ માન હતું કારણકે તેઓ દારૂની બદી સામે લડતા હતા. પોતાના સમાજને દારૂના વ્યસનમાંથી મુક્ત કરાવવા ઝુંબેશ ચલાવતા હતા. શિક્ષણ માટે ટ્યૂશન વગેરે પ્રવૃત્તિ પણ કરતા હતા. તેમના આંદોલનના કારણે વિજય રૂપાણી સરકારને દારૂબંધી વધુ કડક કરવી પડી અને વડોદરાના અખંડ ફાર્મમાં મોટાં મોટાં માથાં પણ દારૂ પીતા પકડાયાં. પરંતુ એ અલ્પેશ ઠાકોર હવે કૉંગ્રેસમાં ફરીથી ભળી ગયા છે. અગાઉ તેઓ કૉંગ્રેસમાંથી જિલ્લા પંચાયતની ચૂંટણી લડ્યા હતા અને હાર્યા હતા. તેમના પિતા ખોડાજી ઠાકોર અમદાવાદ જિલ્લા કૉંગ્રેસ પ્રમુખ છે. એમાં કંઈ ખોટું નથી. અને અલ્પેશ ઠાકોર કૉંગ્રેસમાં જોડાય તે પણ ખોટું નથી, પરંતુ જે કૉંગ્રેસના શાસનમાં લતીફ જેવા બુટલેગરોને છૂટા દોર મળ્યા હતા તે કૉંગ્રેસ સાથે તેઓ ભળી ગયા? જે અલ્પેશ ઠાકોર હાર્દિક પટેલ સામે કાર્યવાહી કરવા ગુજરાત ભાજપ સરકારને ૧૫ દિવસની મુદ્દત આપતા હતા તે અલ્પેશ ઠાકોર હવે હાર્દિક પટેલ સાથે હાથ મેળવી ભાજપને હરાવવા તત્પર બની ગયા છે? એ બધું  તો ઠીક, પરંતુ અલ્પેશ ઠાકોર જે દિવસે (૨૩ ઑક્ટોબરે) રાહુલ ગાંધીની હાજરીમાં કૉંગ્રેસમાં જોડાયા તે જનાદેશ રેલીમાં કૉંગ્રેસ નેતા મોહન રાઠવાએ “પહેલી ધારનો પીવા મળે તો પી લેજો,
પરંતુ મત તો કૉંગ્રેસને જ આપજો” એ મતલબનું નિવેદન અલ્પેશ ઠાકોરની હાજરીમાં કર્યું ત્યારે અલ્પેશ ઠાકોરે કોઈ રીતે તેનો વિરોધ ન નોંધાવ્યો! અલ્પેશ ઠાકોરની દારૂ સામેની ઝુંબેશ રાતોરાત દારૂમાં ગળાડૂબ થઈ ગઈ!

આ જ રીતે જિજ્ઞેશ મેવાણી પણ રાતોરાત કૉંગ્રેસના સમર્થનમાં જઈ બેઠા. દલિતોની સ્થિતિ ભાજપના શાસનમાં નહીં સુધરી હોય તો પણ કૉંગ્રેસના આઝાદી કાળથી ૬૦ વર્ષથી વધુના સમયગાળામાં ઠેરની ઠેર જ રહી હતી. આ બધું તેઓ ભૂલી ગયા! બાબાસાહેબ આંબેડકરે પણ એકલો દલિતવાદ નહોતો ચલાવ્યો. તેમના સમયે તો દલિતોની સ્થિતિ ખૂબ જ ખરાબ હતી
અને તેમણે બૌદ્ધ પંથ પસંદ કર્યો તો પણ તેમણે દેશના વિરોધી એવા મોહમ્મદ અલી ઝીણા સાથે હાથ નહોતો મેળવ્યો. પરંતુ જિજ્ઞેશ મેવાણી તો કાશ્મીરની સેનાને બળાત્કારી ગણાવનાર, ભારત વિરોધી સૂત્રોચ્ચાર કાર્યક્રમ જેના નેજા હેઠળ થયો તેવા કન્હૈયાકુમાર સાથે એક મંચ પરથી કાર્યક્રમ કરે તે કેવું? આ કાર્યક્રમમાં રેશમા પટેલ પણ હોય અને એ રેશમા પટેલ હવે ભાજપમાં ગયાં તેથી ભાજપ માટે પવિત્ર થઈ ગયાં! ભાજપને પણ આયાતી લોકો વગર નથી ચાલતું! પોતાના કાર્યકર્તાઓની ઉપેક્ષા કરીને આયાતી લોકોને લાવવાની લઘુતાગ્રંથિમાંથી ભાજપ ક્યારે બહાર આવશે? અને તેમાં તે સરવાળે તો ભૂંડો જ દેખાય છે. રાજ્યસભાની ચૂંટણી વખતે બળવંતસિંહ રાજપૂતને કૉંગ્રેસ છોડ્યાના ચોવીસ કલાકમાં ટિકિટ આપી, કૉંગ્રેસના દિગ્ગજ અહમદ પટેલને હરાવવા માટે બંને પક્ષો તરફથી ભૂંડા ખેલ થયા પરંતુ અંતે હાર તો ભાજપને જ મળી. અત્યારે પણ વરુણ પટેલ, રેશમા પટેલને સમાવીને ભાજપ તો ટીકાનો સામનો કરી જ રહ્યો છે, વરુણ પટેલ-રેશમા પટેલને પણ પટેલ સમાજ તરફથી જાકારો મળી રહ્યો છે. અને નરેન્દ્ર પટેલ, નિખિલ સવાણી જેવા લોકો તો ભાજપને ઉલ્લુ જ બનાવી ગયા. જો ભાજપે નરેન્દ્ર પટેલને ખરેખર પૈસા આપ્યા હોય તો ભાજપે તો પૈસા પણ ખોયા અને બદનામી પણ વહોરી. ઉલટું, આવા લોકોને લેવા કરતાં પોતાના કાર્યકર્તાઓ પર અને નેતાઓ પર ભરોસો રાખી આવા સ્વાર્થી આંદોલનકારીઓને ખુલ્લા પાડ્યા (જે અત્યારે પડી જ રહ્યા છે) હોત તો ભાજપ વધુ ઉજળો થઈને ચૂંટણી ગર્વ સાથે લડી શકત અને તેની જીતની સંભાવના પ્રબળ બનત.

આ ત્રણેય નેતાઓને આટલી જ રાજકીય મહત્ત્વાકાંક્ષા હતી તો તેમણે પોતાના કથિત ચિક્કાર જનાધારના આધારે પોતાનો સ્વતંત્ર પક્ષ રચી ભાજપ-કૉંગ્રેસને હરાવવા મેદાને પડવાની જરૂર હતી. આમ કર્યું હોત તો પણ તેમના પ્રત્યે થોડું માન પણ જળવાઈ રહ્યું હોત. પરંતુ ત્રણેય નેતાઓ તેમના સરદાર પટેલ અને બાબાસાહેબ આંબેડકર જેવા નેતાઓનાં નામોનો ઉપયોગ કરી તેમનું નામ ડૂબાડી રહ્યાં છે.

સરદાર પટેલ કે બાબાસાહેબ ક્યારેય વ્યક્તિગત મહત્ત્વાકાંક્ષાને સર્વોપરી થવા દીધી નહોતી. સરદાર પટેલ તો આખા દેશની કૉંગ્રેસની સમિતિઓ દ્વારા વડા પ્રધાનના પદ માટે ચૂંટાઈને આવ્યા હતા, પરંતુ મહાત્મા ગાંધીજીએ કહ્યું એટલે શિસ્તબદ્ધ સૈનિક તરીકે તેમણે પં. જવાહરલાલ નહેરુ માટે માર્ગ મોકળો કરી આપ્યો. નહેરુનો પરિવાર તો હજુ પણ કૉંગ્રેસનો કબજો જમાવીને બેઠો છે, તો મહાત્મા ગાંધીજીના પરિવારમાંથી ગોપાલકૃષ્ણ ગાંધી હોય કે રાજમોહન ગાંધી તેમને અવારનવાર સત્તાનો માર્ગ પસંદ પડે છે, પરંતુ સરદાર પટેલે તો તેમના પરિવારને ક્યારેય સત્તાની ઢૂંકડો આવવા નથી દીધો. આજે પટેલવાદ ચાલી રહ્યો છે, પરંતુ સરદારે આંબેડકરને બંધારણ ઘડવામાં આગળ કર્યા હતા. બી.એન. રાવ, કનૈયાલાલ મુનશી, અલ્લાદી
ક્રિષ્નાસ્વામી અય્યર અને ગોપાલસ્વામી અયંગરને સંવિધાનસભામાં જોડ્યા હતા. તેમણે આંબેડકરને કાયદા પ્રધાન તરીકે નિયુક્ત કરાવ્યા હતા.

જય સરદારના નારા લગાવનારાઓ નહેરુ-ઈન્દિરા- રાજીવ, સોનિયા અને હવે રાહુલની કૉંગ્રેસ દ્વારા સરદાર પટેલને થયેલા અન્યાયને ભૂલી ગયા? પં. જવાહરલાલ નહેરુએ તો પોતે જ પોતાને ભારત રત્ન અપાવ્યો. ઈન્દિરા ગાંધીએ પણ પોતાની સરકારમાં જ ભારત રત્ન મેળવ્યો પરંતુ સરદારને ભારત રત્ન ક્યારે મળ્યો? છેક ૧૯૯૧માં જ્યારે નહેરુ-ગાંધી પરિવારના વ્યક્તિ
સિવાયની વ્યક્તિ (નરસિંહરાવ)ની સરકાર હતી અને નહેરુ-ગાંધી પરિવારની વ્યક્તિ કૉંગ્રેસના સંગઠનમાં પણ પ્રમુખ તરીકે નહોતી.

સરદારનાં પુત્રી મણિબહેન પટેલે પણ કહ્યું હતું કે જ્યારે તેઓ સરદારના મૃત્યુ પછી સરદારની સૂચના મુજબ નહેરુને રૂ. ૩૫ લાખની બેગ અને હિસાબના ચોપડા આપવા ગયા ત્યારે તેમને નિરાશા થઈ હતી. નહેરુએ પૈસા લઈ  લીધા બાદ એક શબ્દ પણ ઉચ્ચાર્યો નહોતો. મણિબહેનને હતું કે તેઓ કંઈક બોલશે, પરંતુ નહેરુએ કંઈ કહ્યું નહીં. તેમણે એમ પણ ન પૂછ્યું કે તમારી સ્થિતિ કેવી છે? હું તમને શું મદદ કરી શકું? જે પણ સરદારના વંશજો અત્યારે છે તેઓ પ્રસિદ્ધિથી અને સત્તાથી દૂર છે. તેમના પ્રપ્રભત્રીજા સમીર પટેલ કે પછી તેમની પ્રભત્રીજી કુંદનબહેનને પરણેલાં ભૂપેન્દ્રભાઈ દેસાઈ કોઈને સત્તા અને પ્રસિદ્ધિમાં રસ નથી. સરદાર, આંબેડકરનાં નામોને વટાવવા કરતાં તેમના સિદ્ધાંતો, તેમણે અપનાવેલા માર્ગનું અનુસરણ કરવાની જરૂર માત્ર પાટીદાર સમાજ કે ઓબીસી-દલિત સમાજે જ નહીં, પરંતુ સહુ કોઈએ છે.

Advertisements
crime, gujarat, sanjog news, satsanshodhan

ગુજરાતની યુવા પેઢીને ખોખલી બનાવી દેવાનું આ ષડયંત્ર તો નથી ને?

(સંજોગ ન્યૂઝમાં સત્સંશોધન કોલમમાં તા.૧૮/૧૦/૧૭ના રોજ પ્રકાશિત લેખ.)
આપણા મિડિયામાં મોટા ભાગે આંખ મીંચીને રાજકીય અથવા સનસનાટીભર્યા અપરાધિક સમાચારોને પહેલાં પાને ચમકાવવાનો વર્ષો જૂનો શિરસ્તો છે. એ ચીલાચાલુ રસ્તેથી હટવા કોઈ તૈયાર નથી, કારણકે બધાને ડર છે કે બીજા બધા આવું નહીં કરે અને આપણું છાપું એકલું પડી જશે અને કાલે સવારે આપણને શેઠ તરફથી ઠપકો મળશે. ટીવી પર જે ટોપ ટેન કે ટોપ ફિફ્ટીન સમાચારો બહુ ચગ્યા હોય (અલગ-અલગ ચેનલોનો લ.સા.અ. કાઢી લેવાનો) તે સમાચાર છાપામાં છાપી નાખવાના. માથાકુટ જ નહીં. પરિણામે નેધરલેન્ડ અને તુર્કી વચ્ચે લગભગ યુદ્ધની કક્ષાએ રાજકીય તણાવ વ્યાપી જાય, નેધરલેન્ડ તુર્કીના વિદેશ પ્રધાનને પોતાના દેશમાં રાજકીય રેલી સંબોધવા આવવા દેવાની પરવાનગી ન આપે તે સમાચાર આપણા મિડિયામાં ચમકતાં જ
નથી.

જર્મનીમાં બે વર્ષ પહેલાં ૩૧ ડિસેમ્બર આસપાસ ૨૪ મહિલાઓ પર બળાત્કાર થાય, ૧,૨૦૦ મહિલાઓ પર જાતીય હુમલાઓ થાય અને તે પણ ત્યાં અફઘાનિસ્તાન, ઈરાક વગેરે જગ્યાએથી આવેલા મુસ્લિમ શરણાર્થીઓ દ્વારા તે સમાચાર આપણા મિડિયામાં ચમકતા જ નથી.

અમેરિકા-ઉત્તર કોરિયાના હાકલા પડકારા કે ચીનની ધમકી પુનરાવર્તનના ભય છતાં સતત રોજેરોજ છપાય છે. ભાજપ-કૉંગ્રેસની હુંસાતુંસી વચ્ચે સાચા સમાચારો ક્યાં દબાઈ જાય છે તે ખબર પડતી નથી. અત્યારે ચૂંટણીનો માહોલ છે ત્યારે આવા જ એક મહત્ત્વના સમાચાર ધ્યાન બહાર ચાલ્યા ગયા. સમાચાર કલા અને સંસ્કારી નગરી ગણાતા વડોદરા શહેરના હતા. વડોદરા શહેરમાં મહારાજા સયાજીરાવ ગાયકવાડ યુનિવર્સિટી છે. તેમાં તાજેતરમાં લેડિઝ હૉસ્ટેલમાં ગાંજો પીવાનું પ્રકરણ બહાર આવ્યું છે.

ગત ૧૫ ઑક્ટોબરના એક દૈનિકમાં એક ચોંકાવનારા સમાચાર છપાયા છે. અલબત્ત, તેને કદાચ સ્થાનિક સ્તરે જે મહત્ત્વ મળવું જોઈએ તે મળ્યું હશે પરંતુ અન્યત્ર એડિશનોમાં ખાસ મહત્ત્વ અપાયું નથી. આ સમાચાર આ ગાંજા પ્રકરણને લગતા જ છે. ફાઇન આર્ટ્સના એક વિદ્યાર્થીએ અનામ રહેવાની શરતે કહ્યું છે કે ફેકલ્ટીમાં સિનિયર વિદ્યાર્થીઓ, પાસ થઈ ગયેલા વિદ્યાર્થીઓ ભણી રહેલા વિદ્યાર્થીઓને ગાંજા, ચરસની લત લગાડે છે. આ માટે પાવાગઢ, સાપુતારાની સ્ટડી ટૂર હેઠળ સિનિયર વિદ્યાર્થીઓ લઈ જાય છે અને ધીમે ધીમે જુનિયર વિદ્યાર્થીઓને તેની ટેવ પાડે છે. તેમને નોકરી શોધી અપાવવામાં મદદ કરે છે. આથી જુનિયર વિદ્યાર્થીઓ તેમને વશ થઈ જાય છે. નોકરી અપાવવામાં મદદ કરતા હોવાથી જુનિયર વિદ્યાર્થીઓ સિનિયર વિદ્યાર્થી વિરુદ્ધ આવી મોટી ગુનાલક્ષી વાત જાહેર કરતા ખચકાય છે. આ સિનિયર વિદ્યાર્થીઓ મોટા ભાગે ગુજરાત બહારના હોય છે.

તો, ગત વર્ષે ઑક્ટોબર માસમાં જ સમાચાર આવ્યા હતા અને તે સમાચાર અમદાવાદના હતા. સમાચાર સારા નહોતા. યુનિવર્સિટી વિસ્તારમાં ડ્રગ્ઝનું ખુલ્લેઆમ વેચાણ થાય છે તેવી સંખ્યાબંધ ફરિયાદના આધારે નાર્કોટિક્સ બ્યુરોએ સેપ્ટ યુનિવર્સિટી અને તેની હૉસ્ટેલમાં દરોડા પાડ્યા હતા. જોકે તે સમયે વિદ્યાર્થીઓ ગરબા રમવા ગયા હોવાથી હૉસ્ટેલમાં કંઈ હાથ લાગ્યું નહોતું.

વડોદરાની બાબતમાં ડ્રગ્ઝના સમાચાર પહેલી વાર નથી આવ્યા. વર્ષ ૨૦૧૫માં વડોદરાના ધો. ૧૨ના એક તેજસ્વી વિદ્યાર્થીએ ડ્રગ્ઝનો કારોબાર કરનારા બદમાશનું સ્ટિંગ ઑપરેશન કરી માહિતી જાહેર કરવાની હિંમત કરી હતી. આ વિદ્યાર્થી પોતે પણ ડ્રગ્ઝનો ભયંકર વ્યસની બની ગયો હતો તેવું તે સમયે રિપોર્ટમાં જણાાવાયું હતું. જો ડ્રગ્ઝ લેવા પૈસા ન મળે તો ઘરમાં ચોરી પણ
કરતો હતો!

હવે આ સમાચાર પર નજર નાખો. એક વર્ષ પહેલાં ગુજરાત યુનિવર્સિટીના માસ્ટર ઑફ સૉશિયલ વર્ક (એમએસડબ્લ્યૂ)ના વિદ્યાર્થીઓએ નાર્કોટિક્સ કંટ્રોલ બ્યુરોના હેલ્થી કેમ્પસ ઇનિશિએટિવના ભાગરૂપે એક અભ્યાસ કર્યો હતો. અભ્યાસમાં શહેરની ૧૨ કૉલેજોને આવરી લેવામાં આવી હતી. આમાં જેમની સાથે પ્રશ્નોત્તરી કરાઈ તેવા વિદ્યાર્થીઓએ સ્વીકાર્યું કે તેમના વર્ગમાં ઘણા ડ્રગ્ઝના વ્યસનીઓ છે.

પોરબંદર દરિયા કાંઠે ગત ઑગસ્ટ માસમાં ૧,૪૦૦ કિલો હિરોઇન પનામાનિયન શિપમાંથી પકડાયું હતું. આ વાત પોતે પણ ચોંકાવનારી છે. પંજાબ જેવા સરહદી રાજ્યના યુવાનોને ડ્રગ્ઝના શિકાર બનાવ્યા પછી ગુજરાત જેવા સરહદી અને સમૃદ્ધ રાજ્યના યુવાનોને ડ્રગ્ઝના શિકાર બનાવવાનું ષડયંત્ર તો નથી ને? ગુજરાત જે હિન્દુત્વની પ્રયોગશાળા કહેવાય છે, જ્યાં હિન્દુઓ બહુમતીમાં છે તેમની નવી પેઢીને ખોખલી કરવાનું ષડયંત્ર તો નથી ને? પોરબંદરમાં જે જહાજમાંથી ડ્રગ્ઝ પકડાયું તે પાકિસ્તાન થઈને આવ્યું હતું. આ વાત ખાસ નોંધવા જેવી છે. વડોદરાની ઘટના તરફ ફરી નજર કરીએ તો ગાંજા પ્રકરણ અંગે જેણે ફરિયાદ કરી છે તે પૂર્વી નામની વિદ્યાર્થિનીના કહેવા પ્રમાણે, ઘણી વિદ્યાર્થિનીઓ ડ્રગ્ઝ પીતી હતી, પરંતુ સજા માત્ર એક વિદ્યાર્થિનીને જ થઈ છે. આ વિદ્યાર્થિની પૂર્વીએ તો ગાંજો પીવાતો હોવાનો મોબાઇલ વિડિયો રેકોર્ડિંગ કરીને પુરાવા સાથે ફરિયાદ કરી હતી. તો ગુજરાત બહારના સિનિયર વિદ્યાર્થીઓ દ્વારા જુનિયર વિદ્યાર્થીઓને યેનકેન પ્રકારેણ પોતાની જાળમાં ઘેરી તેમને ડ્રગ્ઝના લતવાળા બનાવવાના અહેવાલ પણ ચોંકાવનારા છે.

અમદાવાદ, વડોદરા વગેરે શહેરોમાં મેડિકલ, એન્જિનિયરિંગ, આર્કિટેક્ટ, એમબીએ જેવા ઉચ્ચ અભ્યાસક્રમોથી લઈને નાના અભ્યાસક્રમોમાં વિદ્યાર્થી તો ઠીક, વિદ્યાર્થિની હવે સિગરેટ પીતી જોવા મળે છે. છાશવારે સમાચાર છપાય છે કે ગુજરાતની વિદ્યાર્થિનીઓ પણ બહારની વિદ્યાર્થિનીઓ-વિદ્યાર્થીઓ સાથે દારૂની મહેફિલ માણતી પકડાય છે. આ ઘટનાક્રમ-આ વલણ બહુ જૂનું નથી. પરંતુ હવે જો યુવા પેઢીને સંસ્કારની સલાહ આપવા જાવ તો બોલકા વર્ગની એક મોટી ટોળી તૂટી પડે છે. સલાહ આપનારા તમે કોણ? પહેલાં તો કોઈ યુવતી યુવાન સાથે જાહેરમાં ઊભી હોય અને કોઈ પોતાની શેરી કે ગામના વડીલ નીકળે તો પણ યુવતીની આંખો ઝૂકી જતી હતી. વડીલો યુવા પેઢીને પ્રેમથી કે ક્યારેક ઠપકાથી સલાહ પણ આપી શકતી હતી અને ક્યારેક સંબંધના નાતે ખરાબ રસ્તે જતા હકથી વાળી શકતી હતી પરંતુ આજે યુવા પેઢીને બળવાખોર બનાવી દેવાઈ છે અને તેની પાછળ એક મોટી ટોળી રહેલી છે.

ગુજરાતની સમૃદ્ધિ, ગુજરાતની સંસ્કારશીલતા, ગુજરાતના લોકોનો ધર્મપ્રેમ આમ પણ અનેક બદમાશોની આંખોમાં ખટકે છે અને અનેક માર્ગે ગુજરાતની જનતાને ધર્મથી દૂર વાળવા, સંસ્કારોના માર્ગેથી ભટકાવવા, ખાસ કરીને યુવાનોને બહેકાવવા, સેક્સ અને ડ્રગ્ઝના માર્ગે ચડાવવા એક મોટી ટોળકી સક્રિય હોય તેમ જણાય છે. હિન્દુ ધર્મમાંથી માત્ર સેક્સના સંદર્ભો જ શોધવા, દેવો પણ સોમપાનના બદલે દારૂ પીતા હતા તેવા રેફરન્સ આપવા, નવરાત્રિ જેવા હિન્દુ તહેવારોને સેક્સના તહેવારો ગણાવી તેની વિકૃત બની ગયેલી ઉજવણીને વધુ વિકૃત કરવી અથવા દિવાળી-મકરસંક્રાંતિ- હોળી જેવા રંગબેરંગી અને પ્રકાશના તહેવારો આનંદના તહેવારના બદલે શોક-માતમના તહેવારો બની જાય તે માટે માનસિક રીતે પર્યાવરણ અને પ્રદૂષણ સાથે જોડી તેની ઉજવણીને ફિક્કી પાડી દેવી, ગુજરાતની સ્ત્રી ધર્મ સાચવીને બેઠી હતી તેમને ધર્મનું વિકૃત અર્થઘટન કરી ભટકાવવી…ક્યાંક આ બધા તાર જોડીને જુઓ તો આખું ભયાવહ ચિત્ર સમજાશે. અને માત્ર કૉંગ્રેસ-ભાજપની લડાઈમાં જ ગુજરાતને જોવાથી ક્યાંક એવું ન બને કે પાંચ-દસ વર્ષ પછી પંજાબની જેમ ગુજરાતના યુવાનો પણ સેક્સ અને ડ્રગ્ઝના રવાડે ચડીને ખોખલા ન બની ગયા હોય. ગુજરાતની સ્ત્રીઓ ભટકીને અધર્મના માર્ગે ન ચાલી ગઈ હોય.

ગુજરાતી ભાષાનું સત્યાનાશ કાઢવા તો ઘણા લોકો પ્રયત્નશીલ છે જ. ગુજરાતીઓની છબી પણ સિરિયલો અને ફિલ્મોમાં ખરાબ રીતે રજૂ કરાય છે અને ગુજરાતીઓ માત્ર લક્ષ્મીપૂજક છે તેવી છાપ ઉપસાવાઈ રહી છે. ગુજરાતીઓ કળાના એટલા જ પૂજક છે જેટલા લક્ષ્મીજીના. એવું ન હોત તો હિન્દી ફિલ્મોની શરૂઆતથી અત્યાર સુધી ગુજરાતીઓનો દબદબો ન હોત. ઉત્તર પ્રદેશના પૂર્વ મુખ્યપ્રધાન અખિલેશ યાદવ કહે છે કે ગુજરાતીઓ સરહદે લડીને શહીદ થતાં નથી! આનાથી મોટું જૂઠાણું બીજું કયું હોઈ શકે? સરહદે લડવામાં પણ ગુજરાતીઓ પાછળ નથી. જો ગુજરાતીઓ માત્ર લક્ષ્મીપૂજકો જ હોત તો આટલાં (ઉત્તમ સાથે વાહિયાત) પુસ્તકો વેચાતાં ન હોત. રમત ક્ષેત્રે પણ હાર્દિક પંડ્યા, લજ્જા ગોસ્વામી સહિત અનેક ગુજરાતીઓ કાઠું કાઢતા રહ્યા છે. જે કામ અખિલેશ યાદવ, રાજ ઠાકરે ગુજરાત બહાર રહીને કરી રહ્યા છે, બિનગુજરાતી તરીકે કરી રહ્યા છે તે કામ
કેટલાક શલ્યવૃત્તિઓવાળા (વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ શલ્ય વૃત્તિ શબ્દ વાપર્યો હતો પરંતુ તેને શલ્ય સાથે જોડી દઈ મોદીને કૌરવ ગણાવવામાં આવ્યા તે તર્કસંગત નથી) કહેવાતા ગુજરાતી લોકો કરી રહ્યા છે. તેમને માત્ર ગુજરાતની, ગુજરાતની નકારાત્મક બાબતો જ દેખાય છે અને વારતહેવારે તેઓ ગુજરાતને-ગુજરાતીઓને ઉતારી પાડવામાં ગૌરવ અનુભવે છે. આવાં બુદ્ધુજીવી
તત્ત્વો સેક્સ-ડ્રગ્ઝ અને અન્ય રીતે ગુજરાતને ખોખલું કરવા માગતા, ધર્મવિમુખ કરવા માગતાં તત્ત્વો માટે કવર ફાયરિંગનું કામ કરતા હોય છે. આવાં તત્ત્વો અને ગુજરાતને નિશાન બનાવવા માગતા તત્ત્વોથી સાવધાન હોવું ઘટે.

film, society, Uncategorized

પ્રોબ્લેમ લાઇવ: શું સેક્સ માટે ‘ના’ ‘હા’ હોઈ શકે?

‘પીપલી લાઇવ’ના સહનિર્દેશક મહેમૂદ ફારૂકી બળાત્કારના કેસમાં નિર્દોષ છૂટ્યા. તેમના પર અમેરિકા સ્થિત ૩૫ વર્ષીય સંશોધનકાર મહિલા પર બળાત્કારનો આરોપ હતો. દિલ્લી ઉચ્ચ ન્યાયાલયે તેમને શંકાનો લાભ આપી નિર્દોષ છોડ્યા છે.

આપણા ભારતમાં હવે એવું વાતાવરણ બની ગયું છે કે ખેડૂત, સ્ત્રી, દલિત, મુસ્લિમ અને ખ્રિસ્તી ફરિયાદી હોય ત્યારે સામાન્યત: ફરિયાદી સાચો અને આરોપી જ દોષિત હશે તેવી પૂર્વધારણા સાથે જ મિડિયા ટ્રાયલ ચાલે અને પછી જનભાવનાને અનુરૂપ સરકાર અને ન્યાયાલય પણ મોટા ભાગે વલણ દાખવે, પરંતુ અહીં આ કિસ્સામાં આવું નથી થયું. ન્યાયાધીશે જે ચુકાદો આપ્યો છે અને જે ઘટના બની છે તે કેટલાક સવાલો અથવા મુદ્દા ઉત્પન્ન કરે છે:

૧. હિન્દી ફિલ્મોમાં અનેક ગીતોમાં હીરો હિરોઇનની પાછળ પડી જાય. ‘બોલ રાધા બોલ સંગમ હોગા કે નહીં?’ છેવટે કંટાળીને હિરોઇન “હોગા હોગા હોગા” કહી દે. સન્ની દેઓલ પણ “પ્યાર તુમ મુઝ સે કરતી હો, ડૉન્ટ સે નો, ઈનકાર મેં ઈકરાર હૈ, યે પ્યાર હૈ, બોલો હાં હાં, છોડો ના ના” ગાય. સ્ત્રીઓની ‘ના’માં ‘હા’ હોય છે તેવું જ વર્ષોથી બતાવવામાં આવ્યું છે. બ્યુટી વિથ બ્રેઇન ગણાતી ઐશ્વર્યા રાય બચ્ચન ‘જોશ’ ફિલ્મમાં તેના ભાઈ બનતા શાહરૂખ ખાનને ગીતમાં સલાહ આપે કે ‘હોઠોં પે ના, દિલ મેં હાં હોયેંગા’! ‘પટતી હૈ લડકી પટાનેવાલા ચાહિયે તુન્ના તુન્ના’, ગીતમાં પણ લાગે કે કોઈ પણ સ્ત્રી તો પટે’બલ’ હોય છે. સંજુબાબા ગોવિંદાને કહેતા હોય કે ‘હર ગાને કે ફિનિશ મેં હસીના માન જાતી હૈ યાર’ (ફિલ્મ ‘હસીના માન જાયેગી’). આ ન્યાયાધીશે પણ એવું જ કહ્યું છે કે જ્યારે પાત્રો એકબીજાને ઘણા સમયથી ઓળખતા હોય ત્યારે ક્યારેક ‘ના’માં ‘હા’ હોઈ શકે છે. પ્રેમમાં કે શારીરિક સંબંધમાં ક્યારેક સ્ત્રી ના કહીને ઈચ્છતી હોય કે તેનો પતિ તેને મનાવે, તે બાબતે ફરજ પાડે, પોતાના બાહુપાશમાં ખેંચે. અને પછી પોતે રાજી થઈ જાય. આવું સ્વાભાવિક છે. પરંતુ શું આ ચુકાદો બીજા બળાત્કારના કિસ્સામાં આધાર નહીં બને? સ્ત્રીને સમજવી જ મુશ્કેલ હોય છે તેમ કહેવાય છે ત્યારે સ્ત્રીની ‘ના’ ક્યારે ‘હા’ ગણવી અને ક્યારે ‘ના’ જ ગણવી તે પેચીદો કોયડો છે. અને બીજું, આ ચુકાદો સ્ત્રીઓ માટે લાલબત્તી સમાન છે. જ્યારે પ્રેમી કે દોસ્ત શારીરિક સંબંધ બાંધવા કહે, ખેંચે કે ફરજ પાડે ત્યારે સ્ત્રીએ સ્પષ્ટ અને કડક શબ્દમાં ના કહેવી પડશે. જોકે ભૂતકાળમાં એવા ચુકાદા આવ્યા છે જેમાં સંભોગ થયાનું પુરવાર થાય અને ફરિયાદી સ્ત્રી ન્યાયાલયમાં એમ કહી દે કે તેની તે માટે સંમતિ નહોતી તો તેમ માનવું પડે છે કે તેની સંભોગ સમયે પણ સંમતિ નહોતી જ.

૨. કલા જગત, ખાસ કરીને અભિનય ક્ષેત્રે ભેટવું કે ચુંબન કરવું એ હસ્તધૂનન જેટલું સામાન્ય બની ગયું છે. કલા જગત જ શું, ધનિકોની દુનિયા અને આવા તમામ કહેવાતા ‘પ્રગતિશીલો’ની દુનિયામાં આ બધું હવે સામાન્ય થઈ ગયું છે. પશ્ચિમના માર્ગે ચાલતી આ દુનિયામાં, જેમ ફિલ્મ એવોર્ડ સમારંભમાં જોવા મળે છે, તેમ આ બધું સામાન્ય વાત થઈ ગઈ છે. પરંતુ આ ચુકાદામાં આ સામાન્ય વાતને સેક્સની સંમતિ માટેની પૂર્વભૂમિકા તરીકે જોવામાં આવી છે. બંને ભૂતકાળમાં એકબીજાને ચુંબન કરતાં હતાં (અને ફરિયાદી સ્ત્રીને તેનો કોઈ વાંધો નહોતો) તે વાતને ધ્યાનમાં લેવામાં આવી છે. ન્યાયાલયે નોંધ્યું છે કે આરોપી ફરિયાદીને ચુંબન કે આલિંગનના સ્વરૂપે શારીરિક સ્પર્શ કરતો હતો તેનો ફરિયાદી મહિલાને કોઈ વિરોધ ન હોતો.

એટલે આ વાત પણ સ્ત્રીએ ભવિષ્યમાં ધ્યાનમાં લેવી પડશે કે અભિનય જગત હોય કે ધનિકોની પાર્ટી, પુરુષ ચાહે તે દોસ્ત હોય કે પ્રેમી કે અન્ય કોઈ, તેની સાથે બિન્દાસ્તપણા (બૉલ્ડનેસ, યૂ નો!)ના નામે કેટલી છૂટછાટ લેવી. અલબત્ત, આ ધ્યાનમાં એટલા માટે લેવું જરૂરી બનશે જેથી જો ભવિષ્યમાં એમાં સીમા ઓળંગાઈ જાય કે ખરેખર બળાત્કાર થાય તો પછી બળાત્કારની ફરિયાદ ટકશે નહીં. (સુપ્રીમમાં ચુકાદો અલગ આવે તો અલગ વાત છે.)

૩. ફરિયાદી મહિલાને એ પણ ખબર હતી કે આરોપીને દારૂ પીવાની ટેવ છે. ફરિયાદી મહિલા જ્યારે આરોપીને હોજ ખાસ ગામમાં મળી ત્યારે તે દારૂ પીધેલો હતો. ત્યાંથી તેઓ એક કાફેમાં ગયા ત્યાં પણ ભોજનની સાથે દારૂ લેવાયો હતો. એ પછી કારમાં ફારૂકીએ ફરિયાદી મહિલાને ચુંબન કર્યું અને મહિલાએ પણ તેને વળતું ચુંબન કર્યું. ફરિયાદીએ આ પહેલાં ટ્રાયલ કૉર્ટમાં એવો આક્ષેપ કર્યો હતો કે ફારૂકીએ જ્યારે જાતીય હુમલો કર્યો ત્યારે તે દારૂ પીધેલો હતો. આ વાત પણ ઉચ્ચ ન્યાયાલયમાં સ્વીકારાઈ નથી. જો સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયમાં આ ચુકાદો ન ફરે તો મહિલાઓએ ભવિષ્યમાં એ પણ ધ્યાન રાખવું પડશે કે જો તેમને ખબર હોય કે તેની સાથેના પુરુષે દારૂ પીધો છે તો તેનાથી દૂર રહેવું હિતાવહ છે. જ્યારે મહિલાને ખબર હોય કે તેની સાથેના પુરુષે દારૂ પીધો છે અથવા તેને ટેવ છે જ ત્યારે દારૂ પીને જાતીય હુમલો કર્યાની દલીલ ભવિષ્યમાં ન્યાયાલયમાં કેટલી ટકશે તે કહેવું આ ચુકાદા પછી અઘરું છે.

૪. એમ કહેવાય છે કે કૉલમ્બિયા વિશ્વવિદ્યાલયની સંશોધનકાર આ મહિલા બાબા ગોરખનાથ પર સંશોધન માટે મહેમૂદ ફારૂકીને મળવા ગઈ હતી. એક મુસ્લિમ અને તેમાંય જેને અનેક વિષય સાથે પનારો પડતો હોય તેવા નિર્દેશકને બાબા ગોરખનાથ અંગે જ્ઞાન હોઈ શકે તેમ માની લઈએ તો પણ એવો પ્રશ્ન થયા વગર ન રહે કે બાબા ગોરખનાથ પર સંશોધન કરવા માટે મહિલા બીજા કોઈ નહીં ને મહેમૂદ ફારૂકી આગળ જ કેમ ગઈ? આ પ્રશ્ન વણઉત્તર છે.

૫. કૉર્ટે એક બીજા પ્રકરણની પણ નોંધ લીધી છે જેમાં આરોપીની પત્ની અનુષા રિઝવીની ઘટનાસ્થળે હાજરી હતી. આ ઘટનામાં આરોપી મહેમૂદ ફારૂકીએ ફરિયાદીને પોતાના ઘરે વાળુ માટે આમંત્રી હતી. ફરિયાદી ત્યાં ગઈ હતી. આરોપી, તેની પત્ની અનુષા રિઝવી જે પોતે ‘પીપલી લાઇવ’ની નિર્દેશિકા છે, તે અને ફરિયાદી મહિલાએ દારૂ સાથે ભોજન લીધું હતું અને અનુષા એક રૂમમાંથી બીજા રૂમમાં ગઈ તે ‘તક’નો લાભ ઉઠાવી બંનેએ એકબીજાની સાથે ચુંબનની આપલે કરી લીધી હતી! એટલે મહિલા એટલી બિન્દાસ્ત હતી કે આરોપીની પત્ની જે પણ નાનીસૂની હસ્તી નથી, તેની તે જ ઘરમાં હાજરી અને તે એક રૂમમાંથી બીજા રૂમમાં જઈ રહી હતી એટલે ગમે ત્યારે આવી જાય તેવી સંભાવના હોવા છતાં ત્યારે તેણે પોતાને આરોપી દ્વારા ચુંબન કરવા દીધું હતું અને પોતે પણ આરોપીને ચુંબન કર્યું હતું.

૬. આરોપીની પત્ની અને નિર્દેશિકા અનુષા રિઝવી આ કેસમાં તેની પત્ની સાથે ઊભી રહી છે. અનુષા રિઝવી એવી મહિલાઓની યાદીમાં આવી ગઈ છે જેણે બળાત્કાર અથવા કૉર્ટે/પોલીસ કાર્યાલયે પહોંચેલા લગ્નેત્તર સંબંધના કિસ્સામાં તેના પતિને પૂરી રીતે સમર્થન આપ્યું હોય. શાઈની આહુજાના કિસ્સામાં તેની પત્નીએ તેને સમર્થન આપ્યું હતું. પૂજા બેદીની નોકરાણી પર બળાત્કારનો આરોપ હોય કે કંગના રનૌત સાથેના પ્રેમસંબંધ જે બાદમાં ઝઘડા અને પછી પોલીસ ફરિયાદમાં પરિણમ્યો તે બધામાં પત્ની ઝરીના વહાબ પતિ આદિત્યની પડખે ઊભી રહી છે. એટલું જ નહીં, પરંતુ તેના દીકરા સૂરજ પંચોલીના જિયા ખાન કેસમાં પણ તે તેના પુત્રની પડખે ઊભી રહી છે. તેણે કહેલું કે સૂરજ જિયાને પ્રેમ કરતો હતો તો તે તેના પર બળાત્કાર કેવી રીતે કરી શકે? ‘વૉન્ટેડ’માં સલમાન ખાનનો ભાઈ બનેલો ઈન્દ્રકુમાર મૃત્યુ પામ્યો તે પછી તેની પત્નીએ તેની સામેના બળાત્કારનો કેસમાં તેને નિર્દોષ ઠરાવવાની અરજી કરી છે. કોઈ વ્યક્તિ સામે ફરિયાદ થઈ હોય અને તે મૃત્યુ પામે ત્યારે કેસ પૂરો (કાયદાની ભાષામાં ‘નલ એન્ડ વૉઇડ’) થઈ જતો હોય છે. પરંતુ ઈન્દ્રકુમારની પત્ની પલ્લવીનું કહેવું છે કે “મને ખબર હતી કે મારો પતિ નિર્દોષ છે. આથી જ હું આ અરજી કરી રહી છું. ” ઇન્ફૉસીસના ફનીશ મિસ્ત્રી પર ઇન્ફોસીસની કર્મચારી રેખા મેક્સિમોવિચ દ્વારા લાગેલા જાતીય સતામણી અને બાદમાં આઈ-ગેટનાં ઇન્વેસ્ટર રિલેશન્સ હૅડ આરાકેલી રોઇઝે તેનાથી તે ગર્ભવતી હોવાનો અને મિસ્ત્રીએ તેને ગર્ભપાત કરાવી નાખવાનું દબાણ કર્યા હોવાના કિસ્સાઓમાં ફનીશની પત્ની જયા તેની પડખે ઊભી રહી. હરિયાણાના પૂર્વ ડીજીપી એસપીએસ રાઠોડ દ્વારા માત્ર ૧૪ વર્ષની રૂચિકા ગિરહોત્રાની જાતીય સતામણી કરવાના કિસ્સામાં રાઠોડની પત્ની આભા જે પાછી પોતે ઍડ્વૉકેટ છે, તે તેની પડખે ઊભી રહી હતી. અમેરિકાના પ્રમુખ પદની ચૂંટણીમાં હારી ગયેલાં હિલેરીએ તેના પતિ બિલ ક્લિન્ટન જ્યારે પ્રમુખ હતા ત્યારે વ્હાઇટ હાઉસની ઇન્ટર્ન મોનિકા લેવિન્સ્કી સાથેના બહુ ગાજેલા સેક્સ પ્રકરણમાં પતિ બિલનું સમર્થન કર્યું હતું. શું આવા હાઇપ્રૉફાઇલ કેસોમાં પતિની પડખે ઊભા રહેવાનું પત્ની માટેનું કારણ ખરેખર નૈતિક સમર્થન હશે, કુટુંબની પ્રતિષ્ઠા બચાવવાનું કારણ હશે, બાળકો પર અસર ન પડે તે કારણ હશે, પતિની સંપત્તિ તથા માનમોભો ન ગુમાવવા પડે તે હશે કે પછી બીજું કંઈ?

hindu, religion

દારૂ, સેક્સ, કપડાં: સભ્યતાનાં બંધનો ખ્રિસ્તી પંથમાં પણ છે જ

(ભાગ-૨)

ગઈ કાલે ૩૧ ડિસેમ્બર ધામધૂમથી ઉજવાઈ! આપણે ગઈ કાલના ક્રિસમસ, સાંતા ક્લૉઝ, ૩૧ ડિસેમ્બર, ખ્રિસ્તી પંથ અને મોજમજા: ભ્રમ અને સચ્ચાઈ લેખમાં જોયું કે હિન્દુ તહેવારોમાં બંધન વધુ છે તેવી માન્યતા ખોટી છે. ૨૫ ડિસેમ્બર એ ઈસુનો જન્મદિન છે તેમ છાતી ઠોકીને કહી શકાય તેમ નથી. સાંતા ક્લૉઝની પરિકલ્પના પણ નરી કલ્પના જ છે જે માર્કેટિંગના વિચારમાંથી જ ઉદ્ભવેલી છે. આ જ રીતે ૩૧ ડિસેમ્બર એ વર્ષનો અંત છે તેમ પણ વ્યાપક રીતે ન કહી શકાય. આજે આપણે એ સચ્ચાઈ જાણવાનો પ્રયાસ કરીએ કે શું ખરેખર ખ્રિસ્તી પંથમાં ક્રિસમસ અંગે, દારૂ અંગે, ટૂંકાં કપડાં અંગે કે સેક્સ અંગે કોઈ બંધનો જ નથી? આપણે ત્યાં નવરાત્રિ જે રીતે પૈસા કમાવવાનું નિમિત્ત બની ગઈ છે અને તેની ધર્મ પ્રમાણે ઉજવણી નથી થતી તેમ ક્રિસમસનું પણ નથી થયું ને.

જો ક્રિસમસને સાચા અર્થમાં ઉજવવી હોય તો તેમાં ક્રિસમસ પહેલાં સાચા અર્થમાં ખ્રિસ્તી પંથ પાળતા લોકોએ ઉપવાસ એટલે કે ‘ફાસ્ટ’ રાખવાના હોય છે. કેટલાક ૧ ડિસેમ્બરથી ૨૪ ડિસેમ્બરની મધ્ય રાત્રિ સુધી ઉપવાસ કરે છે તો કેટલાક ૧૫ નવેમ્બરથી ૨૪ ડિસેમ્બરની મધ્યરાત્રિ સુધી. આ ઉપવાસના દિવસોમાં વચ્ચે વચ્ચે તમે જમી શકો (કેટલેક અંશે જૈનોમાં આવતા ઉપવાસની જેમ) અને તે દિવસે માછલી, દારૂ, રેડ મીટ, પૉલ્ટ્રી, મીટ પ્રૉડક્ટ, એગ, ડેરી પ્રૉડક્ટ, તેલ લઈ શકાય. આનો અર્થ શું થયો? માંસમચ્છી ઉપવાસના દિવસે નહીં ખાવાનાં. તેલ પણ નહીં ખાવાનું. હિન્દુઓમાં શાકાહારના જે ગુણગાન છે અથવા તો માંસાહારને તામસી ખોરાક માનીને નિષેધ કરાયો છે તેનો નિષેધ ખ્રિસ્તી પંથમાં પણ ઉપવાસના દિવસો પૂરતો છે. બીજી એક માન્યતા એ છે કે હિન્દુ ધર્મમાં કેટલા બધા સંપ્રદાયો અને કેટલા બધા પેટા સંપ્રદાયો છે જ્યારે મુસ્લિમોમાં કે ખ્રિસ્તીઓમાં નથી. આ લિબરલો-સેક્યુલરોએ ફેલાવેલો ભ્રમ છે! એક અંદાજ પ્રમાણે ખ્રિસ્તી પંથમાં ૩૩,૦૦૦થી વધુ પેટા સંપ્રદાયો છે! આમાંનો એક ઇસ્ટર્ન ઑર્થૉડૉક્સ ક્રિસમસ પૂર્વેના ઉપવાસમાં દર શનિ-રવિ ફીસ્ટ (એટલે કે ઉપવાસ નહીં રાખવાની) છૂટ આપે છે. એટલે તે દિવસે માછલી, દારૂ અને તેલ લઈ શકાય. જ્યારે દર મંગળ અને ગુરુએ તેલ અને દારૂની છૂટ!

દારૂ અંગે બાઇબલ શું કહે છે? કેનાના લગ્નમાં જ્યારે દારૂ ખાલી થઈ જાય છે ત્યારે માતા મેરીના કહેવાથી જિસસ પાણીને દારૂમાં ફેરવી દઈ ચમત્કાર કરે છે અને તેમનો આ પહેલો ચમત્કાર છે તેવું ગૉસ્પેલ ઑફ જૉન (જૉન વિષયક ક્રાઇસ્ટની કથા)માં આવે છે. દારૂના વિરોધીઓ આનો બચાવ એ રીતે કરે છે કે જિસસે પાણીને જેમાં પરિવર્તિત કર્યું તે હકીકતે દ્રાક્ષનો રસ (જ્યુસ) હતો. અર્થાત દારૂ નહોતો. દારૂ ત્યારે કહેવાય જ્યારે દ્રાક્ષના રસમાં ફર્મેન્ટેશન (આથો) આવે, પરંતુ કેટલાક કહે છે કે ના, ના, એ દારૂ જ હતો. તે વખતે અનફર્મેન્ટેડ અને ફર્મેન્ટેડ વચ્ચેનો ભેદ બધા જાણતા હતા. આ જ રીતે જિસસ લાસ્ટ સપરમાં ઉલ્લેખ છે કે તેમણે વાઇનનો કપ લીધો અને તેમના અનુયાયીઓને પીવા આપ્યો.

પરંતુ ઑલ્ડ ટેસ્ટામેન્ટમાં એરોન અને તેના દીકરાઓ, પ્રિએસ્ટ (પૂજારી)ને તેઓ જ્યારે લૉર્ડ (ભગવાન) સમક્ષ સેવા કરવા જાય ત્યારે દારૂ કે બીજું કોઈ કડક પીણું પીવાની ના પાડવામાં આવી છે. (લેવિટિકસ ૧૦:૯) આ જ રીતે નાઝરાઇટ લોકોને (જેઓ ગૉડની સેવા કરવા સમર્પતિ થયા હોય) તેઓ પ્રતિજ્ઞા હેઠળ હોય ત્યારે વાઇન પીવા પર પ્રતિબંધ મૂકાયો છે. બાઇબલ બુક ઑફ પ્રૉવર્બમાં વાઇન અને સ્ટ્રૉંગ ડ્રિન્ક પીવા સામે ભરપૂર ચેતવણીઓ છે. “જેઓ વાઇન પીવે છે તેની વાઇન મજાક ઉડાવે છે” (પ્રૉવર્બ્સ ૨૦:૧) “અને તેમને બદલામાં સંતાપ, દુઃખ, પીડા અને ઈજા આપે છે અને તે પણ કોઈ કારણ વગર.” (પ્રૉવર્બ્સ ૨૩:૨૯, ૩૦) “અંતે તે (વાઇન) નાગની જેમ દંશ દે છે અને ઝેરીલા સાપની જેમ ઝેર આપે છે.” (શ્લોક ૩૨, એનઆઈવી)

જિસસ અને તેમના અનુયાયીઓ દારૂ પીતા હતા, પરંતુ આ શ્રીકૃષ્ણની સોળ હજાર રાણી જેવી વાત છે. દારૂ પીવા સામે વાંધો નથી, પરંતુ તેના અતિરેક સામે જરૂર છે. અને તકલીફ અતિરેકથી જ થાય છે. જો આપણે મન પર કંટ્રોલ રાખી શકતા હોત તો તો ઝેર પણ એક મર્યાદામાં અમૃત સમાન જ છે ને. શિવજીને ક્યાં ઝેરની અસર થાય છે? પરંતુ એમ નથી કરી શકતા તેથી તે નુકસાનકારક છે. વળી, ભોજન એ જરૂરિયાત છે, દારૂ એ જરૂરિયાત નથી. દારૂથી બિનજરૂરી ખર્ચ થાય છે, અકસ્માતની સંભાવના રહે છે, તેના નશામાં ઝઘડા, બિનજરૂરી વિવાદો, બળાત્કાર જેવા અપરાધો થવાની સંભાવના રહે છે અને શરીરને તો નુકસાન થાય જ છે. એટલે જ એફિશિયન્સ (૫:૧૮, એનએલટી)માં કહેવાયું છે, “દારૂનો નશો ન કરો કારણકે તે તમારી જિંદગી બરબાદ કરી નાખશે.” એટલે પ્રૉટેસ્ટન્ટ (ખ્રિસ્તી પંથનો એક સંપ્રદાય જે અમેરિકામાં વધુ રહે છે)ના પેટા સંપ્રદાય એવન્જેલિકલના લોકો દારૂ પીતા નથી.

આ જ રીતે પાર્ટી કરવા વિશે પણ સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ છે. “વાઇલ્ડ પાર્ટીઓમાં ભાગ ન લો અને નશો ન કરો, વ્યભિચાર ન કરો અને અનૈતિક જીવન ન જીવો અથવા લડાઈ કે ઈર્ષા ન કરો.” (રોમન્સ ૧૩:૧૩ એનએલટી) ખ્રિસ્તીઓને આદેશ અપાયો છે કે એવી કોઈ પણ ચીજ જે તેમના દેહનો કબજો લઈ લે અથવા તેના તમે ગુલામ બની જાવ (માસ્ટર્ડ) તે ન લેવી. (૧ કૉરિન્થિયન્સ ૬:૧૨; ૨ પીટર ૨:૧૯)

પશ્ચિમના ચશ્માથી જ બધું નિહાળતા-પશ્ચિમને, ખાસ કરીને અમેરિકાને તમામ બાબતોમાં આદર્શ માનતા ભારતની ખોટી ટીકા કરતા બુદ્ધુજીવીઓને ખબર નથી કે અમેરિકામાં પણ એક સમયે દારૂબંધી લદાઈ હતી! ત્યાં પણ ખ્રિસ્તીઓ, ખાસ કરીને તેનો પેટા સંપ્રદાય પ્રૉટેસ્ટન્ટ દારૂબંધીની તરફેણમાં છે. ઈ.સ. ૧૬૫૭માં મેસેચ્યુસેટ્સની જનરલ કૉર્ટે સ્ટ્રૉંગ દારૂ ચાહે તે રમ હોય કે વ્હિસ્કી, વાઇન હોય કે બ્રાન્ડી, તેને “ઇન્ડિયન્સ”ને વેચવા પર પ્રતિબંધ મૂકી દીધો હતો. (અહીં કૉર્ટ એટલે અદાલત નહીં, પરંતુ વિધાનસભા અર્થ લેવો. અને ઇન્ડિયન્સ એટલે ત્યાંના મૂળ વતનીઓ જે આમ તો સેંકડો વર્ષો પૂર્વે ભારતમાંથી જ ગયા હતા.) ઈ.સ. ૧૮૨૬માં જ્યૉર્જિયામાં સંગઠિત રીતે ટેમ્પરન્સ (દારૂ પીવાથી દૂર રહેવું) ચળવળ શરૂ થઈ હતી. તેને ડ્રાય ક્રુસેડ એટલે કે દારૂ સામેની જેહાદ એવું નામ પણ આપવામાં આવેલું. જાણીને નવાઈ લાગશે પરંતુ સચ્ચાઈ છે કે ઈ.સ. ૧૮૬૯માં અમેરિકામાં નેશનલ પ્રૉહિબિશન પાર્ટી સ્થપાયેલી જે હજુ પણ અસ્તિત્વમાં હોય તેવો (ડેમોક્રેટિક અને રિપબ્લિકન પછી) સૌથી જૂનો ત્રીજો પક્ષ છે! સામાન્ય રીતે લિબરલો મહિલાઓ પ્રત્યે ઉદાર હોય તેવી માન્યતા છે પરંતુ અમેરિકામાં છેક ૧૯૨૦માં મહિલાઓને મતાધિકાર મળેલો તેની સામે આ પ્રૉહિબિશન પાર્ટીએ તેની સ્થાપનાથી જ મહિલાઓને પક્ષની સભ્ય તરીકે સ્વીકારવાનું શરૂ કરી દીધું હતું. ૧૮૭૩માં વીમેન્સ ક્રિશ્ચિયન ટેમ્પરન્સ યુનિયન સ્થપાયેલું. દારૂડિયા પતિઓના અત્યાચારોથી બચવા શિક્ષણ મારફતે દારૂથી લોકોને બચાવવા તેનું અભિયાન હતું. પ્રૉટેસ્ટન્ટ પંથીઓ ખાસ કરીને એવન્જેલિકલ પ્રૉટેસ્ટન્ટ દારૂ પીવાને નુકસાનકારક અને પાપકારક માને છે. દારૂથી કુટુંબ અને પ્રતિષ્ઠા બરબાદ થાય છે, ગરીબી, અવ્યવસ્થા અને અપરાધ વધે છે તેમ માને છે. પહેલાં લોકોને દારૂ છોડવાની અપીલો થઈ અને પછી દારૂના વેચાણ પર પ્રતિબંધ મૂકવા કાયદો બદલવા માટે પગલાં લેવાયાં. ૧૮૮૧માં કેન્સાસ મદ્ય પીણાંઓ પર પ્રતિબંધ મૂકનારું પ્રથમ રાજ્ય બનેલું. જ્યૉર્જિયામાં ઈ. સ. ૧૯૦૮થી ૧૯૩૫ સુધી દારૂ પર પ્રતિબંધ રહ્યો.

અમેરિકામાં ઈ. સ. ૧૯૨૦માં આખા દેશમાં દારૂબંધી લદાઈ હતી, માનવામાં આવશે? બીજા વિશ્વ યુદ્ધ પછી આર્થિક જરૂરિયાતોને ધ્યાનમાં રાખીને દારૂબંધી ઉઠાવી લેવાઈ. જોકે અમેરિકામાં કેન્સાસ, મિસિસિપી અને ટેનેસી એ ત્રણ રાજ્યો દારૂબંધીવાળા રાજ્યો આજની તારીખે પણ છે! કેટલાંક પરગણાંઓ (કાઉન્ટી) પણ દારૂબંધી ધરાવે છે જેમ કે ટૅક્સાસનાં ૨૫૪ કાઉન્ટી પૈકી ૭૪ સંપૂર્ણપણે દારૂબંધી ધરાવે છે! એલબામા, અર્કન્સાસ, વર્જિનિયામાં પણ ઘણાં બધાં કાઉન્ટી દારૂબંધીવાળા છે. એટલે અમેરિકામાં દારૂ ખરીદીને એક સ્થળેથી બીજા સ્થળે જવામાં બહુ ધ્યાન રાખવું પડે! ભારતમાં મણિપુર જેવા ખ્રિસ્તીઓના પ્રભુત્વવાળા રાજ્યમાં ખ્રિસ્તીઓ આદિવાસી વિસ્તારમાં દારૂબંધી ઉઠાવવાનો વિરોધ કરે છે. ખ્રિસ્તીઓના બહુમતીવાળા ઝેક રિપબ્લિકનમાં દારૂના કારણે મોતના લીધે વર્ષ ૨૦૧૨માં દારૂબંધી કરી દેવાઈ છે! ડેન્માર્ક સિવાયના નૉર્ડિક દેશો (ફિનલેન્ડ, આઈસલેન્ડ નૉર્વે અને સ્વીડન)માં દારૂના વેચાણ અંગે કડક કાયદા છે અને તેના પર આકરો વેરો પણ લદાયેલો છે. ઑસ્ટ્રેલિયામાં પણ કેટલાક વિસ્તારો ડ્રાય ઝૉન તરીકે જાહેર થયા છે. કારણ જાણવું છે? દારૂના નશાના કારણે ડ્રાઇવિંગ અકસ્માત, હિંસા અને અસભ્ય વર્તન. ન્યૂઝીલન્ડમાં પણ ૧૮૮૦માં દારૂ સામે ઝુંબેશ શરૂ થયેલી. ઘણા દેશોમાં ચૂંટણી પહેલાં અને પછી દારૂબંધી લદાય છે.

ભારતમાં મહાત્મા ગાંધીજી દારૂને સામાજિક દૂષણ માનતા અને તેના પર પ્રતિબંધ હોવો જોઈએ તેમ માનતા હતા. તેમણે કહેલું કે “જો હું ભારતનો સરમુખત્યાર બનું તો દારૂની દુકાનોને કોઈ વળતર આપ્યા વગર જ બંધ કરી દઉઁ.” તેથી જ તો ગુજરાતમાં દારૂબંધી આવી અને ગત વર્ષે બિહારમાં પણ લદાઈ.

લિબરલો-સેક્યુલરો હિન્દુ ગ્રંથોનો આધાર લઈ દાવો કરતા હોય છે કે દેવતાઓ પણ સોમરસનું પાન કરતા હતા અને સોમરસ એટલે દારૂ. આ લોકો ખોટા છે. સોમ એટલે ચંદ્ર. સૌમ્ય એટલે નાજુક. ચંદ્ર સાથે સંકળાયેલું. અને શતપથ બ્રાહ્મણમાં  સોમરસ અને સુરા આ બંને વચ્ચે સ્પષ્ટ ભેદ સમજાવેલો છે. સોમ અમૃત છે અને સુરા વિષ છે. નિરુક્ત શાસ્ત્ર મુજબ, સોમનો અર્થ એક ઔષધિ પણ થાય છે.

ખ્રિસ્તીઓને બંધનમાં ડ્રેસની વાત પણ આવે. સામાન્ય રીતે ખ્રિસ્તી બહુલતા પશ્ચિમી દેશોમાં જોવામાં આવે છે. આથી એક ભ્રમ એ પણ ફેલાયેલો છે કે પશ્ચિમી સંસ્કૃતિ એટલે ખ્રિસ્તી સંસ્કૃતિ! એટલે ડ્રેસ હોય કે મુક્તપણે શારીરિક સંબંધો બાંધવાની વાત હોય, ખ્રિસ્તી પંથમાં આ બધામાં છૂટછાટો ખૂબ જ છે તેમ આપણે માની લઈએ છીએ. પરંતુ આવું નથી. ખ્રિસ્તી પંથની સ્ટાન્ડર્ડ બુક બાઇબલ મુજબ, ભલે તેમાં સ્ત્રીઓ કે પુરુષો માટે કેવાં કપડાં પહેરવા તેના કોઈ ચોક્કસ નીતિ-નિયમો આલેખાયા નથી, પરંતુ બાઇબલે એક ગાઇડલાઇન અથવા નીતિવિષયક સિદ્ધાંતો ચોક્કસ આપ્યા છે. આદમ અને ઇવે ગાર્ડન ઑફ ઇડનમાં ફળ ખાવાનું પાપ કર્યું તે પછી ગૉડે તેમની નગ્નતા ઢાંકવામાં મદદ કરી હતી. (જિનેસિસ ૩:૨૧)

અર્થાત્ નગ્નતા એ સભ્યતા નથી. એ ખ્રિસ્તી પંથ મુજબ પણ અનપેક્ષિત બાબત છે. જો કપડાં તમારા દેહને નગ્ન બનાવતાં હોય તો એ બાઇબલ મુજબ ખોટું જ છે અને ખોટું એટલે પાપ. ‘પ્રૅક્ટિસિંગ પ્રૉટેસ્ટન્ટ્સ: હિસ્ટૉરિયન્સ ઑફ ક્રિશ્ચિયન લાઇફ ઇન અમેરિકા, ૧૬૩૦-૧૯૬૫’ પુસ્તકમાં લેખકો લૉરી એફ. મેફલી, લેઇ ઇ. શિમ્ડ્ટ અને માર્ક વલેરીએ લખ્યું છે, “શરીરને રજૂ કરવાની બાબતમાં ડ્રેસ મહત્ત્વનો છે. કૉજિક (ચર્ચ ઑફ ગૉડ ઇન ક્રાઇસ્ટ)ના મહિલાઓના વિભાગનાં નેતા લિઝી રૉબિન્સને મહિલાઓને સૂચના આપી હતી કે “dress as Becometh Holiness.” પવિત્રતા માટે પોશાકનો અર્થ થાય છે કે શરીર ઢંકાયેલું રહેશે, ગરમ વાતાવરણમાં પણ.” અહીં પ્રૉટેસ્ટન્ટ અને ખાસ કરીને અમેરિકા વિશેના પુસ્તકની વાત એટલે કરી કે કેટલાક ગુજરાતી કૉલમિસ્ટોની બુદ્ધિ અમેરિકા અને ફ્રાન્સમાં જઈને અટકી જાય છે અને ત્યાંનું ખોટું ચિત્રણ આપણી સમક્ષ કરે છે.

ન્યૂ ટેસ્ટામેન્ટમાં પણ કહેવાયું છે કે

I also want women to dress modestly, with decency and propriety, not with braided hair or gold or pearls or expensive clothes, but with good deeds, appropriate for women who profess to worship God. (NIV, 1 Timothy 2:9-10)

અને આ જુઓ.

Your beauty should not come from outward adornment, such as braided hair and the wearing of gold jewelry and fine clothes. Instead, it should be that of your inner self, the unfading beauty of a gentle and quiet spirit, which is of great worth in God’s sight. For this is the way the holy women of the past who put their hope in God used to make themselves beautiful. (NIV, 1 Peter 3:2-5)

અર્થાત્ આંતરિક સૌંદર્યને ખ્રિસ્તી પંથ પણ મહત્ત્વ આપે છે! આત્માની સુંદરતાનું અગત્ય છે. મોંઘા ખર્ચાળ કપડાંનું નહીં. ઘરેણાં-આભૂષણો કામનાં નથી.

એટલું જ નહીં, ખ્રિસ્તી પંથમાં તો મહિલાઓ માટે વધુ બંધન છે! તેમણે પ્રે (પ્રાર્થના) કરતી વખતે માથું ઢાંકવું ફરજિયાત છે. પુરુષોએ નહીં! ખ્રિસ્તી લેખક અને મેગાચર્ચ પેસ્ટર માર્ક ડ્રિસ્કૉલ તો કહે છે કે જે સ્ત્રી દર્દ, ચિંતા કે પછી બીજા કોઈ કારણસર સેક્સની ના પાડે તે સ્વાર્થી છે અને તે ઈશ્વરની વિરુદ્ધ છે.

સેક્સ અંગે પણ ખ્રિસ્તી પંથમાં સ્પષ્ટ આદેશ છે. જિનેસિસ ૨:૨૪ મુજબ, ગૉડ કહે છે, “તેથી પુરુષ તેના પિતા અને માતાને છોડશે અને પત્ની સાથે જોડાશે, અને તેઓ એક (વન ફ્લૅશ) બનશે.” ૧ કૉરિનથિયન્સ ૬:૧૬ મુજબ, ‘વન ફ્લૅશ’નો અર્થ ઇન્ટરકૉર્સ (સંભોગ) થાય છે. અને તે પુરુષ સ્ત્રી સાથે લગ્ન કરે તે પછી કરવાનો છે. ૧ કૉરિનથિયન્સ ૬:૧૮ મુજબ, આપણે (ખ્રિસ્તીઓએ) સેક્સ્યુઅલ ઇમ્મૉરાલિટીથી ભાગવાનું છે અથવા તેને ટાળવાની છે. આ બધા પછી, હિબ્રુસ ૧૩:૪માં ગૉડ કહે છે, સેક્સ ઇઝ ગુડ. પરંતુ ખ્રિસ્તી ધર્મગુરુઓ જેમ કે સૈન્ટ ઑગસ્ટાઇન તો સેક્સને પાપ માનતા હતા, તો સૈન્ટ પૉલ સેક્સની ઈચ્છાને ઈશ્વર સામે બળવો માનતા હતા અને બ્રહ્મચર્યને મહત્ત્વ આપતા હતા! મધ્ય યુગમાં તો સજાતીય સંબંધો માટે દેહાંતદંડની સજા મળતી હતી! બાળકો પેદા કરવા માટે જ પતિ-પત્ની વચ્ચે સેક્સ માન્ય હતું અને આથી કેટલાંક ‘આસનો’ (જેમ કે સ્ટેન્ડિંગ અપ, વૂમન ઑન ટોપ, ડૉગી સ્ટાઇલ, ઑરલ, એનલ અથવા માસ્ચરબેશન) પર પ્રતિબંધ હતો!  ખ્રિસ્તી પંથમાં છૂટાછેડાને પણ અનૈતિક મનાયા છે.

આમ, ક્રિસમસ અને ૩૧ ડિસેમ્બરને ઘણા ભારતીયોએ મોજમજાના તહેવાર માની લીધા છે પરંતુ ખ્રિસ્તી પંથમાં કપડાંથી લઈ, ખાવાપીવા, ઉપવાસ કરવા, સેક્સ અંગેના સ્પષ્ટ બંધનો છે જ. તો પછી પ્રશ્ન થાય કે આપણી સમક્ષ આવું ચિત્ર કેમ ઊભું થયું? ખ્રિસ્તી પ્રભુત્વવાળા દેશોમાં ઇટ, ડ્રિન્ક અને બી મેરીના બદલે ઇટ, ડ્રિન્ક અને **ની સંસ્કૃતિ કેમ આવી? તેનો જવાબ આગામી લેખમાં મેળવવા પ્રયાસ કરીશું.

(ક્રમશ:)

gujarat guardian, science

સાયન્સ પબ: દારૂના ઘૂંટડા સાથે વિજ્ઞાનની ચર્ચા!

સવાલ ૧. મગજ ખુલ્લું રાખવું હોય તો?

વિચારો. કોઈક બુદ્ધિગમ્ય પુસ્તક વાંચો. કોઈ સારું ભાષણ સાંભળો. સારી ફિલ્મ જુઓ. સારો ટીવી કાર્યક્રમ જુઓ.

સવાલ ૨. મગજ બંધ કરવું હોય તો?

જો તમે ગુજરાત બહાર રહેતા હો તો દારૂ પીઓ. (આવી સલાહ જોકે અંગત રીતે આપવામાં માનતો નથી, પણ તમને આ વિજ્ઞાનનો લેખ વાંચવાની મજા પડે એટલે આવું કહું છું.) ગુજરાતમાં રહેતા હો તો ઠંડું પીણું પીવો.

જો તમને હું એમ કહું કે તમે મગજ બંધ કરવાની યુક્તિ સાથે મગજ ખુલ્લું રાખી શકો છો તો?

તમને થશે કે આ શું ચક્રમ જેવી વાત કરે છે! આ બંને કેવી રીતે થઈ શકે. પણ મારી પાસે જવાબ છે. તમે મગજ બંધ કરવાની યુક્તિ એટલે કે દારૂ કે મનગમતું પીણું પીતાં પીતાં કોઈ બુદ્ધિગમ્ય વાત સાંભળો તો એ વાત જલદી મનમાં ઘૂસે કે ન ઘૂસે? તમે કહેશો કે હા. તો થઈને મગજ બંધ કરવાની યુક્તિ સાથે મગજ ખુલ્લું રાખવાની વાત? અને એ વાત જો વિજ્ઞાનની હોય તો? તો તો મુશ્કેલ છે, પણ મજા પડે ખરી.

હવે એક બીજી જૂની કહેવત યાદ કરીએ. કામ તમારા સુધી ન પહોંચે તો તમે કામ સુધી પહોંચો. આ વાત તમે સાંભળી હશે.

ઉપરની બંને વાતોનો સંગમ કરીને પશ્ચિમના વૈજ્ઞાનિકોએ વિજ્ઞાનને સામાન્ય માનવી સુધી લઈ જવાનો રસ્તો ખોળી કાઢ્યો છે. વિજ્ઞાન ઘણા બધાને કંટાળાજનક, બોરિંગ વિષય લાગતો આવ્યો છે. સ્વાભાવિક છે કે વિજ્ઞાન વાંચવું, સમજવું કે તેના પર વિચારવું તો અઘરું જ લાગે. હવે સાહિત્ય પણ ઓછું વંચાય છે ત્યારે વિજ્ઞાનની ક્યાં માંડો છો, તમે મનમાં આવું પણ વિચારવા લાગ્યા હશો. આપણે ત્યાં સમાચારપત્રોમાં વિજ્ઞાનને સાવ ઓછું સ્થાન મળે છે. વિદેશમાં થોડું વધુ સ્થાન મળે છે. વિજ્ઞાનના સમાચારો, સંશોધનોને લગતી જર્નલ વગેરે હોય છે, પણ તેને વાંચવા કોને નવરાશ છે? એને સમજવાની વાત તો દૂર જ રહી. આપણે ત્યાં અમદાવાદમાં સાયન્સ સિટી, ભાવનગરમાં વિજ્ઞાન નગરી જેવાં કેન્દ્રો છે, દર વર્ષે થતા વિજ્ઞાન મેળા છે જ્યાં જઈને વિજ્ઞાન સમજી શકાય છે, પરંતુ એના માટે ખાસ ત્યાં સમય કાઢીને જવું પડે. પ્યાસે કો કૂએ કે પાસ જાના પડે, પણ કૂવો જો તરસ્યા પાસે આવી જાય તો? આવા વિચારથી પશ્ચિમમાં શરૂ થઈને સાયન્સ પબ કે સાયન્સ કાફે! આવા વિચારથી શરૂ થયો પિંટ ઑફ સાયન્સ ફેસ્ટિવલ!

પબ શબ્દ સાંભળીને તરત જ મોંઢામાં પાણી, સોરી દારૂ આવી ગયો ને? યસ, પબમાં ડ્રિન્ક લેતાં લેતાં વૈજ્ઞાનિકો તમને વિજ્ઞાનનાં સંશોધનો વિશે સરળ ભાષામાં સમજાવે તો તમને દારૂની સાથે વિજ્ઞાન પણ ગળેથી ઉતરી જાય કે ન ઉતરી જાય?

પબ કે બારમાં દારૂના ઘૂંટડા ભરતાં ભરતાં મન્ડે નાઇટ ફૂટબોલ, કિમ કર્દાશિયનથી માંડીને સાયન્સ આમ તમામ વિષય પર ચર્ચા કરવાની. અમેરિકાના મિશિગનમાં સાયન્સ કાફે અને સાયન્સ બારનો ટ્રેન્ડ લોકપ્રિય છે. ઈ. સ. ૨૦૦૯માં, આને ચળવળ કહો તો ચળવળ, ટ્રેન્ડ કહો તો ટ્રેન્ડ, ચાલુ થયો. ત્યારથી કાફેમાં દર સત્રમાં ત્રણથી ચાર લેક્ચર યોજાય છે. આ લેક્ચરમાં ૬૦ જેટલા લોકો હાજર હોય છે. દસથી પંદર મિનિટનું ગ્રૂપ ડિસ્કશન યોજાય છે. જેક્સન કોમ્યૂનિટી સાયન્સ કૉલેજના વિદ્યાર્થીઓ નાનકડું પ્રેઝન્ટેશન આપે છે. સ્થાનિક યુનિવર્સિટીના મહેમાન વક્તા પોતાની વાત રજૂ કરે છે. લેક્ચરમાં સ્ટેમ સેલથી માંડીને બ્રહ્માંડનું વિસ્તરણ જેવા સામાન્ય માનવીને બાઉન્સર જતા વિષયો આવરી લેવાય છે.

આવા કાર્યક્રમો યોજાતા જોઈને સરકાર પણ આગળ આવી છે અને કાર્યક્રમોને આર્થિક મદદ કરે છે. ભાડું ચુકવે અને અન્ય જરૂરિયાતો પૂરી પાડે છે.

લેક્ચર લાંબા લાંબા, બગાસા ને ઊંઘ બંને આવે એવાં નિરસ નથી હોતા. વાતને ટૂંકમાં રજૂ કરાય છે. તેમાં એવા લોકોને પણ આમંત્રાય છે જે સામાન્ય રીતે વિજ્ઞાનને લગતી ચર્ચામાં પડતા જ નથી. જોકે, આ ચળવળ માત્ર અમેરિકા પૂરતી નથી. વિશ્વભરમાં આવું ચાલે છે. યુકેમાં કાફે સાયન્ટિફિક નામનું નેટવર્ક છે. ScienceCafes.org નામની વેબસાઇટ પણ છે. તે આવા સાયન્સ કાફે આયોજકોને મદદ કરવા માટે બનાવાઈ છે. આ વેબસાઇટ ઈ. સ. ૨૦૦૬માં શરૂ થઈ હતી. વેબસાઇટના આયોજકોએ અમેરિકામાં સાયન્સ કાફે ચલાવતા ૪૦ આયોજકોને ભેગા કર્યા હતા. સાયન્સ કાફેના વિષય પર વળી, પરિષદ પણ યોજાય છે. તેમાં આવા આયોજકોને પડતી મુશ્કેલીઓ, અનુભવો અને ભવિષ્ય અંગેના વિચારોની ચર્ચા થાય છે.

યુએસએ ટૂડેના સાયન્સકાફે પરના એક લેખથી પ્રભાવિત થઈને અમેરિકાના એક ગામ હોમવૂડમાં પીટર ડોરન નામના એક શિકાગો યુનિવર્સિટીમાં અર્થ અને એન્વાયરન્મેન્ટલ સાયન્સીસના પ્રાધ્યાપકે એચ-એફ (હોમવૂડ ફ્લોસમૂર) સાયન્સ પબ શરૂ કર્યું. આ પબમાં લેક્ચર આપનાર ઇકોનોમિક્સના સિનિયર લેક્ચરર એલન સેન્ડરસનનો અનુભવ જાણવા જેવો છે. તેણે તેના શ્રોતાઓને કહી દીધેલું કે “તમારે વચ્ચે મને ટોકવો હોય તો ટોકી શકો. બીજી કોઈ રીતે મને અટકાવી શકો. વચ્ચે પ્રશ્નો પૂછી શકો. પણ હા, મારા પર બોટલો નહીં ફેંકતા!”

જે લોકોને વિજ્ઞાન અને સંશોધન પસંદ છે તેમના માટે આવાં કાફે ખૂબ જ સારી જગ્યા બની ગઈ છે. તેઓ બધા વિદ્યાર્થીઓ કે વ્યવસાયિક સાથીઓ કરતાં ફેન તરીકે આવે છે. આયોજકોનું કહેવું છે કે ચર્ચાઓના કારણે લોકોની એવાં આયોજનો માટેની ભૂખ ઉઘડે છે જે બૌદ્ધિક પણ હોય અને આનંદ આપનારાં પણ હોય. સ્થળ બદલાતું રહે છે. એચ-એફ પબથી ક્યારેક ફ્લોસમોર સ્ટેશન રેસ્ટોરન્ટમાં કાર્યક્રમ રખાય છે.

ડોરાને પોતે ઇસ્ટ એન્ટાર્ક્ટિકાની મેકમુર્ડો ડ્રાય વેલીમાં હ્યુમન એન્ડ રોબોટિક સાયન્સ પર પ્રવચન આપ્યું હતું. શિકાગો યુનિવર્સિટી પણ આવા કાર્યક્રમોમાં પોતાની રીતે સહયોગ અને પ્રદાન આપે છે. તે વક્તાઓની વ્યવસ્થા કરે છે. શિકાગો યુનિવર્સિટીના પૂર્વ વિદ્યાર્થીઓ પણ આવા કાર્યક્રમો યોજે છે. જેમ કે, ૨૦૦૮માં તેમણે જનતા માટે નાઇટ લેબ નામનો કાર્યક્રમ યોજ્યો હતો.

scienceontap.org પર આવા કાર્યક્રમોની તમને માહિતી મળી શકે. જેમ કે અમેરિકાના સીએટલમાં રવેના થર્ડ પ્લેસ ક્લબમાં જનતા માટે દર મહિનાના છેલ્લા સોમવારે વિજ્ઞાન પર ચર્ચા યોજાય છે. આ કાર્યક્રમનું સ્લોગન જ છે – અ પ્લેસ ટૂ ઇટ, ડ્રિંક અને ટોક એબાઉટ સાયન્સ. મે મહિનામાં જોકે અમેરિકન શહીદ સૈનિકોની સ્મૃતિમાં મેમોરિયલ ડેની રજા હોવાથી આ કાર્યક્રમ યોજાવાનો નથી. એટલે વાત જૂન પર જશે. આ કાર્યક્રમમાં વિજ્ઞાન અને ટૅક્નૉલૉજી પર તાજી માહિતી જાણવા મળે છે. સ્થાનિક વૈજ્ઞાનિકો સાથે ચર્ચા થાય છે. કાર્યક્રમ લગભગ એકથી બે કલાક ચાલે છે. વક્તા ટૂંકમાં પોતાની વાત રજૂ કરે, પછી બ્રેક પડે. તેમાં કોફી પીવાય અને પછી નાનકડી સમૂહ ચર્ચા થાય. તે પછી સવાલ-જવાબનું સત્ર હોય.

અમેરિકા, બ્રિટન, આયર્લેન્ડ, ફ્રાન્સ, ઈટાલી, ઑસ્ટ્રેલિયા, સ્પૈન, જર્મની, બ્રાઝિલ, આ બધા દેશોમાંથી આપણે ભોગવિલાસની બાબતો જ ગ્રહણ કરીએ છીએ. તેઓ પરિવાર સાથે નથી રહેતા, તેઓ લફરા કરે છે, એકથી વધુ પત્ની (કે પતિ) કરે છે, છૂટાછેડા આપે છે, ટૂંકાં કપડાં પહેરે છે, સેક્સ બાબતે મુક્ત હોય છે, દારૂ પીએ છે, માંસ ખાય છે…કદાચ, આપણું મિડિયા પણ આવી જ બાબતો વધુ પ્રસ્તુત કરે છે. તેમનામાંથી ખરાબ કરતાં સારી બાબતો શીખવા જેવી છે. દા. ત. ઉપર જે દેશોનાં નામ આપ્યાં તે દેશોમાં ઈ. સ. ૨૦૧3થી પિન્ટ ઑફ સાયન્સ ફેસ્ટિવલ યોજાય છે. તેમાં પણ ડ્રિન્ક લેતાં લેતાં વૈજ્ઞાનિકો સામાન્ય લોકો સાથે વાત કરે છે, પોતાની વાત રજૂ કરે છે.

આ ફેસ્ટિવલની શરૂઆત યુકેથી થઈ. જાણીને આનંદ થશે કે આ ફેસ્ટિવલના સહ સ્થાપક માઇકલ મોટ્સ્કિનની સાથે એક ભારતીય મૂળના ડૉ. પ્રવીણ પૌલ છે. વધુ આનંદ તો એ વાત જાણીને થશે કે ડૉ. પ્રવીણ પૌલની ઉંમર માત્ર ૩૫ વર્ષ જ છે! આનાથી વધુ આનંદ (અને આશ્ચર્ય પણ) એ જાણીને થશે કે ડૉ. પ્રવીણ પૌલ પુરુષનું નામ નથી, પરંતુ સુંદર સ્ત્રી અને તે પણ વૈજ્ઞાનિક કમ એડિટરનું નામ છે! (તેમનું નામ પ્રવીણા નથી) હમણાં ૧૮મીએ જ આ ફેસ્ટિવલ ત્રણ દિવસ માટે યુકેમાં યોજાઈ ગયો. તેમાં વૈજ્ઞાનિકો યુકેની ૭૦ પબોમાં ગયા અને તેમણે લગભગ ૧૦ હજાર લોકો સાથે પોતાનાં સંશોધનો અંગે ચર્ચા કરી.

આ ઉત્સવનો વિચાર કેવી રીતે ઉદ્ભવ્યો? ડૉ. પ્રવીણા પૌલ કહે છે, “અમે પાર્કિન્સન્સ અને મોટર ન્યૂરોન રોગો વિશે સંશોધનો કરી રહ્યાં હતાં. પરંતુ અમે સંશોધનોમાં આગળ વધી શકતા નહોતા અને તે ઉપરાંત અમે જે લોકો આ રોગથી પીડાય છે તેમને પણ મળતાં નહોતાં. આથી અમે ‘મીટ ધ પેશન્ટ’ નામનો કાર્યક્રમ યોજ્યો. આનાથી દર્દીઓને સમજાયું કે સંશોધન કેટલું આગળ વધ્યું છે. અમારો ઉત્સાહ પણ આનાથી વધ્યો. એટલે અમને થયું કે વધુ લોકો સુધી પહોંચીએ. અને તે માટે સૌથી સારું સ્થળ પબ લાગ્યું.”

ડૉ. પ્રવીણા પૌલનું માનવું છે કે આ ઉત્સવના કારણે સંશોધકો અને જનતા વચ્ચેનું અંતર હોય છે તે ઘટે છે. યુકેની યુનિવર્સિટીઓ વૈશ્વિક સંશોધનોના મોરચે અગ્રેસર હોય છે, તેથી આપણે લોકો પાસે આપણે શું કરી રહ્યા છીએ તે રજૂ કરવું જોઈએ.

તેઓ કહે છે, “વિજ્ઞાનને હંમેશાં કંટાળાજનક ચીજ તરીકે જોવામાં આવે છે. પરંતુ અમે ઈચ્છીએ છીએ કે લોકો જાણે કે વિજ્ઞાન તેમની રોજબરોજની જિંદગીને અસર કરે છે. તેમાં કમ્પ્યૂટર, બીમારી, હેંગઓવર જેવી અનેક બાબતોનો સમાવેશ થાય છે.

ડૉ. મોટ્સ્કિન કહે છે કે “અમે ટોચના વૈજ્ઞાનિકોને ડ્રિન્કની સાથે તેમની વૈજ્ઞાનિક શોધોને સરળતમ ભાષામાં રજૂ કરવા કહીએ છીએ.”

આ વખતે આ ઉત્સવમાં સુંદર મગજ, શરીર, અણુથી આકાશગંગા, પૃથ્વી ગ્રહ, ટૅક મી આઉટ (અર્થાત્ ટૅક્નૉલૉજીની મદદ), આપણો સમાજ જેવા વિષયો પર ચર્ચા હતી.

ભારતમાં આવું થઈ શકે? ભારતે સુપર પાવર બનવું હોય તો પાનના ગલ્લે ક્રિકેટ, રાજકારણ ને ફિલ્મની ચર્ચા છોડી આવી ચર્ચા કરવી જોઈએ.

(ગુજરાત ગાર્ડિયનની શનિવારની સાયન્સ પૂર્તિમાં તા.૨૩/૫/૧૫ના રોજ આ લેખ છપાયો)

gujarat guardian, health

તમાકુ કેન્સલ કરવી છે કે કેન્સર કરવું છે?

તાજેતરમાં ભાજપના એહમદનગરના સાંસદ દિલીપ ગાંધીએ એવું નિવેદન કરી ખળભળાટ મચાવી દીધો કે તમાકુથી કોઈ પ્રતિકૂળ અસર થતી નથી. આની સામે એનસીપીના વડા શરદ પવારે પોતાનો દાખલો આપી કહ્યું કે એ વાત ખોટી છે અને તમાકુના ઉપયોગથી કેન્સર થાય છે તેનું હું પ્રત્યક્ષ ઉદાહરણ છું. હકીકતે તમાકુના વપરાશકારો, ચાહે તેઓ પાન-માવામાં તમાકુ તરીકે લેતા હોય, સિગારેટ કે બીડી ફૂંકવાની રીતે લેતા હોય તેમનો દાવો હોય છે કે જે લોકો સિગારેટ કે તમાકુવાળા પાન-માવા નથી ખાતા તેમને પણ કેન્સર થાય છે. તેઓ લાંબું જીવતા નથી. જ્યારે એવા ઘણા લોકો છે જે તમાકુ ખાતા હોવા છતાં, કે, સિગારેટ પીતા હોવા છતાં લાંબું જીવે છે. જોકે આવા દાવાનો કોઈ વૈજ્ઞાનિક આધાર નથી હોતો.

આ ઉપરાંત તમાકુ તરફીઓની એવી દલીલ પણ હોય છે કે તમાકુ ભોજન પચાવી દે છે. તેઓ દાખલા આપે છે કે લાડુ ખાનારા લોકો તમાકુ ખાતા જેથી તેમણે ઘણા બધા લાડુ ખાધા હોવા છતાં તેનું પાચન થઈ જતું. તો એક વર્ગ એવું પણ કહે છે કે તમાકુના કારણે તમારી વિચારસરણી ખીલે છે અને યુરોપમાં પહેલાં સામંતશાહી હતી પરંતુ સિગારેટ પીનારા, તમાકુ લેનારા લોકોએ ક્રાંતિ કરી અને લોકશાહી આવી, આથી યુરોપ અને અમેરિકા એવું ઈચ્છે છે કે કોઈની મુક્ત અને શાસનવિરોધી વિચારસરણી ન રહે. તેથી તેઓ તમાકુ પર પ્રતિબંધ મૂકવા માગે છે. તમાકુનું સૌથી વધુ ઉત્પાદન અને નિકાસ કરનારા દેશોમાં ભારતનો સમાવેશ થાય છે અને એ પણ હકીકત છે કે સરકારે તમાકુના ઉત્પાદન પર પ્રતિબંધ નથી મૂક્યો. અર્થાત્ જેનાથી મોત આવી શકે, કેન્સર જેવી જીવલેણ બીમારી થઈ શકે તેનું સેવન વિદેશના લોકો કરે તો સરકારને વાંધો નથી!  તમાકુ તરફીઓની એક દલીલ એવી પણ છે કે ખાંડથી ડાયાબિટીસ થઈ શકે છે તો શું ખાંડ પર પણ પ્રતિબંધ મૂકી દેશો? દારૂથી લીવર બગડે છે, કિડની પર અસર થાય છે તો દારૂ પર કેમ પ્રતિબંધ મૂકતા નથી? એવી ઘણી બધી દવાઓ છે જે વિદેશમાં પ્રતિબંધિત છે પરંતુ ભારતમાં ખુલ્લેઆમ વેચાય છે. આવી હાનિકારક દવાઓ પર કેમ ભારતમાં પ્રતિબંધ મૂકાતો નથી.

એક વાત એ પણ સત્ય છે કે તમાકુ અને સિગારેટના વપરાશને હતોત્સાહ કરવા માટે સરકાર, પછી તે ગમે તે પક્ષની હોય, દર વખતે અંદાજપત્રમાં તમાકુ અને સિગારેટના ભાવો વધારતી જ આવે છે, પરંતુ ગમે તેટલા ભાવ વધે તો પણ વ્યસનીઓ આ ખરાબ વ્યસન મૂકતા નથી, તેના કારણે તેમના ઘરના બજેટને ફેર પડે તો પણ.

આની સામે તમાકુથી મોટા પ્રમાણમાં આરોગ્યને હાનિ થાય છે તેમ કહેનારો વર્ગ પણ છે. તે અનેક સંશોધનો અને અનેક જીવિત, મૃત વ્યક્તિના દાખલા આપે છે. તાજેતરમાં સુનીતા તોમરનું નિધન થયું. કોણ હતી આ સુનીતા? મધ્યપ્રદેશના ભીંડના એક ટ્રક ડ્રાઇવરની પત્ની અને બે પુત્રોની માતા સુનીતા તોમર તમાકુ સામેની ઝુંબેશનો ચહેરો બની ગઈ હતી. એક વર્ષ પહેલાં કેન્દ્રીય મંત્રાલયના એક વિડિયો જેનું નામ સુનીતા હતું તે સુનીતા પર ફિલ્માવાયો હતો. ૩૦ સેકન્ડના આ વિડિયોમાં ધૂમ્ર વગરની તમાકુથી થતી હાનિ દર્શાવાઈ હતી. સુનીતાને પણ કેન્સર થયું હતું. મૃત્યુ પામતા પહેલાં તેણીએ વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીને દિલીપ ગાંધીના ઉક્ત નિવેદન સામે પત્ર લખ્યો હતો. તેણે લખ્યું હતું, “મારો ચહેરો જેવો હોવો જોઈએ તેવો નથી. લોકો મને મળતા કે મારી સાથે વાત કરતા ખચકાય છે.” તેણે લખ્યું કે દિલીપ ગાંધી જેવા ઉચ્ચ સ્થાને બિરાજમાન લોકો આવી બેજવાબદાર રીતે વર્ત્યા છે તેનાથી તે નિરાશ થઈ છે. આજે પણ આપણી ઘણી બધી પ્રજા તમાકુની આડ અસરથી અજાણ છે.

સુનીતાએ એક વર્ષ પહેલાં પણ વડા પ્રધાનને કાગળ લખ્યો હતો કે તમાકુ પર સમગ્ર દેશમાં પ્રતિબંધ મૂકી દેવામાં આવે. સુનીતા એવા કેન્સર દર્દીઓ પૈકીની હતી જે તેમના નિદાનના એક કે બે વર્ષમાં જ મૃત્યુ પામે છે, કારણકે તેમનું નિદાન મોડું થાય છે. સુનીતાને તમાકુ ચાવવાનું વ્યસન હતું અને તેનું ગયા વર્ષે જ હજુ નિદાન થયું હતું, પરંતુ તેનું કેન્સર ચોથા તબક્કામાં હોવાનું પુરવાર થયું હતું. તેણીએ રેડિયોથેરેપી લીધી હતી અને ચહેરા પર પ્લાસ્ટિક સર્જરી પણ કરાવી હતી. ટાટા મેમોરિયલ હૉસ્પિટલમાં બીજા દર્દીઓની દશા જોઈને તેણે ઉપરોક્ત વિડિયોમાં ભાગ લેવા તૈયારી બતાવી હતી. તેનું વજન ૧૨ કિલો ઘટી ગયું હતું.

સુનીતા તમાકુ વિરોધી અભિયાનનો ચહેરો બની તે અગાઉ મૂકેશ હરાણે ઓરલ કેન્સર સામેની ઝુંબેશનો ચહેરો બન્યો હતો. ૨૪ વર્ષનો આ યુવાન મહારાષ્ટ્રના ભૂસાવળનો વતની હતો. ગુટકાના વ્યસનના કારણે તે બોલી પણ શકતો નહોતો. તેણે સર્જરી કરાવતા પહેલાં પોતાની વાત રેકોર્ડ કરાવી હતી. જોકે તે પછી થોડા જ સમયમાં તેનું કરુણ મોત થયું હતું.

એક તરફ સરકાર વધુ મોટું ચિત્ર સિગારેટ અને તમાકુનાં ઉત્પાદનો પર મૂકવા વિચારી રહી છે તેવા જ સમયે સુનીતાના મોતે તમાકુના ઉત્પાદનોના વપરાશ સામે ગંભીર પ્રશ્નાર્થ સર્જી દીધો છે. ભારતની વાત કરીએ તો, ભારતમાં કેન્સરના જે દર્દીઓ છે તેમાંના ૪૦ ટકા દર્દીઓ તમાકુના કારણે કેન્સરગ્રસ્ત થયા હોય છે. તેમજ ભારતમાં જે ત્રણ કે પાંચ કેન્સરદર્દીઓનાં મૃત્યુ તમાકુના કારણે થાય છે. આમ છતાં ચોંકાવનારી વાત એ છે કે ૨૭.૫ કરોડ ભારતીયો તમાકુ લેનારા છે. તેઓ મુખ્યત્વે ધૂમ્ર વગરની તમાકુ લે છે. આમાં ૩૫ ટકા પુખ્ત વયના છે અને ૧૪.૧ ટકા લોકો બાળકો છે, જેમની સરેરાશ ઉંમર ૧૩-૧૫ વર્ષ છે.

આપણે ત્રણ રિપોર્ટના આધારે તમાકુથી થતા નુકસાનને દર્શાવી શકીએ. આ ત્રણ રિપોર્ટ છે: (૧) ભારતમાં તમાકુ નિયંત્રણનો અહેવાલ, ૨૦૦૪ (૨) બીડી ધૂમ્રપાન અને લોક આરોગ્ય, ૨૦૦૮ અને (૩) વૈશ્વિક પુખ્ત લોકોમાં તમાકુ અંગેનો સર્વે, ભારત, ૨૦૧૦. યાદ રહે, આ ત્રણેય રિપોર્ટ કોઈ એલ ફેલ કંપનીના કે એજન્સીના નથી, પરંતુ ભારત સરકારના પોતાના છે. આ ત્રણેય રિપોર્ટ તમાકુથી કેન્સર તેમજ તમાકુ સંબંધિત રોગો થાય છે તે વાતને અનુમોદન આપે છે.

દર રોજ ૫,૫૦૦ યુવાનો તમાકુ ખાવાનું અથવા ધૂમ્રપાન કરવાનું શરૂ કરે છે. ૨,૫૦૦ ભારતીયોના રોજ તમાકુ સંબંધિત રોગોથી મૃત્યુ થાય છે અને દર વર્ષે ૧૦ લાખ ભારતીયો તમાકુથી થતા રોગોથી મૃત્યુ પામે છે. આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ મંત્રાલયે ૨૦૧૪માં તમાકુ સંબંધિત રોગોના કારણે પડતા આર્થિક બોજા અંગે રિપોર્ટ તૈયાર કરાવ્યો હતો જે મુજબ, વર્ષ ૨૦૧૧માં ૩૫થી ૬૯ વર્ષના લોકો માટે તમામ રોગોમાંથી તમાકુના વપરાશ સંબંધિત આર્થિક બોજો રૂ. ૧ લાખ કરોડથી વધુ હતો. એની સામે તમામ તમાકુ ઉત્પાદનોમાંથી મળતી આવક તમાકુની અંદાજિત કિંમતના ૧૭ ટકા હતી.

માત્ર ભારત જ નહીં, વૈશ્વિક સ્તરે તમાકુનો ઉપયોગ ઘટાડવા વિચારણા અને ઝુંબેશો ચાલે છે. વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા (હૂ)ની તમાકુ નિયંત્રણ પર કાર્યમાળખા સભા (હૂ એફસીટીસી)માં તમાકુની માગ અને પૂરવઠો ઘટાડવા માટે મહત્ત્વની રણનીતિ ઘડાઈ હતી. ભારત સરકારે પણ આને માન્યતા આપી હતી. તેથી તમાકુ વિરોધીઓનું કહેવું છે કે સરકાર તમાકુની માગ અને પૂરવઠો ઘટાડવા માટે કાનૂની, પ્રશાસકીય અને નીતિગત પગલાં લેવા માટે કાનૂની રીતે બાધ્ય છે. આ હૂ એફસીટીસીએ તમાકુ ઉત્પાદનો પર મોટી ચિત્રાત્મક ચેતવણીઓ આપવા અનુરોધ કર્યો છે. ઉપરાંત ઉત્પાદનના પેકેટ પર આગળ અને પાછળ એમ બંને બાજુએ તે હોવાં જોઈએ તેમ પણ તે કહે છે.

હૂ એફસીટીસીની કલમ ૫.૩માં તમાકુથી લોક આરોગ્ય નીતિની સુરક્ષા માટે સ્પષ્ટ માર્ગદર્શિકા અને ભલામણો આપવામાં આવી છે. તેઓ તમાકુ ઉદ્યોગ દ્વારા આવી નીતિમાં હસ્તક્ષેપથી સુરક્ષિત રહેવા સરકારને કહે છે. ભારત સરકારે પણ તમાકુ ઉત્પાદનોનો વપરાશ ઘટાડવા માટે સિગારેટ અને અન્ય તમાકુ ઉત્પાદનો (જાહેરખબર પર પ્રતિબંધ અને ધંધાકીય તેમજ વાણિજ્ય ઉત્પાદન, પૂરવઠા અને વિતરણ પર નિયંત્રણો) અધિનિયમ (કોટ્પા) ૨૦૦૩ લાવેલો છે. ભારતમાં જાહેરમાં ધૂમ્રપાન પર પ્રતિબંધ મૂકાયો છે. આમ છતાં, ધૂમ્રપાન કરનારા બેધડક રીતે જાહેરમાં ધૂમ્રપાન કરતા હોય છે. આ રીતે જાહેરમાં ધૂમ્રપાન કરનારા કાયદા મુજબ તો દંડને પાત્ર  બને છે, પરંતુ લગભગ કોઈને દંડ કરાતો નથી. તમાકુ ખાનારા તો પોતાને જ નુકસાન કરે છે, પરંતુ ધૂમ્રપાન કરનારા તો આજુબાજુ રહેલા લોકોને પણ નુકસાન કરે છે. જોકે ધૂમ્રપાન નહીં કરનારા લોકોમાં પણ એટલી જાગૃતિ હજુ નથી આવી કે તેઓ તેમની આજુબાજુમાં ધૂમ્રપાન કરનારા લોકોને ધૂમ્રપાન કરતા બંધ કરે.

હવે તો હદ એ થઈ ગઈ છે કે ભારતમાં સ્ત્રીઓ, ખાસ કરીને કોલેજમાં ભણતી, નોકરી કરતી સ્ત્રીઓ ધૂમ્રપાન કરતી થઈ ગઈ છે. પોતે પુરુષ સમોવડી છે તેવું દેખાડવા કે કુછંદે ચડીને તે બિન્દાસ્ત ધૂમ્રપાન કરે છે, હુક્કા બારમાં જાય છે. પરંતુ આવી સ્ત્રીઓએ એ જાણી લેવું જોઈએ કે અમેરિકન અભ્યાસો પ્રમાણે, જે મહિલાઓ ધૂમ્રપાન કરે છે તેમને અન્ય મહિલાઓ કરતાં ફેફસાનું કેન્સર થવાની ૨૫.૭ ગણી વધુ શક્યતા રહેલી છે. જ્યારે પુરુષમાં જે લોકો ધૂમ્રપાન કરે છે તેમને અન્ય પુરુષો કરતાં ૨૫ ગણું જોખમ વધુ છે.

(ગુજરાત ગાર્ડિયન દૈનિકની રવિવારની પૂર્તિમાં આ લેખ તા. ૧૨/૪/૧૫ના રોજ પ્રગટ થયો.)