international, media

અમેરિકી મિડિયામાં ટ્રમ્પને નેગેટિવ કવરેજ ઝાઝું મળવા પાછળ શું કારણ?

(વિચાર વલોણું, સંજોગ ન્યૂઝ, તા.૧૫/૭/૧૮)

‘સંજુ’ ફિલ્મમાં મિડિયા માટે એક ખાસ ગીત છે. ‘બાબા બોલતા હૈ’. સંજય દત્તની પાછળ મિડિયા કેવી રીતે પડી ગયું હતું તે દર્શાવવા માટે આ ગીત છે એટલે તે સંદર્ભમાં મિડિયા પર દોષારોપણ કરવું ખોટું છે. ઉલટાનું, ઘણા મિડિયાએ સંજય દત્તની તે વખતે (પેઇડ) તરફદારી પણ કરી હતી, જેમાં અંગ્રેજી અખબારો અને ફિલ્મ મેગેઝિનનો પણ સમાવેશ થાય છે. તે વખતના વાચકોને યાદ હશે કે તે વખતે એક નંબર વન અંગ્રેજી સમાચારપત્રમાં રોજ સંજય દત્તની તરફેણમાં કોણ શું બોલ્યું અને કોણે મોરચો કાઢ્યો તે સમાચાર આવતા હતા.

પરંતુ આ ગીતને જો સ્વતંત્ર રીતે જોવામાં આવે તો તેમાં કેટલીક વાત મજાની કહેવાઈ છે જેમ કે તમે બેઠા હો તો આંખ પટપટાવતી વખતે તમારી આંખ બંધ થવાની જ. તે ક્ષણનો ફોટો પાડી લેવામાં આવે તો તમે કોઈ જાહેર કાર્યક્રમમાં સૂતા છો તે દર્શાવી શકાય. વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી કોઈ કાર્યક્રમમાં આંખ બંધ કરીને બેઠા હોય તેવું ધ્યાનમાં નથી પણ કેટલાક વિરોધીઓએ તેમની આ પ્રકારની અને તે પણ સંસદની અંદર, તસવીર વહેતી કરી. તેમનાં સંસદનાં તમામ ભાષણો ઑનલાઇન પ્રાપ્ત છે. તેમાં ક્યાંય તેઓ સૂતા દેખાતા નથી.

ફિલ્મ સેલિબ્રિટીથી માંડીને રાજકારણીઓ અને સામાન્ય લોકો કેમ મિડિયા સાથે લવ-હૅટનો સંબંધ ધરાવે છે? કોઈ પણ ટીવી ચેનલ ખોલશો તો જો કોઈ ઘટના લાઇવ બતાવતા હશે જેમાં રાજકારણી, સેલિબ્રિટી કે બીજા કોઈની બાઇટ લેવાની હોય તો પત્રકારો અશિસ્તની રીતે પોતાના માઇક પર પોતાની ચેનલનો લૉગો ટીવીમાં દેખાય તે માટે પડાપડી કરતા દેખાશે, તેમાં ઘણી વાર તો તેઓ અંદરોઅંદર ઝઘડી પડે છે તો કેટલીક વાર બાઇટ આપનાર વ્યક્તિના મોઢા સુધી તેમને વાગી શકે તે રીતે માઇક ઘૂસાડતા દેખાય છે.

પત્રકાર અને લેખક તરીકે સમજું છું કે ટીવી પત્રકારોને સ્પર્ધા હોય છે, પોતાના માઇકનો લૉગો દેખાય તેમ રાખવા સૂચના હોય છે પરંતુ શું તંત્રીઓ જેમની ઘણી વાર ઉઠકબેઠક સાથે હોય છે, તેઓ નક્કી ન કરી શકે કે પોતાની ચેનલનો લૉગો ન દેખાય તો ચાલશે? કુંવરજી બાવળિયા હજુ તો ભાજપમાં જોડાવા પ્રદેશ કાર્યાલયના દાદરા ચડી રહ્યા હતા ત્યારે ટીવી પત્રકારો તેમની બાઇટ લેવા ધસી ગયા. કુંવરજી ચડી રહ્યા છે અને પત્રકારો ઉપરની લૉબીમાં છે તેવા વખતે સ્વાભાવિક કુંવરજી માટે અસુવિધા થાય. તેથી તેમને પછી બાઇટ લેવા કહેવામાં આવ્યું. આમાં તો ભાજપ કુંવરજીનો અવાજ રૂંધવા માગે છે તેવી વાત મિડિયામાં ચાલવા લાગી.

બીજી તરફ પત્રકારોને પણ અસુવિધા થતી હોય છે. તેમને બાઇટ સરળતાથી અને સમયસર મળી જાય તે રાજકીય પક્ષ કે અન્ય કોઈ ઇવેન્ટ ઑર્ગેનાઇઝરે જોવું જોઈએ. નરેન્દ્ર મોદી જ્યારે ગુજરાતમાં હતા ત્યારે તેમના કિસ્સા અનેક પત્રકારો કહે છે. તેઓ કોઈ કાર્યક્રમમાં જવાના હોય તો પહેલાં બાઇટ આપીને જતા. આના લીધે કાર્યક્રમ વખતે જ તેમની બાઇટ ટીવી પર ચાલી શકતી. પરંતુ આવી મિડિયા સૂજ કેટલા લોકોની હશે?

આજે ભાજપ સમર્થકોથી માંડીને કૉંગ્રેસ, આમ આદમી પક્ષ, ડાબેરીઓ બધા જ એવા સંદેશાઓ વહેતા કરે છે કે મિડિયામાં આ નહીં બતાવાય. લોકોને મેઇનસ્ટ્રીમ મિડિયા જેને કહેવાય તે સમાચારપત્રો અને ટીવી ચૅનલો પર ભરોસો શૂન્યવત્ થવા લાગ્યો છે. તેનું કારણ મેઇનસ્ટ્રીમ મિડિયા પોતે પણ છે જ. કોંગ્રેસના દિગ્વિજયસિંહ હાફીઝ સઈદને હાફીઝજી કહે તો મોટો ઈશ્યૂ બને છે, પરંતુ ભાજપના રવિશંકર પ્રસાદ હાફીઝ સઈદને હાફીઝજી કહી બેસે તો તે જોરશોરથી બતાવાતું નથી. આ જ રીતે પંજાબમાં ૩૨ દિવસમાં ૪૨ યુવાનોના ડ્રગ્ઝના કારણે મૃત્યુ થાય તો તે સમાચાર ક્યાંય દેખાડાતા નથી. પરંતુ આની સામે ગુજરાતમાં ચાર જણા લઠ્ઠો પીને બીમાર પડે તો લઠ્ઠાકાંડ થયો, લઠ્ઠાકાંડ થયો તેની બૂમરાણ પડે છે.

દિલ્લીના ઉપ રાજ્યપાલ સામે મુખ્યપ્રધાન અરવિંદ કેજરીવાલના કેસનો સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયમાં ચુકાદો આવે તો બધાં છાપાંમાં મુખ્ય હેડલાઇન બને પરંતુ ઉપરાજ્યપાલ બીજા દિવસે કહે તે વાત સિંગલ કૉલમમાં છપાય તો સ્વાભાવિક જ લોકોને મિડિયા બાયસ લાગવાનો. મોદી સરકાર ખેડૂતો માટે દોઢ ગણા ટેકાના ભાવ જાહેર કરે તે સમાચારને અંદરના પાને મૂકી દેવામાં આવે અને સામે કર્ણાટકમાં જેડીએસ-કોંગ્રેસ સરકાર ખેડૂતોનું દેવું માફ કરે તો તે મેઇન હેડલાઇન બને તો લોકોને સ્વાભાવિક જ ફેર દેખાવાનો. આનું કારણ એ છે કે દરેક પક્ષના આઈટી સેલે તેમના સમર્થકોને મિડિયાનું વિશ્લેષણ કરતા શીખવાડી દીધું છે. બીજું કારણ એ પણ છે કે દરેક વાચક કે દર્શક પાસે આજે એક કરતાં વધુ છાપાં લેવા, એક કરતાં વધુ ચેનલ જોવાની સગવડ છે.

પરંતુ મિડિયા પર અવિશ્વાસ એ ભારતમાં જ છે તેવું નથી, અમેરિકામાં પણ છે! સીએનએનની વેબસાઇટ પર એસ. ઈ. કુપ નામની મહિલા ટેલિવિઝન સંચાલિકા અને લેખિકાએ લખ્યું છે કે હૉલિવૂડની જેમ મિડિયા પણ લિબરલોનો અડ્ડો છે. તેમાં સામાન્ય માનવીની કોઈ દરકાર જ નથી. ૧૯૬૬માં ટાઇમ મેગેઝિને ‘ઇઝ ગૉડ ડેડ?’ આવું મુખપૃષ્ઠ છાપ્યું હતું. તે સ્વાભાવિક જ લોકોની આસ્થા પર જબરો ધક્કો લગાડનારું હતું. વિયેતનામ સામે યુદ્ધ લડીને આવતા સૈનિકને ગમે ત્યારે ફૂટવાની તૈયારીવાળા બૉમ્બ તરીકે દર્શાવ્યો હતો. તેનાથી સ્વાભાવિક જ દેશભક્ત લોકોને ગુસ્સો આવે. અમેરિકામાં મિડિયા કન્ઝર્વેટિવ કે રિપબ્લિકનોને ધિક્કારે છે. તેથી જ તો જ્યૉર્જ બુશ હોય કે ડૉનાલ્ડ ટ્રમ્પ, તેમના ચિત્રવિચિત્ર ફૉટા, કે તેમનાં નિવેદનોમાંથી કેટલોક ભાગ પસંદ કરી તેમને વિલન કે કાર્ટૂન તરીકે ચિતરવાનો પ્રયાસ કરે છે. જોકે અમેરિકાનું મિડિયા તેમના વિરોધી દેશોના લોકોને પણ આવા જ ચિતરે છે.

અમેરિકાનું પ્યૂ રિસર્ચ સેન્ટર તેનાં સર્વેક્ષણો માટે જાણીતું છે. તેણે અમેરિકામાં નવા પ્રમુખ ડૉનાલ્ડ ટ્રમ્પ આવ્યા ત્યારે શરૂઆતના દિવસોમાં તેમને મિડિયાએ કેવું કવરેજ આપ્યું તેનું સર્વેક્ષણ કર્યું. એટલું જ નહીં, તેણે જૂના સમાચારપત્રો અને ચેનલો ખંખોળી બિલ ક્લિન્ટન, જ્યૉર્જ ડબ્લ્યૂ. બુશ, બરાક ઓબામા વગેરેને કેવું કવરેજ શરૂઆતના દિવસોમાં મળ્યું હતું તે પણ તપાસ્યું. ત્યાર બાદ બંનેની સરખામણી કરી.

તેનાં પરિણામો શું આવ્યાં? મિડિયાએ પહેલેથી જ ટ્રમ્પને ધિક્કારતા હોવાના કારણે તેને નેગેટિવ કવરેજ જ આપ્યું હતું. મિડિયાનું ૬૨ ટકા કવરેજ નેગેટિવ હતું. ઓબામા માટે માત્ર ૨૦ ટકા કવરેજ જ નેગેટિવ હતું! પરંતુ જ્યૉર્જ ડબ્લ્યુ. બુશ માટે તે ૨૮ ટકા હતું. બિલ ક્લિન્ટન માટે પણ ૨૮ ટકા હતું! આનો અર્થ એ થાય છે કે મિડિયાએ પહેલેથી જ નક્કી કરી લીધું હતું કે ટ્રમ્પને ખરાબ પ્રમુખ સાબિત કરવા જ છે. અને ગણિતના પ્રમેયમાં જેમ પહેલેથી સાધ્ય નક્કી હોય છે તેમ મિડિયા માટે સાધ્ય નક્કી હતું. તેમાં માત્ર સાબિતી જ ફિટ બેસાડવાની હતી.

હવે પૉઝિટિવ કવરેજની વાત કરીએ. ટ્રમ્પનું માત્ર ૫ ટકા કવરેજ જ પૉઝિટિવ હતું. આની સામે ઓબામાનું ૪૨ ટકા કવરેજ પૉઝિટિવ હતું! જ્યૉર્જ બુશનું અને બિલ ક્લિન્ટનનું માત્ર ૨૨ ટકા જ કવરેજ પૉઝિટિવ હતું. મિડિયાએ પહેલા બે મહિનામાં ટ્રમ્પની નીતિઓને ધ્યાનમાં લીધી જ નહીં અને યેન કેન પ્રકારેણ, જે પણ રીતે કરી શકાય તે રીતે નેગેટિવ પ્રસિદ્ધિ જ આપી તેમ અમેરિકાનો પૉલિટિકલ બ્લૉગ હૉટ ઍર કહે છે.

૩૩ વર્ષથી ચાલતા અમેરિકાના ઇન્વેસ્ટર્સ બિઝનેસ ડેઇલીમાં ૧૦ માર્ચ ૨૦૧૭નો તંત્રી લેખ છે. તેમાં સ્પષ્ટ કહેવાયું છે કે મોટા ભાગનું મિડિયા ડેમોક્રેટિક પાર્ટી, પ્રગતિશીલ વિચારો (એટલે સાચી પરંપરાનો પણ ખોટો વિરોધ, સારે નિયમ તોડ દો ઇન્કલાબ ઝિંદાબાદ જેવી ગુલઝારનુમા કલ્ચરલ માર્ક્સિસ્ટ થિયરીવાળા વિચારો) અને આત્યંતિક એવી ડાબેરી અંતિમવાદી રાજકીય ચળવળોનાં મુખપત્રો બની ગયા છે.

આપણા અખબારોનું પણ ડિટ્ટો આવું જ છે. ટ્રમ્પના કઈ પૉર્નસ્ટાર સાથે સંબંધ હતા તે તો આપણા અખબારોમાં છપાશે પરંતુ હિલેરી ક્લિન્ટનના એજન્ટોએ ટ્રમ્પની રેલીમાં હિંસા ફેલાવવા પેઇડ પ્રૉફેશનલ એજિટેટર રાખ્યા હતા તેવું એક સ્ટિંગ ઑપરેશનમાં બહાર આવ્યું તે સમાચાર આપણા સુધી પહોંચાડ્યા? આવું અત્યારે આપણા દેશમાં પણ નહીં બનતું હોય તેની ખાતરી નથી.

દલિતો પર હિંસાના સમાચાર દેખાડી વિદેશથી ફંડો મેળવવા કેટલાક ખોટા કિસ્સા પણ ઊભા કરાય છે અથવા તો ઘટનાને તોડીમરોડી બતાવવામાં આવે છે. જામનગરના વકીલ કિરીટ જોશીની હત્યા જમીન માફિયાઓએ કરી તે કિસ્સો રાષ્ટ્રીય સ્તરે કેટલો ચગ્યો? છત્રાલમાં અશોક પટેલની હત્યા થઈ તે કિસ્સો રાષ્ટ્રીય સ્તરના કયા મિડિયાએ ચગાવ્યો? કદાચ, ગુજરાત સ્તરના મિડિયામાં પણ પૂરતી નોંધ નથી લેવાઈ. હકીકતે આરોપી હોય કે પીડિત, કોઈને જાતિ સાથે સાંકળી લઈ હેડિંગ કે અંદર સમાચાર લખાવા જ ન જોઈએ, પરંતુ જે રીતે કોઈ ચોક્કસ ઈરાદાથી દલિતો સંદર્ભે ખોટા સમાચાર ઊભા કરાઈ રહ્યા છે તે જોતાં સામે આવા પ્રશ્નો થાય તે સ્વાભાવિક છે.

માત્ર રાજકીય સમાચારોની જ વાત નથી, ફિલ્મ, રમતગમત, ઉદ્યોગજગત દરેક બાબતને લગતા સમાચારોમાં આવા પ્રશ્નો ઊભા થઈ રહ્યા છે.મેઇનસ્ટ્રીમ મિડિયાએ જો પોતાનું અસ્તિત્વ લાંબા સમય સુધી ટકાવવું હોય તો પોતાની તટસ્થતા અને વિશ્વસનીયતા પુનઃ સાબિત કરવી જ પડશે.

Advertisements