film, media, politics

સંસ્કાર બાદ ભક્તિને ગાળમાં ખપાવવાનો કારસો

વચ્ચે રીતસર આયોજનપૂર્વક ટ્વિટર પર ઝુંબેશ ચાલી સંસ્કારના નામે મજાક ઉડાવવાની. ફિલ્મોદ્યોગમાં શરૂઆતમાં જેવી ભૂમિકા મળે પછી એવી જ ભૂમિકાઓ મળ્યે રાખે છે એ જાણીતી વાત છે. અભિનેતા આલોકનાથ સાથે આવું જ થયું. ‘બોલ રાધા બોલ’ને બાદ કરતાં એમણે મોટા ભાગે પિતાની ભૂમિકાઓ કરી. એટલે પહેલો શિકાર બનાવ્યા આલોકનાથને.

એ પછી બીજો શિકાર પહલાજ નિહલાની બન્યા જેમ્સ બૉન્ડ માટે. પહલાજ નિહલાનીનો પક્ષ માત્ર ટાઇમ્સ ઑફ ઇન્ડિયા ને તેના ગુજરાતી નવગુજરાત સમયમાં છપાયાનું યાદ છે. શિકારીઓની રજૂઆત એવી હતી કે પહલાજ નિહલાનીએ જેમ્સ બૉન્ડમાં પ્રણય પ્રચુરતાનાં દૃશ્યો પર કાતર ફેરવડાવી. પણ ઉપરોક્ત સમાચારપત્રમાં છપાયેલા પહલાજ નિહલાનીના પક્ષ મુજબ, જેમ્સ બૉન્ડના ફિલ્મકારે ‘એ’ના બદલે ‘યુએ’ સર્ટિ. માગેલું તેથી તેમને કટ કરવા પડ્યા.

ડાબેરી કમ લિબરલ ગેંગનો ત્રીજો શિકાર સૂરજ બડજાત્યા બન્યા. સૂરજ અને તેમના બાપદાદાની ફિલ્મોની વિશેષતા એ રહી છે કે તેઓ સારો સંદેશ આપતી, ઘણી હદે સ્વચ્છ, પારિવારિક અને સુમધૂર સંગીતમય ફિલ્મો આપે છે. આ ફિલ્મોમાં હિન્દુત્વ ઝળકતું હોય છે. જેનાથી આ ગેંગ સૂરજને ઝપટમાં લેવા માગે છે. ‘ગે’ સહિત અનેક વિકૃતિ ફેલાવતા શાહરુખ ખાનની ચમચી ફરાહ ખાને શાહરુખ નિર્મિત ‘ઓમ્ શાંતિ ઓમ્’માં સૂરજની મજાક ઉડાડેલી. તે પછી સૂરજની ‘પ્રેમ રતન ધન પાયો’ આવી એટલે ‘હિન્દુસ્તાન ટાઇમ્સ’ની ચિબાવલી સમીક્ષકે લખ્યું સંસ્કારી ઑર્ગેઝમ! બીજા સમીક્ષકોએ પણ ફિલ્મને ઉતારી પાડી. (આ સમીક્ષકો યશરાજ, કરણ જોહર, વિધુ વિનોદ ચોપરા/રાજકુમાર હિરાણી, અનુરાગ કશ્યપ, વિશાલ ભારદ્વાજ, શાહરુખ ખાન, આમીર ખાન જેવા મિડિયાના ફેવરિટ લોકોની સમીક્ષામાં સમરકંદ બુખારા ઓવારી જાય છે પણ અક્ષયકુમાર, ૠત્વિક રોશન, ટાઇગર શ્રોફ જેવાની ફિલ્મોને ઉતારી પાડે છે. તાજેતરમાં આ લોકો શાહરુખની ‘ફેન’ પર આફરિન થઈ ગયા હતા જ્યારે ટાઇગરની ‘બાગી’ ને ઉતારી પાડેલી. આ જ રીતે ‘ઉડતા પંજાબ’ વિશે પણ થયું. એક સમીક્ષકે તો હેડિંગમાં લખ્યું: સોલિડ કિક! બીજી તરફ અક્ષયકુમારની ‘હાઉસફૂલ-3’ને ઉતારી પાડી. પણ દર્શકોએ ‘બાગી’ અને ‘હાઉસફૂલ-3’ બંનેને હિટ બનાવી દઈ આ બબુચકોને મોઢે તમાચો માર્યો.)

એકતા કપૂરની વાહિયાત ‘ક્યા કૂલ હૈ હમ-૩’માં પણ સૂરજ બડજાત્યા અને સંસ્કારીપણાની મજાક ઉડાવાઈ.
સૂરજ પોતે શરમાળ છે. તે પોતાની ફિલ્મનો પણ ખાસ પ્રચાર નથી કરતા તો આવા લોકોને જવાબ ક્યાંથી આપે? એટલે આ લિબરલ ગેંગની વાયડાટી ચાલે છે. આ લિબરલ ગેંગનો ચોથો શિકાર બન્યાં સચીન તેંડુલકર અને લતા મંગેશકર. તન્મય ભટ્ટ ને એના બીજા મિત્રો જેમાં એક મહેશ ભટ્ટનો થનારો કે થઈ ચૂકેલો જમાઈ રોહન જોશી પણ છે એ ભેગા થઈને ‘એઆઈબી’માં મહાન હસ્તીઓની અત્યંત બેહૂદી મજાક ઉડાવે છે. આમાંથી તન્મયે સ્વતંત્ર રીતે સચીન ને લતાજીની કનિષ્ઠતમ મજાક ઉડાવી પબ્લિસિટી મેળવી લીધી.

આ ગેંગનો ૨૦૧૪થી નિરંતર એક પ્રયાસ છે અને તે એ કે વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીનું સમર્થન કરે તેને મોદીભક્ત ગણાવી દેવા. મિડિયાની હલકાઈ જુઓ સાહેબ! તે મનમોહનસિંહ આગળ ડૉ. લખવાનું ચૂકતું નથી. મનમોહન વ્યવસાયિક ડૉ. નથી. તેમ છતાં પૂર્વ વડાપ્રધાન છે અને દસ વર્ષ રાજકીય સ્થિરતા આપી દેશ ચલાવ્યો એ સિદ્ધિ બદલ એમની આગળ ડૉ. લખાય તેમાં કોઈ વાંધો ન હોઈ શકે પણ જેણે કાશ્મીરનું ઇસ્લામીકરણ ને પાકિસ્તાનીકરણ કર્યું કે થવા દીધું તે ફારુક અબ્દુલ્લાના નામ આગળ પણ લિબરલ તંત્રી- પત્રકાર ડૉ. લખવાનું ભૂલતા નથી. એ લોકો નહેરુ આગળ પં. એટલે કે પંડિત લખવાનું ચૂકતા નથી. ઇન્દિરાનો ઉલ્લેખ કરે ત્યારે એમની કલમ આપોઆપ પાછળ જી લગાવી દે છે. સોનિયા પાછળ પણ તેઓ જી અચૂક લગાવે જ પણ મોદી વડાપ્રધાન બન્યા પછી પણ તેઓ મોદીના નામની આગળ વડા પ્રધાન તો જવા દો, પાછળ જી પણ લગાવતા નથી. સ્મૃતિ ઇરાની ભૂતકાળમાં નિપુણ અભિનેત્રી હતાં. પણ હવે તેઓ ફૂલટાઇમ પોલિટિશિયન છે અને માનવ સંસાધન વિકાસ જેવા મહત્ત્વના ખાતાના પ્રધાન પણ છે પરંતુ આ મિડિયા તેમના નામ આગળ એક્ટ્રેસ ટર્ન્ડ પોલિટિશિયન લખીને સ્મૃતિને ઉતારી પાડવાનો મોકો ચૂકતા નથી. ‘ટેલિગ્રાફ’એ તો તેમને ‘આંટી નેશનલ’નું બિરુદ આપી દીધું. પણ લિબરલ ગેંગનું સાચું નિશાન મોદી નથી, મોદી સમર્થકો છે. એ લોકો એક વાત સારી રીતે જાણે છે કે મોદીજી તેમના તમામ પ્રપંચોને નિષ્ફળ બનાવી દેશે પણ સમર્થકો નહીં હોય તો મોદીજી શું કરવાના? આજે કદાચ સંઘ કે બીજી કોઈ પણ સંસ્થા કે વ્યક્તિ કરતાં મોદીજી સૌથી લોકપ્રિય છે. લિબરલ ગેંગને એ ખબર નથી કે સંઘના સ્વયંસેવકો કરતાં બહારના લોકો વધુ મોદીસમર્થક છે. સંઘના સ્વયંસેવકો તો વ્યક્તિપૂજામાં માનતા નથી. એટલે એમને માટે ભગવાધ્વજ સિવાય કોઈ મોટું નથી. મોદી પણ નહીં.

લિબરલ ગેંગ મોદીસમર્થકોને મોદીભક્ત કહી હવે ભક્તિ શબ્દને ગાળમાં ખપાવવા જોરશોરથી પ્રયત્નશીલ છે. કોઈ વ્યક્તિ મોદીની કોઈ વાતનું સમર્થન કરે એટલે એને મોદીભક્તમાં ખપાવી તેને ઉતારી પાડવાનો જેથી એ બીજી વાર મોદીજીનું સમર્થન ન કરે.

કોઈ વ્યક્તિ સતત સારું કરે તો તેની પ્રશંસા થવાની જ. પછી તે અમિતાભ બચ્ચન હોય કે માધુરી દીક્ષિત, સચીન તેંડુલકર હોય કે લતા મંગેશકર. લાખો-કરોડો લોકો રોજ અમિતાભ-માધુરી-સચીન કે લતાના ફોટા કે તેમની વિગતો મૂકે છે. તો શું એ એમના ભક્ત થઈ ગયા? આમાંના ઘણા એવા પણ હશે જે ઉપરોક્ત હસ્તીઓની સાથે રાજેશ ખન્ના, શ્રીદેવી, સૌરવ ગાંગુલી કે આશા ભોસલેના ચાહક હશે. આ જ રીતે મોદીનું સમર્થન કરનારા મનમોહન, જયલલિતાનું સમર્થન કરનારા પણ હોઈ શકે.

જે તંત્રી-પત્રકાર સોનિયા કે પ્રિયંકાને જોઈને મોઢેથી લાળ ને નીચેથી શી***ન કરી બેસે છે કે અહેમદ પટેલના ચમચા છે તેઓ કે તેમની શેહમાં આવીને અન્યો સોનિયાના બારગર્લવાળા ભૂતકાળ વિશે  છાપવાની હિંમત ધરાવતા નથી.  સોનિયાને કઈ રહસ્યમય બીમારી છે એ જાણવા એ લોકો ઇન્વેસ્ટિગેશન કરાવી શકતા નથી. સુબ્રમણિયન સ્વામી એ બહાર પાડ્યું તો પણ નેશનલ હેરાલ્ડ કૌભાંડના સમાચાર કરતાં અન્ય સમાચારને પ્રાથમિકતા આપવી એ તેમનો ચમચાધર્મ છે. અને સમાચાર છાપશે તો મોદીજી જાણે ખોટી રીતે સોનિયાને ફસાવતા હોય એ રીતે છાપશે. કેજરીવાલે કાયદો તોડીને ૨૧ ધારાસભ્યોને સંસદીય સચિવપદની લહાણી કરી દીધી. એ સમાચાર હોય કે કેજરીવાલના મુખ્ય સચિવના કૌભાંડના કારણે સીબીઆઈના દરોડાના સમાચાર, આ ચમચાઓ કેજરીવાલ સામે મોદીજી વેરવૃત્તિથી કાર્યવાહી કરતા હોય એવાં મથાળાં બાંધશે. આ ચમચાઓ અનુગોધરા રમખાણો પછી ‘સિટ’ તપાસ, ઈશરત કેસ વગરેમાં આવાં મથાળાં બાંધતા નહોતાં.

લિબરલ ગેંગને કોઈએ પ્રશ્ન ખરેખર તો એ પૂછવા જોઈએ કે
૧. મોદીજીમાં એવા તે શું હીરામોતી ટાંગ્યાં છે કે લોકો વધુ ને વધુ મોદીસમર્થક બની રહ્યા છે?
૨. શું મોદીજી એવા હેન્ડસમ છે અથવા અમિતાભ જેવાં હાઇટ-બૉડી ધરાવે છે?
૩. શું મોદીજી સોનિયા જેવા ગોરા છે?
૪. શું મોદીજી ચિદમ્બરમ્ જેવું અંગ્રેજી કે અટલજી જેવું હિન્દી બોલી શકે છે?
૫. શું મોદીજી સંપત્તિમાંથી બધાના એકાઉન્ટમાં દર મહિને પૈસા જમા કરાવે છે?
૬. મોદીજી ગરીબ દેખાતા નથી. એ કેજરીવાલ કે મમતા બેનર્જીની જેમ સાદાં કપડાં નથી પહેરતા, આ લિબરલ ગેંગ લખે છે તેમ હવામાં સતત ઉડતા રહે છે, તો પછી સામાન્ય માનવી કેમ મોદીસમર્થક છે? જેને અમેરિકાએ નવ નવ વર્ષ વિઝાનો ઇન્કાર કર્યો તે મોદીને જ્યારે અમેરિકા બોલાવે ત્યારે સામાન્ય ભારતીય કેમ વિજય મળ્યો હોય એમ ખુશ થાય છે?
૭. લિબરલ ગેંગ જ એવું લખે છે કે મોદી યુઝ એન્ડ થ્રો કરે છે ને અરુણ શૌરી આવું બોલે છે ત્યારે એને સમાચાર તરીકે ચગાવે છે પણ પ્રશ્ન એ છે કે મોદીજી આવું કરતા હોય તો એમના સમર્થકોની સંખ્યા તો એકદમ ઘટી જવી જોઈએ? એવું કેમ નથી થતું?
૮. માન્યું કે મોદીજી પાસે આઇટી પ્રોફેશનલની સારી ટીમ છે પણ મોદીજીને જિતાડનાર (મોદીજીને યશ ન દેવો પડે એટલે સોનિયાચમચા આવાં ગતકડાં શોધી કાઢે છે) પ્રશાંત કિશોર તો હવે આ તંત્રી-પત્રકારોના માનીતા સોનિયા-રાહુલને સેવા આપે છે. કેમ એ મોદીની જેવી હવા રાહુલની તરફેણમાં ઊભી નથી કરી શકતા?
૯. લિબરલો શોધે છે કે કૉંગ્રેસ નહીં તો કોણ? એટલે નીતીશ-કેજરી-વગેરે જે મોદીવિરોધી છે તેમની પછેડી પકડી લે છે. કેજરીવાલ પાસે પણ યુવાનોની આઇટી ટીમ છે. એ કેમ કેજરીની તરફેણમાં મોજું છોડો, લહેરખી પણ સર્જી નથી શકતા?
૧૦. એવું શું કારણ છે કે આજતક, એનડીટીવી સહિતની ચેનલો ને અનેક છાપાં મોદીવિરોધી છે, રોજેરોજ તેઓ મોદીવિરોધી સમાચાર ચગાવે છે ને મોદીતરફી સમાચાર દબાવી દે છે, આ જ રીતે મોદીવિરોધીઓના સારા સમાચાર ચગાવે છે ને મોદીવિરોધીઓના ખરાબ સમાચારને દબાવી દે છે તો પણ મોદીના સમર્થકોની સંખ્યા ઘટતી કેમ નથી?
૧૧. જ્યારે જ્યારે ચીન, અમેરિકા કે પાકિસ્તાન ભારતવિરોધી કૃત્યો કરે છે ત્યારે આ લિબરલ ગેંગ દેશની દુશ્મન હોય તેમ ખુશ થઈ ‘હાથતાળી’ કેમ આપે છે? ભારતની પીછેહટ તેમને ‘મોદીના ગાલ પર તમાચો’ કેમ લાગે છે? શું તેઓ મોદીવિરોધમાં આંધળા થઈને અજાણતા મોદી = ભારત આવું સમીકરણ તો નથી બેસાડી રહ્યાને?
૧૨. ક્યાંક આ લિબરલ ગેંગના રોજેરોજ આંધળા વિરોધના કારણે જ મોદીની લોકચાહના આટલી વધી નથી રહી ને? કારણકે હંમેશાં મક્કમ મજબૂત વ્યક્તિની પાછળ દુનિયા પડે ત્યારે લોકો તેના સમર્થક બની જતા હોય છે. આથી જ ભારતમાં લોકો માટે મહારાણા પ્રતાપ હારવા છતાં અકબરથી વધુ મહાન છે. સિકંદર કરતાં પોરસ વધુ લોકપ્રિય છે. ઝાંસીની રાણી લક્ષ્મીબાઈ માટે આજે પણ કહેવાય છે કે ખૂબ લડી મર્દાની, વો ઝાંસીવાલી રાની થી.
૧૩. દુર્યોધનો કે શિશુપાલો સત્તાના મદમાં શ્રી કૃષ્ણની ઊંચાઈ સમજી શક્યા નહોતા. (સાવધાન! આ નઠારા ક્યાંક એવું ન કહી દે કે મેં મોદીને શ્રીકૃષ્ણ સાથે સરખાવ્યા.વાતને આડે પાટે ચડાવવામાં આ લોકો હોશિયાર હોય છે.) લિબરલ ગેંગ સાથે આવું તો નથી ને?

Advertisements
cricket, hindu, international, sikka nee beejee baaju, sports, terrorism

પાકિસ્તાનનું ક્રિકેટ પોલિટિક્સ, શારજાહ એટલે ભારત માટે હારજા

(મુંબઈ સમાચારની રવિવારની પૂર્તિમાં ‘સિક્કાની બીજી બાજુ’ કૉલમમાં તા.૨૩/૮/૧૫ના રોજ આ લેખ છપાયો.)

(ભાગ-૧૮)

ઝિયાની જયપુરમાં ક્રિકેટ મેચ જોવા આવવાની મુલાકાતથી કાશ્મીરમાં ક્રિકેટ ક્લબ કલ્ચરને જબરદસ્ત પ્રોત્સાહન મળી ગયું. જોકે હિન્દુઓ માટે ક્રિકેટ મેચો હંમેશાં ભયનું કારણ રહેતી. ભારત-પાકિસ્તાનની ક્રિકેટ મેચો જ્યારે પણ કાશ્મીરમાં યોજાય ત્યારે હિન્દુઓ ફફડતા કારણકે જો ભારતીય ટીમ જીતે તો મુસ્લિમો ગુસ્સે થઈ જતા. સરકારી અધિકારીઓ ઑફિસમાં હાજર ન રહેતા. હડતાળ પાડતા. ખીણમાં ભારે પ્રમાણમાં પ્રદર્શનો થતાં. જો પાકિસ્તાન જીતે તો અભૂતપૂર્વ ઉજવણી થતી. લોકો શેરી પર નીકળી પડે અને ડાન્સ કરવા લાગતા. આ બંને સંજોગોમાં હિન્દુઓ તો ફફડતા રાંક પ્રાણીની જેમ ઘરની અંદર પૂરાઈ રહેતા. તેઓ પોતાના મોઢામાંથી કંઈ ન બોલાઈ જાય તેનું ધ્યાન રાખતા. હિન્દુઓના આત્મસંયમના કારણે પરિસ્થિતિ મોટા ભાગે શાંત જળવાઈ રહેતી. જોકે ક્રિકેટના બોસ (ક્રિકેટ બૉર્ડ) લોકો અને સરકારને ક્યારેય ઝિયાનું આ ક્રિકેટ પોલિટિક્સ સમજાયું નહીં.

પાકિસ્તાનીઓનું આ ક્રિકેટ પોલિટિક્સ શારજાહ સુધી વિસ્તર્યું હતું. શારજાહ એટલે હાર જા. આવી ઉક્તિ યાદ હશે. યુએઇના આ શહેરમાં અબ્દુલ રહેમાન બુખાતીરે ૧૯૮૦ના દાયકામાં બંધાવેલા સ્ટેડિયમમાં મોટા ભાગે ભારત-પાકિસ્તાન અને કેટલીક વાર તેમાં ત્રીજો દેશ સામેલ થતો તો તેમની વચ્ચે ક્રિકેટ મેચો રમાતી. આ મેચોનું પરિણામ અગાઉથી નક્કી જ રહેતું. ભારતની હાર નિશ્ચિત હતી. શ્રીલંકા કે પાકિસ્તાનના અમ્પાયરોની અંચઈ રીતસર દેખાતી તો પણ માધવરાવ સિંધિયા જેવા ક્રિકેટ બૉર્ડ પર કબજો જમાવીને બેઠેલા કૉંગ્રેસી નેતા કે સરકાર કંઈ કરતી નહીં. કદાચ એટલા માટે કે બૉર્ડના અધિકારીઓને મસમોટી રકમ ચુકવાતી હતી. જ્યારે પણ ત્યાં મેચ રમાતી ત્યારે ભારતની ટીમ જાણે ભૂખ્યા વાઘ સામે બાંધેલા પશુઓને ફેંકી દેવાય તેમ મેદાન પર ઉતારતી હતી. બીબીસીના ક્રિકેટ સંવાદદાતા જોનાથન એગ્નુએ કહ્યું હતું કે “હું સોગંદ પર એ કહેવા તૈયાર છું કે મેં જે મેચ જોઈ છે તેમાં બેએક મેચ તો પાકિસ્તાન દ્વારા ફિક્સ કરાઈ હતી.”

ભારતનો ખૂંખાર ગુંડો જે પાછળથી ત્રાસવાદી બન્યો તે દાઉદ ઇબ્રાહિમ શારજાહમાં વટથી ટીવી કેમેરામાં આખા જગતને દેખાય તેમ હાજર રહેતો અને તેની સાથે અનિલ કપૂર, ફિરોઝ ખાન, સંજય ખાન, સીમી ગરેવાલ, (રાજેશ ખન્ના અને ક્રિકેટર ગેરી સોબર્સની પ્રેમિકા) અંજુ મહેન્દ્રુ, શર્મિલા ટાગોર જેવાં અભિનેતા-અભિનેત્રીઓ પૂંછડી પટપટાવતા સાથે બેસીને મેચ જોતાં. અભિનેત્રી મંદાકિની તો તેની રખાત હતી. તે પણ દાઉદ સાથે શારજાહમાં જોવા મળતી. શારજાહમાં દર્શકોમાં પણ મોટા ભાગના પાકિસ્તાનની તરફેણવાળા રહેતા અને ભારતની હારના કારણે તેમનામાં, પાકિસ્તાનમાં રહેલા લોકો, ભારતમાં ઘણા મુસ્લિમો, ખાસ કરીને કાશ્મીરના મુસ્લિમો જોશમાં આવી જતા. સાચા રાષ્ટ્રવાદી ભારતીયો ગુસ્સાથી સમસમીને રહી જતા. તેમનું મનોબળ ભારે નીચું જતું. મોટા ભાગની મેચનું પરિણામ પહેલેથી નક્કી જ રહેતું – ભારતની હાર. તેથી કાશ્મીર સહિત ઘણી જગ્યાએ ઉજવણી હજુ મેચ ન પતી હોય ત્યાં જ શરૂ થઈ જતી. સદ્ભાગ્યે ક્રિકેટમાં મેચ ફિક્સિંગનું કૌભાંડ બહાર આવ્યા પછી ૨૦૦૧માં શારજાહમાં ક્રિકેટ મેચો રમાતી બંધ થઈ.

શારજાહમાં રમાતી સ્પર્ધાઓ આઈપીએલના પૂર્વાવતાર જેવી જ હતી. આઈપીએલની મેચો પછી જેવી લેટ નાઇટ પાર્ટીઓ થતી તેવી શારજાહમાં પણ પાર્ટીઓ થતી. સત્તાવાર રીતે તો એવું જ બહાર આવ્યું કે સીમી ગરેવાલ જેવી અભિનેત્રી બુખાતીર સામે ગીતો ગાઈ તેમનું મનોરંજન કરતી. (બિનસત્તાવાર રીતે આ અભિનેતા-અભિનેત્રીઓ જે કંઈ કરતા હોય તે અલગ.) પાકિસ્તાનના નઈમ બુખારીએ શારજાહના હોલિડે ઇન્ટરનેશનલમાં રાત્રિભોજને પાકિસ્તાનની દેશભક્તિમાં બદલી નાખેલી. તેમાં તે ‘ઇસ્લામિક રિપબ્લિક ઑફ પાકિસ્તાન’નું ગીત ગાતો. પાકિસ્તાનીઓ ખુશ થતા અને ભારતીયોએ કૃત્રિમ હાસ્ય આપવું પડતું.

ભારતીય ખેલાડીઓને કદાચ શારજાહમાં રમવાની મજા એટલે પણ આવતી કે  (ફિક્સિંગથી જે કોઈને જે કંઈ લાભ થતો હોય તે ઉપરાંત) શોપિંગની મજા પડી જતી. ત્યાં દર્શકો પણ મોટા ભાગે પાકિસ્તાન તરફી જ રહેતા. તેથી ભારતીય ખેલાડીઓ માટે વાતાવરણ એવું રહેતું જાણે તેઓ પાકિસ્તાનમાં ન રમતા હોય. જેમ કે જો ભારતીય બૅટ્સમેન પાકિસ્તાન સામે બેટિંગ કરવા જાય તો દર્શકો આવું સૂત્ર બોલતા: “આઉટ હો ભાઈ આઉટ હો, જલદી જલદી આઉટ હો.” અને દર વખતે નિશ્ચિત જેવી બની ગયેલી ભારતીય હાર નજીક હોય ત્યારે તેઓ આવું બોલતા: “યે ટીમ કિસકી હૈ? હર મેચ મેં હારી હૈ? યે ટીમ ઇન્ડિયા કી હૈ, હર મેચ મેં હારતી હૈ.” ભારતની ટીમ હારી જાય એટલે પાકિસ્તાન તરફીઓ એવી રીતે ઉજવણી કરતા જેમ કે તેમણે દુનિયા ન જીતી લીધી હોય! જોકે સચીન તેંડુલકર જેવા ખેલાડીઓ એમ માનીને સંતોષ લેતા કે પાકિસ્તાનમાં તો આના કરતાંય ખરાબ વાતાવરણ હોય છે.  ત્યાં રહેતા ભારતીયો માટે પણ ભારે વિચિત્ર સ્થિતિ થતી. ભારતીય ટીમ હારી હોય એટલે તેનું દુઃખ હોય, પરંતુ પાકિસ્તાનીઓ તેમને ફોન કરીને ખોટે ખોટી સહાનુભૂતિ પાઠવે. અંદરથી તો તેઓ ખુશ જ થતા હોય.

ભારતીય ઓલરાઉન્ડર મનોજ પ્રભાકરે ૧૯૯૭માં પોતાની જ ટીમના એક ખેલાડી પર ફિક્સિંગનો આરોપ લગાવ્યો હતો. તેણે જે મેચોની વાત કરી હતી તેમાંની કેટલીક ૧૯૯૧માં શારજાહમાં ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે રમાયેલી મેચો હતી. બન્યું હતું એવું કે અંધારું થઈ ગયું હતું (ક્રિકેટની ભાષામાં તેને બેડ લાઇટ કહે છે.) અમ્પાયરોએ ભારતીય બૅટ્સમેનોને લાઇટની દરખાસ્ત પણ કરી હતી, પરંતુ ભારતીય ટીમ મેનેજમેન્ટે પ્રભાકર અને સંજય માંજરેકરને ઓછા પ્રકાશમાં રમવાનું ચાલુ રાખવા આદેશ આપ્યો હતો. કહેવાની જરૂર નથી કે છેલ્લી ઓવરમાં પાકિસ્તાન જીતી ગયું હતું અને સ્પર્ધાની ફાઇનલ માટે ક્વોલિફાય થઈ ગયું હતું. પ્રભાકરે જે બીજી મેચની વાત કરેલી તે કોલંબો (શ્રીલંકા)માં ૧૯૯૪માં રમાઈ હતી. તેમાં ભારતને હરાવવા માટે પ્રભાકરને રૂ. ૨૫ લાખની દરખાસ્ત થઈ હતી!

ત્રાસવાદી દાઉદ ઇબ્રાહિમની પહોંચ કેટલી હતી તેનો ઘટસ્ફોટ ૨૦૧૩માં બહાર આવેલા એક અહેવાલમાં થયો હતો. પૂર્વ ક્રિકેટર દિલીપ વેંગસરકરે આ ઘટસ્ફોટ કરતા કહ્યું હતું કે ૧૯૮૦ના દાયકામાં રમાયેલી અનેક સ્પર્ધાઓમાં દાઉદની પહોંચ ભારતીય ટીમના ડ્રેસિંગ રૂમ સુધી હતી. ૧૯૮૬ કે ૮૭માં શારજાહમાં રમાયેલી એક સ્પર્ધામાં દાઉદ ડ્રેસિંગ રૂમમાં આવી ગયો હતો, પરંતુ કપિલ દેવે તેને તગેડી મૂક્યો હતો. અભિનેતા મહેમૂદ તેને ડ્રેસિંગ રૂમમાં લાવ્યો હતો. કોઈ તેને ઓળખી શક્યું નહોતું, પરંતુ દિલીપે તેનો ફોટો જોયો હોવાથી તે તેને ઓળખી ગયા હતા. મહેમૂદે દાઉદની ઓળખ છુપાવી હતી અને તેનો પરિચય એક વેપારી તરીકે કરાવ્યો હતો. દાઉદે કહ્યું હતું કે જો તમે આવતીકાલે પાકિસ્તાનને હરાવશો તો તમને બધાને એક ટોયોટા કોરોલા કાર મળશે. અને તે પણ ભારતમાં તમામ ખેલાડીના ઘરે પહોંચાડી દેવાશે! તે વખતના ભારતીય ટીમના મેનેજર જયવંત લેલે હતા, જેમણે પૂછેલું, “મને પણ મળશે?” દાઉદે કહેલું, “હા”. (જયવંત લેલેએ પણ પોતાના પુસ્તકમાં આ ઘટના ઉલ્લેખી છે.)

કપિલ દેવ બહાર પ્રેસ કૉન્ફરન્સ સંબોધી રહ્યા હતા. તેઓ અંદર આવ્યા. તેઓ તેમના સાથી ખેલાડીઓ સાથે વાત કરવા માગતા હતા. તેમણે મહેમૂદને કહ્યું, “મહેમૂદસાબ આપ ઝરા બહાર નીકલો. (દાઉદ તરફ ઈશાર કરતા) ઔર યે કૌન હૈ? ચલ બહાર ચલ.” દાઉદ કપિલના વર્તનથી ધૂંધવાઈ ગયો હતો. તેણે બહાર નીકળી કહ્યું, “કાર કેન્સલ હાં?” તે પછી પાકિસ્તાની ક્રિકેટર જાવેદ મિંયાદાદ, જેને સરેરાશ તમામ ભારતીય નફરત કરતો હશે, તે આવ્યો અને તેણે કપિલ દેવના દાઉદ પ્રત્યેના વર્તન વિશે ફરિયાદ કરી. “યાર ઉસકો (કપિલ કો) પતા નહીં વો દાઉદ ઇબ્રાહિમ હૈ. ઉસકો કુછ પ્રોબ્લેમ કરેગા…”

એક વાત એ પણ છે કે તે વખતના ક્રિકેટરોની માનસિકતા ડરપોક પ્રકારની હતી. તેઓ પાકિસ્તાનીઓની આક્રમકતા સામે જ નહીં, વેસ્ટ ઇન્ડિઝ, ઈંગ્લેન્ડ, ઑસ્ટ્રેલિયા વગેરેના આક્રમક ખેલ સામે પણ બોદા પડતા. કોઈ જાતના આત્મવિશ્વાસ વગર અને રણનીતિ વગર, દરેક પોતાનું શાનદાર પર્ફોર્મન્સ આપવા માગતું હોય તેમ રમતું. મિંયાદાદે ચેતન શર્માની ઓવરમાં છેલ્લા દડે ફટકારેલી સિક્સરને ભારતીય ઇતિહાસકાર, નવલકથાકાર અને નિબંધકાર મુકુલ કેશવને એવી ઉપમા આપેલી કે મિંયાદાદે ભારતીયોના નાકમાં બે આંગળી ઘૂસાડી દીધી હોય! ભારતીય અને પાકિસ્તાની ક્રિકેટરો વચ્ચે પણ જનૂન દેખાઈ આવતું. જાવેદ મિંયાદાદ અને કિરણ મોરેનો વર્લ્ડ કપ દરમિયાન થયેલો ઝઘડો હોય કે આમીર સોહેલ અને વેંકટેશ પ્રસાદનો ઝઘડો હોય.

આપણી સરકારની નીતિ સાતત્યભરી નથી રહી. પાકિસ્તાનના આટઆટલા ઉંબાડિયાં અને ભારતને પરેશાન કરતા રહેવાની નીતિ છતાં પાકિસ્તાન સાથે થોડો સમય દુશ્મની રાખીને ક્રિકેટ બંધ કરી દેશે, વિમાનને સરહદ પરથી ઉડવાની ના પાડી દેશે, ધંધાપાણી બંધ કરી દેશે અને વળી પાછું શાંતિમંત્રણાઓ કરવા લાગશે. અગાઉની વાજપેયી સરકાર પણ આવું જ કરતી આવી છે અને મોદી સરકાર પણ આવું જ કરે છે. આ લેખ તમે વાંચતા હશો તે જ દિવસે પાકિસ્તાન સાથે સુરક્ષા સંસ્થા સ્તરની મંત્રણા છે. તેમાં વળી દસ્તાવેજોના પુરાવાઓ અપાશે. પાકિસ્તાન તેની હોળી કરીને તાપણાં કરશે. આ બધામાં ક્રિકેટ એ ઘા પર મીઠા ભભરાવા જેવું કરે છે.

૧૯૯૩માં ૧૨ માર્ચે મુંબઈમાં શ્રેણીબદ્ધ બોમ્બ વિસ્ફોટો થયા હતા. તેના ઘા ખોતરતા હોય તેમ તે વખતના પાકિસ્તાનના વડા પ્રધાન નવાઝ શરીફે (અત્યારે પણ એ જ છે.) દિલ્હીના વિદેશી પત્રકારો અને લાહોર જીમખાના ટીમ વચ્ચે ક્રિકેટ મેચની દરખાસ્ત કરી. એપ્રિલ ૧૯૯૩માં ઈસ્લામાબાદમાં આ મેચ રમાવાની હતી. ભારતીય ટીમમાં બે જણા એવા હતા કે જેઓ પત્રકારો નહોતા! ક્રિકેટરોને વિશેષ વિમાન દ્વારા લાહોરથી ઈસ્લામાબાદ લઈ જવાયા. ક્રિકેટરોને ક્રિકેટ ક્લબ સુધી લઈ જવા સાત મર્સીડીઝ કારનો કાફલો તૈનાત હતો. ફાઇવ સ્ટાર પર્લ કોન્ટિનેન્ટલ હોટલમાં ઉતારો અપાયો હતો. દારૂ પર પ્રતિબંધ હોવા છતાં હોટલમાં પત્રકાર ક્રિકેટરો અને તેમના પરિવારોને દારૂ સાથેની ખાણીપીણી પૂરી પડાઈ હતી. મેચને સ્ક્રિપ્ટ પ્રમાણે ડ્રોમાં લઈ જવાઈ હતી. શરીફ પોતે ખેલાડીઓને પ્રોત્સાહન પૂરું પાડવા આવ્યા હતા. દરેક ક્રિકેટરને એક સાદડી, લેમ્પ શેડ અને પેન હોલ્ડર અપાયાં હતાં. સ્વાભાવિક છે કે પાકિસ્તાનની મહેમાનગતિથી પ્રભાવિત આ પત્રકારો જેમાં થોડાક ભારતીયો પણ હતા તેમણે મુંબઈમાં થયેલા બોમ્બ ધડાકા પાછળ પાકિસ્તાનનો હાથ છે તેવી ભારત સરકારની વાત પર રોકકળ કરી મૂકી હતી. (જેમ થોડા સમય પહેલાં યાકૂબ મેમણની ફાંસીને રોકવા શત્રુઘ્નસિંહા, મહેશ ભટ્ટ આણિ મંડળીએ રોકકળ કરી હતી અને ફાંસી પછી ભારતીય માધ્યમોના એક વર્ગે યાકૂબ પ્રત્યે સહાનુભૂતિ ઊભી કરવા પ્રયાસ કર્યો હતો).

(ક્રમશઃ)

ભાગ- ૧  કાશ્મીરી હિન્દુઓ પર અત્યાચારોનો સદીઓનો સિલસિલો

ભાગ-૨ કાશ્મીરમાં હિન્દુ રાજ પાછું કેવી રીતે આવ્યું?

ભાગ-૩ કાશ્મીર સળગતું હતું ત્યારે નહેરુ રશિયા ને આફ્રિકાની વાતો કરતા હતા!

ભાગ-૪ નહેરુની લુચ્ચાઈ: કલમ ૩૭૦ને સરદારના નામે ચડાવી દીધી!

ભાગ-૫ શ્યામાપ્રસાદનું રહસ્યમય મોત ને નેહરુનો શેખ પ્રત્યે આંધળો પ્રેમ

ભાગ-૬ હજ પઢવાના નામે શેખ અબ્દુલ્લાનું ચીન અને મુસ્લિમ દેશો સાથે ષડયંત્ર

ભાગ-૭  ઈન્દિરાની નિષ્ફળતાઃ યુદ્ધ જીત્યાં પણ કાશ્મીર પાછું ન મેળવ્યું

ભાગ-૮ કાશ્મીરમાં આતંકવાદી પ્રવૃત્તિ ૧૯૭૧થી ચાલુ થઈ

ભાગ-૯ શૈખ અબ્દુલ્લાએ ઈન્દિરા ગાંધીને ભૂ પીવડાવી દીધું!

ભાગ-૧૦ કાશ્મીરમાં શેર-બકરાનું રાજકારણ: બકરાઓની કેવી હાલત હતી?

ભાગ-૧૧ ફારુકના શાસનમાં શીખ ત્રાસવાદીઓને આશ્રય મળતો

ભાગ-૧૨ ઈન્દિરાની સભામાં ફારુકના કાર્યકરોએ પાયજામા કાઢી નાખ્યા!

ભાગ-૧૩કાશ્મીરમાં પાકિસ્તાન ઝિંદાબાદ, ખાલિસ્તાન ઝિંદાબાદના નારા

ભાગ-૧૪ ૨ જુલાઈ ૧૯૮૪ના રોજ રાજભવનમાં રસપ્રદ ધડાધડી

ભાગ-૧૫ જી. એમ. શાહ સરકારે વિશ્વાસ મત મેળવ્યો

ભાગ-૧૬ ત્રાસવાદીનો કોઈ ધર્મ નથી હોતો, ખરેખર?

ભાગ-૧૭ પાકિસ્તાનનું પ્રૉક્સી વોર અને ક્રિકેટ પોલિટિક્સ

ભાગ-૧૯ શાહબાનો કેસ: રાજીવના નિર્ણયથી કાશ્મીરમાં ઉજવણીનો માહોલ

ભાગ-૨૦  કાશ્મીરમાં સાંપ્રદાયિક હુલ્લડોમાં હિન્દુઓને નિશાન બનાવાયા

ભાગ-૨૧ કટ્ટરવાદી ઉમેદવારોનો નારો રહેતો: એસેમ્બલી મેં ક્યા ચલેગા? નિઝામ-એ-મુસ્તફા!

gujarat guardian, national, politics

ભારતરત્ન આપવામાં પણ રાજકારણ રમાય છે

અંતે ધારણા મુજબ જ અટલબિહારી વાજપેયીને ભારતરત્ન એવોર્ડ અપાયો. આ બાબતમાં મોદી સરકારે જરાય વિલંબ ન દાખવ્યો.  જોકે જેમ મોટા ભાગના નેતાઓએ કહ્યું તેમ, અટલજીને એવોર્ડ મેળવવામાં તો વિલંબ થયો જ છે. ગયા વર્ષે સચીન તેંડુલકરને તેની વિદાય વખતે તાત્કાલિક જ ભારતરત્ન આપી દેવામાં આવ્યો અને એમ કહેવાય છે કે રાહુલ ગાંધી તેની પાછળનું મુખ્ય પરિબળ હતા.

ગયા વર્ષે યાદ હોય તો, નવેમ્બર આસપાસ નરેન્દ્ર મોદીનો પ્રચાર વીજળી વેગે ચાલતો હતો, કૉંગ્રેસ બધી રીતે બેકફૂટ પર હતી. કૌભાંડોની એબીસીડી ગણાવીને મોદી એક પછી એક શહેરમાં પ્રચાર કરી રહ્યા હતા. એવામાં સચીન તેંડુલકરની ક્રિકેટમાંથી વિદાય નક્કી થઈ. અલબત્ત, એ પણ કહેવું જોઈએ કે, એ વિદાય પરાણે હતી કેમ કે સચીનનું ફોર્મ જોતાં જો તેણે જાતે નિવૃત્તિ જાહેર ન કરી હોત તો તેને વિદાય કરવામાં આવ્યો હોત. ગયા વર્ષના સપ્ટેમ્બરમાં જ એવી વાત ચાલી હતી કે સચીનને નિવૃત્તિ લઈ લેવાનું કહી દેવામાં આવ્યું છે. જોકે, એ અહેવાલને સત્તાવાર રીતે બૉર્ડે નકારી કાઢ્યો હતો. આમ, નિવૃત્તિ પહેલાંની છેલ્લી ટેસ્ટ વખતે ટીવી ચેનલોએ પણ સચીન-સચીન કરી નાખ્યું હતું. એવા વખતે કૉંગ્રેસના ઉપાધ્યક્ષ રાહુલ ગાંધીને માસ્ટરસ્ટ્રોક રમવાનું સૂજ્યું.

જે દિવસે સચીનની રમતનો છેલ્લો દિવસ હતો તે જ દિવસે તેને ભારતરત્ન એવોર્ડની જાહેરાત કરી દેવાઈ. એ મહિનાઓમાં સચીન કરતાં હોકીના જાદુગર ધ્યાનચંદ, વાજપેયીને ભારતરત્ન અપાવો જોઈએ તેવી માગણી થઈ રહી હતી, પરંતુ છેલ્લી ઘડીએ સચીનને ભારતરત્ન જાહેર કરી દેવાયો. સચીનની સાથે વૈજ્ઞાનિક સીએન રાવનું નામ પણ જાહેર કરાયું હતું, જેથી એકતરફી અને રાજકારણસભર નિર્ણય ન લાગે.

અત્યાર સુધી દેશમાં કૉંગ્રેસની સરકારો વધુ રહી છે. અને ભારતરત્નની બાબતમાં પણ કમનસીબે રાજકારણ વધુ રમાયું છે. સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ જે ભારતના શિલ્પી ગણાવાય છે, તેમને તેમના મૃત્યુના ચાર દાયકા પછી ભારતરત્ન અપાયો અને તે વખતે પણ શુદ્ધ ગાંધી (ઇન્દિરા ગાંધીવાળા ગાંધી, મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધીવાળા ગાંધી નહીં)- નહેરુ કુટુંબના કે તેના તરફી વડા પ્રધાન નહોતા, પરંતુ પી.વી. નરસિંહરાવ વડા પ્રધાન હતા ત્યારે આ સર્વોચ્ચ સન્માન અપાયું હતું.

ડૉ.  બાબાસાહેબ આંબેડકર અને જયપ્રકાશ નારાયણને ભારતરત્ન તેમના મૃત્યુના દાયકાઓ પછી જ અપાયો એટલું જ નહીં, પરંતુ જ્યારે તેમને એવોર્ડ અપાયો ત્યારે બિનકૉંગ્રેસી સરકારો હતી. આંબેડકર તો આપણા બંધારણના ઘડવૈયા કહેવાય છે જ્યારે જયપ્રકાશ નારાયણે જો આંદોલન ન કર્યું હોત તો કદાચ ઇન્દિરા ગાંધી સરમુખત્યાર બની બેઠા હોત અને ઈરાક, સિરિયા, પાકિસ્તાન જેવા દેશોની જેમ વિપક્ષના નેતાઓ જેલમાં જ હોત.

આ જ રીતે મોરારજી દેસાઈને ૧૯૯૧માં ભારતરત્ન આપવામાં આવ્યો. તેઓ  વડા પ્રધાન પદેથી ઉતર્યા તેના બાર વર્ષ પછી તેમનું સન્માન થયું. મોરારજી દેસાઈ અનેક રીતે ભારતરત્નને લાયક હતા. તેમની સેવાઓ વડા પ્રધાન પહેલાં અને વડા પ્રધાન તરીકેની જાણીતી છે. તેમના શાસનકાળમાં ચીજો સોંઘી થઈ હતી, જે તે પછી કોઈ સરકાર વખતે થયું નથી. ઉપરાંત પાકિસ્તાન સાથેના સંબંધો સુધર્યા હતા. તે વખતે દૂરદર્શન અને આકાશવાણી બે જ હતા જે સરકાર હેઠળ હતા. તેને સ્વાયત્ત કરવાની દિશામાં સારી પહેલ થઈ હતી. પરંતુ તેમને ૧૯૯૦માં આપણા શત્રુદેશ પાકિસ્તાન તરફથી ત્યાંનો સર્વોચ્ચ એવોર્ડ નિશાન-એ-પાકિસ્તાન મળ્યો તે પછી સરકારે ભારતરત્ન આપવાનું નક્કી કર્યું.

આની સામે રાજીવ ગાંધીને તેમની હત્યાના કેટલાંક અઠવાડિયાં માંડ વિત્યાં હતાં, ત્યાં ભારતરત્ન જાહેર કરી દેવાયો. રાજીવ ગાંધી વડા પ્રધાન બન્યા પછી તેમણે આપેલી સેવાઓ જાણીતી છે, જેમાં કમ્પ્યૂટર યુગની શરૂઆત થઈ અને ટેલિકોમ ક્ષેત્રે પણ ક્રાંતિ થઈ, પરંતુ બૉફોર્સ કાંડ પણ એટલું જ ચગ્યું હતું. જોકે રાજીવ ગાંધી ઇન્દિરા ગાંધીના મૃત્યુને પગલે વડા પ્રધાન બની ગયા હતા. પરંતુ તે પહેલાં તેમણે ખાસ નોંધપાત્ર સેવાઓ આપી હોવાનું જાણમાં નથી. તો રાજીવનાં માતા ઇન્દિરા ગાંધીને અને નાના જવાહરલાલ નહેરુને ભારતરત્ન તો તેમના જીવતા જ આપી દેવાયો હતો! અલબત્ત, એમાં કોઈ ના નથી કે નહેરુ અને ઇન્દિરા ગાંધીની લાયકાત ભારતરત્ન માટે હતી જ પરંતુ તેઓ સત્તામાં હોય ને પોતે જ પોતાને ભારતરત્ન આપે તે કેવું?

ઉલ્લેખનીય છે કે અટલબિહારી વાજપેયી વડા પ્રધાન હતા ત્યારે તેમના સાથી મંત્રીઓએ તેમના માટે ભારતરત્નની ભલામણ કરી હતી, પરંતુ વાજપેયીએ સ્પષ્ટ નનૈયો ભણી દીધો હતો કે ના, આવું જરા પણ ન થઈ શકે. દલા તરવાડીની જેમ પોતે જ પોતાને ભારતરત્ન આપી દે તે કેવું કહેવાય? આમ તો, ભારતરત્નનું નામ સત્તાવાર રીતે રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા જાહેર કરાય છે, પરંતુ આપણે ત્યાં રાષ્ટ્રપતિ લગભગ કઠપૂતળી જેવા હોય છે અને કોને આ એવોર્ડ આપવો તે સરકાર જ નક્કી કરતી હોય છે.

આપણે ત્યાં ભારતરત્ન માટેની માગણી તો ઘણા બધા લોકો કરતા હોય છે, તેમાં ઘણા આ એવોર્ડ માટે લાયક નથી પણ હોતા. દલિતવાદી બસપ નેતા કાંશીરામ, ગાયક મોહમ્મદ રફી, હોકીના ખેલાડી ધ્યાનચંદ, વિજ્ઞાની વિક્રમ સારાભાઈ, શાયર મિર્ઝા ગાલિબ, ઓડિશાના નેતા બીજુ પટનાયક, આંધ્રપ્રદેશના પહેલા બિન કૉંગ્રેસી મુખ્યમંત્રી એન.ટી. રામારાવ,  કૉંગ્રેસના પૂર્વ નેતા અને વડા પ્રધાન સ્વ. નરસિંહરાવ સહિતના માટે ભારતરત્નની માગણી થઈ છે. ભારતરત્નનો વિવાદ પણ થયો છે. ભારતરત્ન વિજેતા ગાયિકા લતા મંગેશકરે ૨૦૧૪ની ચૂંટણી પહેલાં નરેન્દ્ર મોદી વડા પ્રધાન બનવા જોઈએ તેવું જાહેરમાં નિવેદન કર્યું ત્યારે મુંબઈ કૉંગ્રસના પ્રમુખ જનાર્દન ચંદુરકરે તેમની પાસેથી ભારતરત્ન પાછો લઈ લેવા નિવેદન ઠપકારી દીધું હતું, તો આ જ રીતે ભાજપના નેતા નરેન્દ્ર મોદીની ટીકા બદલ એ જ અરસામાં ભાજપના નેતા ચંદન મિત્રાએ પણ અર્થશાસ્ત્રી અમર્ત્ય સેન પાસેથી ભારતરત્ન પાછો લેવા કહ્યું હતું. આ બંને નિવેદનોના વિવાદ થયા હતા અને પ્રશ્ન થયો હતો કે શું ભારતરત્ન એવોર્ડ દેશસેવા બદલ અપાય છે કે કોઈ પક્ષની સેવા માટે? આ એવોર્ડ ભારતનો છે, તે કોઈ પક્ષની અંગત જાગીર નથી.

સચીનને જ્યારે એવોર્ડ અપાયો ત્યારે તેનો વિવાદ અને ટીકા બંને થયા હતા. બિહારના પૂર્વ મુખ્યપ્રધાન નીતીશકુમારના પક્ષ જનતા દળ યુનાઇટેડના એક નેતાએ તો ત્યાં સુધી કહ્યું હતું કે સચીને એવી કઈ મોટી ધાડ મારી છે? તે ક્યાં મફતમાં રમે છે? તે તો ભારેખમ પૈસા લઈને રમે છે. એમાં કઈ મોટી દેશસેવા તેણે કરી?

આમ જુઓ તો વાત સાચી પણ છે, પરંતુ સચીને અનેક રેકોર્ડ બનાવ્યા ને દેશનું નામ ગજવ્યું. અનેક વાર વિજયી ઇનિંગ્સ રમીને ભારતને વિજય અપાવ્યો. સચીનનો પ્રવેશ ક્રિકેટમાં એવા સમયે થયો હતો જ્યારે ભારત વિશ્વકપ તો જીતી ચૂક્યું હતું પરંતુ તે પછી મોટા ભાગે હાર જ પામી રહ્યું હતું. પાકિસ્તાન સામે માનસિક રીતે તે હારી જતું હતું. સચીને તેનું મજબૂત મનોબળ બતાવીને અનેક સારા સારા બોલરોને ભૂ પીતા કરી દીધા હતા. જોકે, હોકીના જાદુગર ધ્યાનચંદ પણ અનેક ગણી વધારે રીતે ભારત દેશના સર્વોચ્ચ સન્માનને લાયક છે. તેમણે ન માત્ર આ રમતમાં ભારતને વિજયી બનાવ્યું, પરંતુ એક અલગ રીતે પણ દેશસેવા કરી.

કિસ્સો એવો છે કે, ૧૯૩૬માં જર્મનીના બર્લિનમાં ઓલિમ્પિકની ફાઇનલ હતી. ધ્યાનચંદ સહિતની ભારતીય ટીમે જર્મનીને ૮-૧ જેવી પ્રભુત્વવાળી રમતથી હરાવી દીધું. એ મેચ જોવા જર્મનીના પ્રમુખ એડોલ્ફ હિટલર પણ આવ્યા હતા. હિટલર ભારતની જીત અને જર્મનીની હારથી ધૂંઆપૂંઆ થઈ ગયા. તેમણે સુવર્ણચંદ્રક આપવાના હતા, પરંતુ હારના કારણે તેઓ સ્ટેડિયમમાંથી નીકળી ગયા.

બીજા દિવસે ધ્યાનચંદને હિટલરે મળવાનું કહેણ મોકલ્યું. જ્યારે ધ્યાનચંદને આ સંદેશો મળ્યો ત્યારે તેઓ ચિંતામાં પડી ગયા. તેમણે હિટલર વિશેની વાતો સાંભળી હતી. તે દિવસે ન તો તેમને જમવાનું ભાવ્યું કે ન તો ઊંઘ આવી.

તે પછી ધ્યાનચંદ તેમને મળવા ગયા. હિટલરે તેમને પૂછ્યું કે તેઓ શું કરે છે, ધ્યાનચંદે કહ્યું કે તેઓ ભારતીય સેનામાં સૈનિક છે. હિટલરે ધ્યાનચંદને જર્મન સેનામાં વધુ ઊંચું પદ આપવા લાલચ આપતાં જર્મનીમાં વસવાટ કરવા કહ્યું. ધ્યાનચંદે સ્પષ્ટ ના પાડી દીધી.

વાજપેયીને ભારતરત્ન મળ્યો છે તે યથાર્થ જ છે. તેમણે વડા પ્રધાન બન્યા પહેલાં જ દેશની સેવા અનેક તબક્કે અનેક રીતે કરી હતી. તેઓ વિરોધીઓની પ્રશંસા કરવાનું પણ ચૂકતા નહીં. બાંગ્લાદેશની રચના વખતે ભારતે કરેલી સહાય બાબતે ઇન્દિરા ગાંધીની તેમણે પ્રશંસા કરી હતી. (જોકે દુર્ગા સાથે ઇન્દિરાને તેમણે સરખાવ્યાં નહોતાં. આ અંગેની ચોખવટ તેમણે ‘આપ કી અદાલત’ કાર્યક્રમમાં કરી હતી). નરસિંહરાવ વડા પ્રધાન હતા ત્યારે તેમણે વાજપેયીને યુનોમાં મોકલ્યા હતા. અને યુનોમાં જઈને વાજપેયી પાકિસ્તાનના છક્કા છૂટી જાય તેવું ભાષણ કરી આવેલા. કટોકટી વખતે પણ વાજપેયીએ પ્રશંસનીય લડત આપી હતી અને જનસંઘને જનતા પક્ષમાં ભેળવી દઈ મજબૂત સરકાર મળે તે માટે પ્રયાસો કર્યા હતા. વી. પી. સિંહની મોરચા સરકાર લાંબુ ચાલી નહીં. તે પછી ચંદ્રશેખરની સરકાર પણ પોતાનો કાર્યકાળ પૂરો કરી શકી નહી. જનતા દળના દેવેગોવડા અને આઈ. કે. ગુજરાલ બંને પોતાની મુદ્દત પૂરી કરી શક્યા નહીં.

આમ જોઈએ તો કોઈ બિનકૉંગ્રેસી સરકારના વડા પ્રધાન પાંચ વર્ષની મુદ્દત પૂરી કરી શક્યા નહોતા. પરંતુ વાજપેયીએ ૨૮ જેટલા નાના-મોટા પક્ષોને સાથે લઈને પોતાની સરકાર સફળ રીતે પૂરી કરી હતી.

તેમના સમયમાં પોખરણમાં પરમાણુ પરીક્ષણ થયા તેની અમેરિકી જાસૂસી સંસ્થા સીઆઈએને ગંધ સુદ્ધાં આવી નહોતી. પરમાણુ પરીક્ષણ તો કરી નાખ્યા, પરંતુ તે પછી અમેરિકા અને જાપાન સહિતના દેશોએ આર્થિક પ્રતિબંધો લાદી દીધા. આમ છતાં વાજપેયીએ હિંમત હાર્યા વગર સરકાર ચલાવી અને આર્થિક પ્રતિબંધોની ઐસી કી તૈસી કરી દીધી. તેમણે બતાવી દીધું કે અમેરિકા અને જાપાન જેવા દેશોની આપણને જેટલી જરૂર છે તે કરતાં તેમને આપણી જરૂર વધારે છે. અને આપણો જીડીપી આઠ ટકાએ લાવી દીધો. તેમની નેશનલ હાઇવે ડેવલપમેન્ટની યોજના પણ સારી હતી. પરંતુ તે પછીની યુપીએ સરકારે તે પ્રોજેક્ટ લટકાવી દીધો. સ્વયં યુપીએ સરકારે સર્વોચ્ચ અદાલતમાં આ વાત સ્વીકારી છે કે વાજપેયીની એનડીએ સરકારમાં હાઇવેનું કામ ખૂબ જ સારું થયું છે. આ જ રીતે નદીઓને જોડવાની તેમની યોજના પણ સારી હતી, જે પણ પછી લટકાવી દેવામાં આવી. જોકે ગુજરાતમાં તત્કાલીન મુખ્યમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીએ એ નર્મદાનું પાણી લાવીને સાબરમતીને લગભગ બારેય મહિના બે કાંઠે વહેતી રાખી.

વાજપેયી સરકાર ચલાવતા ત્યારે ક્યારેય પોતાના વિચાર થોપતા નહોતા. તેઓ બધાનું સાંભળતા અને પછી નિર્ણય લેતા. આથી જ જ્યારે તેમને ભારતરત્નની જાહેરાત થઈ ત્યારે બધા જ રાજકીય પક્ષોમાંથી તેને આવકાર મળ્યો છે.

((ગુજરાત ગાર્ડિયન વર્તમાનપત્રની બુધવારની પૂર્તિમાં વિશેષ કૉલમમાં તા.૩૧ ડિસેમ્બર ૨૦૧૪ના રોજ છપાયેલો લેખ))

 

 

cricket, sports

આવજે, દ્રવિડ!

એક સુંદર બેટ્સમેન અને સાથે સૌમ્ય વ્યક્તિ એવા રાહુલ દ્રવિડે ટેસ્ટ ક્રિકેટમાંથી સાચા સમયે વિદાય લીધી છે. એક તરફ, આઈપીએલના શોરબકોર વચ્ચે ટેસ્ટ ક્રિકેટનું હવે ખાસ મહત્ત્વ નથી રહ્યું અને બીજી તરફ, ટેસ્ટ ક્રિકેટ જોવામાં રસ નથી રહ્યો (આમ તો, ક્રિકેટ જોવામાં જ હવે રસ નથી રહ્યો કાં તો સમય નથી) અને બીજી તરફ, ધોની જેવાઓ પોતે ભલે ચાલે કે ન ચાલે, પણ પોતાનાથી મોટેરાઓને કાઢવાની ફિરાકમાં હોય ત્યારે કોઈ પોતાને ધક્કો મારીને કાઢે તે કરતાં જાતે જ નિવૃત્તિ જાહેર કરવી સારી એમ માનીને દ્રવિડે ટેસ્ટ ક્રિકેટને આવજો કહી દીધું છે.
તેણે ક્રિકેટના ચાહકોનો આભાર માન્યો છે કે સ્ટેડિયમમાં ખાસ સુવિધા ન હોવા છતાં અને ચાહકો સાથે કરાતી વર્તણૂંક છતાં તેમનો જે સાથસહકાર મળ્યો તે આભાર પાત્ર છે. દ્રવિડે તો ત્યાં સુધી કહ્યું કે તેને આનંદ છે કે તેને આવા ચાહકો સમક્ષ રમવાનું સદ્ભભાગ્ય મળ્યું. બોલો! કેટલી નમ્રતા!
‘સૌરાષ્ટ્ર સમાચાર’માં ફિલ્મની કોલમ લખતો હતો ત્યારે અભિનેતા રાજેન્દ્રકુમારનું અવસાન થયું એ વખતે મેં લખેલું કે રાજેન્દ્રકુમાર ક્રિકેટર દ્રવિડ જેવા હતા. દ્રવિડ જેમ સચીન તેંદુલકર અને ગાંગુલી વચ્ચે દબાઈ ગયો તેવું રાજેન્દ્રકુમારના સંદર્ભમાં થયું હતું. હકીકતે, ગાંગુલી અને તેંદુલકર પ્રેક્ષકોને મનોરંજન મળે તે રીતે ચોગ્ગા છગ્ગા લગાવીને રમતા હતા જ્યારે દ્રવિડ હંમેશાં અણીના સમયે કામ આવે તેમ રમ્યો છે. એટલે જ તો એને ‘ધ વોલ’ અથવા ‘ડિપેન્ડેબલ’ની ઉપમા મળી!
પણ ખરેખર તો વંદન આવા ક્રિકેટરોની એ પેઢીને થવા જોઈએ…ચાહે તે દ્રવિડ હોય, સચીન હોય કે લક્ષ્મણ, જેઓ પોતે ઓછું બોલ્યા, અને તેમના બેટને બોલવા દીધું. (અલબત્ત, તેંદુલકર અને લક્ષ્મણ હજુ મેદાનમાં છે જ). કોહલી, હરભજન કે શ્રીસંતની જેમ આ લોકોને ક્યારેય ગંદા ઈશારા કરવાની જરૂર ન પડી. ખરેખર તો ક્રિકેટને આવા ક્રિકેટરોએ જ ગરીમા (ગ્રેસ) બક્ષી. નવી પેઢી યાદ રાખે કે રાહુલ શાહરુખ ખાનના ફિલ્મી પાત્રો અને કોંગ્રેસના ‘યુવરાજ’ રાહુલ ગાંધી સિવાય એક મહાન ક્રિકેટરનું પણ નામ છે.
આવજે, દ્રવિડ! અમને તારી ખોટ સાલશે!

cricket, sports

વિશ્વકપ ૨૦૧૧ : એક દાયકામાં આવેલા ક્રિકેટ અને ક્રિકટરોમાં પરિવર્તને વિજય અપાવ્યો?

(અભિયાન, તા. ૧૬/૪/૨૦૧૧ના અંકમાં પ્રસિદ્ધ કવરસ્ટોરી, ઘણા વખતથી મૂકવાની રહી જતી હતી. બ્લોગવાચકોના વાચનાર્થે અહીં મૂકું છું.)

(લખ્યા તા. ૫/૪/૨૦૧૧)

અત્યાર સુધી વિશ્વકપમાં ઓસ્ટ્રેલિયાનો દબદબો રહ્યો, શું હવે ભારતના દબદબાની શરૂઆત થશે?

‘અભિયાન’ના ગયા અંકમાં વિશ્વકપ શ્રેણીમાં લખાયેલા લેખના અંતમાં મૂકાયેલું આ પ્રશ્નાર્થ વાક્ય હતું, પણ ૨ એપ્રિલ, ૨૦૧૧ પછી આ વિધાન વાક્ય (એઝર્ટિવ સેન્ટન્સ) બની ગયું છે. ભારતના દબદબાની શરૂઆત થઈ ગઈ છે. મહેન્દ્રસિંહ ધોનીના, ચેનલની ભાષામાં કહીએ તો, ‘શેરોને કમાલ કર દિખાયા હૈ’. નવજોતસિંહ સિદ્ધુ કહે છે તેમ, આ વિજયના ગાણાં વર્ષોના વર્ષો સુધી ગવાશે. ૨૪ માર્ચ, ૨૦૧૧, ૩૦ માર્ચ, ૨૦૧૧ અને ૨ એપ્રિલ, ૨૦૧૧. આ ત્રણેય તારીખો ભૂલાય તેમ નથી. એમ કહીએ તો પણ ખોટું નથી કે આપણે ચેમ્પિયનોના ચેમ્પિયન બન્યા છીએ કેમ કે, અત્યાર સુધી વિશ્વકપ વિજેતા બનેલી દરેક ટીમને આ સ્પર્ધામાં આપણે હરાવી…પછી તે વેસ્ટ ઇન્ડિઝ હોય, ઓસ્ટ્રેલિયા હોય, પાકિસ્તાન હોય કે શ્રીલંકા.

પણ ૩૦ માર્ચ અને ૨ એપ્રિલે જે વાતાવરણ હતું એ અકલ્પનીય છે. ટુજી સ્પેક્ટ્રમ, રાષ્ટ્રકુળ રમતો, આદર્શ કોઓપરેટિવ સોસાયટી…વગેરે કૌભાંડોની હારમાળા, ૨૬ નવેમ્બર, ૨૦૦૮ના રોજ ત્રાસવાદી હુમલા, પેલી વાર્તાની રાજકુમારીની જેમ, દિવસે ન વધે એટલી રાત્રે વધે અને રાત્રે ન વધે એટલી દિવસે વધે  તેવી મોંઘવારી, આ બધાની માનસિક અકળામણ અને આર્થિક સંકડામણના કારણે પ્રજામાં ખૂબ બેચેની હતી. એટલી બધી કે કદાચ, ટ્યુનિશિયા, ઈજિપ્ત સહિતના આરબ વિશ્વમાં થયેલી કે થઈ રહેલી ક્રાંતિની આગની જ્વાળા ભારતમાં પણ પ્રસરે તેવી શક્યતા જોવાઈ રહી હતી, પણ ક્રિકેટના મહાકુંભ ગણાતા વિશ્વકપ સ્પર્ધામાં ભારતના વિજયે આ જ્વાળાઓ પર ઠંડુ પાણી ફેરવી દીધું! અને પ્રજામાં નવો ઉલ્લાસ, નવો ઉમંગ અને નવી ઊર્જા ભરી દીધી!

એ બે રાત્રે ભારતમાં બહુ ઓછા લોકો હશે જે ઝૂમ્યા નહીં હોય, નાચ્યા નહી હોય, જેમણે ચિચિયારીઓ નહીં પાડી હોય, થાળી વગાડી નહીં હોય, તાળી નહીં પાડી હોય, સીટી વગાડી નહીં હોય, એસએમએસ અને ફોનથી અભિનંદન આપતા સંદેશા કે વિરોધી ટીમની ઠઠ્ઠા મશ્કરી નહીં કરી હોય, નાસ્તાપાણી, આઇસ્ક્રીમના દોર મોડી રાત્રે નહીં ચલાવ્યા હોય. એપ્રિલમાં દિવાળી જેવું વાતાવરણ થઈ ગયું. ભારતનું સત્તાવાર નવું વર્ષ શક સંવત બે દિવસ પછી જ ચાલુ થતું હતું. શક સંવત ૧૯૩૨નું વર્ષ જતાં જતાં ભારતને વિશ્વકપ વિજયની ભેટ ધરતું ગયું. અત્યારે મુખ્યત્વે મહારાષ્ટ્રીયોનું નવું વર્ષ બની ગયેલું શક સંવતના વર્ષ ૧૯૩૩ની શુભ શરૂઆત થઈ. સ્વાભાવિક છે કે મુંબઈ  મહારાષ્ટ્રમાં ગુડી પડવાની ઉજવણી બેવડાઈ ગઈ. શાસક યુપીએના અધ્યક્ષા સોનિયા ગાંધીનું પણ ભારતપાકિસ્તાનની મેચમાં નવું જ સ્વરૂપ જોવા મળ્યું. જ્યારે ભારત જીત્યું ત્યારે મુઠ્ઠી વાળેલા બે હાથ જે રીતે તેમણે ઊંચા કર્યા તે કદાચ, યુ.પી.એ. બે વાર વિજયી બન્યો ત્યારે પણ કર્યા હશે કે કેમ?! અને જ્યારે ભારતે ફાઇનલ જીતી ત્યારે તો તેઓ રીતસર રસ્તા પર જ નીકળી પડ્યા. પતિ રાજીવ ગાંધીની હત્યા, આટઆટલા આક્ષેપો અને પ્રેશર અને સ્ટ્રેસ વધારી દેતા રાજકીય દાવપેચોમાંથી વર્ષો સુધી પસાર થયેલાં સોનિયાને પણ જે ઝૂમવા મજબૂર કરી દે તેનું નામ ક્રિકેટ! પોતે મેચ જુએ તો ભારત મેચ ન જીતે, તેવી અંધશ્રદ્ધા તોડીને અમિતાભ બચ્ચનને ફાઇનલ મેચ જોવા મજબૂર કરી દે તે ક્રિકેટ! અને જીત્યા પછી દીકરા અભિષેક સાથે પોતે ગાડી ડ્રાઇવ કરીને રસ્તા પર નીકળી પડે અને પછી દીકરા સાથે કારમાં ઊંચા કરવા મજબૂર કરી દે તેનું નામ ક્રિકેટ! રજની (કાંત) અને ગજની (આમિર ખાન) ધોનીને ચિયર અપ કરવા ફાઇનલમાં આવી જાય તેનું નામ ક્રિકેટ! ધંધાપાણી છોડીને અંબાણી અટક ધરાવતા મૂકેશભાઈ નીતાભાભી સાથે મેચ જોવા બેસી જાય તેનું નામ ક્રિકેટ! અંબાણી હોય કે અડવાણી, ફાઇનલ મેચ જોવા બેસી જાય તેનું નામ ક્રિકેટ!

અને કેવાં કેવાં આયોજનો એ બે મેચ માટે થયાં હતાં! સોસાયટીઓ  ખેતરો  મેદાનોમાં પ્રોજેક્ટરો મૂકાયાં. મલ્ટિપ્લેક્સમાં ફિલ્મોના બદલે ૫૦૦  ૫૦૦ રૂપિયામાં મેચ દેખાડાઈ. કર્ણાવતી  રાજપથ જેવી ક્લબોમાં ભારે જલસા સાથે મેચ જોવાનું આયોજન થયું. અને આઈપીએલની તો માત્ર જાહેરખબર જ આવે છે, એવું કંઈ આઈપીએલ વખતે થવાનું નથી, ખરું ભારત બંધ તો રહ્યું પાકિસ્તાન સામેની મેચ વખતે. હવે ન તો ‘કૌન બનેગા કરોડપતિ’ વખતે આવું થાય છે, ન તો ‘રામાયણ’ નવેસરથી રજૂ થાય તો આવું થાય છે. ન તો કોઈ રાજકીય પક્ષના ફરજિયાત પળાવાતા બંધ દરમ્યાન આવું થાય છે કે ન તો કોઈ ધાર્મિક કે સંગઠનના એલાન વખતે આવું થાય છે. આ તો પ્રજાએ પાળેલો સ્વૈચ્છિક બંધ હતો. કોર્પોરેટ્સથી માંડીને ફેક્ટરી સુધી, બધા કંપની માલિકોએ અડધા દિવસનું પ્રોડક્શન જતું કરીને એ દિવસે કર્મચારીઓને મેચ જોવા સ્પેશિયલ રજા આપી દીધી. પરીક્ષાઓ મોકૂફ રખાઈ. ઠેલાઈ શકાતાં કામો પાછાં ઠેલાયાં. (આપણે એમાં પણ વિશ્વકપ જીતી શકીએ!) બાળકોની પરીક્ષાનું ટેન્શન માબાપ ભૂલી ગયાં! બુધવારે ૩૦ માર્ચે સ્ત્રીઓ સિરિયલો જોવાનું ભૂલી ગઈ! શનિવારે વીકએન્ડમાં બહાર જવાનું ભૂલી જવાયું! (રાત્રે બહાર ગયાં જ ને!) બેન્કવાળા ક્લોઝિંગનું ટેન્શન વિસરી ગયા! શેરબજારવાળાઓએ ૩૦મીએ સેન્સેક્સની ચિંતા છોડી દીધી! કેટલાય હોમહવનો થયા! કેટલા હનુમાનચાલીસા થયા? કેટલી બંદગી થઈ? કેટલી પ્રેયર થઈ? કેટલા દોરાધાગા  શ્રદ્ધાઅંધશ્રદ્ધાના ઉપાયો અજમાવાયા? ધોનીની પત્ની સાક્ષીએ ઉપવાસ રાખ્યા તો શ્રીલંકાના મહિલા જયવર્ધનેની પત્ની તેના પતિનું મોઢું તેનું અર્ધશતક કે શતક થવા આવે ત્યારે જોવાનું ટાળતી હતી! તો ધોનીએ વિજયી થઈએ તો માથે મુંડો થવાની બાધા રાખી. આવું કંઈ કેટલુંય થયું અને ૧૨૦ કરોડ ભારતીયોની પ્રબળ ઈચ્છા શક્તિ સામે નિયતિ ઝૂકી ગઈ.

બધાને ડર એક જ હતો કે ક્યાંક ૧૯૯૬ની શ્રીલંકા સામેની સેમિ ફાઇનલનું પુનરાવર્તન તો નહીં થાય ને?

પણ આ વખતે કોઈ પુનરાવર્તન થવાનું નહોતું. ન તો શ્રીલંકા સામેની સેમિ ફાઇનલનું પુનરાવર્તન થવાનું હતું, ન તો વાનખેડે સ્ટેડિયમમાં રમાયેલી ૧૯૮૭ના વિશ્વકપની ઇંગ્લેન્ડ સામે સેમિ ફાઇનલનું પુનરાવર્તન થવાનું હતું, ન તો ૨૦૦૩માં ઓસ્ટ્રેલિયા સામે રમાયેલી ફાઇનલનું પુનરાવર્તન થવાનું હતું. યાદ રહે, એ બધી મેચોમાં પણ ભારતે હરીફ ટીમોનો પીછો કરવાનો હતો અને ભારતનો રીતસર ધબડકો થયેલો. િવશ્વકપ સ્પર્ધાનું આયોજન કરનારા દેશની ટીમ વિશ્વકપ વિજેતા ન બને તેવી પરંપરા પણ આ વખતે તૂટવાની હતી.

…અને ૨ એપ્રિલ, ૨૦૧૧ના દિવસે નવો જ ઇતિહાસ રચાયો!

ટોસ જીતવામાં મહેન્દ્રસિંહ ધોની ભલે નસીબદાર ન રહ્યો, ભલે રેફરી જેફ ક્રો અને શ્રીલંકાના કપ્તાન સાંગાકારાની કથિત અંચઈ રહી હોય, પણ સમગ્ર રમત દરમ્યાન, મહદંશે એવું કંઈ થયું નહીં જે આ ગેમને જેન્ટલમેન્સ ગેમ ન રહેવા દે. સદનસીબે, સિમોન ટોફેલ અને અલીમ દારનું અમ્પાયરિંગ પણ સારું રહ્યું. મેચ શરૂ થઈ ત્યારે સૌથી મોટો ડર હતો દિલશાન અને તરંગાનો. આ બંનેએ ક્વાર્ટર ફાઇનલમાં ઈંગ્લેન્ડ સામે વિના વિકેટે ૨૩૧ રન કરીને શ્રીલંકાને જીતાડ્યું હતું તે બધાને યાદ હતું. આ વિશ્વકપમાં દિલશાન સૌથી ટોચનો બેટ્સમેન રહ્યો હતો તે પણ બધા જાણતા હતા. દિલશાન અને તરંગા જો સસ્તામાં આઉટ થાય તો કામ થઈ જાય. અને કોચ ગેરી કર્સ્ટનના કારણે દક્ષિણ આફ્રિકાની નીતિ કે, ‘બોલિંગ લાઇન એન્ડ લેન્થ પર કરો, બેટ્સમેન આપોઆપ આઉટ થશે’,ને અનુસરતા ઝહીર ખાને ચુસ્ત બોલિંગ કરી અને લગભગ ત્રણેક મેઇડન ઓવર ફેંકી. ચોથી ઓવરનો પહેલો દડો. અને તરંગા સંયમ ખોઈ બઠો ને બહાર જતા દડાને છેડી બેઠો. તેને આ દડો છેડવાનું ભારે પડ્યું. સહેવાગે અદ્ભુત ડાઇવ મારીને કેચ પકડી લીધો. એક વિકેટે ૧૭. શ્રીલંકાનો સ્કોર.

ઝહીર, મુનાફ અને શ્રીસંત બધા ચમત્કારિક રીતે લાઇન એન્ડ લેન્થવાળી બોલિંગ કરી રહ્યા હતા. સામે પક્ષે વિરાટ કોહલી, સુરેશ રૈનાથી લઈને સચીન સુધી બધા જ એકદમ ચુસ્ત ફિલ્ડિંગ કરી રહ્યા હતા. તેમાં શિરમોર હતો યુવરાજ. ટીમ આખી જોશીલી અને કોઈ પણ ભોગે મેચ જીતવા મરણિયા બની હોય તેમ લાગી રહ્યું હતું. પોતાની બીજી જ ઓવર ફેંકી રહેલા હરભજનસિંહે દિલશાનની દાંડી ગૂલ કરી દીધી! હવે આવ્યો મહિલા જયવર્ધને. જયવર્ધને અને કેપ્ટન સાંગાકારાએ શ્રીલંકાના સ્કોરને મજબૂતી આપવાની હતી, જે કામ તેમણે બહુ સારી રીતે કર્યું. બીજી વિકેટ ૬૦ રને ગઈ હતી ત્યાંથી ૧૨૨ રને સ્કોર પહોંચાડીને સાંગાકારા યુવરાજસિંહની બોલિંગમાં વિકેટકીપર કમ કપ્તાન ધોનીને કેચ દઈ બેઠો. હવે ભાર જયવર્ધનેના ખભા પર હતો. તેણે તેની જવાબદારી બરાબર નિભાવી અને મુશ્કેલ પરિસ્થિતિમાં શતક ફટકાર્યું. કોમેન્ટેટરની કોમેન્ટ આવી ઃ ‘વિશ્વકપની ફાઇનલમાં શતક કરનાર ખેલાડીની ટીમ જીતી જાય છે.’ પણ તેમને ક્યાં ખબર હતી કે બીજી બધી બાબતોની જેમ આ બાબતે પણ આ વખતે પુનરાવર્તન નથી થવાનું! જયવર્ધને એક છેડો સાચવીને ઊભો હતો, બીજા છેડે વિકેટ પડતી જતી હતી. જોકે, પરેરા અને કુલસેકરાએ આવીને ધમાચકડી મચાવી અને શ્રીંલકા ૨૨૦ આસપાસ સ્કોર માંડ કરશે તેવું માનતા ક્રિકેટપ્રેમીઓને આંચકો આપીને સ્કોર છ વિકેટે ૨૭૪ રને પહોંચાડી દીધો.

ભારતે જીતવા માટે પૂરા પોણા ત્રણસો રન કરવાના હતા. અગાઉ, ૨૦૦૯૧૦ની શ્રેણીમાં શ્રીલંકા સામે જ ૩૧૫ રનના લક્ષ્યનો પીછો કરીને ભારતે ૩૧૭ રન કરી લીધા હતા. બેટ્સમેનોની ફોજ આપણી પાસે હતી. સહેવાગના તોફાનની અને સચીનની સદીની બધાને અપેક્ષા હતી. પણ મલિંગાએ આડા હાથે ફેંકેલો દડો પૂરતો ઉછળવાના બદલે નીચો રહ્યો. સહેવાગ સમજી ન શક્યો અને તેના પેડને ટકરાયો. સહેવાગ પહેલી જ ઓવરના બીજા દડે જ આઉટ! હવે નજર સચીન અને ગૌતમ ગંભીર તરફ હતી. સચીન તો ફોર્મમાં હતો જ. ગંભીરે આવતા વેંત મલિંગાના દડાને ફટકારીને ચોગ્ગો માર્યો અને જાણે કહી દીધું ઃ ‘બોસ! હું એમ આઉટ થવાનો નથી.’ ભારતના દાવની ત્રીજી અને કુલસેકરાની બીજી ઓવરમાં બે ચોગ્ગા ફટકારીને સચીને પણ તેના ઈરાદા જાહેર કરી દીધા. એક જ ઓવરમાં અગિયાર રન મળ્યા! મલિંગાની બીજી અને ત્રીજી ઓવર તો હેમખેમ નીકળી ગઈ હતી, પણ ચોથી ઓવરમાં મલિંગા ફરી ત્રાટક્યો! પહેલા જ દડે સચીન સંગાકારાને કેચ દઈ બેઠો. દર્શકોમાં સોપો! બસ. પત્યું. ૧૯૯૬ની જેમ જ ભારતનો ધબડકો હવે શરૂ થઈ જશે તેવી ખરાબ કલ્પનાઓ ઘણાને આવવી શરૂ થઈ ગઈ. હવે ગંભીરને સાથ આપવા વિરાટ કોહલી જોડાયો હતો. બે વિકેટે ૩૧ રન હતા ત્યાંથી શરૂ કરીને કોહલી સાથે ગંભીરે ૧૧૪ રન જોડ્યા. ત્યાં દિલશાન ત્રાટક્યો અને કોહલીને કોટ એન્ડ બોલ્ડ કરી દીધો! હવે યુવરાજ કે રૈના આવવો જોઈએ તેમ બધા માનતા હતા ત્યાં ક્રમને ઓળંગીને કપ્તાન મહેન્દ્રસિંહ ધોની બેટિંગમાં આવ્યો. થયું કે ધોની તો આ ટુર્નામેન્ટમાં ચાલ્યો જ નથી. હવે શું ઉકાળશે?

પણ ધોનીએ બધાની અટકળો ખોટી પાડી. એક જવાબદાર ઇનિંગ્સ ખેલી. બરાબર કપ્તાનને છાજે તેવી. અણનમ ૯૧ રન કરીને ભારતની નૈયા પાર કરી. ૯૭ રન સુધી ખરેખર ધીરગંભીર ઇનિંગ્સ ખેલી રહેલા ગંભીર શોટ મારવા ગયો અને પરેરાના દડે બોલ્ડ થયો. તેની સેન્ચ્યુરી પૂરી ન થઈ પણ તે ભારતની જીતનો તખ્તો તૈયાર કરીને ગયો હતો. હવે ધોની અને તેની સાથે જોડાયેલા યુવરાજે ૫૪ રન જ કરવાના હતા. દડા અને રન સમાંતર ચાલતા હતા. જેટલા દડા બાકી હતા તેટલા જ રન. લક્ષ્ય બહુ મુશ્કેલ નહોતું, તો સરળ પણ નહોતું, ખાસ તો ભારતની ધબડકાની પરંપરાને ધ્યાનમાં રાખતા. દક્ષિણ આફ્રિકા સામે બે વિકેટે ૨૬૭ રન હતા અને પછીની આઠ વિકેટો માત્ર ૨૯ રનમાં પડી ગઈ હતી! પરંતુ અત્યાર સુધી ફોર્મમાં રહેલા યુવરાજે અને આ મેચમાં ફોર્મમાં આવી ગયેલા ધોનીએ એ બધી આશંકાઓને ખોટી પાડી અને છેલ્લે ત્રણ રન બાકી હતા ત્યારે છગ્ગો મારીને વિજય મેળવી લીધો. મલિંગા શરૂઆતમાં ચાલ્યો તે ચાલ્યો, પછી તેને કોઈ સફળતા મેળવવા ન દીધી. અનેક મેચોમાં શ્રીલંકાને જીતાડનાર મુરલીધરનને પણ કારકિર્દીની અંતિમ વન ડેમાં ભારતે સફળ થવા ન દીધો. બેટિંગમાં વહેલી પડેલી બે વિકેટોને બાદ કરો તો, બોલિંગ, બેટિંગ અને ફિલ્ડિંગ ત્રણેય ક્ષેત્રે ભારતે સર્વોપરિતા સાબિત કરીને આ ફાઇનલ મેચ જીતી હતી. ભારત વિશ્વવિજેતા બની ગયું હતું!

હકીકતે ભારતની વિશ્વવિજેતા બનવા તરફની સફર ઘણા સમયથી ચાલુ થઈ ગઈ હતી…૨૦૦૭માં ટી૨૦ વિશ્વકપમાં વિજયી બન્યા ત્યારથી. એ પછી વિશ્વવિજયી ઓસ્ટ્રેલિયાની ટેસ્ટ અને વન ડેમાં વિજયકૂચને થંભાવી. ન્યૂઝીલેન્ડને હરાવ્યું. દક્ષિણ આફ્રિકા સામે ઝૂક્યું નહીં. એશિયા કપ જેવી સ્પર્ધા પણ જીતી. મહેન્દ્રસિંહ ધોની, યુવરાજસિંહ, વીવીએસ લક્ષ્મણ, ઈશાંત શર્મા, રોહિત શર્મા, વિરાટ કોહલી, ગૌતમ ગંભીર, સુરેશ રૈના, ઝહીર ખાન, ઈરફાન પઠાણ, યૂસુફ પઠાણ, મુનાફ પટેલ, શ્રીસંત, હરભજનસિંહ, પીયૂષ ચાવલા, રવિચંદ્રન અશ્વિન, પ્રજ્ઞાન ઓઝા…ભારત પાસે હવે પ્રતિભાની કમી નથી, હવે સવાલ યોગ્ય પસંદગીનો જ રહે છે, પણ ૧૯૮૩માં વિશ્વકપ વિજયી બન્યું તે પછીથી આ ૨૦૧૧નો વિશ્વકપનો વિજય કેમ મહત્ત્વનો લાગે છે? આ વખતની ભારતીય ટીમ કેમ વિજયી બનવા માટે લાયક ટીમ લાગે છે? ભારતીય ટીમમાં આવું રૂપાંતરણ (ટ્રાન્સફોર્મેશન) કેવી રીતે આવ્યું?

આમ તો, પટૌડી અને વાડેકરના વખતમાં ટીમે ચમત્કાર કરવા શરૂ કરી દીધા હતા, પરંતુ ૧૯૮૩માં કોઈને અપેક્ષા નહોતી કે વેસ્ટ ઇન્ડિઝ જેવી મજબૂત ટીમને હરાવીને ભારત વિશ્વકપ જીતી લેશે. એ પછી ૧૯૮૪માં એશિયા કપ જીત્યો અને ૧૯૮૫માં ઓસ્ટ્રેલિયાની ધરતી પર જ બેન્સન એન્ડ હેઝિસ વર્લ્ડ ચેમ્પિયનશિપ જીતી હતી. રવિ શાસ્ત્રીને ઓડી કાર મળી હતી. શારજાહમાં રોથમેન્સ કપ પણ ભારતે જીત્યો. એ પછી ભારતીય ટીમનો ખરાબ સમય શરૂ થયો. ઘરઆંગણે પાકિસ્તાન અને વેસ્ટ ઇન્ડિઝ સામે ટેસ્ટ શ્રેણી હારી ગયા. પાકિસ્તાન સામે શારજાહમાં અમ્પાયરોની અંચઈ સાથે ભારતીય બેટ્સમેનોની શરણાગતિ કે બોલરોની ઢીલી બોલિંગના કારણે સતત પરાજયો મળતા ગયા. શારજાહનું બીજું નામ, ભારત માટે, ‘હાર જા’ બની ગયું. ઘરઆંગણે પાકિસ્તાન અને અન્ય ટીમો સામે નબળો દેખાવ થવા લાગ્યો. સેમિ ફાઇનલ કે ફાઇનલમાં આવીને હારવા લાગ્યા. સિનિયર ખેલાડીઓ હજુ નિવૃત્ત થવાનું નામ નહોતા લેતા. અનેક મેચોમાં સતત નબળો દેખાવ હોય તો પણ તેમને પડતા મૂકાતા નહોતા. (રવિ શાસ્ત્રી યાદ છે ને?) હારે તેનો પ્રેક્ષકોને વાંધો નહોતો, વાંધો ભૂંડી રીતે હારવાનો હતો. જીતવાનો પ્રયત્ન છેક છેલ્લી ઘડી સુધી નહોતો થતો એ વાતનો વાંધો હતો.

ક્રિકેટમાં એટલો પૈસો હતો નહીં. જાહેરખબરની આવક એટલી હતી નહીં. ક્રિકેટરોમાં ચુસ્તીસ્ફૂર્તિ નહોતી. ગાવસ્કર, વેંગસરકર, મોહિન્દર વગેરે બેટ્સમેનો સારા, પણ ચોગ્ગા છગ્ગા ફટકારવામાં જ વધુ માનતા. ચિકી રન  સિંગલ રન લઈને સ્કોરબોર્ડ ફરતું રાખવાની આવડત વિકસાવી નહોતી કે વિકસાવતા નહોતા. બેટિંગમાં હજુ ટેસ્ટ મેચ જેવી માનસિકતા હતી, પરિણામે આવીને ત્રણ ચાર ઓવર તો સેટ થવામાં લગાડતા. એટલામાં જો આઉટ થઈ ગયા તો પત્યું. સામે પક્ષે ઓસ્ટ્રેલિયાના સ્થૂળ શરીર ધરાવતા ડેવિડ બૂન અને જ્યોફ માર્શ કે શ્રીલંકાના રણતુંગા જેવા બેટ્સમેનો ચિકી રન લઈ લેતા અને દબાણ ઊભું કરતા. ફાસ્ટ બોલરો કપિલ દેવ અને રોજર બિન્ની જેવા હતા, પણ મોટા ભાગનો આધાર સ્પિનર પર જ વધુ હતો. ડેનિસ લીલી જેવા ધૂરંધર ફાસ્ટ બોલરે ભારતમાં એકેડેમી શરૂ કરી નહોતી. સચીન જેવો કોઈ રોલ મોડલ નહોતો કે ક્રિકેટમાં નાણાની રેલમછેલ નહોતી કે જેથી ક્રિકેટને કોઈ કારકિર્દી તરીકે અપનાવવા તૈયાર થાય.  પ્રાંતવાદ જબરદસ્ત હતો. પશ્ચિમ ઝોન અથવા તો મહારાષ્ટ્રના ખેલાડીઓનું વધુ વર્ચસ્વ હતું. બોલરોમાં પણ દક્ષિણ આફ્રિકાના બોલરોની જેમ લાઇન લેન્થવાળી બોલિંગ કરીને બેટ્સમેનોને બાંધી રાખવાની ખાસ આવડત નહોતી. મનોજ પ્રભાકર, ચેતન શર્મા જેવા બોલરો ઈંગ્લેન્ડમાં ચાલી જતા પણ તેમની ધાક નહોતી. એ છેલ્લા દડે છગ્ગો પણ આપી દે. (શારજાહની પેલી બહુ જાણીતી જાવેદ મિંયાદાદવાળી મેચ). ફિલ્ડરો પણ પડીઆખડીને ફિલ્ડિંગ કરતા નહોતા. શ્રીકાંત, અઝહરુદ્દિન જેવા બેચાર ફિલ્ડરો જ અદ્ભુત ફિલ્ડિંગ કરતા હતા. સામાન્ય ભારતીયોની જેમ, ક્રિકેટરોની પણ માનસિકતા લઘુતાગ્રંથિવાળી હતી, પરિણામે શારજાહ હોય કે અન્ય કોઈ જગ્યાએ, અન્યાય સામે અવાજ ઉઠાવતા નહોતા. એ તો જવા દો, પણ પાકિસ્તાન કે વેસ્ટ ઇન્ડિઝનના બોલરોની સામે સાવ શરણાગતિ જ સ્વીકારી લીધી હોય તેમ રમતા. એવું નહોતું કે બધા ખરાબ જ રમતા. સુનીલ ગાવસ્કર, કપિલ દેવ, વેંગસરકર, બિશનસિંહ બેદી, પટૌડી, પ્રસન્ના, મોહિન્દર અમરનાથ સહિત અનેક ખેલાડીઓ વ્યક્તિગત રીતે ઘણી વાર અદ્ભુત પ્રદર્શન કરતા. પણ આખી ટીમે સારો દેખાવ કર્યો હોય અને સારી રીતે જીત્યા હોય (વિશ્વકપ ૨૦૧૧ની ફાઇનલ જીત્યા તે રીતે) પ્રમાણમાં ઓછા દાખલા છે.

કપિલ દેવનો જાદુ કપ્તાન તરીકે લાંબો ન ચાલ્યો. દિલીપ વેંગસરકર, રવિ શાસ્ત્રી અને કે. શ્રીકાંત ટૂંકા ગાળા માટે કપ્તાન રહ્યા, પણ ખાસ સફળતા મેળવી ન શક્યા. અઝહરુદ્દિનનું મેચ બાદ જીભ બહાર કાઢીને બોલાતું વાક્ય ‘માય બોય્ઝ ડિડન્ટ પ્લે વેલ.’ જાણીતું બની ગયું હતું. સચીન માસ્ટર બ્લાસ્ટર ખરો, પણ કપ્તાન તરીકે સાવ નિષ્ફળ. અજય જાડેજા કપ્તાન તરીકે ટૂંકા ગાળામાં સફળતા મેળવી ગયો હતો, પણ તેનું અને અઝહર બંનેનું નામ મેચ ફિક્સિંગમાં આવ્યું! ગાંગુલી આવ્યા પછી શરૂ થયો પરિવર્તનનો દોર.

ગાંગુલી કપ્તાન તરીકે આક્રમક હતો. તેના કપ્તાનપણા હેઠળ જ ઓસ્ટ્રેલિયાની ટેસ્ટ મેચમાં એકધારી વિજયકૂચને અટકાવાઈ હતી. નેટવેસ્ટ ટ્રોફી જીતાઈ હતી. વિશ્વકપ ૨૦૦૩ની ફાઇનલમાં ભારત પહોંચ્યું હતું. આ જ સમયગાળામાં ભારતને વીરેન્દ્ર સહેવાગ, હરભજનસિંહ, ઝહીર ખાન, યુવરાજ સિંહ, આશિષ નહેરા અને અત્યારે વિસરાઈ ગયેલા મોહમ્મદ કૈફ જેવા પ્રતિભાવાન ખેલાડીઓ મળ્યા, જે અત્યારે વિશ્વકપ વિજયી ટીમના હિસ્સા બની ગયા છે. કોચ તરીકે જોન રાઇટની વિદાય થઈ અને ગ્રેગ ચેપલ આવ્યો અને તેણે ભારતીય ટીમનું મનોબળ વધારવાના બદલે ગાંગુલી અને સચીનને કાઢવાના પ્રયાસો ચાલુ કર્યા. ચેપલનો વિવાદાસ્પદ ગાળો પૂરો થયો, કપ્તાન તરીકે ગાંગુલીએ પણ વિદાય લીધી અને આવ્યો મહેન્દ્રસિંહ ધોની.

૨૦૦૭માં ટી૨૦ વિશ્વકપમાં ધોનીને કપ્તાન તરીકે અજમાવાયો અને તેણે પોતાની જવાબદારી સફળ રીતે પાર પાડી. ભારતને વિશ્વકપ અપાવ્યો. એ પછી સતત જીત ઉપર જીત મેળવતો ગયો છે. આઈસીસીના રેન્કિંગમાં ભારતને નંબર વન ટીમ બનાવી. આ આખા દૌરમાં ભારતીય ક્રિકેટરોમાં આવેલું પરિવર્તન ઊડીને આંખે વળગે તેવું છે. આ પરિવર્તન કેમ આવ્યું?

એક તો, સચીન તેંડુલકર બનવાનું સપનું દરેક ક્રિકેટર સેવતો હોય છે, હવે ધોની બનવાનું સપનું પણ સેવશે. બીજું, આઈપીએલ અને વન ડે ટેસ્ટમાં મળતા નાણાં. જાહેરખબરો  રિયાલિટી શો  ફિલ્મ સિરિયલમાં કામ મળે તે અલગ. બીસીસીઆઈ પણ ખૂબ પૈસા કમાય છે અને ક્રિકેટરોને કોન્ટ્રાક્ટ દ્વારા સારા એવા પૈસા અપાતા થયા છે. આમ, માત્ર સલામતી જ નહીં, પણ સારી એવી કમાણી ક્રિકેટમાં મળતી થઈ છે. પરિણામે લોકો ક્રિકેટને કેરિયર તરીકે અપનાવતા થયા. આઈપીએલ જેવી ટુર્નામેન્ટમાં જ યૂસુફ પઠાણ જેવી પ્રતિભાઓ બહાર આવી છે. ક્રિકેટરોની પસંદગીમાં ઝોનવાદ ઘટ્યો છે. સૌથી મહત્ત્વનું તો, ક્રિકેટરોની પસંદગીથી લઈને મેચમાં મેદાન પર ઉતારાતી ટીમ સહિતની દરેક બાબત પર મિડિયાની બાજનજર હોય છે. પરિણામે, નોનપર્ફોર્મંિગ ક્રિકેટરને લાંબા સમય સુધી ટીમમાં ચલાવી શકાતા નથી. અમ્પાયરોની અંચઈ હોય કે આઈસીસીની આડોડાઈ, મિડિયા ક્રિકેટરોની પડખે હોય છે અને હવે ક્રિકેટરો પણ બોલકા થયા છે  આત્મવિશ્વાસસભર. હરભજને જેમ ઓસ્ટ્રેલિયામાં સાયમન્ડસને જવાબ આપી દીધો હતો તેમ હવે ક્રિકેટરો સાંખી લે તેવા નથી. ગૌતમ ગંભીર, યુવરાજસિંહ અને વિરાટ કોહલી જેવા બેટ્સમેનો ભારતમાં છે જેમને અગાઉના બેટ્સમેનોની જેમ આવીને સેટ થવું પડતું નથી અને માત્ર ચોગ્ગા છગ્ગા મારીને જ સ્કોરબોર્ડને ફરતું નથી રાખતા, સિંગલ કે ડબલ રન લઈને સ્કોર કરતા જાય છે.

૧૯૮૭ના વિશ્વકપમાં મનીન્દરસિંહ જેવો પૂંછડિયા બેટ્સમેન એક રન નહોતા કરી શક્યો. હવે એવું નથી રહ્યું. હરભજનસિંહ પણ સેન્ચ્યુરી મારી જાય છે. પૂંછડિયા બેટ્સમેન રમી શકે છે. ઝહીર ખાન, મુનાફ લાઇન એન્ડ લેન્થવાળી બોલિંગ કરે છે. ફિલ્ડરો પણ ચુસ્તી  સ્ફૂર્તિથી ફિલ્ડિંગ કરે છે. યુવરાજસિંહ, કોહલી, રૈના, સહેવાગ ફિલ્ડિંગમાં પોતાની ચપળતાથી પ્રભાવિત કરે તેવા છે. ઉપરાંત હવે સ્ટીવ બકનર જેવા અમ્પાયરોની નાલાયકી પણ ખાસ ચાલે તેવી નથી, કેમ કે થર્ડ અમ્પાયર અને અમ્પાયર ડિસિશન રિવ્યૂ સિસ્ટમ (યુડીઆરએસ) છે. મિડિયા અને કરોડો ક્રિકેટપ્રેમીઓનું દબાણ એવું હોય છે કે ક્રિકેટરોને હવે જીત સિવાય કંઈ પાલવે તેમ નથી. આ દેશમાં હવે ક્રિકેટ ધર્મ બની ગયો છે અને ધર્મમાં કટ્ટરવાદની જેમ ક્રિકેટમાંય કટ્ટરવાદ છે. આ ધર્મના અનુયાયીઓને માત્ર જીત જ ખપે. હારવામાં વાંધો નથી, પણ ભૂંડી  સાવ શરણાગતિ સ્વીકારી લીધેલી હાર કોઈ કાળે ખપતી નથી.

આ વિજય બાદ ધોની અને તેના સાથીઓ પાસે હવે અપેક્ષાઓ વધી જવાની. અત્યારે કરોડો ભારતીયો ધોની અને તેના સાથીઓને ખભે ઊંચકીને ફરશે પણ જો ક્યાંય પણ તેઓ ચૂક્યા તો તેમની ખેર નહીં રહે. ધોની અને તેના વિશ્વવિજયી સાથીઓની અસલી પરીક્ષા હવે જ શરૂ થાય છે…

વિશેષ માહિતી : લતિકા સુમન, મુંબઈ