film, international, media, sanjog news, vichar valonun

હૉલિવૂડ પર અસહિષ્ણુ લિબરલોનો કબજો કેમ?

(વિચાર વલોણું, સંજોગ ન્યૂઝ, તા.૧/૭/૧૮)

સામાન્ય રીતે ભારતના મિડિયામાં પશ્ચિમ વિશે એક જ પ્રકારનો સૂર જોવા મળે છે. કલ્ચરલ માર્ક્સિસ્ટો (આમ તો કલ્ચરલ ટેરરિસ્ટો) એવા બુદ્ધુજીવીઓ અને કલમઘસુઓ પશ્ચિમાંધપણા અને ત્યાંની વિકૃતિથી પીડાઈને અને એ વિકૃતિનો પ્રચારપ્રસાર કરવા માટે આપણા પર પોતાના કુવિચારોનો સતત મારો ચલાવતા રહે છે. પશ્ચિમમાં તો પ્રમાણિકતા બહુ, સ્વચ્છતા બહુ, ફ્રી સેક્સ, લોકો ગમે તેવાં કપડાં પહેરે તો પણ ચાલે, જાહેરમાં ભેટાભેટી કે કિસમકિસી કરે તો પણ ચાલે, બધી વૈજ્ઞાનિક શોધો ત્યાં જ થઈ, એ લોકો વૈજ્ઞાનિક અને તર્કવાદી જ્યારે ભારતના લોકો ગમાર, ગામડિયા, અંધશ્રદ્ધાળુ, જડસુ, વાનરસેના જેવા, અપ્રમાણિક, અસ્વચ્છ, સેક્સ પ્રત્યે સૂગ ધરાવે, કપડામાં અને ખાણીપીણીમાં રૂઢિચુસ્તતતા વગેરે વગેરે.

આનું કારણ એ છે કે આ બુદ્ધુજીવીઓ અને કલમઘસુઓ બહુ સંશોધનમાં પડવા નથી માગતા. તેમનો વન પૉઇન્ટ એજન્ડા જ હોય છે કે ભારતને ખરાબ ચિતરવું જેથી ભારતનું ઇન્ટેલેક્ચ્યુઅલ ક્રીમ વિદેશ જતું રહે. આના માટે તેમને વિદેશ તરફથી ડૉલર મળતા હશે કે નહીં તે તો રામ જાણે, પણ હા, તેનાથી તેમને કેટલાંક વર્તુળોમાં વાહવાહ જરૂર મળી રહે છે. આ વર્તુળમાં રાષ્ટ્રવાદી વિચારો ધરાવતા છતાં લઘુતાગ્રંથિથી પીડાતાં સંગઠનોનો પણ સમાવેશ થાય છે જે પણ પેલા બ્રાહ્મણની મનોદશામાં આવી જાય છે કે ખભે ખરેખર કૂતરું જ છે.

હકીકતે ભારતની સંસ્કૃતિ પ્રશ્નો પૂછવાની અને તર્ક કરવાની રહી છે છતાં આપણને અંધશ્રદ્ધાળુઓમાં ખપાવી દેવામાં આવે છે. ભારતમાં તર્ક કરવો અને સંવાદ કરવો તે મુખ્ય સંસ્કૃતિ રહી છે. તેથી ખુલ્લું મન રાખવું જરૂરી છે. ભારતે અને હિન્દુ ધર્મે જેટલી નવી બાબતો સ્વીકારી, કેટલીક તો નુકસાન જાય એ હદે સ્વીકારી, (હવે તો ભગવાનની જન્મજયંતીએ કેક ધરાવાય છે!) તેટલી અન્ય કોઈ પંથે સ્વીકારી નથી, તેમ છતાં આ બુદ્ધુજીવીઓ અને કલમઘસુ આ ધર્મને-આ દેશને સતત બદનામ કરવાની પ્રવૃત્તિમાં મંડી પડ્યા છે. તમે પરંપરાનો વિરોધ કરો તો તમે પ્રગતિશીલ ગણાવ તેવી માન્યતા ઠોકી બેસાડી છે. લઘુમતીને ભડકાવો, સ્ત્રીઓને પરંપરાઓ સામે બળવો કરવા ઉશ્કેરો, કપડાં ટૂંકા પહેરો, જાતીયતાનું પ્રદર્શન કરો, પબ્લિક ડિસ્પ્લે ઑફ અફૅક્શનના નામે જાહેરમાં પ્રેમચેષ્ટાઓ કરો તો તમે ઉદાર. તમે અંગ્રેજી બોલો તો તમે આધુનિક. તમે ખભા ઉલાળીને વાત કરો તો તમે વેલ બિહેવ્ડ. જાહેરમાં પ્રેમની ચેષ્ટા કરો તો તે કુદરતી આવેગની અભિવ્યક્તિ પરંતુ કુદરતી આવેગવશ અને જાહેર શૌચાલયના અભાવે દેવીલાલ (પૂર્વ નાયબ વડા પ્રધાન) સડક પર લઘુશંકા કરે તો તેનો અખબારમાં ફોટો છાપી તેમને બદનામ કરવામાં આવે! આનું કારણ ભારતીય મિડિયામાં ભારતીયતાના વિરોધી લોકો કુંડાળું મારીને બેઠા છે. રાષ્ટ્રવાદીઓ ખુલીને બહાર આવતા નથી. તેમનામાં સંપ નથી એ પણ કડવી હકીકત છે. ફિલ્મ જગત અને શિક્ષણ જગતમાં પણ આવું જ છે.

પરંતુ માત્ર ભારતમાં જ આવું નથી, પશ્ચિમના જે લોકો શિષ્ટતામાં માને છે, જે લોકો પરંપરામાં માને છે તેમની પણ આ જ વેદના છે. પશ્ચિમમાં હૉલિવૂડ, મિડિયા અને શિક્ષણમાં આ લિબરલો-કલ્ચરલ માર્ક્સિસ્ટો કઈ રીતે ચડી બેઠા? અને તેમણે એવો તે કઈ રીતે પગદંડો જમાવી દીધો કે કોઈ રૂઢિચુસ્ત (કન્ઝર્વેટિવ) હોય (રૂઢિચુસ્તનો અર્થ નેગેટિવ ન લેવો જોઈએ, સારી પરંપરા હોય તો શું તે માત્ર પરંપરા છે એ જ કારણસર ફગાવી દેવાની?) તો તેને કામધંધાની પણ મુશ્કેલી પડી જાય?

જે બુદ્ધુજીવીઓ અને કલમઘસુઓ એવી દલીલ કરે છે કે પશ્ચિમમાં તો અભિવ્યક્તિની ખૂબ જ સ્વતંત્રતા છે તેમના સુધી આ લેખ પહોંચશે અને વાંચશે તો ચોંકી જશે. આ અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા માત્ર લિબરલો પૂરતી જ સીમિત છે. તમે જો લિબરલ ન હો તો તમને અભિવ્યક્તિની કોઈ સ્વતંત્રતા નથી. અને જો તમે એ સ્વતંત્રતાનો પ્રયોગ કરો તો તમારે કામધંધો ભૂલી જવાનો. તમારું જીવવાનું હરામ કરી નાખે આ લિબરલો. તેઓ ભારે અસહિષ્ણુ હોય છે, તેઓ ટોળકી જમાવીને બેસે છે. આ ટોળકીનું નેટવર્ક જબરદસ્ત હોય છે. માનો કે મિડિયાની જ વાત કરીએ તો, અલગ-અલગ ચેનલ કે અખબારમાં લિબરલો રહેલા હોય તો તેમની વચ્ચે જોરદાર સંપર્ક હોય છે. એમાં કોઈ ખોટી વાત નથી. પરંતુ તેઓ તેમના પોતાના અખબાર કે ચેનલ તો ઠીક, પરંતુ હરીફ અખબાર કે ચેનલમાં પણ કોઈ વિરોધી વિચારવાળાને ઘૂસવા નહીં દે.

અમેરિકાની જ વાત કરીએ એટલે આ દાખલા વધુ સમજાશે કારણકે આપણને પશ્ચિમનાં ઉદાહરણોની ટેવ પડી ગઈ છે. નીલ ગ્રોસ નામના સૉશિયૉલૉજીના પ્રૉફેસર છે. તેમણે સૉશિયૉલૉજી અને પૉલિટિકલ વિષયો પર અનેક પુસ્તકો લખ્યાં છે. તેમનો ‘ન્યૂ યૉર્ક ટાઇમ્સ’માં લેખ છે (અને તે પણ ગત જાન્યુઆરીનો એટલે કે તાજો જ) – ‘વ્હાય હૉલિવૂડ ઇઝ સૉ લિબરલ?’. આ લેખ વાંચવા જેવો છે. જેમ ભારતના ફિલ્મી એવૉર્ડમાં અભિનેતા-અભિનેત્રીઓ, ખાસ કરીને અભિનેત્રીઓ હવે નામ પૂરતાં કપડાં પહેરે છે, હિન્દી ફિલ્મ માટેનું ભાષણ અંગ્રેજીમાં આપે છે, વિદેશમાં પ્રશંસા મેળવવા પ્રિયંકા ચોપરા રોહિંગ્યા મુસ્લિમોને મળવા જાય છે (પરંતુ કાશ્મીરી પંડિતોને મળવા નથી જતા) તેમ હૉલિવૂડના એવૉર્ડનું પણ છે. ભારતમાં અક્ષયકુમાર અને અજય દેવગન જેવા કલાકારો ગમે તેટલી હિટ ફિલ્મો આપે તેમને એવૉર્ડ નહીં મળે. પોતાની એકેય ફિલ્મમાં હજુ સુધી કિસનું દૃશ્ય ન કરનાર સલમાનને પણ એવૉર્ડ ઓછા મળશે. આમીર ખાનને નહીં જ મળે. પરંતુ એવૉર્ડના સ્ટેજ પર ગે ચેષ્ટાઓ અને તેવા જૉક ફટકારનાર, બીજાનું અપમાન કરનાર, શાહરુખ-કરણ જોહર પર એવૉર્ડની વર્ષા થશે. નીલભાઈ લખે છે કે ગૉલ્ડન ગ્લૉબ અને ક્રિટિક્સ ચૉઇસ એવૉર્ડમાં પણ અભિનેતા-અભિનેત્રી પોતે કેટલા ‘પ્રૉગ્રેસિવ’ છે તે બતાવશે. એવૉર્ડ સ્વીકારતાં ભાષણોમાં વંશીય ન્યાય, માધ્યમોનું સ્વાતંત્ર્ય, માનવ અધિકારો વગેરેની મોટીમોટી વાતો કરશે.

આનું એક કારણ તો એ છે કે ભારતમાં જેમ મોટા ભાગના કલાકારો મુંબઈમાં રહે છે તેમ અમેરિકામાં હૉલિવૂડના ૫૭ ટકા લોકો કાં તો કેલિફૉર્નિયામાં રહે છે અથવા તો ન્યૂ યૉર્કમાં. કેલિફૉર્નિયા અને ન્યૂ યૉર્ક સામાન્ય રીતે ડેમૉક્રેટિક પક્ષના મજબૂત ગઢ છે. આથી ડેમૉક્રેટ પક્ષને નાખુશ કરીને તમે હૉલિવૂડ કે ટેલિવિઝન ઇન્ડસ્ટ્રીમાં ટકી ન શકો.  ફિલ્મ જગતમાં રહેવું હોય તો યૂનિયનના સભ્ય પણ રહેવું પડે. ચાહે તે સ્ક્રીન ઍક્ટર ગિલ્ડ હોય કે ઍક્ટર્સ ઇક્વિટી ઍસોસિએશન, આ યૂનિયનો મોટાભાગનાં સામ્યવાદી છે. (ડિટ્ટો ભારતીય ફિલ્મ જગત. ત્યાં પણ સામ્યવાદીઓ પહેલેથી જ ચોકો જમાવી બેસી ગયા છે.) કોઈ ગુંડો કોઈ વ્યક્તિને એક વાર માર પડે પછી તે વ્યક્તિ હંમેશાં ગુંડાથી દબાયેલી જ રહે છે, તેમ કૉંગ્રેસે કટોકટી (ઇમર્જન્સી) લાદી અને તે વખતે ફિલ્મ કલાકારોને સંજય ગાંધીના દરબારમાં ફરજિયાત કાર્યક્રમો કરવા પડેલા. તે પછી એટલી હદે ધાક પેસી ગઈ કે તમે ૮૦ના દાયકામાં આવેલા જિતેન્દ્ર, હેમા માલિની, શ્રીદેવી અભિનિત ‘જસ્ટિસચૌધરી’ ફિલ્મમાં જસ્ટિસ ચૌધરી બનેલા જિતેન્દ્રના ઘરમાં દીવાલ પર પં. નહેરુની તસવીર જોઈ શકો. અરે! ૨૦૦૮માં આવેલી આમીર ખાન નિર્મિત ફિલ્મ ‘જાને તૂ યા જાને ના’માં પરેશ રાવલના પોલીસ મથકની દીવાલ પર ઈન્દિરા ગાંધીની તસવીર દેખાશે. નરેન્દ્ર મોદીજીના માનીતા અને ભાજપ માટે પ્રચાર પણ કરતા નિર્માતા-કલાકારોની સિરિયલ ‘તારક મહેતા કા ઉલ્ટા ચશ્મા’માં પણ નહેરુ કે ઈન્દિરાજીની તસવીર પૉલીસ મથકમાં જોવા મળી હતી. પરંતુ જો આજે કોઈ ફિલ્મમાં દીવાલ પર અટલ બિહારી વાજપેયી કે નરેન્દ્ર મોદીની તસવીર દેખાય તો આ લિબરલો હોબાળો મચાવી દે! (આ તસવીરો પણ અચેતન મગજમાં એક સંદેશ આપતી હોય છે. જો તેમ ન હોત તો ભાજપના નેતાઓ મંચ પર નરેન્દ્ર મોદી-અમિત શાહ કે કૉંગ્રેસના નેતાઓ મંચ પર સોનિયા-રાહુલની વિશાળ તસવીરો સાથેનું બૅનર ન લગાડતા હોત)

આમ, હૉલિવૂડ કે બૉલિવૂડમાં તમારે કામ કરવું હોય તો લિબરલ ટોળકીના ભાગ રહેવું જ પડે. કલાના જગતમાં કોઈ અનામત નથી હોતી કે કોઈ એવા નિયમો નથી હોતા કે જેના વિરુદ્ધ તમે કૉર્ટમાં જઈ શકો. ઈમરાન હાશ્મીને મુંબઈમાં ઘર ન મળે તો તે બૂમરાણ મચાવી શકે છે જેને મિડિયા હાઇપ પણ આપે છે પરંતુ વિવેક ઓબેરોય ઐશ્વર્યા રાયને અતિશય હેરાનગતિ કરનારા સલમાન ખાન સામે પડે તો વિવેકની કારકિર્દીને એટલું નુકસાન થાય કે તે ક્યારેય બેઠો થઈ શકતો નથી. (આમાં અભિનયક્ષમતાની જો કોઈ બુઠ્ઠી દલીલ કરે તો તે ન ચાલે કારણકે વિવેકે ‘કંપની’ જેવી હાર્ડ હિટિંગ, ‘સાથિયા’ જેવી રોમેન્ટિક ફિલ્મ કે પછી ‘મસ્તી’ જેવી સેક્સ કૉમેડી ફિલ્મો દ્વારા પોતાની અભિનય ક્ષમતા પૂરવાર કરેલી જ છે.) એટલે હૉલિવૂડમાં પણ આવું જ છે. અહીં જો તમે લિબરલોની ટોળીના ભાગ ન હો તો તમને કામ મળવું મુશ્કેલ છે. સ્ટેશી ડેશ જેવી જાણીતી અભિનેત્રી, ટીમ એલન જેવા પ્રસિદ્ધ અભિનેતા અને કૉમેડિયન, અભિનેતા કેલસી ગ્રામર, અભિનેત્રી એન્જી હાર્મન સાથે શું કર્યું આ લિબરલોએ તે આવતા અંકે. લિબરલોની દાદાગીરી અંગે ઘણીઘણી વાતો કરવાની છે. આ કૉલમ ચૂકવાનું પોસાશે નહીં.

(ક્રમશ:)

Advertisements
media, national, sanjog news, vichar valonun

આત્મમંથનની જરૂર સત્તા અને મિડિયા-બંને પક્ષે છે

(વિચારવલોણુ કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, ૧૪/૧/૧૮)

સત્તા અને પત્રકારો મોટા ભાગે સામસામા જ રહેતા આવ્યા છે. સત્તાને સાચા પત્રકારો ક્યારેય ગમ્યા નથી. આધાર કાર્ડનો ડેટા ગુપ્ત નથી, માત્ર રૂ. ૫૦૦ (જે આજના જમાનામાં ક્ષુલ્લક રકમ ગણાય છે)  આપો તો કેટલાક લોકો આધાર નંબર આપે છે તેવો પીઠ થાબડવા જેવો રિપૉર્ટ ટ્રિબ્યૂનની પત્રકાર રચના ખૈરાએ બહાર પાડ્યો. પગલાં ડેટા લીક કરનારા લોકો સામે લેવા જોઈતા હતા, પરંતુ આધાર કાર્ડની બાબત જેની સત્તા હેઠળ આવે છે તે યુનિક આઇડેન્ટિફિકેશન ઑથૉરિટી ઑફ ઇન્ડિયા (યુઆઈડીએઆઈ)એ ‘ટ્રિબ્યૂન’ સમાચારપત્ર અને પત્રકાર રચના સામે એફઆઈઆર કરી દીધી! પરિણામ એ આવ્યું કે મિડિયા જગતે બૂમરાણ મચાવી દીધી કે અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા ખતરામાં છે.

દરમિયાનમાં, સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયે એક બીજા કેસમાં કહ્યું કે પત્રકારોને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતાનો પ્રયોગ કરવા દેવો જોઈએ. એટલે મિડિયાને દોડવું હતું અને ઢાળ મળ્યો. કેસ બીજો હતો. બિહારની એક મહિલાએ સર્વોચ્ચમાં કેસ કર્યો હતો કે એક હિન્દી ટીવી સમાચાર ચેનલે તેણી અને તેના પરિવાર સામે નીંદનીય અને બદનામી થાય તેવી ટીપ્પણીઓ કરી હતી. આ મહિલા એક વરિષ્ઠ અધિકારી પિતા અને બિહારમાં મંત્રી એવી માતાની પુત્રી છે. સમાચાર ચેનલે એપ્રિલ ૨૦૧૦માં દર્શાવ્યું હતું કે ખાદ્ય સંસ્કરણ એકમ સ્થાપવા માટે તેણીને બિહાર ઇન્ડસ્ટ્રિયલ એરિયા ડેવલપમેન્ટ ઑથોરિટીએ ગેરકાયદે જમીન ફાળવી છે. સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયના મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ દીપક મિશ્રએ કહ્યું કે આમ તો બંધારણીય રીતે બદનક્ષી થાય છે પરંતુ કથિત કૌભાંડ વિશેના સમાચારથી બદનક્ષી નથી થતી. આરોપીઓએ પોતાનો બચાવ કરવા માટે ઘણો સમય અને નાણાં વેડફ્યાં છે. લોકશાહીમાં તમારે સહન કરતા શીખવું જોઈએ.

હવે પ્રશ્ન એ થાય છે કે જો પત્રકારોને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતાનો ઉપયોગ કરવા જ દેવો હોય તો સર્વોચ્ચ અને ઉચ્ચ ન્યાયાલયોના માનનીય ન્યાયમૂર્તિઓના કેટલાક ચુકાદાઓ સામે કરી શકે કે કેમ? શું પત્રકારો માનનીય ન્યાયમૂર્તિઓની નહીં, પરંતુ તેમના ચુકાદાઓની ટીકા કરી શકે? જેમ કે ઉપરોક્ત કેસમાં જે મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ દીપક મિશ્રએ પેલી મહિલાને લોકશાહીમાં સહન કરવાની સૂફિયાણી સલાહ આપી તે મિશ્રજીએ ૩૦ નવેમ્બર ૨૦૧૬ના રોજ અન્ય ન્યાયમૂર્તિ અમિતાવ રોય સાથે મળીને ચુકાદો આપેલો કે દેશભરમાં ફિલ્મ થિયેટરોમાં ફિલ્મ શરૂ થતાં પહેલાં રાષ્ટ્રગીત વગાડવું જ પડશે. તેનાથી લોકોમાં દેશભક્તિ અને રાષ્ટ્રવાદ જાગશે. આ જ મિશ્રજીએ ૨૪ ઑક્ટોબર ૨૦૧૭એ ચુકાદો આપતાં કહ્યું કે લોકોએ પોતાની દેશભક્તિ સાબિત કરવા સિનેમા હૉલમાં રાષ્ટ્રગીત વાગતું હોય ત્યારે ઊભા થવાની જરૂર નથી. તેમણે એવું અવલોકન કર્યું હતું કે સમાજને નૈતિક રક્ષકોની જરૂર નથી.

આ મુ્દ્દે રાષ્ટ્રવાદી હોવાનું ગૌરવ અનુભવતી મોદી સરકારે પણ યૂ ટર્ન લીધો. પોતાના પ્રતિભાવમાં સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયને કહ્યું કે થિયેટરમાં રાષ્ટ્રગીત વગાડવું ફરજિયાત ન બનાવવું જોઈએ. હવે સરકાર અને ન્યાયતંત્ર એ દેશના ત્રણ પાયા પૈકીના બે છે. આ બાબતે આ બંનેની ટીકા, તેમના યૂ ટર્ન બાબતે થઈ શકે કે નહીં? જ્યારે રાષ્ટ્રગીત ફરજિયાત બનાવ્યું ત્યારે આખા દેશમાં જબરદસ્ત ચર્ચા છેડાઈ ગઈ હતી અને ત્યારે ભાજપે આ પગલાંનો બચાવ કર્યો હતો. ભાજપના સમર્થકોએ પણ તેની તરફેણ કરી હતી. ભાજપ સમર્થક અભિનેતા અનુપમ ખેરે કહ્યું હતું કે લોકો રેસ્ટૉરન્ટમાં રાહ જોવા ઊભા રહી શકે છે, પાર્ટીમાં લાઇનમાં ઊભા રહી શકે છે, ટિકિટ ખરીદવા લાઇનમાં ઊભા રહી શકે છે તો માત્ર બાવન સેકન્ડ વાગતા રાષ્ટ્રગીત માટે કેમ ન ઊભા રહી શકે? અને વાત સાચી પણ હતી. આ લેખકે પણ આ નિર્ણયને આવકાર્યો હતો અને તેના સમર્થનમાં એક લેખ લખ્યો હતો. પરંતુ અસાઉદ્દીન ઓવૈસી જેવા કોમવાદીઓ, લિબરલો અને સેક્યુલરોના પ્રભાવમાં આવીને હવે સરકારે યૂ ટર્ન લીધો છે તે આઘાતજનક છે. અને માનનીય મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ જે રાષ્ટ્રગીત વગાડવાનો ચુકાદો આપતી વખતે માત્ર ન્યાયમૂર્તિ હતા તેમણે પણ આવું વલણ કેમ દાખવ્યું? કાનૂની અને ટૅક્નિકલ વિગતો અનેક હોઈ શકે. પરંતુ સામાન્ય માનવીને કલમો અને ટૅક્નિકલ વિગતોમાં રસ હોતો નથી. તેને કાનૂની દાવપેચો સમજાતા પણ નથી. તેને તો માત્ર બે હેડિંગ જ વાંચવા મળ્યાં-અગાઉ જ્યારે ચુકાદો રાષ્ટ્રગીત વગાડવાની તરફેણમાં અપાયો ત્યારે એક હેડિંગ હશે- થિયેટરોમાં રાષ્ટ્રગીત વગાડવું ફરજિયાત: સુપ્રીમ કૉર્ટ. અને હાલમાં જ્યારે ચુકાદો રાષ્ટ્રગીત વખતે ઊભા ન રહેવા અંગે અપાયો ત્યારે આ હેડિંગ વાંચવા મળ્યું હશે- રાષ્ટ્રગીત વખતે ઊભા રહેવાની જરૂર નથી: સુપ્રીમ કૉર્ટ.

આવાં જ બે અલગ-અલગ હેડિંગ લોકોને અનેક કેસના ચુકાદાઓમાં વાંચવા મળ્યાં છે. આવો એક કેસ સલમાન ખાનના હિટ એન્ડ રન અકસ્માતનો હતો. ત્યારે લોકોને બે હેડિંગ વાંચવા મળેલાં. પહેલું લાઇન હતું- હિટ એન્ડ રન કેસમાં સલમાનને પાંચ વર્ષની જેલની સજા આપતી ટ્રાયલ કૉર્ટ. બીજું હેડિંગ હતું- હિટ એન્ડ રન કેસમાં સલમાનને નિર્દોષ છોડતી સુપ્રીમ કૉર્ટ. વિચાર કરો! એક જ કેસમાં આવા અલગ-અલગ નિર્ણય કઈ રીતે હોઈ શકે? આવો એક કેસ ૨-જી સ્પેક્ટ્રેમનો છે. વર્ષ ૨૦૧૨માં એક હેડલાઇન આવી જોવા મળી હતી: ૨-જી કેસમાં કૉંગ્રેસ સરકાર દ્વારા સ્પેક્ટ્રમની ફાળવણી ગેરકાયદે જાહેર કરતી સુપ્રીમ કૉર્ટ. અને હવે ૨૦૧૭માં આવી હેડલાઇન જોવા મળી. ૨-જી કેસમાં રાજા, કનીમોઝી સહિતના આરોપીઓને નિર્દોષ છોડતી સીબીઆઈ કૉર્ટ. આવું કેવી રીતે બને? પાંચ વર્ષમાં ભ્રષ્ટાચારના પુરાવા ધોવાઈ ગયા?

જોકે આપણે અહીં ચર્ચવાનો મુખ્ય મુદ્દો ન્યાયતંત્રની વિશ્વસનીયતા નથી. મુખ્ય મુદ્દો પત્રકારોની અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતાનો પણ છે. સત્તાની ટીકા થવી જ જોઈએ. માત્ર સત્તા શું કામ, વિપક્ષ, આઈએએસ અધિકારીઓ, ન્યાયતંત્ર, ફિલ્મ કલાકારો, ખેલાડીઓ, એમ દરેક ક્ષેત્રમાં જે કંઈ ખોટું થતું હોય, ભ્રષ્ટાચાર થતો હોય, અનીતિઓ આચરાતી હોય તેનો કાન આમળવાની ફરજ પત્રકારોની છે. પરંતુ પત્રકારોએ અને મિડિયાએ પોતાના વિશે પણ આત્મમંથન કરવાની જરૂર છે. અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતાનો ઉપયોગ દુરુપયોગ ન બની જવો જોઈએ.

તાજેતરમાં ક્વિન્ટ નામની એક વેબસાઇટે કુલભૂષણ જાધવ રૉનો જાસૂસ હોવાનો રિપૉર્ટ રૉના સૂત્રોને ટાંકીને છાપ્યો. ઉહાપોહ થયો એટલે આ રિપૉર્ટ પાછો ખેંચી લીધો. પરંતુ આનાથી તો જાધવને ફાંસી મળી શકતી હતી તેમ ક્વિન્ટના તંત્રીએ અને પત્રકારે વિચાર્યું નહીં? જ્યારે મુંબઈમાં ત્રાસવાદીઓ કેર વર્તાવી રહ્યા હોય ત્યારે એનડીટીવી પર બરખા દત્ત ત્રાસવાદીઓને સીધી રીતે ન મળે તેવી માહિતી જાહેરમાં આપી રહી હોય તો તે શું રાષ્ટ્રવિરોધી કૃત્ય ન ગણાય? અને બરખા દત્ત દ્વારા આ કૃત્ય પહેલી વાર પાછું નહોતું. અગાઉ કારગિલ યુદ્ધ વખતે તેણે સૈન્યની ક્લાસિફાઇડ (એટલે કે ગુપ્ત) કહેવાય તેવી માહિતી તેણે લાઇવ પ્રસારણ (તે વખતે સ્ટાર ન્યૂઝ સાથે એનડીટીવી જોડાયેલું હતું) પર આપી દીધી હતી તેમ સેનાના લેફ્ટ. જન. મહિન્દર પુરીએ પોતાના પુસ્તક ‘કારગિલ: ટર્નિંગ ધ ટાઇડ’માં લખ્યું છે. એ વખતે માની લઈએ કે યુદ્ધ અને તેવી ઘટનાઓનું લાઇવ પ્રસારણ નવુંનવું હતું. બરખા દત્ત વર્ષોથી રિપૉર્ટિંગ કરતી હતી પરંતુ શું રિપૉર્ટિંગ કરવું જોઈએ અને શું નહીં તેનું (અને તેમાંય જ્યારે સૈન્યને લગતું રિપૉર્ટિંગ હોય) તેને ભાન નહોતું (આમ તો, આ પત્રકારત્વનું પાયાનું શિક્ષણ છે) પરંતુ શું મુંબઈ હુમલા વખતે પણ તે આ પાઠો ભૂલી ગઈ?

માત્ર બરખા દત્તની વાત નથી. માત્ર રાષ્ટ્ર વિરોધી કૃત્યોની પણ વાત નથી. પત્રકારોનાં પોતાનાં હિતો પણ સંકળાયેલાં હોય છે. પત્રકારો કે મિડિયા હાઉસના માલિકોના ભ્રષ્ટાચાર, તેમના દ્વારા અનીતિ કોઈનાથી છૂપું નથી. પત્રકારત્વએ હવે તો એટલી વિશ્વસનીયતા ગુમાવી છે કે દરેક રાજકીય પક્ષ હવે પેઇડ મિડિયાના આક્ષેપો કરતા થઈ ગયો છે. સામાન્ય માનવીની પણ આ જ લાગણી છે. કોઈના વિરુદ્ધ પોલીસ ફરિયાદ થાય ત્યારે નામ છાપવું કે ન છાપવું, તેના પણ પૈસા લેવાતા હોવાના આક્ષેપો થતા હોય છે અને તેમાં સચ્ચાઈ પણ હોય છે. અને જેટલો મોટો ચર્ચિત કેસ તેટલાં વધુ નાણાં. મિડિયાના દબાણ હેઠળ ક્યારેક ન્યાયતંત્ર પણ આવી જતું હોવાનું લાગે. આરુષિ તલવારનો કેસ આનું મોટું ઉદાહરણ છે. છાપામાં કોઈ ખોટા સમાચાર ત્રણ કૉલમમાં છપાઈ જાય પછી તેનો વિરોધ થાય (એ પણ મોટા પાયે બળુકી રીતે કે કાનૂની રીતે થાય તો જ) ત્યારે તેની માફી અંદરના પાને ખૂણામાં સિંગલ કૉલમમાં છાપવાનો રિવાજ છે. બુંદ સે ગઈ વો હોજ સે નહીં આતી. જે બદનામી મોટા પાયે થઈ ગઈ હોય તે સિંગલ કૉલમમાં સ્પષ્ટતા છાપવાથી આવી શકે?

આજકાલ મિડિયા મેટ્રો સેન્ટ્રિક એટલે કે મહાનગર કેન્દ્રિત થઈ ગયું છે. દિલ્લી કે નોઇડામાં વરસાદના છાંટા પડે તો પણ આખો દિવસ સમાચાર ચેનલો પર ચલાવાતા હોય છે અને આસામ કે ઇવન ગયા વર્ષે ગુજરાતમાં પૂર આવે તો તેની એટલી નોંધ ન લેવાય. આવું જ ગુજરાતમાં છે. અમદાવાદમાં વટવામાં ગંદુ પાણી મળે એ એટલા મોટા સમાચાર નથી, પરંતુ સેટેલાઇટમાં પાણી ભરાઈ જાય તો મોટા સમાચાર છે. આનો અર્થ એ નથી કે હંમેશાં ગરીબોને પડતી તકલીફો જ દર્શાવ્યા કરવી. વાત સંતુલનની છે. પત્રકારત્વમાં કહેવાય છે કે કૂતરો માણસને કરડે એ સમાચાર નથી, માણસ કૂતરાને કરડે એ સમાચાર છે. આ વ્યાખ્યા બદલવાની જરૂર છે. સરકાર હોય કે વિપક્ષ, કોઈની માત્ર ટીકા કર્યા કરવું એ પત્રકારત્વ નથી. ન હોય ત્યાં વાંક દેખવો એ પત્રકારત્વ નથી.

હરિયાણામાં કૉંગ્રેસ સરકાર વખતે દલિત પરિવારને સળગાવી દેવાની ઘટનામાં કેન્દ્ર સરકાર સામે આંગળી ચીંધાતી વખતે કેન્દ્રીય વિદેશ રાજ્ય પ્રધાન અને સેનાના પૂર્વ અધ્યક્ષ વી. કે. સિંહના (પત્રકાર દ્વારા વારંવાર એક ને એક સવાલ પૂછાતાં આવેલા) નિવેદનમાંથી સંદર્ભ વગર દલિતોને કૂતરા કહ્યા તેવું ચલાવવું એ ઠીક નથી અને તે જ રીતે રાહુલ ગાંધીના હાથમાંથી સરદાર પટેલની મૂર્તિ એક-બે સેકન્ડ પૂરતી સહેજ ડગી જાય તેમાં સરદાર પટેલનું અપમાન કર્યું હોવાનું ચલાવવું એ ઠીક નથી. બંને કિસ્સામાં સામેના પક્ષો તો આક્ષેપ કરવાના પરંતુ એમાં મિડિયા શા માટે હાથો બને? શિયાળામાં વહેલી સવારે કસરત કરવી (એલોપેથી, આયુર્વેદ સહિતની) તમામ પેથી હિતાવહ માને છે, પરંતુ સરકાર પતંગોત્સવની તૈયારી રૂપે બાળકો પાસે વહેલી સવારે સૂર્યનમસ્કાર કરાવે તેને વેઠ કરાવી તેવું કોઈ છાપું કહે ત્યારે પત્રકારત્વ શરમમાં મૂકાય છે.

આમ, આત્મમંથનની જરૂર બંને પક્ષે છે.

sanjog news, society, vichar valonun

…કારણકે બે આંખની શરમ ગાયબ છે!

(વિચાર વલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, તા.૧૦-૧૨-૧૭)

બે આંખની શરમ નડે. આ શબ્દ આપણે અવારનવાર સાંભળતા આવ્યા છીએ. આ ઉક્તિનું બહુ  મહત્ત્વ આપણા સમાજજીવનમાં રહ્યું છે. બે આંખની શરમના કારણે ઘણા લોકો ખોટું કરતા અટકી જતા. બે આંખની શરમના કારણે ઘણા ખોટા માર્ગે લપસતા બચી જતા. બે આંખની શરમના કારણે ઘણા વિવાહજીવન બચી જતા. બે આંખની શરમના કારણે કેટલાકનું વ્યાજ માફ થઈ જતું.

આ બે આંખની શરમ હવે ક્યાંક ગાયબ થઈ રહેલી જણાય છે. તેનું સૌથી મોટું કારણ હોય તો તે છે સોશિયલ મિડિયા અને અભિનય જગત. ફિલ્મો, સિરિયલો અને ટીવીમાં વડીલો સામે તોછડાઈ, ઉદ્ધતાઈ અને અવિવેક ભરપૂર દેખાડવામાં આવે છે. તેમનો ઉપહાસ કરાતો દર્શાવાય છે. સોશિયલ મિડિયા એ આભાસી દુનિયા છે. તેમાં પૉસ્ટ મૂકતી વખતે કે કૉમેન્ટ કરતી વખતે આ બે આંખની શરમ નડતી નથી. આભાસી દુનિયામાં કોઈ પણ મોટી વ્યક્તિ હોય તે મજાકને પાત્ર બની જાય છે. નરેન્દ્ર મોદી હોય કે રાહુલ ગાંધી, અમિતાભ બચ્ચન હોય કે કેઆરકે ખાન, કોઈ આમાંથી બચી શકતું નથી. હમણાં અભિનેતા રાજકુમાર રાવે પણ કેન્દ્રીય મંત્રી સ્મૃતિ ઈરાનીની અટક સંદર્ભે તેમની હાજરીમાં જ અશોભનીય ટીખળ કરી હતી. કોઈની વિરુદ્ધમાં મત વ્યક્ત કરતી વખતે ઘસી ઘસીને ધાર કાઢેલા શબ્દો વાપરવામાં આવે છે. વાત ગાળાગાળી સુધી પણ પહોંચી જાય છે. મોટા મોટા લેખકો-કલાકારો પણ પોતાની વિરુદ્ધ મત વ્યક્ત કરનારને ભૂંડાબોલી ગાળો લખતા અચકાતા નથી. ત્યારે આવા લેખકોનું અસલી સ્વરૂપ બહાર આવી જાય છે. કેટલાક તો દારૂ પીને અચેતન અવસ્થામાં મન ફાવે તેવું લખે છે. બહુ વિરોધ થાય તો ટ્વીટ કે ફેસબુક પૉસ્ટ ડિલીટ કરી નાખે. વિરોધ અતિશય વધે તો માફી માગી લે. કેટલાક રાખી સાવંત પ્રકારના લોકો વિવાદ પેદા કરવા જ બેફામ લખતા કે બોલતા હોય છે. અમુક સમયે પોતાનું માર્કેટ ડાઉન થતું લાગે એટલે વિવાદાસ્પદ લખી નાખે કે બોલી નાખે, પછી વિરોધ થાય ત્યારે માફી માગવાની ઘેર ગઈ, પણ પોતાના વિવાદાસ્પદ લખાણના સંદર્ભમાં ફરી પાછું વિવાદાસ્પદ લખે છે અને દુનિયાભરના (ખોટા) સંદર્ભોને ટાંકે છે.

ફેસબુક-ટ્વિટરનો ચેપ વૉટ્સએપને પણ લાગ્યો છે. એક પરિવાર અથવા એક વ્યવસાય અથવા એક વિચારના લોકોનું ગ્રૂપ બનાવ્યું હોય તેમાં નાનીનાની વાત પર બે આંખની શરમ રાખ્યા વગર લોકો ઝઘડી બેસે છે. પોતાને ન ફાવે તો શાંતિથી વિરોધ કરતાં આવડતું જ નથી જાણે. કેટલાક ઈચ્છતા હોય છે કે આવાં ગ્રૂપો પોતાના કહેવા પ્રમાણે જ ચાલે. કેટલાક લોકો પોતે જવલ્લે જ પૉસ્ટ કરે પરંતુ એ લોકો ટાંપીને બેઠા હોય છે કે ગ્રૂપમાં કોણ ક્યારે ભૂલ કરે? બસ, કોઈએ ભૂલ કરી નથી ને તેની જરાય બે આંખની શરમ રાખ્યા વગર કડક શબ્દોમાં વિરોધ કર્યો નથી. તમે કોઈ ગ્રૂપમાં જોડાવ છો તેનો અર્થ તેના કોઈ એક એડ્મિનને તો ઓળખો જ છો. આપણે ત્યાં તો કોઈ નાનામાં નાની ગણાતી વ્યક્તિને પણ નામ અને પાછળ ભાઈ કે બહેન લગાડીને બોલાવવાનો રિવાજ છે. તમારી સમક્ષ કોઈ અજાણી વ્યક્તિ હોય તો પણ તેનું નામ જાણી લીધા પછી તેને તમે નામથી જ બોલાવશો.

પરંતુ ખબર નહીં કેમ, વૉટ્સએપમાં આવા વાંકદેખુઓ કોઈ ભૂલ કરે કે તરત ફરિયાદ કરશે અને એ ફરિયાદમાં એડ્મિનનું નામ નહીં લખે, પણ “એડ્મિન, આને સીધો કરો”- તેવું જ લખશે. વૉટ્સએપમાં @ સાથે કોઈને ટેગ કરીને તેને જાણવા જોગ સંદેશો, જન્મદિનની શુભેચ્છા પણ મૂકી શકાય છે, પરંતુ તે ટેગ કર્યા પછી જો માનવાચક ભાઈ કે બહેન અથવા અંગ્રેજીમાં હોય તો મિ. કે મિસ વગેરે મૂકવામાં આવે તો સારું લાગે. પરંતુ આવું થતું નથી. કદાચ કોઈ દલીલ કરે કે આ બધું તો ઇન્ફૉર્મલ અથવા અનૌપચારિક કહેવાય. ઓળખીતામાં માનવાચક ને એવું બધું શું? તો સામે પ્રશ્ન એ થાય કે જે લોકો આવું કરે છે તેમને પોતાને તો પાછું માન મેળવવું ગમતું જ હોય છે. અને ઇન્ફૉર્મલ હોય તો પણ, બધાને પોતાને માન વગર બોલાવાય તેવું પસંદ ન પણ હોય તે ખ્યાલ રાખવો જરૂરી છે.

કેટલાક લોકો તો તેમને સંદેશા મોકલવામાં આવે તો તેના જવાબમાં સ્માઇલીથી પ્રતિક્રિયા આપવાની તસદી પણ લઈ શકતા નથી. આવા લોકો પાછા નરેન્દ્ર મોદીની જેમ અતિશય વ્યસ્ત હોય તેવું નથી હોતું.

તમને કોઈ ગ્રૂપમાં કોઈની ભલામણથી ઉમેરવામાં આવે અથવા તમે તે ગ્રૂપમાંથી નીકળી ગયા છો કે તમને નિયમભંગ બદલ કાઢી મૂકવામાં આવ્યા છે પરંતુ તમારા મિત્રની ભલામણથી જ્યારે તમને ફરીથી તેમાં જોડવામાં આવે ત્યારે તમારી જો ઈચ્છા ન હોય તો પર્સનલ મેસેજ કરીને જાણવું જોઈએ કે તમને શા માટે ફરીથી એડ્ કરવામાં આવ્યા છે. પછી વિનયપૂર્વક સંદેશો મૂકીને ગ્રૂપ છોડવું જોઈએ.

ગ્રૂપના નિયમો હોય તો તેનું ચુસ્ત પાલન કરવું જોઈએ. કેટલાંક ગ્રૂપમાં નિયમો હોય કે ગૂડમૉર્નિંગ, ગૂડનાઇટ વગેરે સંદેશાઓ ન મૂકવા. કવિતાઓ, સુવિચારો, ભગવાનના ફોટા વગેરે મૂકી ગ્રૂપને ભરી ન દેવું. રાત્રે ૧૧ વાગ્યા પછી સંદેશા ન મૂકવા. ગ્રૂપ મુજબ તેના નિયમોનું પાલન થવું જોઈએ, નહીંતર ગ્રૂપ છોડી દેવું જોઈએ. બધા જ ગ્રૂપ બધા જ પ્રકારના સંદેશાઓ માટે નથી હોતા તેટલી નાની વાત મોટા દરજ્જાના લોકો સમજી શકતા નથી. જ્યારે તેમને એડ્મિન તરફથી કહેવામાં આવે ત્યારે તેમને ખોટું લાગી જાય અને ગ્રૂપ છોડી ચાલ્યા જાય છે. આ બધું આભાસી દુનિયા હોવાથી થાય છે. જો વાસ્તવિક દુનિયા હોય તો આવું થવાની શક્યતા ઓછી રહે છે.

મેં ઘણાં એવાં ઉદાહરણ જોયાં છે કે ફેસબુક પર કોઈની પૉસ્ટ પર બેફામ કૉમેન્ટ કરી હોય અથવા તો કોઈના સંદર્ભમાં નામ વગર લખ્યું હોય પરંતુ જ્યારે એ બે વ્યક્તિ રૂબરૂ મળે ત્યારે ખૂબ જ સુમધૂર સંબંધો દેખાય. સોશિયલ મિડિયામાં કોઈ પણ રાજકારણી, કલાકાર કે લેખક વિરુદ્ધ બેફામ લખનાર પત્રકાર પણ જ્યારે એ જ રાજકારણી, કલાકાર કે લેખકનો ઇન્ટરવ્યૂ લેતા હોય ત્યારે વિચારોમાં વિરોધ હોય તો પણ શબ્દોમાં ખૂબ જ મર્યાદા હોય છે. (કરણ થાપર, પૂણ્ય પ્રસૂન વાજપેયી, રવીશ કુમાર, વિજય ત્રિવેદી જેવા અપવાદ ગણી શકાય.)

જ્યારે રૂબરૂ મળે ત્યારે એકબીજાના શરીરમાંથી નીકળતા તરંગો કામ કરતા હોય કે આંખમાંથી નીકળતાં કિરણો, પણ એ વાત ચોક્કસ છે કે બે આંખની શરમ નડે છે. આજે જોકે ટીવી પર રાજકારણ પરની ડિબેટમાં આ બે આંખની શરમ દૂર કરવાના પ્રયાસો થઈ રહ્યા છે. અર્નબ ગોસ્વામી, અનીશ દેવગન, અંજના ઓમ્ કશ્યપ જેવાં એન્કરો ચર્ચા જ એવી કરાવે છે કે તેમાં સ્વસ્થ રીતે બહુ ઓછા લોકો ચર્ચા કરી શકે છે. મેં તો જાણ્યું છે કે ચેનલના એડિટરો જ ઈચ્છતા હોય છે કે જો ગરમાગરમ ચર્ચા થાય તો જ ટીઆરપી મળે. પરંતુ આ ટીઆરપીના ખેલમાં લોકોને તમે અંદરોઅંદર ઝઘડતા કરી દીધા છે તેનું શું? નેતાઓ કે કલાકારો ઝઘડે એટલે તેમના સમર્થકો પણ ઝઘડે. વચ્ચે જ્યારે શાહરુખ ખાન સલમાન ખાન સાથે ઝઘડેલો ત્યારે ટ્વિટર પર તેના સમર્થકો પણ ઝઘડતા હતા! હવે એ બંને ફરી મિત્રો બની ગયા છે. શું સમર્થકો વચ્ચે ફરીથી સંવાદનો-સુમેળનો તંતુ સધાયો હશે? આવું જ નેતાઓનું છે. નેતાઓના સમર્થકો અંદરોઅંદર વિવાદ કરે છે, પરંતુ કયો નેતા ક્યારે પક્ષપલ્ટો કરી નાખે અથવા પોતાનો વિચાર બદલી નાખે તે કહી શકાય ખરું?

આમીર ખાન દેશમાં અસહિષ્ણુતા વિશે બોલ્યો કે તેની પત્ની કિરણ રાવને ભારતમાં ડર લાગે છે તો તેની વિરુદ્ધ હિન્દુવાદીઓ તૂટી પડ્યા. આમીર ખાનની સ્નેપડીલ એપ ઘણાએ અનઇન્સ્ટૉલ કરી નાખી જેના પરિણામે આમીર ખાનને સ્નેપડીલની જાહેરખબર ખોવી પડી. પરંતુ રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘના સરસંઘચાલક મોહનરાવ ભાગવતે લતા મંગેશકર દ્વારા અપાતા માસ્ટર દીનાનાથ મંગેશકર એવૉર્ડ આમીર ખાનને આપ્યો. આમીર ખાન પણ ફિલ્મફેર સહિત કોઈ એવૉર્ડ સમારંભમાં જતો નથી. પરંતુ આ એવૉર્ડ લેવા તે હસતો હસતો આવી ગયો. ભાગવતજીએ પણ સસ્મિત ચહેરે તેને આ એવૉર્ડ આપ્યો. આ બંનેના સમર્થકોનું શું?

બે આંખની શરમ જ્યારે રૂબરૂ મળે ત્યારે નડે છે. જ્યારે પ્રત્યક્ષ મળો અને વાત કરો ત્યારે વ્યક્તિને જાણી શકાય છે. વિચાર તો ક્યારેય કોઈ બે વ્યક્તિના બધી બાબતોમાં સમાન ન જ હોય, પરંતુ તેના કારણે વ્યક્તિનો વિરોધ કરવા માંડીએ તે ખોટું છે. નરેન્દ્ર મોદી આવા જ વિરોધના શિકાર બન્યા છે.

આ બે આંખની શરમના કારણે જ પહેલાં લગ્નસંબંધ નક્કી કરતી વખતે વચ્ચે બંને પક્ષે કોઈ જાણીતી વ્યક્તિને હાજર રખાતી. લગ્ન પછી જ્યારે પણ વર-વધૂ વચ્ચે કે સાસરિયા-પિયરિયા વચ્ચે સંબંધ વણસે તેવી પરિસ્થિતિ થતી ત્યારે એ જાણીતી વ્યક્તિ સમાધાન કરાવતી. મકાન ખરીદવા જતી વખતે બિલ્ડરને પરિચિત વ્યક્તિને લઈ જવાનું પસંદ કરાતું. ઓળખાણવાળી વ્યક્તિને દુકાનદાર નમતું જોખતા. સમાધાન કરવા માટે આ ‘નમતું જોખવા’નો રૂઢિપ્રયોગ એટલે જ આવ્યો. જો ચીજ ખરાબ નીકળે તો દુકાનદાર પાછી પણ લઈ લે. આજે ઑનલાઇન શૉપિંગ થાય છે ત્યારે કોઈ ઓળખાણ નથી હોતી, તેથી જેની ચીજ લીધી હોય તે ચીજને પાછી લે તેની કોઈ ગેરંટી નથી હોતી, કારણકે ઘણી વાર ચીજ ખરીદતી વખતે જ ફૂદડી કરીને ટર્મ્સ એન્ડ કન્ડિશન લખી નાખી હોય છે.

હવે પરિવારમાં પણ માતાપિતા પોતે જ પોતાનાં સંતાનોને બે આંખની શરમ નહીં રાખવા શીખવાડે છે. તેના કારણે હવે કહેવાતા પ્રેમી-પ્રેમિકા ઊભા હોય અને રસ્તા પરથી વડીલ નીકળે તો બે આંખની શરમ નડતી નથી. પહેલાં નવયુવાન સિગરેટ પીતો હોય અને શિક્ષક પસાર થાય તો સિગરેટ છુપાવી દે કે ફેંકી દે તેવું આજે બનતું નથી. રસ્તા પરથી અજાણી મહિલા નીકળે અને બે વ્યક્તિ સામાન્ય વાતચીતમાં પણ ગાળ બોલતા હોય તો અટકી જાય તેવું થતું નથી, કારણકે બે આંખની શરમ ગાયબ છે.

film, gujarat, media, society

અન્યાયની લાગણી: દલિત-સવર્ણ, સ્ત્રી-પુરુષ, મધ્યમ-શ્રીમંત, શ્વેત-અશ્વેત….

હમણાં ઉનાનું સમઢિયાળા દેશભરમાં જાણીતું થઈ ગયું. ત્યાં નિર્દોષ લોકો પર જે અત્યાચાર થયો તે કોઈ રીતે ક્ષમાને પાત્ર નથી. અહીં મેં જાણી જોઈને દલિત શબ્દ નથી વાપર્યો કારણકે આવી ઘટના કોઈની પણ સાથે બને ચાહે તે દલિત હોય કે મુસ્લિમ, તે ટીકાને પાત્ર જ છે. મેં આ ઘટના બની તેના થોડા જ દિવસોમાં આ વિષય પર ‘ગુજરાત કેમ સળગી રહ્યું છે’ તેના પર બ્લૉગપૉસ્ટ લખી હતી. (http://bit.ly/2asQSjj) તેમાં આ વિષય આવરી લીધો હતો. એટલે તેની વાત નથી કરવી પણ અહીં વાત કરવી છે અન્યાયની. અન્યાયની ભાવના વધતા-ઓછા અંશે અનેક વિવિધ વર્ગમાં છે. કથિત દલિત-કથિત સવર્ણ, સ્ત્રી-પુરુષ, મુસ્લિમ-હિન્દુ, મધ્યમ-ધનવાન વર્ગ, કર્મચારી-બોસ, ગ્રાહક-વેપારી, પોલીસ, વહીવટી કર્મચારી (બ્યુરોક્રેટ)-રાજકારણી, શ્વેત-અશ્વેત.

આ ૧૫મીએ સ્વતંત્રતા મળ્યાને આ ૬૯ વર્ષ પૂરાં થશે. ૬૯ વર્ષેય દલિતોની સ્થિતિ ખૂબ ખરાબ છે, તેમાં કોઈ બેમત નથી જ. આજેય તેમને ઘણી જગ્યાએ કૂવાથી માંડીને સ્મશાન સુધી અનેક રીતે સામાજિક અન્યાય સહન કરવો પડી રહ્યો છે. તેમની સામાજિક-શૈક્ષણિક સ્થિતિમાં પણ હજુ ખાસ ફેર પડ્યો નથી. આર્થિક સ્થિતિ પણ સારી નથી જ. ઉત્તર પ્રદેશ, બિહારમાં તેમને અન્ય જગ્યાએ પેશાબ કરવા માટે પેશાબ પીવડાવવામાં આવે છે.

સાથે એ પણ વાત એટલી જ મહત્ત્વની છે કે દલિતોને થતા અન્યાયની લાગણી માત્ર દલિતોમાં જ નથી પ્રવર્તતી, કથિત સવર્ણ ગણાતી જ્ઞાતિઓમાં ઘણા લોકો પણ સમાન સંવેદના ધરાવે છે-દલિતો જેટલી જ પીડા અનુભવે છે. ઇતિહાસ જોવામાં આવે તો દલિતો માટે લડત આપનારાઓમાં નરસિંહ મહેતા, મહાત્મા ગાંધી સહિત અનેક આગેવાનો આ કથિત સવર્ણ જ્ઞાતિના હતા અને છે. આ માટે તેમણે ભારે વિરોધનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. દલિતો માટે એટ્રોસિટીનો કાયદો છે. હજુ ૨૩ એપ્રિલ ૨૦૧૬ના રોજ મોદી સરકારે ઝડપી ન્યાય માટે શેડ્યુલ્ડ કાસ્ટ્સ એન્ડ શેડ્યૂલ્ડ ટ્રાઇબ્સ (પ્રીવેન્શન્સ ઑફ ઍટ્રોસિટીઝ) ઍક્ટ કાયદો સુધાર્યો છે. આ કાયદા અન્વયે, દલિતો અને આદિવાસીઓને અત્યાચારોમાંથી બચાવવા મજબૂત જોગવાઈઓ કરાઈ છે. કાયદાની વધુ વિગતોમાં નથી પડતા. આ જ રીતે દલિતો અને આદિવાસીઓને શિક્ષણમાં અને સરકારી નોકરીમાં અનામતની જોગવાઈ છે. અનામતની જોગવાઈ મૂળ દાખલ કરી હતી બ્રિટનના વડા પ્રધાન રામસે મેકડોનાલ્ડે. જૂન ૧૯૩૨માં. આની સામે ગાંધીજીએ સત્યાગ્રહ કર્યો હતો. તે પછી ભારત સ્વતંત્ર થયું અને તે પછી અનામતની જોગવાઈ ચાલુ જ રહી છે અને તેમાં બીજી જ્ઞાતિઓનો ઉમેરો પણ થતો ગયો છે. દલિતોની આર્થિક સ્થિતિ ઘણી સુધરી છે. પરંતુ સામાજિક રીતે હજુ પણ દલિતો સામે ઘૃણાની માનસિકતા પ્રવર્તી રહી છે. ગાંધીજી માનતા હતા કે શિક્ષણ અને મંદિર વગેરેમાં પ્રવેશ દ્વારા તેમજ લોકસંસ્કાર, લોકશિક્ષણ, લોકજાગૃતિ દ્વારા જ આ સામાજિક અન્યાય દૂર કરી શકાશે.

પરંતુ એ વાત પણ સ્વીકારવી પડશે કે પહેલાંની સ્થિતિની સરખામણીએ ઘણી હદે દલિતોની સ્થિતિ સુધરી છે. જોકે કેટલીક કહેવાતી દલિત તરફી સંસ્થાઓ દ્વારા સતત વિષવમન કરીને આ ઘાને રુઝવવાના બદલે તેને સતત ખોતરવામાં આવે છે તેના કારણે પરિસ્થિતિ વણસી રહી છે. હમણાં એક સમાચારપત્રમાં લખાયું કે દારૂના અડ્ડા પર પોલીસની રેડમાં એક દલિતનું મૃત્યુ. કારગિલનું યુદ્ધ લડનાર સૈનિકને જમીન મેળવવા સરકારી તંત્ર ધક્કા ખવડાવે છે. આમાં કોઈ જાતિ વિશેષ હોવાથી આવું થતું નથી. દરેક જાતિના લોકોને અનુભવ છે કે સરકારી તંત્રમાં ધક્કા ખાવા પડે છે, પણ સૈનિકની જાતિ ગણાવવાનો પ્રયાસ થઈ રહ્યો છે. આવું થશે તો તે દલિતો માટે જ નુકસાનકારક બની રહેશે. પણ ગુજરાત અને રાષ્ટ્રમાં ઉના મુદ્દે વ્યાપક સાચા આક્રોશની આગમાં ઘી હોમવાના પ્રયાસ થઈ રહ્યા છે તે ચોક્કસ દેખાઈ આવે છે.

ગયા ઑગસ્ટમાં જ્યારે પાટીદાર અનામત આંદોલન ચરમસીમાએ હતું ત્યારે પાટીદારો સહિત કથિત સવર્ણોમાં અન્યાયની લાગણી પૂરજોશમાં હતી. પહેલાંય હતી અને અત્યારેય વત્તા ઓછા અંશે છે. એ વખતે સંદેશાઓ વહેતા હતા કે દલિતોને ૪૫ ટકાએ અનામત પર મેડિકલ-એન્જિનિયરિંગમાં પ્રવેશ મળી જાય છે. અનામતમાં દલિત અને આદિવાસીઓ ઉપરાંત ઓબીસીનો પણ સમાવેશ થયો છે. અને પાટીદારોના કથિત આગેવાનો અનામત માટે ઓબીસીમાં સમાવેશ થવા માટે આંદોલન કરી રહ્યા હતા. એટલે તે સમયે ઓબીસીના એક વર્ગનું પણ આંદોલન શરૂ થયું હતું. ૧૯૮૯ આસપાસ ઓબીસી માટે જ્યારે અનામત જાહેર કરાઈ (વી. પી. સિંહ વડા પ્રધાન હતા ત્યારે) એ સમયે પણ પટેલો સહિત કથિત સવર્ણોએ ઉગ્ર આંદોલન કર્યું હતું અને તેમાં ઘણાંનાં મૃત્યુ પણ થયાં હતાં. વળી, એટ્રોસિટીના દુરુપયોગના લીધે પણ કથિત સવર્ણોમાં અન્યાયની લાગણી મોટા પ્રમાણમાં પ્રવર્તે છે. એટ્રોસિટીના કાયદાના લીધે જો અધિકારી કથિત સવર્ણ હોય તો તેની નીચેના કથિત દલિત કર્મચારી કામ ન કરે કે કામમાં ભૂલ કરે તો પણ તે કંઈ કહી શકતો નથી. પાટીદારોમાં પણ તેમની ‘પાસ’ જેવી સંસ્થાએ કોઈ ઉકેલ લાવવાના બદલે આગમાં ભડકો કરવાનું કામ વધુ કર્યું હતું. ગયા ઑગસ્ટ પછી કેટલાક બ્રાહ્મણોમાં પણ પોતાને અનામત મળવું જોઈએ તેવા સંદેશાઓની આપલે શરૂ થઈ હતી. એ સમયે આ લેખક અને હાસ્ય લેખક જગદીશ ત્રિવેદીએ આની વિરુદ્ધ સમજાવવા વ્યક્તિગત પ્રયાસ કરેલા. અનામત દલિતોને સામાજિક પછાતપણાના કારણોસર મળે છે તે કથિત સવર્ણોએ સમજવું રહ્યું.

સ્ત્રીઓમાં પણ લાલ ચાંદલાવાળી ફેમિનિસ્ટો અન્યાયની લાગણીઓ ભડકાવતી હોય છે. હમણાં ચોંકાવનારો સંદેશ વાંચવા મળ્યો. તેમાં લખાયું હતું કે “સ્ત્રી હોવું એટલે જીવનનાં અડધાં સપનાંઓને હૃદયના કોઈક ખૂણામાં કાયમ માટે દફનાવી દેવું.” અત્યારે સ્ત્રીઓની સ્થિતિ પહેલાંના સમય કરતાં ઘણી સારી છે. મોટા ભાગે હવે વિભક્ત કુટુંબ છે. સ્ત્રીનાં કામો પણ ઘટ્યાં છે. તે આર્થિક રીતે સ્વતંત્ર પણ થઈ છે. પોતાની ઈચ્છા મુજબ કપડાં પણ પહેરી શકે છે. મોટાં પદ પર પણ પહોંચે છે. સ્ત્રીઓ માટે કાયદા કડક બની રહ્યા છે. કોઈ પણ સ્ત્રી બળાત્કારનો કે છેડતીનો આક્ષેપ કરે તો તરત તેને સાચો જ માનીને આવી સ્ત્રી જો જાણીતી હસ્તી હોય અથવા દિલ્લી-મુંબઈ જેવાં શહેરની હોય તો તેની તરફેણમાં મિડિયા ટ્રાયલ પણ શરૂ થઈ જાય છે. પરંતુ એટ્રોસિટીના કાયદાની જેમ બળાત્કારના કાયદાના દુરુપયોગના મામલા પણ સામે આવી રહ્યા છે. હવે તો સલમાન ખાન જેવી હસ્તી પોતાના થાકનું વર્ણન કરવા બળાત્કાર પીડિતાની માનસિક સ્થિતિનું ઉદાહરણ આપે તો ય તેની સામે મિડિયા ટ્રાયલ થાય છે.

એ વાજબી જ હતું પણ તેના સહઉદ્યમી શાહરુખ ખાને તો એક પુસ્તક વિમોચનમાં એવું કહ્યું કે “જ્યારે હું કોઈ મહિલા સાથે વાત કરતો હોઉં ત્યારે તે નીચે પડેલી હોવી જોઈએ.”! (When I speak to a woman, I’d like her to be lying down.) પણ શાહરુખપ્રેમી મિડિયાએ આ વિધાનને ચગાવ્યું નહીં. શાહરુખનું આ વિધાન, પાછું જેનું પુસ્તક વિમોચન હતું તે લેખિકા ગુંજન જૈન સામે જ હતું! આ લેખિકાએ જો બીજા કોઈએ આવું વિધાન કર્યું હોત તો કેટલો ગોકીરો મચાવી દીધો હોત!

શાહરુખ પુરુષવાદી માનસિકતા ધરાવે છે, ભલે તેની સામે ‘ગે’ હોવાના આક્ષેપો-મજાક થતી હોય! તે અમિતાભ બચ્ચન સહિત અનેક મહાન હસ્તીઓની મજાક ઉડાવી શકે પરંતુ પ્રિયંકા ચોપરાએ જ્યારે ‘માય નેમ ઇઝ ખાન’ની મજાક ઉડાવી હતી ત્યારે તેના મોઢાના હાવભાવ જોવા જેવા હતા. પુરુષોમાંય સ્ત્રીઓ પ્રત્યે કચવાટ છે. આ કચવાટ પુરુષોના અનેક વર્ગમાં છે. રાજકારણીઓ આ કચવાટ ભારે ભદ્દા શબ્દોમાં વ્યક્ત કરે છે. સ્મૃતિ ઈરાની અંગે જનતા દળ (યૂ)ના અલી અનવરનું નિવેદન ભલે સમાચારપત્રોમાં ન છપાયું, પણ અત્યંત ખરાબ અને હલકી માનસિકતાનું આ પ્રતિબિંબ હતું. મહિલાઓ આગળ વધે તે પુરુષો પણ સાંખી નથી જ શકતા. પુરુષોની તો પતિ તરીકે માતા, બહેન અને પત્ની વચ્ચે સેન્ડવિચ બની ગયાની પણ ફરિયાદ હોય છે. સ્ત્રી તરફી કાયદાઓના કારણે, દહેજ કે માનસિક ત્રાસના કાયદાના દુરુપયોગની ફરિયાદો પતિઓને છે અને જેમાં ઘણા કિસ્સાઓમાં સચ્ચાઈ પણ જોવા મળે છે. ક્યાંક ક્યાંક પત્ની પીડિત સંઘો પણ જોવા મળે છે. તો નોકરી ક્ષેત્રે મહિલા પોતે મહિલા હોવાનો ફાયદો ઉઠાવીને આગળ વધી જતી હોય કે તેને ઓછું કામ કરવાનું આવતું હોય અથવા તેને વધુ સુવિધા મળતી હોય તેવી લાગણી નોકરિયાત પુરુષોમાં જોવા મળે છે. વ્યંઢળ-ગે-લેસ્બિયન વગેરેની પણ અન્યાયની ફરિયાદો છે!

ઘણા મુસ્લિમોને તેમના તરફી અનેક કાયદા-સુવિધા છતાં ભયંકર અસંતોષ છે. તેમને લાગે છે કે પાકિસ્તાન વધુ સારું છે. પરંતુ જાવેદ અખ્તર જેવા બહુ ઓછા લોકો સમજે છે કે ભારતમાં મુસ્લિમો જેટલા સુખી છે તેટલા બીજે ક્યાંય નથી. આની સામે વધતા જતા ત્રાસવાદના બનાવો, ભારતમાં રહેવા છતાં મંદિર પર નમાઝ સમયે લાઉડ સ્પીકર ન વગાડવા દેવાનો સરકારનો આદેશ વગેરે અનેક બાબતોના કારણે હિન્દુઓમાં અસંતોષની લાગણી એટલી જ ઉગ્ર બની રહી છે. તો વિદેશોમાં ખ્રિસ્તીઓને લઘુમતી એશિયનો સામે પૂર્વગ્રહ બંધાતો જાય છે. વર્ષ ૨૦૦૯માં તો મોટી સંખ્યામાં ભારતીય વિદ્યાર્થીઓ સામે ઑસ્ટ્રેલિયામાં હિંસા થઈ હતી. અમેરિકામાં તાજેતરમાં અકારણ બે અશ્વેતોની હત્યા પોલીસે કરી અને તે પછી અશ્વેતોના હિંસક પ્રદર્શનોમાં પાંચ પોલીસ મરાયા. આમ, શ્વેત-અશ્વેતોમાં પણ અન્યાયની લાગણી વ્યાપક છે.

તો મધ્યમ વર્ગને લાગે છે કે રાજકારણીઓ ગરીબોને અનેક છૂટ આપે છે, ધનવાન વર્ગને બધી સુવિધાઓ મળે છે. ટૅક્સ મધ્યમ વર્ગ જ ભરે છે પરંતુ તેમ છતાં તેની સુવિધાઓ કોઈ વિચારતું નથી. શ્રીમંત વર્ગને લાગે છે કે તે સાહસ કરે છે. અનેક લોકોને રોજી આપે છે તો તેને છૂટ મળવી જ જોઈએ પરંતુ સરકાર તેમના પર સુપર રિચ ટૅક્સ નાખે છે. તેમની પાસેથી રાજકારણીઓ ફંડ લે છે. તેમના સ્ટેટસ મુજબ, તેમના ખર્ચા પણ વધુ હોય છે, તો તેમને સુવિધાઓ મળવી જ જોઈએ. શ્રીમંતો જેવી જ લાગણી સત્તાધીશોમાં પણ પ્રવર્તતી હોય છે. આ જ રીતે ખાનગી-સરકારી ક્ષેત્રે કર્મચારીઓને થતું હોય છે- પોતે કામ કરે છે અને બોસને જલસા હોય છે. બોસને નકામા કર્મચારી ભટકાય ત્યારે થતું હોય છે કે આ જલસા કરે છે અને એનું કામ મારે કરવું પડે છે અથવા માલિકનો ઠપકો સાંભળવો પડે છે. ગ્રાહકોને લાગે છે કે વેપારી તેમને છેતરે છે અને વેપારીને લાગે છે કે તેમના પર ટૅક્સ અને કાગળિયાં કામથી સરકાર દ્વારા તેમની બહુ કનડગત થાય છે. ખાસ કરીને તહેવારોના સમયે પડતા આઈટી દરોડાના લીધે. (વેપારીઓ જેવી જ ફરિયાદો દર્દી-અસીલોને ડૉક્ટરો-વકીલો સામે હોય છે.) દલિતોને-મુસ્લિમોને પોલીસ પ્રત્યે ફરિયાદો હોય છે તો સામે પક્ષે પોલીસમાંય અસંતોષની લાગણી ભરપૂર હોય છે. વારેતહેવારે રજા ન મળવી, સતત ઓન ડ્યૂટી, રાજકારણીઓનું દબાણ, ઓછો પગાર વગેરે તેમની ફરિયાદો છે. શિક્ષકોમાં પણ અસંતોષ જોવા મળે છે. ઓછો પગાર, શિક્ષણ સિવાયનાં ચૂંટણી ફરજો જેવાં કામો સહિતની ફરિયાદો તેમની હોય છે. બ્યુરોક્રેટને સત્તાધીશ રાજકારણી સામે અને રાજકારણીને કામ ન કરતા બ્યુરોક્રેટ સામે ફરિયાદ રહેતી હોય છે. ચૂંટાયેલી સરકાર અને ન્યાયપાલિકા વચ્ચે પણ ટકરાવ અજાણ્યો નથી. ભક્તોનેય ભગવાન પ્રત્યે ફરિયાદ હોય છે- ફલાણાને આટલું સુખ મળ્યું જ્યારે પોતાને નહીં. (અહીં ભક્તને ધાર્મિક અર્થમાં જ લેવો) પણ સામે પક્ષે ભગવાનની ફરિયાદ બોલકી નથી!

આ બધી સ્થિતિમાં ખરેખર તટસ્થતાથી કોઈ વિચારતું નથી. આ દરેક ક્ષેત્રે કામ કરતી સંસ્થાઓ એક તરફી જ પ્રચાર પ્રસાર કરતી હોવાથી, દરેક બાબતમાં અન્યાયનો વળ ચડી જાય છે. પરિણામે ખાઈ વધતી જાય છે. જે વર્ગનું સંગઠન મજબૂત અને હિંસક બની શકે , જેનો અવાજ બોલકો તેનો અવાજ વધુ સંભળાય છે. આમાં જ્યારે રાજકારણ ભળે ત્યારે પરિસ્થિતિ સુધરવાના બદલે વણસે છે. દુર્ભાગ્યે અત્યારે ગાંધીજી કે મોરારજી દેસાઈ જેવા સાચા અર્થમાં આગેવાનો કોઈ નથી. બધા રાજકારણી બની ગયા છે.

film, gujarat guardian, politics, television

વધુ પૈસાની લાલચ માણસને કૂતરા જેવા બનાવી દે છે?

kishwer merchant made dog and asked to fetch bone

(ગુજરાત ગાર્ડિયનની શુક્રવારની પૂર્તિની ‘ટેલિટૉક’ કૉલમમાં તા.૧૮/૧૨/૧૫ના રોજ આ લેખ પ્રકાશિત થયો.)

તો, આવતીકાલે અને પરમદિવસે એટલે કે ૧૯-૨૦ ડિસેમ્બર બે મહારથીઓ એકત્ર આવવાના છે! બે મોટા રાજકીય ‘બિગ બોસ’ નરેન્દ્ર મોદી અને સંજય જોશી આ જ દિવસોમાં ગુજરાતમાં હશે તેમની વાત કરી રહ્યા નથી. એ આ કૉલમનો વિષય પણ નથી, પરંતુ યોગાનુયોગ આ બંને નેતાઓ ગુજરાતમાં હશે ત્યારે બીજી તરફ, ‘બિગ બોસ’માં સલમાન ખાન અને શાહરુખ ખાન ‘યે બંધન તો પ્યાર કા બંધન હૈ’ ગાતાં હશે.
શું શાહરુખ ખાનને ‘બિગ બોસ’માં લાવવા પાછળ સલમાન ખાન અને શાહરુખ ખાને એકબીજાનો વાંસો ખંજવાળવા જેવું કર્યું છે? સલમાન ખાનની બહેન અર્પિતાના લગ્નમાં શાહરુખ ખાનને આમંત્રણ પણ હતું અને શાહરુખ ખાને લોકોની નજરે દેખાય તેમ સલમાન અને અર્પિતા સાથે તસવીરો પણ ખેંચાવી હતી. એટલે એ પુનઃ પ્રગટેલી ‘બોનહોમી’ને કેશ કરવાનું ગણતરીબાજ શાહરુખે અને સલમાન ખાને બંનેએ વિચાર્યું હોય તેવું બની શકે, કેમ કે શાહરુખ-કાજોલની, હવે લગભગ આઉટડેટેડ જોડીની, ફિલ્મ ‘દિલવાલે’ આજે રિલીઝ થઈ રહી છે અને તેની સામે સંજય લીલા ભણશાળીની યુવા જોડી રણવીરસિંહ-દીપિકાવાળી ‘બાજીરાવ મસ્તાની’ પણ આ જ દિવસે રજૂ થઈ રહી છે. એમાં વળી પ્રિયંકા ચોપરા પણ છે. આથી ‘દિલવાલે’ના પ્રમોશન માટે શાહરુખ ખાન પ્રાઇમ ટાઇમવાળી તમામ સિરિયલો અને શોમાં ફરી આવ્યો છે.
તાજેતરમાં શાહરુખ ખાને પણ ‘અસહિષ્ણુતા’નો રાગ આલાપવાના કારણે (અને વર્ષ ૨૦૧૩માં જ્યારે કાશ્મીરમાં છોકરીઓનું બેન્ડ પ્રગાશ મુસ્લિમ સંગઠનોની ધમકી પછી બંધ કરાયું તેમજ કમલ હાસનની ‘વિશ્વરૂપમ્’ને મુસ્લિમોના વિરોધના કારણે કેટલાંક રાજ્યોમાં પ્રતિબંધિત કરાઈ તે મુદ્દે સીએનએન-આઈબીએનના સંવાદદાતાએ વારંવાર પૂછવા છતાં શાહરુખ ખાને અસહિષ્ણુતા વધી ગઈ હોવાના મુદ્દે કંઈ પણ કહેવા ટાળ્યું હતું અને માત્ર એટલું જ કહ્યું કે તે તેની ફિલ્મ ‘ચેન્નાઈ એક્સ્પ્રેસ’ વિશે જ વાત કરવા માગે છે તે જોતાં) શાહરુખ ખાનની ‘દિલવાલે’ ન જોવા વ્યાપક અપીલ થઈ રહી છે. આમીર ખાનના ‘અસહિષ્ણુતા’ના રાગ પછી જે રીતે લોકોએ સ્વયંભૂ કોઈ અપીલ વગર તાત્કાલિક સ્નેપડીલની એપ્લિકેશન ડિલિટ કરી કોમેન્ટ લખી હતી તે જોતાં શાહરુખ ખાન ચેતી ગયો હોય તેવું બની શકે. એટલે તેણે ભારતમાં તેની આ ફિલ્મ જોવાય તે માટે ‘સર્કસ’ના બધા દાવ અજમાવી જોયા છે. તો પૈસાની સેફ્ટી માટે પાકિસ્તાનીઓને પણ ફિલ્મ જોવા અપીલ કરી છે.
બીજી તરફ, સલમાન ખાન ઈચ્છતો ન હોય કે શાહરુખ ખાનની આ ફિલ્મ સારી ચાલે કેમ કે તેનો આ વર્ષે રેકોર્ડ છે. તેની બે ફિલ્મો – ‘બજરંગી ભાઈજાન’ અને ‘પ્રેમ રતન ધન પાયો’ બંનેએ કુલ મળીને ૫ અબજ કરતાંય વધુ કમાણી કરી છે. સ્વાભાવિક જ તે ઈચ્છતો હોય કે તેનો આ વિક્રમ જળવાઈ રહે. વળી, તે એકસમયે શાહરુખની નજીક રહેલો હોવાથી એ પણ જાણતો હોય કે શાહરુખ ખાનના કાવાદાવા કેટલા હોય છે? નવો સવો ઋત્વિક રોશન આવ્યો ત્યારે પણ શાહરુખ કે તેના તરફી લોકોએ તેને પછાડવા કોશિશ કરી હતી. અક્ષયકુમાર કે અજય દેવગણની ફિલ્મો વખતે તેની કમાણી ઓછી થઈ હોવાના કે આ બંનેની ફિલ્મોની મજાક ઉડાડતા સંદેશા પણ શાહરુખની ડર્ટી ટ્રિક્સ ડિપાર્ટમેન્ટની કમાલ કહેવાય છે. ‘જબ તક હૈ જાન’ની સાથે ‘સન ઑફ સરદાર’ની રિલીઝ હતી ત્યારે અજય દેવગન કમ્પિટિશન કમિશન ઑફ ઇન્ડિયા (સીસીઆઈ)માં ફરિયાદ લઈને ગયો હતો કે ‘જબ તક હૈ જાન’વાળા લોકો તેની ફિલ્મને ઓછા થિયેટર મળે તે માટે વિતરકો પર દબાણ લાવી રહ્યા છે.
શાહરુખ ખાને અજય દેવગનના માનીતા રોહિત શેટ્ટી તેમજ અક્ષયકુમારના માનીતા પ્રિયદર્શનને પોતાની તરફ ખેંચી લીધા હતા. આ બધું જોતાં સલમાન ખાન ઈચ્છતો ન જ હોય કે ‘બિગ બોસ’માં તેની હાજરીમાં શાહરુખ ખાન આવીને તેની ફિલ્મનો પ્રચાર કરી જાય. પરંતુ શું કરે? મજબૂરી કા નામ…
સલમાન ખાનની એવી કઈ મજબૂરી છે? ‘બિગ બોસ ૯’! અને તેના દર્શકોની સંખ્યામાં દિન-પ્રતિદિન થઈ રહેલો ઘટાડો!
તાજેતરમાં જે આંકડા આવ્યા તેમાં ‘બિગ બોસ ૯’ની ટીઆરપી ૧.૩ થઈ ગઈ. અને આ આંકડા ‘બિગ બોસ ૯’ની ટીઆરપી વધારવા કંવલજીતસિંહ (ના, ‘સત્તે પે સત્તા’વાળો અભિનેતા કંવલજીતસિંહ નહીં, પણ ફેશન ડિઝાઇનર) અને પ્રિયા મલિકને વાઇલ્ડ કાર્ડ એન્ટ્રી અપાઈ તે પછીના છે. આ બંને હસ્તીઓના પ્રવેશ પછી ટીઆરપી વધી હતી પરંતુ તે ઘટીને ૧.૩ થઈ ગઈ! ‘બિગ બોસ ૯‘માં સ્વયં સલમાને સ્વીકાર્યું છે કે ‘નાગીન’ની ટીઆરપી વધુ છે અને આ વખતની શ્રેણી શાહિદ કપૂર અને આલિયા ભટ્ટની ‘શાનદાર’ ફિલ્મની જેમ ફ્લોપ છે.
એવું પણ નથી કે ‘બિગ બોસ ૯’ને લોકપ્રિય બનાવવા ગતકડાં કરવામાં કોઈ કસર બાકી રખાઈ હોય. દર શ્રેણી વખતે વધુ ને વધુ વિકૃત થતા જતા શોમાં આ વખતે તો વિકૃતિની તમામ હદો પાર કરી નખાઈ. ઑસ્ટ્રેલિયાથી આવેલી ભારતીય મૂળની પ્રિયા મલિકે એવું કર્યું જે કોઈ પણ સંસ્કારી સ્ત્રી ન કરે. અરે! કદાચ ગણિકા કે વેશ્યા જેવી સ્ત્રી પણ ન કરે. તેણે એક મામૂલી ઈનામ માટે એવી હરકત કરી કે તમામ સ્ત્રીને નીચા જોણું થાય. હકીકતે એવી વિચિત્ર સ્પર્ધા રખાઈ હતી કે રિમી સેન, મંદના કરીમ અને દિગંગના  વગેરે બે-ત્રણ સ્પર્ધકોને બાદ કરતાં બધાએ કારમાં બેસી રહેવાનું અને જે છેલ્લે સુધી કારમાં બેસી રહેશે તેને બે સપ્તાહ સુધી ઘરમાંથી બહાર જવા (સ્પર્ધામાંથી આઉટ) માટે નામાંકિત નહીં કરાય. આ માટે પ્રિયા મલિક સહિતના સ્પર્ધકો કારમાં બેઠાં રહ્યાં.
હવે માનવસહજ જે આવેગો છે તે તો થવાના જ. પ્રિયા મલિકને લઘુશંકાનો આવેગ આવ્યો. તો તેણે શું કર્યું? તેણે પુરુષ સ્પર્ધકોની હાજરીમાં કારની અંદર જ એક બોટલમાં ‘પી-પી’ કરી લીધી! પૈસા જીતવાની વાત પણ નહોતી. સ્પર્ધામાંથી આઉટ થવામાંથી બે સપ્તાહની રાહત મળે તેમ હતી. આટલા નજીવા કારણસર આવું કરે? તો પૈસા માટે શું ન કરી શકે? આ રિયાલિટી શો શું સંદેશો આપવા માગે છે? શું ટીવીનું કોઈ સેન્સર બૉર્ડ હોવું જોઈએ કે નહીં? આ પ્રિયા મલિક પાછી ઑસ્ટ્રેલિયાની કોઈ કૉલેજમાં ભણાવતી પણ હતી. તે શું ભણાવતી હશે?
‘બિગ બોસ ૯’ની ટીઆરપી વધારવા અનેક નુસખાઓ અજમાવાયા. રોશેલ રાવ, મંદના કરીમી, રિમી સેન, યુવિકા ચૌધરી જેવી અભિનેત્રીઓ-મોડલનું ગ્લેમર ઓછું હતું તે મોરક્કન કેનેડિયન ડાન્સર નોરા ફતેહી, મોડલ ગિઝેલ ઠકરાલ, આરજે મલિશ્કા વગેરેને વાઇલ્ડ કાર્ડ એન્ટ્રી આપવામાં આવી. જ્યારે આ વાઇલ્ડ કાર્ડ એન્ટ્રીના સમાચાર આવે ત્યારે સ્વાભાવિક જ આ કલાકારોની પૃષ્ઠભૂમિની ચર્ચા થાય અને તેમાં તેમના હોટ ફોટા જોવા મળે એટલે લોકોની ‘બિગ બોસ’ જોવાની ઉત્સુકતા વધે તેવી ગણતરી ‘બિગ બોસ ૯’ના આયોજકોની હોઈ શકે. (કદાચ આ વિકૃતિના કારણે જ ટીઆરપી ઘટતી ગઈ અને શો ફ્લોપ ગયો.)
દિગંગનાએ બરફનું ઠંડું પાણી પોતાના પર રેડાવડાવ્યું (આઇસ બકેટ ચેલેન્જ). કૈથે પોતાના નિતંબે લાતો ખાધી. રિમી સેને પોતાના પ્રેમની વાતો કરી. કૈથની પૂર્વ પત્ની સંયુક્તા સિંહને ‘બિગ બોસ ૯’માં લાવવાની ગોસિપ પણ ચાલી અને સંયુક્તાને ‘બિગ બોસ ૯’માં ન જવા ધમકીભર્યા ફોન પણ આવ્યા! મંદના કરીમીએ ભારતનો પાસપોર્ટ મેળવવા એક ગે મોડલ લલિત તહેલાન સાથે લગ્ન કર્યા હોવાની વાત પણ બહાર આવી. જ્યારે માંસ અને ગોમાંસની સામે વિરોધ દેશભરમાં બહુ ચાલ્યો ત્યારે આ ‘બિગ બોસ ૯’માં કિશ્વર મર્ચન્ટ અને સુયશને ને કૂતરું બનાવીને તેને હાડકું લઈ આવવાનું ઋષભ સિંહાને કામ સોંપાયું અને કિશ્વરે તથા સુયશે તેમ કર્યું પણ ખરું. (વધુ પૈસાની લાલચ માણસને કૂતરા જેવા બનાવી દે છે તેમ કહી શકાય?)
દિગંગના શુદ્ધ શાકાહારી હતી તો તેને હેરાન કરવા (શોની અંદર હેરાન કરવાનું કામ સોંપાયું હતું) તેને માંસાહારી ખોરાક રાંધવાનું કહેવાય છે! આ જ ફિલ્મ-ટીવી જગતના કલાકારો જ્યારે ગોમાંસ કે માંસ પર પ્રતિબંધ જૈનોના તહેવારો પૂરતો મૂકાય છે તો ટ્વિટર પર, ટીવી ચેનલોના માઇક સામે, ટીવી પરની ડિબેટમાં ચિલ્લમ્ ચિલ્લી કરવા લાગે છે અને કહે છે કે અમારે શું ખાવું અને શું ન ખાવું તે શું સરકાર નક્કી કરશે? તો પછી દિગંગના જેવા લોકોને માંસાહાર રાંધવાની ફરજ પડાય છે ત્યારે કેમ આ લોકો વિરોધ નથી કરતા? તુમ્હારા ખૂન ખૂન ઔર હમારા ખૂન પાની?!
film, film review

‘પ્રે.ર.ધ.પા.’ કેમ અર્બન રિવ્યૂઅરને પચી નથી?

salman khan, sonam kapoor, swara bhaskar in prem ratan dhan paayo

સલમાન ખાન, અક્ષયકુમાર, આમીર ખાન, ઋત્વિક રોશનની ફિલ્મને જો સારી કહેવામાં આવે તો વિવેચકોને પાપ લાગે! શાહરુખ ખાન, ઈરફાન ખાન, આદિત્ય ચોપરા, કરણ જોહર, મહેશ ભટ્ટ, એકતા કપૂર, સન્ની લિયોન, વિશાલ ભારદ્વાજ, મેઘના ગુલઝાર, ગુલઝાર આ બધાની ગમે તેવી વાહિયાત ફિલ્મો હોય તો પણ ચાર સ્ટાર આપવા ફરજિયાત છે! બૌદ્ધિક આતંકવાદ ફિલ્મ સમીક્ષકો અને ટ્રેડ એનાલિસ્ટમાં પણ પ્રવર્તે છે. પોપ્યુલર ફિલ્મ હોય એટલે સારી નથી હોતી એવી એક છાપ ઉપસાવી દેવાઈ છે. જોકે લોકોને એનાથી કોઈ ફરક પડતો નથી. લોકોને જે ગમે છે તે જુએ છે.

‘પ્રેમ રતન ધન પાયો’ વિશે આવું જ થયું ને? સમીક્ષકો છાપામાં બીજા દિવસે લખે એનો વાંધો નથી, પણ હવે તો ફેસબુક પર તરત જ મૂકી દઈને ફિલ્મ વિશે પ્રચાર કે દુષ્પ્રચાર કરવાનો એકેય મોકો છોડતા નથી. આજના સમયમાં સંસ્કાર અને સભ્યતા હોવા એ ગુના છે. એટલે જ જુઓ ને, વચ્ચે આલોકનાથને સંસ્કાર માટે થઈને એની કેટલી મજાક ઉડાવાઈ? ટ્વિટર પર સતત જોક ચાલુ થઈ ગયા ને હઇશો હઇશોમાં બધા જોડાઈ ગયા. સારી અને નિર્દોષ ચહેરાવાળી અભિનેત્રી આલિયા ભટ્ટના માથે તો કાયમી બબૂચકનું લેવલ થોપી દેવામાં આવ્યું! સાન્તા બાન્તાની જેમ આલિયા ભટ્ટના જોક પણ સતત બનતા જ રહે છે. આલિયા ભટ્ટ પોતે પણ તેની સામે જોક થાય તો હળવાશથી લે તેટલી ખેલદિલ છે. આપણે વાત ‘પ્રે.ર.ધ.પા.’ની કરવી છે.

એ તો ખબર જ હતી કે રાજશ્રી પ્રૉડક્શન, જેની પરંપરા સૂરજ બડજાત્યાએ પણ થોડા ફેરફાર સાથે ચાલુ રાખી છે, ની ફિલ્મ હોય એટલે એમાં પારિવારિક ભાવના, લાગણી, સંસ્કાર આ બધી વાત આવવાની જ. એનાં ગીત-સંગીત ઉત્તમ હોવાના પણ એમાં આન્ટી પુલીસ બુલા લેગી કે પાર્ટી ઓલનાઇટ, નાચો જી ફાડકે જેવા પાર્ટી, દારૂ અને અપશબ્દોવાળાં ગીતો નહીં હોય. હા, એના શબ્દો રમતિયાળ-હળવા જરૂર હશે. પરંતુ એમાં બહેકાવે તેવું કંઈ નહીં હોય.

જે એફએમ રેડિયોએ જૂનાં કર્ણપ્રિય સંગીતનો એકડો કાઢી નાખ્યો છે, જેણે ગુજરાતમાં હોવા છતાં હિન્દી ભાષા જ જાણે બોલાતી હોય તેવું કરી નાખ્યું છે, તેવા એક જાણીતા એફએમ રેડિયો સ્ટેશન પર ફિલ્મ સમીક્ષા કરતા એક ભાઈએ લખ્યું કે રાજારાણી સ્માર્ટ ફોન વાપરે છે તેમ છતાં સગા ભાઈ સામે ક્રૂરતા આચરે છે.

તેમની આખી વાત નથી કરતા, પણ આ અને બીજા આવા સમીક્ષકો અને ફિલ્મ સિવાયના બીજા ક્ષેત્રે લખતા લોકોની એક ખાસિયત હોય છે પહેલાં ડિસ્ક્લેમર મૂકી દે છે- જો વિવેચકની દૃષ્ટિએ જોશો તો,….અરે ભાઈ, સામાન્ય માનવી વિવેચકની દૃષ્ટિએ શા માટે જુએ? આખા લેખમાં ટીકા કરી નાખે પછી છેલ્લે લખશે કે આમ તો એક વાર જોવા જેવી છે. પોલિટિકલ લેખો લખતા લોકો પણ નરેન્દ્ર મોદીની કોઈ વાત સાથે સંમત થતા હોય તો લખશે કે હું કંઈ નરેન્દ્ર મોદીનો સમર્થક નથી પરંતુ…કેમ? ભાજપનો વિરોધી હોવું શક્ય છે તો ભાજપના અમુક બાબતોમાં સમર્થક હોવું કેમ શક્ય નથી?

‘પ્રે.ર.ધ.પા.’ની મૂળ વાત પર પાછા આવીએ. દગાફટકાની વાર્તા, સેક્સનાં દૃશ્યો, હિંસા, અપશબ્દો, પાર્ટીનાં ગીતો, દારૂનાં ગીતો, કોઈ જૂના ગીતને સાવ વાહિયાત રીતે રિમિક્સ કરીને મૂક્યું હોય આવી ફિલ્મો સતત આવતી હોય અને ત્યાં ‘પ્રે.ર.ધ.પા.’ જેવી ફિલ્મ આવી જાય ત્યારે સુખદ આશ્ચર્ય લાગે છે. સૂરજ બડજાત્યા પોતે પ્રચારમાં ઓછા માને છે. પોતે શરમાળ અને અંતર્મુખી છે. વળી, એને શાહરુખ ખાન, મહેશ ભટ્ટ કે ગુલઝારની જેમ સારું બોલતા આવડતું નથી. મિડિયા મેનેજ કરતાં આવડતું નથી. શાહરુખ ખાને તાજેતરમાં કેટલીક ઘટનાઓ પરથી દેશમાં અસહિષ્ણુતા હોવાની વાત કરી, પરંતુ વર્ષ ૨૦૧૩માં રાજદીપ સરદેસાઈ (જેના ઇન્ટરવ્યૂમાં શાહરુખે અસહિષ્ણુતાની વાત કરેલી) જેના હેડ હતા તે સીએનએન-આઈબીએન ચેનલે તે વખતે જમ્મુ-કાશ્મીરમાં સ્ત્રીઓના ખાસ બેન્ડ- પ્રગાશ પર કટ્ટરવાદી મુસ્લિમોએ પ્રતિબંધ મૂક્યો અને પછી ધમકી મળી એટલે બેન્ડ જ સાવ બંધ થઈ ગયું તેમજ કમલ હાસનની ‘વિશ્વરૂપમ્’ સામે મુસ્લિમોના વિરોધ પછી અનેક રાજ્યોમાં તેના પર પ્રતિબંધ લાગ્યો હતો તે અંગે વારંવાર સવાલ પૂછાયો તો શાહરુખે ત્યારે પોતાની ફિલ્મની જ વાત કરવા કહ્યે રાખ્યું હતું! (એ વિડિયો જોવા આ લિંક પર ક્લિક કરો: https://www.youtube.com/watch?v=V-5ZrYMbaaI)

એટલે સૂરજ બડજાત્યાની ફિલ્મની મજાક ઉડાવવાનું શરૂ થઈ ગયું. ‘હમ આપ કે હૈ કૌન!’ વખતેય મજાક ઉડાવાયેલી. આ ફિલ્મ તો લગ્નનું આલબમ છે. વગેરે વગેરે. પણ દર્શકોએ શું કરેલું? ‘હમ આપ કે હૈ કૌન!’ને એ વર્ષની જ નહીં, હિન્દી ફિલ્મોના ઇતિહાસમાં સૌથી સુપરડુપર હિટ ફિલ્મો પૈકીની એક બનાવી દીધેલી. અત્યારે પણ એવું જ થઈ રહ્યું છે. અત્યારે પરિવાર સાથે બેસીને જોઈ શકાય તેવી ગણીગાંઠી ફિલ્મો આવે છે અને પરિવારમાં વિભક્ત કુટુંબોમાંય વિભક્તતા આવી રહી છે ત્યારે પરિવારમાં ભાઈ-બહેનો વચ્ચે થોડું જતું કરીને પણ સંપ રાખવાનો સંદેશો આપીને શું સૂરજ બડજાત્યાએ ગુનો કર્યો છે? ફિલ્મ સમીક્ષકો લોજિકની વાત કરે છે. એ તો અનેક હિન્દી ફિલ્મોમાં નથી હોતું? શું ‘રાગિણી એમએમએસ-૨’ કે ‘ગુડ્ડી કી ગન’માં એ છે? ‘માંઝી’ અને ‘મસાન’ જેવી ફિલ્મોમાં એ હોય તો પણ કેટલા લોકોને પસંદ પડે છે? હકીકત એ છે કે ‘મધર ઇન્ડિયા’ જેવી અપવાદ ફિલ્મોને બાદ કરતાં ૨૦૦થી લઈને ૨૫૦ જેટલા રૂપિયા ખર્ચીને વાસ્તવિક ફિલ્મોને જોવાનું દર્શકો પસંદ કરતા નથી. લોકોને મનોરંજન જોઈએ છે. એટલે લોજિકની દલીલ પણ હંમેશાં ખોટી સાબિત થઈ છે.

કદાચ કોન્વેન્ટિયા સમીક્ષકોને ફિલ્મના નામ સામે પણ વાંધો છે જેને ટ્વિસ્ટ કરીને મીરાના ભજન ‘રામ રતન ધન પાયો’માંથી ‘પ્રેમ રતન ધન પાયો’ કરી નખાયું છે. અત્યારે મોટા ભાગે ‘મુંબઈ કેન ડાન્સ સાલા’, ‘તનુ વેડ્સ મનુ’, ‘ઓહ માય ગોડ’, ‘ઓલ ઇઝ વેલ’, જેવા અંગ્રેજી મિશ્રિત હિન્દી નામોવાળી ફિલ્મો આવતી હોય ત્યારે શુદ્ધ રાજસ્થાની નામ કેવી રીતે રાખી શકાય?

અત્યારે લાંબા લેખો કે લાંબી ફિલ્મો જોવાતી નથી એ પણ એક ‘મિથ’ જે ઉપરના સ્થાને બેઠા છે તેમણે લોકોના માથે ઠોકી બેસાડ્યું છે. સારું હોય તો લાંબા લેખ પણ વંચાય જ છે અને લાંબી ફિલ્મ પણ જોવાય જ છે. એનું સૌથી મોટું ઉદાહરણ જય વસાવડા કે નવલકથાકાર મહેશ યાજ્ઞિકથી બીજું કયું હોઈ શકે? ડેઇલી મેઇલ નામના બ્રિટનના ટેબ્લોઇડ પ્રકારના સમાચારપત્રની વેબસાઇટ પર મોટા ફોટા સાથે લાંબા લાંબા સમાચાર હોય છે અને ગુજરાતી પત્રકારોથી લઈને હિન્દી-અંગ્રેજી પત્રકારો માટે સમાચારનો એ એક મોટો સોર્સ છે. ઘણી વાતો ટૂંકાણમાં નથી કહી શકાતી. એને નિરાંતે કરવી જરૂરી હોય છે.

દરેક વાતમાં સેક્સ ટર્મિનોલોજીને ઘસડી લાવવી, ફિલ્મને એ એંગલથી જ જોવી, હિન્દુ પરંપરાને મજાક બનાવી ઉતારી પાડવી એ આ કોન્વેન્ટિયા સમીક્ષકોની રીત બની ગઈ છે. http://www.hindustantimes.com/bollywood/prem-ratan-dhan-payo-sonam-s-sanskari-orgasm-salman-khan-s-dance/story-ZgcKLTMAbvgmzjABnGJtdJ.html આ વાંચો. એમાં સંસ્કારી ઓર્ગેઝમ શબ્દ વપરાયો છે. એ કહે છે કે તમારા હત્યારાને ટોલરેટ (સહવો) કરવો કેટલો યોગ્ય છે? અને આ  જ લેખમાં પાછો સલમાન ખાન અને અનુપમ ખેરની ઇન્ટોલરન્સ કહી કહીને જે બૌદ્ધિકોએ એવોર્ડ પાછા આપ્યા તેની સામેની કૂચની હાંસી ઉડાવાઈ છે. અંગ્રેજી મિડિયા પાકિસ્તાન અને આતંકવાદીઓને ટોલરેટ કરવાની વાત કરે છે, પણ જ્યારે પરિવારમાં કોઈ ઝઘડા થાય, હત્યાના પ્રયાસ થાય તો તેને ટોલરેટ નહીં કરવાના, એમ?

તે કહે છે કે રાજતિલક આ જમાનામાં ન થાય એ રાજશ્રીને ખબર છે છતાં તે આ બતાવે છે. એનું કારણ છે કે આજે પણ રાજવી પરિવારના વંશજોમાં આ બધું થાય છે. એ જ સમીક્ષક શ્વેતા કૌશલે ‘ખૂબસૂરત’ની સમીક્ષામાં (http://www.hindustantimes.com/movie-reviews/movie-review-fawad-khan-kirron-kher-impress-but-fail-to-save-khoobsurat/story-YrBeFx9YJ0MThMQTsAwO5I.html) આ મુદ્દો કેમ ન ઉઠાવ્યો? ફિલ્મમાં ફવાદ ખાનનો ચાર્મ કે અભિનય બેમાંથી એકેય નહોતો પરંતુ એ પાકિસ્તાનનો હતો એટલે તેના વિશે લખ્યું કે તે ઇમ્પ્રેસ કરે છે? જ્યારે સલમાન ખાન ઘરનો કહેવાય. એને તો ઉતારી જ પાડવાનો હોય?

જ્યારે કોઈ ગામડા કે નાના શહેરની વ્યક્તિ કોઈને મળવા જાય ત્યારે તેના માટે કોઈ ને કોઈ ભેટ સોગાદ લેતા જાય છે. સલમાન ખાન તેની પ્રિય વ્યક્તિ રાજકુંવરી મૈથિલી માટે કંઈક લઈ જવા માગે છે, પરંતુ શું તે ખબર નથી. એટલે એ કહે છે ક્યા ક્યા ખરીદે હમ ક્યા ના ખરીદે હમ ક્યા દે નિશાની યે હૈ મુશ્કિલ. એમાં એ ચીજવસ્તુઓ વેચતો ફેરિયા જેવો ક્યાંથી બની ગયો?

‘પ્રે.ર.ધ.પા.’માં સૂરજ બડજાત્યાએ એક એક વાતનું બારિકીથી ધ્યાન રાખ્યું છે. એ વાતનો કોઈ ઈનકાર નહીં કરી શકે કે રજવાડાં ચાલ્યાં ગયાં પરંતુ રાજાઓના વંશજોમાં આજે પણ રાજતિલક થાય છે, ગાદી સોંપાય છે. રાજાઓ પાછા ક્રાંતિ કરવા માગે છે તેવા મતલબની વાર્તા કહેતી ‘ગુલાલ’ ફિલ્મ પણ અનુરાગ કશ્યપની આવી ગઈ. તાજેતરમાં ‘પ્રે.ર.ધ.પા.’ની હિરોઇન સોનમ કપૂરની જ ‘ખૂબસૂરત’ ફિલ્મ પણ રાજાની વાર્તા પર જ હતી ને! સૂરજભાઈએ એ ધ્યાન રાખ્યું છે કે ફિલ્મમાં રાજકુમાર-રાજકુમારી-દીવાનની બોલવાચાલવાની ઢબ કેવી હોય. એ વાતનો પણ ઈનકાર ન થઈ શકે કે ઘણા રાજાઓના વંશજો પાસે આજે પણ બેશુમાર સંપત્તિ છે. અને સંપત્તિ હોય ત્યાં ઝઘડા હોવાના જ.

અને એક કહેવાતા સમીક્ષકે લખ્યું છે કે અહીં સગા ભાઈની ગેમ થાય છે, પણ એવું નથી. અજયસિંહ (નીલ નીતિન મૂકેશ)ને તેના ભાઈ પ્રત્યે પ્રેમ છે જ, પણ ચિરાગસિંહ (અરમાન કોહલી)ના ડબલ ક્રોસના કારણે તેના મનમાં સલમાન ખાન પ્રત્યે દ્વેષ ભરાઈ ગયો છે. એ વાત સાચી કે વૃદ્ધના ભરોસે રાજકુંવરની સુરક્ષા છોડીને જવાઈ નહીં, પરંતુ દીવાન (અનુપમ ખેર) એવા આત્મવિશ્વાસમાં રહ્યા કે બધા એમ સમજે છે કે રાજકુંવર તો મરી ગયા છે, એટલે તેમની સુરક્ષા વૃદ્ધના ભરોસે મૂકી શકાય. બહેનો મહેલ આપવાની વાતથી માની જાય છે, એ વાત પણ કેટલાકના ગળે ઉતરી નથી. એમનો વિરોધ તેમને ન મળેલા હક સામે હતો. પરિવારના સભ્ય તરીકે ગણવા જ ઈનકાર કરી દેવાયો હતો. અને સ્ત્રીઓ આમેય લાગણીની વધુ ભૂખી હોય છે. એવામાં રાજકુમાર તરીકે ગોઠવાયેલા પ્રેમ દિલવાલેએ મહેલની ઓફર કરી તેમાં તે મહેલ કરતાંય તેણે જે પ્રેમ દેખાડ્યો તેના લીધે તે માની ગઈ. નાની બહેન તો ફૂટબોલ રમવામાં જ માની ગઈ હતી.

આ ફિલ્મ ખરેખર તો સલમાન ખાનનો રાજ કપૂર પ્રકારના રોલમાં બીજી વાર પ્રવેશ છે. રાજ કપૂરનાં પાત્રો જેમ પ્રેમથી બધી વાતો મનાવતા (જિસ દેશ મેં ગંગા બહતી હૈ) તેમ સલમાને પહેલાં ‘બજરંગી ભાઈજાન’માં પાકિસ્તાનમાં પ્રગટપણે જઈને ત્યાંની બાળાને એનાં માબાપને સોંપી. અને અહીં એ પ્રેમના શસ્ત્ર વડે જ મનથી દૂર થયેલાં ભાઈ-બહેનોને એક કરે છે.

સલમાન ખાનનો સોનમ સાથે રોમાન્સ અને અનુપમ ખેર સાથે કોમેડી એ બંને માણવાલાયક છે. પરંતુ શુદ્ધ દેશી રોમાન્સ આજના અર્બન ફિલ્મ રિવ્યૂઅરને પચતો નથી. એમને તો ચુમ્માચાટી અને એગ્રેસિવ સેક્સનાં દૃશ્યો જ જોવા ગમતા હોય તેવું લાગે છે. એમને મન કુલા પર ફાઇલ મારવી કે ફૂલોની પથારી પર સૂવું એ કોઈક અલગ દુનિયામાં લટાર મારવા જેવું છે. તેઓ સલમાન અને સોનમની ઉંમરને પણ ટાંકે છે. સલમાનની ઉંમર ભલે ગમે તે હોય, તેનો દેખાવ, તેની પર્સનાલિટી શાહરુખ ખાનની જેમ ઘરડી નથી લાગતી. આ સમીક્ષકો હંમેશાં પોતાના રિવ્યૂમાં સલમાન ખાન, અક્ષયકુમાર, અજય દેવગનના બીજા કોઈ વાંક નહીં કાઢી શકે એટલે તેમની અને તેમની હિરોઇનોની ઉંમરનો વાંક કાઢશે. પરંતુ શાહરુખ ખાન ‘ચેન્નાઇ એક્સ્પ્રેસ’માં દીપિકા સામે કે  ‘રઈશ’માં માહિરા ખાન સામે કામ કરે છે તે તેમને નહીં દેખાય. ભૂતકાળમાં પણ દિલીપકુમાર, અમિતાભ, જિતેન્દ્ર, શત્રુઘ્ન, ધર્મેન્દ્ર જેવા હીરોએ તેમની અડધી ઉંમરની હિરોઇનો સાથે કામ કર્યું જ છે. અને જ્યારે ફિલ્મ સારી હોય તો દર્શકોએ આ વાતને ઇગ્નોર કરી છે. અને સલમાન ખાને તો અગાઉ પણ કેટરીના કૈફ, સોનાક્ષી સિંહા, કરીના કપૂર, જેક્વેલીન ફર્નાન્ડિઝ, ડેઇઝી શાહ, અસીન, ઝરીન ખાન, આયેશા ટકિયા સાથે કામ કર્યું જ છે. તેમાં મોટી વાત શું છે? આ પ્રકારના કોન્વેન્ટિયા પત્રકારોને દિગ્વિજયસિંહ અમૃતા રાય સાથે લગ્ન કરે તેનો વાંધો ન હોય તો પછી યુવાન દેખાતા સલમાન પડદા પર તેનાથી નાની ઉંમરની સોનમ સામે રોમાન્સ કરે તેમાં વાંધો શું છે?

ગ્રીન સલાડ જેવું ડાયેટ ફૂડ છરી કાંટાથી ખાવા કરતાં નીચે બેસીને હાથેથી જમતા દેખાડવું અને તેને મહત્ત્વ આપવું એ આ સમીક્ષકોને પચ્યું નથી.

‘તેરે નામ’ પછી લગભગ ૧૨ વર્ષના ગાળે હિમેશ રેશમિયાએ પણ ઉત્તમ કર્ણપ્રિય સંગીત આપ્યું છે. (વચ્ચેના ગાળામાં અનેક સુપરહિટ આલબમ આવ્યાં પણ કર્ણપ્રિય સંગીત નહીં) એકએક ગીત એકએકથી ચડિયાતું! ફિલ્મના સંગીતની સ્વતંત્ર પોસ્ટ અગાઉ લખેલી જ છે. (એ વાંચવા અહીં ક્લિક કરો:(Prem Ratan Dhan Payo Music: Full Of Surprises http://jaywantpandyasblog.blogspot.in/2015/11/prem-ratan-dhan-payo-music-full-of.html)

‘જબ વી મેટ’, ‘લવ આજ ઔર કલ’, ‘આશિકી ૨’માં સારાં સારાં ગીતો આપનાર ઈર્શાદ કામિલ પાસે પણ સુંદર અર્થપૂર્ણ શબ્દોવાળાં ગીતો લખાવ્યા છે. જેમાં કોઈ મૌલા, ખુદા, બંદગી, ઈબાદત, કુબૂલ, અલ્લાહ, રહેમ જેવા શબ્દો આવતા નથી. આ શબ્દો સામે વાંધો નથી, પરંતુ જો એ માટે એવી ફિલ્મ કે એવું પાત્ર હોય. પણ અત્યારે તો ગમે તે ફિલ્મમાં સૂફી સંગીતના નામે હિન્દુ પાત્ર હોય તો પણ આવાં શબ્દો ઘૂસાડી દેવાય છે.

રહી વાત સોનમ કપૂરની. એ ડિરેક્ટરની અભિનેત્રી છે. એનો અર્થ એ કે જો ડિરેક્ટર સારા હોય તો એની પાસે ઉત્તમ કામ કઢાવી શકે. સંજય લીલા ભણશાળીએ ‘સાવરિયા’માં અને રાકેશ ઓમપ્રકાશ મહેરાએ ‘દિલ્લી ૬’માં એની પાસે ઉત્તમ કામ કઢાવેલું જ છે. સૂરજ બડજાત્યાએ પણ ‘હમ સાથ સાથ હૈ’માં, એ સમયગાળામાં કરિશ્મા કપૂર ‘ખુદ્દાર’ અને ‘રાજાબાબુ’માં જેવા રોલ કરતી, તે કરતાં અલગ ભૂમિકા કરાવડાવેલી. સોનાલી બેન્દ્રે અને તબુને અલગ રૂપમાં રજૂ કરેલી. તેમ અહીં સોનમ કપૂરના પાત્ર, તેના અભિનય પર સૂરજની છાપ દેખાય છે. બાકી પ્રોડક્શન વેલ્યૂ, કેમેરાવર્ક, સેટ બધું તો ભવ્ય છે.

સમીક્ષકો જે કહે તે, પણ દર્શકોને ફિલ્મ ગમી છે (દર્શકોની પ્રતિક્રિયા જુઓ: http://indianexpress.com/videos/entertainment-video/viewers-react-to-prem-ratan-dhan-payo/). અને તેમણે વધુ એક વાર સલમાનને ટોચના સુપરસ્ટાર તરીકે મૂકી દીધો છે. મોટા ભાગે હિન્દી બોલતા સલમાનની સામે આ અંગ્રેજી મિડિયા અને તેના કારણે અન્ય મિડિયા ભલે અંગ્રેજી ફાંફડુ બોલી શકતા શાહરુખને સુપરસ્ટાર તરીકે ચિતર્યા રાખે.

 

અહીં બીજા કેટલીક સમીક્ષાઓની લિંક પણ આપીએ છીએ અને જુઓ કે એમાં હિન્દુ પરંપરા, રીતિરિવાજ, સંસ્કાર, સભ્યતાને કેટલી અને કઈ હદે ઉતારી પાડવામાં આવી છે.

(૧) ઇન્ડિયન એક્સ્પ્રેસ – http://indianexpress.com/article/trending/trending-in-india/5-reasons-why-sooraj-barjatyas-prem-ratan-dhan-payo-is-not-sanskari-enough/

(૨) મુંબઈ મિરર- http://www.mumbaimirror.com/entertainment/bollywood/Film-review-Prem-Ratan-Dhan-Payo/articleshow/49774631.cms

(૩) એનડીટીવી http://movies.ndtv.com/movie-reviews/prem-ratan-dhan-payo-movie-review-1204

(૪) હિન્દુ- http://www.thehindu.com/features/cinema/cinema-reviews/prem-ratan-dhan-payo-review/article7869782.ece

(૫) ફર્સ્ટ પોસ્ટ- http://www.firstpost.com/bollywood/prem-ratan-dhan-payo-review-salman-and-the-film-are-predictably-sweet-just-like-a-diwali-ladoo-2505082.html

film, film review

‘બજરંગી ભાઈજાન’ : ક્યા બાત હૈ સલમાન!

જય બજરંગ બલી- સલમાન, હર્ષીલા અને નવાઝુદ્દીન
જય બજરંગ બલી- સલમાન, હર્ષીલા અને નવાઝુદ્દીન

બજરંગી ભાઈજાન. ફિલ્મના નામમાં જ વિરોધાભાસી બે નામોનું મિશ્રણ! અષાઢી બીજની રથયાત્રા અને રમઝાનની ઈદના ૩૦ વર્ષ પછીના સંયોગના આગલા દિવસે ૧૭ જુલાઈએ જ રિલીઝ! ફિલ્મ પહેલાં સોશિયલ મિડિયા પર તેની વિરુદ્ધ અનેક સંદેશાઓ વહેતા થયા હોય; અગાઉ એવા સંદેશાઓ ફરતા હોય કે આ ફિલ્મ લવ જિહાદનો પ્રચાર કરે છે તેથી તે ન જોવી અને બાદમાં મુસ્લિમોના એક વર્ગ તરફથી વિરોધ થાય કે આ ફિલ્મ ન જોવી કારણકે ઈદ પર થિયેટરોમાં હનુમાનચાલીસા, જય શ્રી રામ ગૂંજી ઊઠશે (શબ્દશઃ સંદેશ યાદ નથી, પણ આ મતલબનો જ કંઈક હતો). આવામાં આ ફિલ્મ જોવા કોણ જશે તેવો સવાલ રિલીઝ પહેલાં થવો સ્વાભાવિક હતો. બીજી તરફ, ‘બાહુબલી’નું વાવાઝોડુ આવી ગયું. તેના પ્રચારના વરસાદમાં ‘બજરંગી ભાઈજાન’ તો હવાઈ જશે તેમ લાગતું હતું. પરંતુ ‘બજરંગી ભાઈજાન’ રિલીઝ થયા પછી બજરંગ બલી સલમાન ખાનને માલામાલ કરશે તેવું લાગી રહ્યું છે. આ ફિલ્મ શક્ય હોય તો જરૂર જોવી જોઈએ. સલમાનની ટોપ ટેન સારી ફિલ્મોમાં તે ચોક્કસ સ્થાન પામવાની.

ફિલ્મ જોવાનું એક કારણ, સૌથી પહેલું અને અગત્યનું કારણ, તેમાં સલમાન ખાન છે. એમાં કોઈ શંકા નથી કે સ્ક્રિપ્ટ, સંગીતકાર અને તેનાં ગીતો આ બધું પસંદ કરવામાં સલમાનની માસ્ટરી છે. શંકા હોય તેમણે સલમાનની ફિલ્મોની યાદી જોઈ લેવી જોઈએ. તેણે અનેક કલાકારોના ગોડફાધરની ભૂમિકા ભજવી છે. આ ફિલ્મમાં પણ હર્ષાલી મલ્હોત્રા નામની અતિશય સુંદર બાળ કલાકાર અને અદનાન સામી માટે ગોડફાધર જેવું કામ કર્યું છે. અદનાન સામી ઘણા વખતથી નવરાધૂપ (મેઇનસ્ટ્રીમ ફિલ્મની રીતે) જેવો હતો. તેની પાસે આ ફિલ્મમાં ન માત્ર કવ્વાલી ગવડાવી પરંતુ તેના પર એ પિક્ચરાઇઝ પણ કરી છે. સલમાને બિગ બોસના સ્પર્ધક અલી ક્વિલી મિર્ઝાને પણ ફિલ્મમાં બ્રેક આપ્યો છે. પણ આ ફિલ્મમાં સલમાને પોતાને બહુ અગત્યનો બ્રેક આપ્યો છે. વોન્ટેડ, બોડીગાર્ડ, દબંગ, જય હો, કિક જેવી મસાલા ફિલ્મો કર્યા પછી એક સાવ અલગ જ ફિલ્મ કરવી જેમાં પોતાના ભાગે સહેજ પણ એક્શન ન આવે, અને પોતાના જેટલું જ મહત્ત્વ નવાઝુદ્દીન સિદ્દિકીને અને બાળ કલાકાર હર્ષાલી મલ્હોત્રાને મળે તે જેવો તેવો નિર્ણય નથી.

હર્ષાલી મલ્હોત્રાએ 'બજરંગી ભાઈજાન'માં પોતાના મૂક અભિનયથી બધાનાં હૃદય જીતી લીધાં છે
હર્ષાલી મલ્હોત્રાએ ‘બજરંગી ભાઈજાન’માં પોતાના મૂક અભિયનથી બધાનાં હૃદય જીતી લીધાં છે

હર્ષાલી મલ્હોત્રા (લાઇફ ઓકેની સિરિયલ ‘લૌટ આઓ તૃષા’માં ભાગ્યશ્રીની નાનકડી દીકરી બની હતી તે) એક મૂંગી પાકિસ્તાની બાળકીની ભૂમિકા કેવી આબાદ ભજવી જાય છે તે આ બ્લોગપોસ્ટ વાંચીને નહીં સમજાય, એના માટે ફિલ્મ જ જોવી પડે. જો આ બાળ કલાકારનું નામ ખબર ન હોય તો કોઈ રીતે ખ્યાલ ન આવે કે તે પાકિસ્તાની કે મુસ્લિમ નથી. કહે છે કે સલમાન ખાન પહેલાં ફિલ્મના નિર્દેશક કબીર ખાનની દીકરી સાયરાને મુન્નીના રોલમાં લેવા માગતો હતો પરંતુ કબીરે ના પાડી. તે પછી સલમાન અને કબીર ખાને (નિર્દેશક) ૫૦૦ બાળકીઓનાં ઓડિશન લીધાં તે પછી હર્ષિલાની પસંદગી કરી હતી. હર્ષાલી ભલે ફિલ્મમાં મૂંગી હોય પરંતુ વાસ્તવમાં તે ખૂબ જ વાચાળ છે. તેણે સલમાનને પૂછ્યું હતું: “ક્યા આપ મુઝે અપની તરહ સુપરસ્ટાર બનાઓગે?” સલમાનને એમ કે તેની માતાએ શીખવ્યું હશે, પણ તેની માતાએ કહ્યું, “ના રે. તે એવી જ છે.”

આ ફિલ્મમાં બધું જ છે, જે માત્ર સલમાન ખાનના ચાહકોને જ જોઈએ છે તેમ નહીં, પણ મોટા ભાગના બધા જ ફિલ્મચાહકોને જોઈતું હોય છે. મધ્યમ વર્ગીય પરિવાર, સજ્જનતા, કોમેડી, રોમાન્સ, પોઝિટિવિટી, સંવેદનાઓ અને સસ્પેન્સ. ઘણા વખતથી લોકોની ફરિયાદ હતી કે હિન્દી ફિલ્મોમાં સેક્સ અને હિંસા વધી રહ્યા છે. માત્ર મહેશ ભટ્ટ-મૂકેશ ભટ્ટની ફિલ્મોમાં જ નહીં, એવરેજ કોઈ પણ ફિલ્મમાં. એકદમ અંતરંગ દૃશ્યો તો ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિવાળી ફિલ્મોમાં પણ દેખાડાવાં લાગ્યાં હતાં. છેવટે ચુંબનનાં દૃશ્યો તો હોય જ. એ પણ ન હોય તો છેવટે ટૂંકાં કપડાં અને કંઈ નહીં તો છેવટે ક્લિવેજ તો દેખાડાય જ, (ટ્રાવેલ એજન્ટ શાહિદાને વેશ્યાલયમાં વેચવા લઈ જાય છે તેમાં અલપઝલપ દેખાડાયા તે સિવાય) આ ફિલ્મમાં આવું કંઈ નથી. ફિલ્મનાં સ્ત્રી પાત્રો ચાહે તે કરીના કપૂર હોય કે તેની માતા બધાને પૂરાં કપડાંમાં દેખાડાયાં છે. અને પાકિસ્તાની સ્ત્રીને તો સવાલ જ નથી કે ટૂંકાં કપડાંમાં દેખાડાય. આમ છતાં એકે એક સ્ત્રી પાત્રની સુંદરતા, ખાસ કરીને શાહિદાની માતા (મહેર વિજ)ની સુંદરતા આંખને સ્પર્શી જાય છે. હિંસા એકદમ ઓછી છે. કોમેડી છે, પણ અભદ્રતા નથી. એકદમ સહજ અને નિર્દોષ કોમેડી છે. સલમાન ખાનની કુશ્તી પણ હસાવી જાય છે. ઘણી ફિલ્મોમાં શહેર અને અત્યંત ધનિક વર્ગને દેખાડાય છે. તે ફરિયાદ પણ અહીં દૂર થઈ છે. અહીં ભારત અને પાકિસ્તાનનાં નાનાં શહેરો અથવા ગામની વાત છે. ભારતીયતા અથવા કહો કે હિન્દુસ્તાનીયત,  બંને દેશોમાં બતાવવામાં આવી છે. દા. ત. વિનય-વિવેકથી વર્તવું, અજાણ્યાની પણ મદદ કરવી વગેરે. અને આજકાલ ઘણી ફિલ્મોમાં વિદેશનાં સ્થળોનાં દૃશ્યો ઠાંસી ઠાંસીને ભરવામાં આવે છે. અહીં તો ભારત-પાકિસ્તાનનાં સ્થળો જ સુંદર રીતે દર્શાવાયાં છે. દિલ્હીનો ચાંદની ચોક, કુરુક્ષેત્ર, વાઘા સરહદ, રાજસ્થાનની રણવાળી સરહદ. અને કાશ્મીર કા તો ક્યા કહેના. અમીર ખુશરો દેહલુવીએ કહ્યું છે તે યથાર્થ જ છે- અગર ફિરદોસ બરોયે ઝમીન અસ્ત, હમી અસ્તો હમી અસ્ત (પૃથ્વી પર ક્યાંય પણ જો સ્વર્ગ છે તો તે અહીં જ છે, અહીં જ છે.) એ કાશ્મીરનું સૌંદર્ય ફિલ્મની શરૂઆતમાં અને છેલ્લાં દૃશ્યોમાં કેમેરામેન અસીમ મિશ્રાએ અદ્ભુત ઝીલ્યું છે. અદ્ભુત એટલે અદ્ભુત.

મહેર વિજ જે 'બજરંગી ભાઈજાન'માં શાહિદાની માતા બની છે
મહેર વિજ જે ‘બજરંગી ભાઈજાન’માં શાહિદાની માતા બની છે
'બજરંગી ભાઈજાન'માં ખૂંખાર પોલીસ ઇન્સ્પેક્ટર હામીદ શર્મા બનેલો રાજેશ શર્મા
‘બજરંગી ભાઈજાન’માં ખૂંખાર પોલીસ ઇન્સ્પેક્ટર હામીદ શર્મા બનેલો રાજેશ શર્મા

 

 

 

 

યુવાન સલમાન ખાન બનેલો નજીમ ખાન
યુવાન સલમાન ખાન બનેલો નજીમ ખાન
નીલ ત્યાગી જે રસિકાનો ભાઈ બન્યો છે
નીલ ત્યાગી જે રસિકાનો ભાઈ બન્યો છે
રસિકાની માતા બનેલી અભિનેત્રી અલકા કૌશલ
રસિકાની માતા બનેલી અભિનેત્રી અલકા કૌશલ

સલમાન, કરીના કપૂર અને નવાઝુદ્દીન સિદ્દિકી તો પોતાનાં પાત્રો નિભાવવામાં સુપર્બ છે જ. પવનને જોઈને ‘હમ આપ કે હૈ કૌન’, ‘હમ સાથ સાથ હૈ’નો સલમાન યાદ આવી જાય. વિવેકી, પ્રેમાળ, ઉદાર દિલ, શરમાળ. મૌલવી સાહેબના માત્ર થોડી મિનિટો માટેના પાત્રમાં ઓમ પુરી (જેમાં તેમની આંખો તો ગોગલ્સ નીચે ઢંકાયેલી જ રહે છે), સલમાન ખાનના પિતા દિવાકર ચતુર્વેદી (અતુલ શ્રીવાસ્તવ જે મુન્નાભાઈ એમબીબીએસમાં ફ્રૂટ ખાતા ખાતાં હાર્ટ એટેકનો ડ્રામા કરે છે), રસિકાના પિતા દયાનંદ (શરત સક્સેના), રસિકા (કરીના કપૂર)નો ભાઈ  જે પવન કેટલા પરોઠાં ખાય છે તે ગણ્યા કરે છે (નીલ ત્યાગી), પાકિસ્તાનના સુલતાનપુરમાં જે વૃદ્ધ દિલ્હીમાં હઝરત નિઝામુદ્દીન ઓલિયાની દરગાહ પર જવાનું સૂચન કરે છે તે કલાકાર, શાહિદાનો પિતા રઉફ  (મીર સરવર), ટ્રેનમાં શાહિદા સાથે વાત કરે છે તે ઘરડાં માજી  (કમલેશ ગિલ, નામ પરથી છેતરાવું નહીં, તેઓ મહિલા કલાકાર જ છે), શાહિદાની મા (મેહર વીજ), રસિકાની મા (અભિનેતા વરુણ બડૌલાની બહેન, સિરિયલ ‘સ્વરાંગિની’ પાર્વતી બનતી અલકા કૌશલ), પાકિસ્તાનમાં નિર્દયી ઇન્સ્પેક્ટર હામીદ જેનું હૃદય પરિવર્તન થાય છે (રાજેશ શર્મા), બાળ પવન જેને ચારનો ઘડિયો આવડતો નથી (આરુષ શુક્લ), યુવાન પવન  (દિલ્હી સ્થિત મોડલ-અભિનેતા નજીમ ખાન), પાકિસ્તાની જાડિયો ઇન્સ્પેક્ટર (સુનીલ ચિત્કારા), ટ્રાવેલ એજન્ટ (કૃણાલ પંડિત), ચાંદનવાબનો સાથી કેમેરામેન (ખુશાલ પવાર), સરહદ પાર કરાવતો એજન્ટ (મુર્સાલીન કુરૈશી)… એક એક પાત્રને એક એક કલાકારે આબાદ ભજવ્યું છે.

જુલિયસ પેકિયમનું બેકગ્રાઉન્ડ સંગીત અદ્ભુત છે. શાહિદા શરૂઆતના દૃશ્યમાં પૈડાથી રમતી હોય ત્યારે પૃષ્ઠભૂમિમાં વાગતું સંગીત હોય કે પછી અન્ય દૃશ્ય વખતનું સંગીત, આખી ફિલ્મમાં બેકગ્રાઉન્ડ સંગીત ફિલ્મના પ્રવાહને જાળવી રાખવામાં મદદ કરે છે. શાહિદાની મા ટ્રેનમાં બેસે છે ત્યારે બેકગ્રાઉન્ડમાં વાગતી અમીર ખુશરોની કવ્વાલી આજ રંગ હૈ વાગે છે.

ફિલ્મની વાર્તા વધતા-ઓછા અંશે, હવે બધાં જાણે જ છે, એટલે તેની વાત નથી કરવી, પણ તેનાં મનને સ્પર્શી જાય તેવાં દૃશ્યોની વાત કરીએ. ભારત-પાકિસ્તાનની ક્રિકેટ મેચ એક સૂત્રધાર તરીકે ફિલ્મના ઇન્ટરવલ પહેલાંના ભાગમાં સતત વહ્યા કરે છે. બંને તરફ કેવા જનૂન સાથે મેચ જોવાય છે તે તો બતાવાયું જ છે, પણ મુન્નીને શાહિદા એટલે કે પાકિસ્તાની સાબિત કરવામાં પણ મેચ અગત્યનો ભાગ ભજવે છે. શાહિદા પાકિસ્તાનથી આવીને ટ્રેનમાં દિલ્હી સ્ટેશને ઉતરે છે ત્યારે અધિકારીને નિર્દોષ સ્મિત આપે છે, ટ્રેનમાં પાછા જતી વખતે મેદસ્વી વ્યક્તિના પગે ગલગલિયા કરીને તેના નસકોરાં બોલતાં બંધ કરાવે છે, દીકરી ખોવાઈ ગઈ હોય અને માત્ર પાંચ જ મિનિટ દૂર હોય પરંતુ તેને શોધવા શાહિદાની મા જઈ શકે નહીં. તે માટે વિઝા લેવા પડે! આ કેવી લાચારી! માઉન્ટબેટન સહિતના અંગ્રેજો અને ઝીણા જેવા ધર્માંધોએ આ કેવી સરહદો આંકી દીધી એક જ દેશના બે ટુકડા વચ્ચે! શાહિદા રસિકાના ઘરે આવીને ખાટલામાં સૂતી સૂતી રડતી હોય છે, રસિકાનો ભાઈ દીપુ તેને તેના ફેવરિટ ક્રિકેટર વિશે પૂછે છે તે દૃશ્ય.

શાહિદાએ આટલા બધા વચ્ચે પવન ચતુર્વેદી (સલમાન ખાન)ને જ કેમ પસંદ કર્યો? બાળકીની છઠ્ઠી ઇન્દ્રિય કામ કરી ગઈ! બસમાં પવન સાથે બીજા બધા પણ શાહિદાનું શહેર જાણવામાં મદદ કરે છે તે ભારતીયોની સહૃદયતા બતાવે છે, પવન પ્રતાપગઢનો છે અને બીજો મુસાફર પણ પ્રતાપગઢનો જમાઈ છે એટલે તે પવનને કહે છે, “તમે મારા વેવાઈ થયા” આ બહુ ઝીણવટપૂર્વકનું કાંત્યું કહેવાય, ગામડામાં અને શહેરોના કેટલાક લોકો પણ આ રીતે ગામના સંબંધે સંબંધ જોડી દેતા હોય છે. રસિકા સાથે દસ રૂપિયાના છુટ્ટાની માથાકૂટ. ઘરે આવીને રસિકાને પૈસા દેવા માટે પવન જ્યારે કહે છે, ‘હાથ દીજિયે’ ત્યારે બીજા કોઈ નિર્દેશક હોત તો રસિકાનો હાથ લંબાવેલો તરત બતાવી દેત, પણ કબીરે ડિટેલિંગ સરસ કર્યું છે તેથી રસિકા વાંધો ઉઠાવે છે અને કહે છે, ‘એક્સક્યુઝ મી’ અને પવન પૈસા હાથને અડ્યા વગર ઉપરથી મૂકે છે, શાકભાજી સાથે સાઇકલ પર રસિકાને બેસાડીને લાવતો પવન. જ્યારે મુન્ની પાકિસ્તાની છે તેવું ખબર પડે છે અને રસિકાના પિતા પવનને ખીજાતા હોય છે ત્યારે દીપુ અને મુન્ની વચ્ચે હાથના ઈશારા. બોર્ડર પર અનુમતિ લઈને જ અંદર જવાનું પવન કહેતો હોય ત્યારે શાહિદા દ્વારા કપાળે હાથ પછાડવો. બોર્ડર પર પવન કહેતો હોય કે મુન્ની પાકિસ્તાની છે ત્યારે શાહિદાનું હકારમાં માથું હલાવવું. ગામડાના પત્રકાર ચાંદનવાબની સ્ટોરી પર ન્યૂઝ ચેનલના તંત્રીનો વિશ્વાસ ન કરવો, પાકિસ્તાનની ટિપિકલ બસ. બસ કંડક્ટરની માનવતા. પવનનો હાથ અલ્લાહ હાફિઝ કહેવામાં ઊંચો થઈને અટકી જાય ત્યારે ચાંદનવાબ અને મૌલાનાનું જય શ્રીરામ કહેવું. ચાંદનવાબનું બુરખો પહેરેલા પવનને કહેવું ‘થોડી નઝાકત સે ચલેં જનાબ’. ચાંદનવાબની પવન અંગેની સ્ટોરી પ્રસારિત કરવા કોઈ ન્યૂઝ ચેનલના તંત્રી તૈયાર ન થતા તે પછી ચાંદનવાબનું કહેવું ‘નફરત બડી આસાની સે બિક જાતી હૈ, લેકિન મોહબ્બત…’. ચાંદનવાબના યૂટ્યૂબ પરના વિડિયોમાં પણ છેલ્લે ‘કેમેરામેન ચાંદનવાબ કે સાથ મૈં ચાંદનવાબ’ કહેવું. છેલ્લાં દૃશ્યોમાં પવનનું આદાબ કરવું અને શાહિદાનું જય શ્રી રામ કહેવું.

વોટ્સ એપ પર ઘણા વખત પહેલાં કરાચીના એક રિપોર્ટરનો રેલવે પ્લેટફોર્મના દાદરા પરથી ઈદનું રિપોર્ટિંગ કરતો ફની વિડિયો ફરતો હતો, તેમાં રિપોર્ટરનું નામ હતું ચાંદનવાબ, એ જ નામ અને અદ્દલ એ જ દૃશ્ય નવાઝુદ્દીન સિદ્દિકી પર ફિલ્માવાયું છે. ફિલ્મનો ઇન્ટરવલ પછીનો ભાર આ નવાઝુદ્દીન સિદ્દિકી જ ઉંચકે છે. કે. વી. વિજયેન્દ્ર પ્રસાદની કથા ખૂબ જ સારી છે. કબીર ખાનના સંવાદો પણ સારા છે. બાય ધ વે, આ વિજયેન્દ્ર પ્રસાદ કોણ છે? ‘બાહુબલી’ના નિર્દેશક એસ. એસ. રાજામૌલીના પિતા! નવાઈની વાત એ છે કે હૈદરાબાદમાં જન્મેલા કબીર ખાને, દક્ષિણના કે. વી. વિજયેન્દ્રપ્રસાદ, કર્ણાટકના કોમી રીતે સંવેદનશીલ હુબલીમાં જન્મેલા મુસ્લિમ લેખક પરવીઝ શૈખ અને બીજા મુસ્લિમ લેખક અસદ હુસૈન સાથે અડધા ભાગમાં હિન્દુત્વ અને ઉત્તર ભારતીયપણાથી છલોછલ ફિલ્મ લખી!

ફિલ્મની સ્ટોરી કેટલાક સવાલો જરૂર પેદા કરે છે, જેમ કે પાંચ-છ વર્ષની શાહિદાને પોતે ભારતમાં ગૂમ થઈ જવાની છે તેવી પહેલેથી ધારણા બાંધી તેના ઘરના લોકોએ તેને શીખવાડ્યું હોય કે આપણા દેશનું નામ પાકિસ્તાન છે? તેને  આટલી નાની ઉંમરથી નમાઝ પઢતા પણ આવડતી હોય? સરબજિતને મુક્ત કરવાની માગણી માટે હિન્દુવાદી સંગઠનોના દેખાડાતા લોકો હિંસક બનીને પાકિસ્તાનના દૂતાવાસ પર હુમલો કરવા અંદર ઘૂસી જાય તે પણ વધુ પડતું છે. જે વિચાર ચાંદનવાબને ફિલ્મમાં મોડે મોડે આવે છે કે યૂટ્યૂબ પર વિડિયો મૂકી દઈએ તો બધા તે જોઈ લેશે તે વિચાર પવનને કેમ ન આવ્યો? કેમ ભારતની સમાચાર ચેનલો પર આ સમાચાર પ્રસારિત કર્યા? કેમ તેણે ઇન્ટરનેટ પર શાહિદા સાથે પોતાનો વિડિયો ન મૂક્યો? પાકિસ્તાનની પોલીસ અને જેલવાળા આટલા સારા હોત તો ભારતના સેંકડો સરબજીતો પાકિસ્તાનની કેદોમાં વર્ષોના વર્ષો સબડતા ન હોત.

ફિલ્મનું નબળું પાસું તેનું સંગીત છે. સલમાનની અગાઉની ફિલ્મો જેવું સંગીત નથી.  પાત્રોમાં જેટલું ધ્યાન રખાયું તેટલું ગીતના શબ્દોમાં ધ્યાન રખાયું નથી. ‘તૂ ચાહિયે’ કે ‘તુમ ધડકન’માં પણ શુદ્ધ હિન્દીનો પ્રયોગ થયો હોત તો સોને પે સુહાગા થાત. જોકે ‘ચોક ચાંદની’ ગીતમાં પાછું આ ધ્યાન રખાયું છે, પણ તેના શબ્દો સરળતાથી યાદ રહે તેવા નથી. ધૂનની રીતે સૌથી સારું ગીત હોય તો તે આ જ છે. કોંકણી/ગોવાના સંગીત પરથી આ ગીત બનાવ્યું છે. ‘ભર દો ઝોલી’ ગીત અદ્ભુત બન્યું છે અને અદનાન સામીએ તેને પડદા પર અદ્ભુત નિભાવ્યું પણ છે. (રાજ કપૂર  કે ઋષિ કપૂરની યાદ આવી જાય તેવી રીતે અદનાનને પડદા પર ગાતો બતાવાયો છે ). જોકે અબ્દુલ સામી સિદ્દિકીએ આ ગીત પોતાનું હોવાનું કહીને સલમાન ખાન, ટી સિરિઝ અને પ્રીતમને કાનૂની નોટિસ ફટકારી છે.

ફિલ્મમાં એક ગીત હતું ‘આજ કી પાર્ટી મેરી તરફ સે’. આ ગીત ફિલ્મના અંતમાં આવતું હતું, પણ સલમાન ખાનના પિતા (અને મહાન લેખક જોડી સલીમ-જાવેદ પૈકીના) સલીમ ખાને કહ્યું કે આ ગીતને કાઢી નાખો. કબીર ખાન પણ આ વાત સાથે સંમત થઈ ગયા. તેમને લાગ્યું કે અંતમાં આવતું (આઇટમ) ગીત ફિલ્મની મજા બગાડી નાખે છે. આખી ફિલ્મમાં તમે મહેનત કરીને કોઈ પાત્રને સ્થાપિત કર્યું હોય અને અંતના ગીતમાં તે ભડકાઉ કપડામાં નાચવા લાગે. એટલે પછી આ ગીતનો ઉપયોગ માત્ર પ્રમોશનલ સોંગ તરીકે જ કરવાનું નક્કી થયું. એ એક રીતે સારું જ થયું કેમ કે કટ્ટર હિન્દુ બતાવેલો પવન ચતુર્વદી ઈદની પાર્ટી આપતો હોય તેવું દર્શકોના ગળે ઉતારવું અઘરું હતું.

ફિલ્મમાં હિન્દુ-મુસ્લિમ, ભારત-પાકિસ્તાન આ અત્યંત જ્વલનશીલ –સંવેદનશીલ વિષયોને આવરાયા ત્યારે લોકોએ સલાહ આપી કે આવા વિષયો ક્યાં લો છો, સલમાને કહ્યું, “અમારો તો એક જ વિષય છે, માનવતા.” કાબુલ એક્સપ્રેસ, ન્યૂયોર્ક અને એક થા ટાઇગર જેવી હાર્ડ હિટિંગ ફિલ્મો બનાવનાર કબીર ખાનની આ ફિલ્મ હોય તેવું લાગતું નથી, જાણે રાજકુમાર હિરાણી કે સૂરજ બડજાત્યા સ્ટાઇલની ફિલ્મ હોય તેવું લાગે છે. અગાઉ ‘હીના’, ‘રેફ્યુજી’, ‘ગદ્દર’, ‘વીરઝારા’, ‘એક થા ટાઇગર’ જેવી ભારત-પાકિસ્તાનની માનવીય વાર્તા ધરાવતી (બોર્ડર, એલઓસી, લક્ષ્ય વગેરે યુદ્ધ ફિલ્મો નહીં) ફિલ્મ આવી ગઈ છે, પરંતુ આ ફિલ્મ તેમાં સૌથી ટોચે છે. તેમાં ન તો પાકિસ્તાનને ગાળો દેવાઈ છે, ન તો ભારતને ખરાબ દેખાડાયું છે. અનિલ કપૂર (જેણે ‘ઈશ્વર’માં ‘બજરંગી ભાઈજાન’ના પવન જેવું જ ઈશ્વરનું પાત્ર ભજવ્યું હતું), શાહરુખ ખાન, રાજકુમાર હિરાણી, સૂરજ બડજાત્યાને થતું હશે કે કાશ, તેમણે આ ફિલ્મમાં કામ કર્યું હોત/બનાવી હોત. રાજ કપૂર પણ જીવતા હોત તો તેમણે આ સ્ક્રિપ્ટ પરથી જરૂર ફિલ્મ બનાવી હોત. આમ તો તેમની ‘જિસ દેશ મેં ગંગા બહતી હૈ’ના રાજુ અને ‘બજરંગી ભાઈજાન’ના પવનના પાત્ર વચ્ચે ઘણી સામ્યતા છે.

કબીર ખાન અને ખાસ તો સલમાન ખાને આ પ્રકારની (તેની અગાઉની વોન્ટેડ, દબંગ, સ્ટાઇલની) ફિલ્મોથી હટીને માનવતાવાળી સ્ટોરી પર ફિલ્મ બનાવવા કરતાંય મોટી હિંમત કઈ કરી છે તે જાણો છો? તેણે પોતાને ફિલ્મમાં આરએસએસના સ્વયંસેવક તરીકે બતાવ્યો છે. તેના પિતા દિવાકર ચતુર્વેદીને શાખાના પ્રમુખ તરીકે બતાવ્યા છે. શાખાના ગણવેશમાં અને શાખાની પ્રાર્થના થતી બતાવી છે. અને વળી આરએસએસ- સ્વયંસેવકોને  સારા બતાવ્યા છે.  આ સૌથી મોટી હિંમત અત્યાર સુધી હિન્દી ફિલ્મોના અને એય મોટા સ્ટારની ફિલ્મોના ઇતિહાસમાં કહેવાય. (થોડા વખત પહેલાં આવેલી ‘દમ લગા કે હઈશા’માં શાખાની મજાક ઉડાવાઈ હતી) આરએસએસ વિશે જે પણ સત્ય જાણે છે તેને ખબર છે કે તે રાષ્ટ્રભક્તોનું સંગઠન છે. તેણે મચ્છુ ડેમ હોય કે ચરખી દાદરીમાં સાઉદી અરબ-કઝાખસ્તાનનાં વિમાનો ટકરાવાની દુર્ઘટના, કોઈ ધર્મના ભેદભાવ વગર સમાજસેવા કરી છે. ગાંધીજીની રક્ષા કરનાર સંગઠન પર ગાંધીજીની હત્યાનું આળ, તેના પર સરદાર પટેલે મૂકેલા પ્રતિબંધને ઉઠાવી લેવાયા પછી પણ, લાગતું રહે અને ‘ગાંધી’ જેવી સુપર્બ ફિલ્મમાં સંઘના બીજા સરસંઘચાલક (પ્રમુખ) ગુરુજીને ગોડસેને ઈશારો કરતા બતાવાય તે કઠે તેવી વાત જ હોય. અત્યાર સુધી ઘણી ફિલ્મોમાં ત્રાસવાદી તરીકે મુસ્લિમને બતાવવા બેલેન્સિંગ એક્ટ તરીકે હિન્દુને કટ્ટરવાદી બતાવાયા જ છે. ‘પીકે’ જેવી ફિલ્મોમાં તો માત્ર હિન્દુ ધર્મને જ નિશાન બનાવાયો હોય તેવી છાપ ઉપસે છે. (વાંચો: ‘પીકે’ સામે જ કેમ વિરોધ? ‘ઓહ માય ગોડ’ સામે કેમ નહીં?) બીજા કોઈ હિન્દુ અભિનેતા કે નિર્દેશકે આવું દેખાડ્યું હોત તો અત્યાર સુધીમાં સેક્યુલરો તેના પર તૂટી પડ્યા હોત, ન્યૂઝ ચેનલો પર તેની ચર્ચાઓ ચાલુ થઈ ગઈ હોત, પરંતુ રાષ્ટ્રવાદી વિચારધારામાં માનતા સલીમ ખાન અને તેમના કારણે તેમના દીકરા સલમાને આ હિંમત દાખવી છે એટલે બધા ચૂપ છે. વિચારો, જે માણસ ખાલી નરેન્દ્ર મોદી સાથે પતંગ ચગાવ્યા તેના કારણે તેની સામે આટલી વૈચારિક તડાપીટ બોલી અને (તેના કારણે ઓવૈસી જેવા કટ્ટરવાદીઓએ તેની ‘જય હો’ના બહિષ્કારનું એલાન આપ્યું તેથી) તેની ‘જય હો’ અગાઉની ફિલ્મો કરતાં નબળી રહી તેમ છતાં સલમાન આ હિંમત દાખવી શક્યો છે.

અભિનંદન સલમાન! જય શ્રી રામ!