abhiyaan, sangh parivar, vhp

વિહિપની ઓળખ રામમંદિર સિવાય પણ છે

(અભિયાન, તા.૨૮/૪/૧૮નો અંક)

મધ્ય પ્રદેશમાં ભારતીય જન સંઘ (એટલે કે ભાજપનો પૂર્વ અવતાર)એ ખ્રિસ્તી મિશનરીઓની સામે વિરોધ અભિયાન શરૂ કર્યું. તેથી તત્કાલીન કૉંગ્રેસની સરકારે એક કમિશન રચ્યું હતું જેનું નામ હતું નિયોગી કમિશન. નિયોગી કમિશને મધ્ય પ્રદેશમાં ખ્રિસ્તી મિશનરીઓની પ્રવૃત્તિઓનું અધ્યયન કરીને અને ૧૧,૩૬૦ લોકોને મળીને ૧૯૫૭માં એક અહેવાલ સોંપ્યો હતો. તેમણે ૧૪ જિલ્લામાં હૉસ્પિટલો, શાળાઓ, ચર્ચો અને અન્ય સંસ્થાઓની મુલાકાત કરીને આ અહેવાલ આપ્યો હતો. આ અહેવાલથી સમગ્ર દેશમાં ખળભળાટ મચી ગયો હતો. અહેવાલથી એ સ્પષ્ટ થયું હતું કે વિદેશોથી ભારતમાં ખ્રિસ્તી મિશનરીઓને મળતા ધનથી બનેલી શાળાઓ, હૉસ્પિટલો અને અનાથાશ્રમોનો દુરુપયોગ છળકપટ દ્વારા ગરીબ લોકોને, ખાસ કરીને વનવાસીઓને ખ્રિસ્તી બનાવવામાં થાય છે. આ પંથાતરણથી ભારતના વિભાજનનો ખતરો રહેતો હતો જે ૧૯૪૭માં ભારતે જોયું હતું.

આથી રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘના દ્વિતીય સરસંઘચાલક માધવરાવ સદાશિવરાવ ગોલવલકર જે આદરથી ગુરુજીના નામે જાણીતા હતા તેમને વિચાર આવ્યો કે હિન્દુ સમાજને એક રાખવો જરૂરી છે. અસ્પૃશ્યતા જેવાં દૂષણો દૂર કરવા જરૂરી છે. સાધુ-સંતોમાં પણ એકતા જરૂરી છે. અને વિશ્વ ભરના હિન્દુઓ વચ્ચે સંબંધ ટકેલો રહેવો જોઈએ. ખાસ કરીને વિદેશમાં વસતા હિન્દુઓ તેમના ધર્મ અને જીવનદર્શન સાથે જોડાયેલા રહેવા જોઈએ.

વિશ્વ હિન્દુ પરિષદની સ્થાપનાનો નિર્ણય ૨૯ ઓગસ્ટ ૧૯૬૪ના રોજ જન્માષ્ટમીના દિવસે મુંબઈ સ્થિત સ્વામી ચિન્મયાનંદના સાન્દીપની આશ્રમમાં ધર્માચાર્યોની બેઠકમાં કરવામાં આવ્યો હતો. ત્યારે સંઘના દ્વિતીય સરસંઘચાલક માધવરાવ ગોલવલકર અને સ્વામી ચિન્મયાનંદ, દલાઈ લામા સહિતના સાધુસંતો હાજર હતા. તેનો હેતુ હિન્દુ સમાજને એક અને મજબૂત કરવા, તેની સેવા કરવી અને હિન્દુ ધર્મની રક્ષા કરવી‌ તેવો હતો. હિન્દુ સમાજમાં વ્યાપેલી આંતરિક કુરીતિઓ અને બાહ્ય પડકારોના સંદર્ભમાં ધર્મશાસ્ત્રોની પુનઃ યોગ્ય રીતે વ્યાખ્યા અને પ્રથાઓનું નિરીક્ષણ કરીને ઉચિત રીતે યુગાનુકૂલ રૂપમાં પ્રસ્તુત કરવાની આવશ્યકતા હતી. આ કાર્ય માટે વિભિન્ન સંપ્રદાયો અને મઠના ધર્માચાર્યોની એક મંચ પર લાવીને તેમના માધ્યમથી ધર્મને સંસ્કૃતિના ક્ષેત્રમાં માર્ગદર્શન ઉપલબ્ધ કરાવવું આવશ્યક હતું. આ અત્યંત કઠિન કાર્યને સફળ બનાવવામાં સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા સંઘના દ્વિતીય સરસંઘચાલક ગુરુજીની રહી.

જયારે વિશ્વ હિન્દુ પરિષદની સ્થાપના થઈ ત્યારે ગુજરાતી લેખક, નહેરુ મંત્રીમંડળમાં મંત્રી અને ભારતીય વિદ્યાભવનના સંસ્થાપક એવા કનૈયાલાલ મુનશી, ગુજરાતી વિદ્વાન કે.કા.શાસ્ત્રી, શીખ નેતા માસ્ટર તારાસિંહ, નામધારી શીખ નેતા સદગુરુ જગજીત સિંહ અને બનારસ હિન્દુ વિશ્વ વિદ્યાલયમાં કુલપતિ સી.પી રામસ્વામી ઐયર જેવા ખ્યાતનામ હાજર હતા.

એ સમયે દાદાસાહેબ આપ્ટેએ કહ્યું હતું કે આ વિશ્વ ખ્રિસ્તીઓ, મુસલમાનો અને સામ્યવાદીઓ વચ્ચે વહેંચાયેલું છે તે બધા જ હિંદુ સમાજને ખૂબ જ સારો ખોરાક માને છે જેના પર તેઓ મિજબાની ઉડાવવા માગે છે. આ યુગમાં એ જરૂરી છે કે હિન્દુ સમાજને આ ત્રણેયના દૂષણથી બચાવી શકાય. એનું સૂત્ર છે ધર્મો રક્ષતિ રક્ષિત:. વિશ્વ હિન્દુ પરિષદ અમેરિકા કેનેડા યુ.કે, ઑસ્ટ્રેલિયા જેવા દેશોમાં પણ કાર્યરત છે.

વિશ્વ હિન્દુ પરિષદનું પ્રથમ વિશ્વ હિન્દુ સંમેલન કુંભ મેળાની સાથે સાથે ૧૯૬૬માં પ્રયાગમાં થયું હતું. આ સંમેલનને તત્કાલીન રાષ્ટ્રપતિ સર્વપલ્લી રાધાકૃષ્ણને શુભકામના પાઠવતા સંદેશમાં લખ્યું હતું, “બધા જ કાળમાં આત્મ નવીનીકરણની પરંપરા પર વિભિન્ન પ્રકારથી બળ આપવામાં આવે છે. આજે તે જ પરંપરા પ્રસ્તુત કરવામાં આવી રહી છે, હિન્દુ ધર્મમાં આંતરિક સંશોધન થઈ રહ્યું છે. તેનો અર્થ એ નથી કે આપણે આપણા મૂળભૂત સિદ્ધાંતોનો ત્યાગ કરી દેવો…” ૭ નવેમ્બર ૧૯૬૬ના રોજ દિલ્લીમાં સંસદ ભવનની સામે ગોરક્ષા અને ગોહત્યા બંધી કાયદો બનાવવા માટે પ્રદર્શનનો નિર્ણય આ જ સંમેલનમાં થયો હતો.

કેન્દ્રમાં નરેન્દ્ર મોદી સરકાર આવી તે પછી વિશ્વ હિન્દુ પરિષદના ઘર વાપસી કાર્યક્રમનો બહુ હોબાળો થયો, પરંતુ આ કાર્યક્રમ કંઈ સરકાર આવી તે પછીથી શરૂ નથી થયો. ભૂતકાળમાં ઘણા હિન્દુઓ ભય કે લાલચનો શિકાર બનીને અથવા હિન્દુ ધર્મમાં પ્રવર્તમાન દૂષણોના કારણે મુસ્લિમ કે ખ્રિસ્તી બની ગયા હતા. આવા લોકોને પુનઃ હિન્દુ સમાજમાં સ્વીકૃત બનાવવા માટે ઘર વાપસીનો વિચાર કરાયો હતો. ૧૯૬૬ના સંમેલનમાં પૂજ્ય સ્વામી વિશ્વેશતીર્થ મહારાજે ‘ન હિન્દુ પતિતો ભવેત્’નો ઉદ્ઘોષ કર્યો હતો. ઉડુપીમાં ૧૯૬૯માં થયેલા વિશ્વ હિન્દુ પરિષદના પ્રથમ ક્ષેત્રીય સંમેલનમાં હજારો દલિતોએ પણ ભાગ લીધો હતો. તે સમયે પૂજ્ય પેજાવર સ્વામીએ ‘હિન્દવઃ સોદરાઃ સર્વે’ (બધા હિન્દુ ભાઈઓ છે)ની ઘોષણા કરી હતી. હાજર ધર્માચાર્યો અને જગતગુરુઓએ તેને વધાવી લીધી હતી. આ ઉપરાંત ‘મમ દીક્ષા હિન્દૂ રક્ષા, મમ મન્ત્રઃ સમાનતા’ એટલે હિન્દુની રક્ષા એ જ મારી દીક્ષા છે અને સમાનતાનો મંત્ર જ જપવાનું સૂચન કરાયું.

૧૯૭૦માં મહારાષ્ટ્રના પંઢરપુરમાં હિન્દુ સંમેલનમાં દાદાસાહેબ આપ્ટેએ કહ્યું હતું કે દ્વારકા, શ્રૃંગેરીના જગદગુરુ શંકરાચાર્યો તેમજ મધ્વ અને વલ્લભ સંપ્રદાયોના જગદગુરુ આચાર્યોએ પણ સ્પષ્ટ રીતે અસ્પૃશ્યતાનો નિષેધ કર્યો છે.

પહેલા હિન્દુ સંમેલનમાં જ વિશ્વ ભરમાંથી હિન્દુઓ આવ્યા હતા. દાદાસાહેબ આપ્ટેએ વિદેશોના પ્રમુખ હિન્દુઓ કે હિન્દુ સંસ્થાઓ સાથે પત્રવ્યવહાર શરૂ કરી દીધો હતો. અમેરિકામાં ૧૯૭૦માં વિશ્વ હિન્દુ પરિષદનું કાર્ય શરૂ થઈ ગયું હતું. દાદાસાહેબ આપ્ટેએ ૧૯૭૧માં પરિષદની કાર્યવૃદ્ધિ માટે નવ મહિના સુધી વિદેશોમાં ભ્રમણ કર્યું, ૩૦ દેશોના ૧૧૭ શહેરોમાં ૧૪૦ સભાઓને સંબોધી હતી. તેમણે ઘોષણા કરી હતી કે “વિશ્વ હિન્દુ પરિષદ નવી આચારસંહિતાનું નિર્માણ કરશે અને જે વ્યવસ્થા કાળપ્રવાહમાં અપ્રાસંગિક થઈ ગઈ છે તેને નિરસ્ત કરશે.” ૧૨ જૂન ૧૯૭૭ના રોજ દાદાસાહેબે પોતાનો મહામંત્રી તરીકેનો કાર્યભાર સંસ્કૃતના વિદ્વાન રાજાભાઉ ડિગ્વેકરને સોંપી દીધો અને પોતે પૂણે રહેવા ચાલ્યા ગયા.

બીજું સંમેલન ૧૯૭૯માં પ્રયાગરાજમાં થયું. તે વખતે ઉદ્યોગપતિ વિષ્ણુ હરિ ડાલમિયા સંમેલનના સ્વાગત અધ્યક્ષ બન્યા હતા. તેઓ બાદમાં વિહિપના અધ્યક્ષ બન્યા. તે સમયે સંમેલનનું ઉદ્ઘાટન કરવા દલાઈ લામાને બોલાવાયા હતા. એક સમયે કાશીમાં મહાત્મા બુદ્ધને પ્રવેશ નહોતો કરવા દેવાયો. પરંતુ વિહિપના માધ્યમથી આ ભૂલ સુધારી દેવામાં આવી. તે સમયે ધર્મ ગંગાના નામથી એક પ્રદર્શની રાખવામાં આવી હતી જેમાં હિન્દુઓ માટે લઘુતમ ધર્માચરણ કરવા અનુરોધ કરાયો જેમાં (૧) સૂર્યને રોજ પ્રણામ કરવા. (૨) બધા હિન્દુઓએ ૐને ગળામાં ધારણ કરવો. (૩) પ્રત્યેક હિન્દુ પરિવારમાં ગીતા જરૂર રાખે. (૪) પ્રત્યેક હિન્દુ ઘરમાં ઈષ્ટદેવનું ચિત્ર જરૂર રાખે અને યથાસંભવ રોજ પ્રાર્થના કરે. (૫) પ્રત્યેક પરિવારમાં તુલસીનો છોડ જરૂર હોય. (૬) પોતપોતાના શ્રદ્ધા કેન્દ્ર (મંદિર, ગુરુદ્વારા, દહેરાસર)માં પ્રતિ દિન દર્શન, પ્રાર્થના કરવા જરૂર જાય.

જુલાઈ ૧૯૮૨માં અશોક સિંહલ વિહિપના સંયુક્ત મહામંત્રી બન્યા. ૧૯૮૩માં આચાર્ય ગિરિરાજ કિશોર પણ વિહિપના કાર્યમાં જોડાયા. વિહિપના પહેલા અધ્યક્ષ હતા મૈસૂરના મહારાજા જયચામરાજ વાડિયાર. ૧૯૮૫થી ૧૯૯૨ ન્યાયમૂર્તિ શિવનાથ કાટજૂ, ૧૯૯૨થી ૨૦૦૫ સુધી વિષ્ણુ હરિ ડાલમિયા અને ૨૦૦૫થી ૨૦૧૧ સુધી અશોક સિંહલ વિહિપના અધ્યક્ષ રહ્યા. હરિમોહન લાલના દેહાવસાન પછી ૧૯૮૬માં અશોક સિંહલ, ૧૯૯૫થી ૧૯૯૮ સુધી આચાર્ય ગિરિરાજ કિશોર, ૧૯૯૮થી ૨૦૧૧ સુધી ડૉ. પ્રવીણ તોગડિયા મહામંત્રી રહ્યા.

૧૯૬૪માં ધર્મસંસદે અયોધ્યા, કાશી અને મથુરાના મંદિરોને મુક્ત કરાવવા ઠરાવ કરેલો. તે પછી ૧૯૮૪માં શ્રીરામ જાનકી રથ યાત્રા સીતામઢી (બિહાર)થી દિલ્લી સુધી કાઢવામાં આવી. ૧૯૮૬માં સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયે શાહબાનો કેસમાં શાહબાનોના પૂર્વ પતિને ભરણપોષણ આપવાનો ચુકાદો આપ્યો. મુસ્લિમ મતબૅંકને ખુશ કરવા તત્કાલીન વડા પ્રધાન રાજીવ ગાંધીએ સંસદમાં બહુમતીના સહારે આ ચુકાદાને ફેરવી તોળ્યો. ૧૯૮૬માં જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટે અયોધ્યામાં રામ જન્મભૂમિનાં તાળાં ખોલવાનો આદેશ આપ્યો. તે પછી ઘરેઘરેથી શિલા અને દાન ઉઘરાવવાનું અભિયાન હાથ ધરાયું. ૧૯૯૦માં અયોધ્યામાં કારસેવા કરવામાં આવી જેમાં મુખ્યપ્રધાન મુલાયમસિંહે નિર્દોષ કારસેવકો પર પોલીસ દ્વારા ગોળીબાર કરાવ્યો. તેમાં કોઠારી બંધુઓ સહિત અનેક કારસેવકોનાં મૃત્યુ થયાં. ડિસેમ્બર ૧૯૯૨ના રોજ કારસેવા દરમિયાન વિવાદિત ઢાંચાનો ધ્વંસ થયો.

તે પછી રામજન્મભૂમિ ખાતે ભવ્ય રામમંદિર બાંધવાની માગણી બુલંદ થઈ. ભાજપની સરકારો ૧૯૯૮માં અટલ બિહારી વાજપેયીના નેતૃત્વ નીચે અને ૨૦૧૪માં નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વમાં બની ત્યારે વિહિપ પોતાની આ માગણીને વ્યક્ત કરતી રહી. ૨૦૦૨માં અયોધ્યામાં કારસેવા કરીને પાછા ફરતા નિર્દોષ કારસેવકોને સાબરમતી ઍક્સ્પ્રેસમાં ષડયંત્રપૂર્વક નૃશંસ રીતે આગ લગાડીને મારી નાખવામાં આવ્યા હતા. આજે રામમંદિર નિર્માણ માટે મોટા ભાગે અનુકૂળ સ્થિતિ છે. સુન્ની સિવાય લગભગ બધા જ રામમંદિર માટે સંમત છે.

વિશ્વ હિન્દુ પરિષદ દ્વારા આરોગ્ય તપાસ શિબિરનું સંચાલન કરવામાં આવે છે. વ્યાવસાયિક પ્રશિક્ષણ શિબિરોનું સંચાલન, ખેતી બગીચાની ટૅક્નિક, મધમાખીનું પાલન પશુપાલન, સીવણએ વગેરે શીખવવામાં આવે છે. શિક્ષણ માટે અંતરિયાળ દૂરસ્થ ક્ષેત્રોમાં શૈક્ષણિક સુવિધાઓ ઉપલબ્ધ કરવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવે છે. સામાજિક કલ્યાણ અંતર્ગત ગ્રામીણ વિકાસ ધાર્મિક તીર્થસ્થળોમાં સેવાઓ, મહિલા છાત્રાવાસ અનાથોની સહાય, વિવાહ સંમેલન, વગેરે કરવામાં આવે છે. વિશ્વ પરિષદ પોતાના કાર્યકર્તાઓની ગુણવત્તા કૌશલ્ય અને હિંદુત્વ પ્રત્યે સ્વાભિમાન જગાડવા અનેક પ્રકારની શિબિરનું આયોજન કરે છે. તેની યુવા પાંખનું નામ છે બજરંગ દળ. વિશ્વ હિન્દુ પરિષદની મહિલા પાંખનું નામ છે દુર્ગાવાહિની. તેની સ્થાપના ૧૯૯૧માં સાધ્વી ઋતંભરાએ કરી હતી. તેનો ઉદ્દેશ્ય ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક કાર્યો માટે મહિલાઓને પ્રેરવી અને મહિલાઓને શારીરિક અને માનસિક રીતે પ્રબળ બનાવવી તેવો છે. તે મહિલાઓને માટે પણ આત્મરક્ષા પ્રશિક્ષણ શિબિર નું આયોજન કરે છે.

દુર્ગાવાહિનીને સંગઠનની કઈ શ્રેણીમાં મૂકવું જોઈએ, દુર્ગાવાહિની ભારતની મહિલાઓને કેવી રીતે પ્રશિક્ષિત કરે છે અને તેનું લક્ષ્ય શું છે તે પ્રશ્નો પર દસ્તાવેજી ફિલ્મકાર નિશા પાહુજાએ એક ફિલ્મ ‘ધ વર્લ્ડ બિફૉર હર’ બનાવી હતી જેને શ્રેષ્ઠ કેનેડિયન ફીચરનો એવૉર્ડ મળ્યો હતો. સ્વાભાવિક છે કે આ એવૉર્ડ મળે કારણકે નિશા પાહુજાએ એ દૃષ્ટિકોણથી જ ફિલ્મ બનાવી હતી. તેના કહેવા પ્રમાણે, દુર્ગાવાહિનીમાં સ્ત્રીઓનું બ્રેઇન વૉશિંગ થાય છે અને ઉશ્કેરણીજનક સૂત્રોચ્ચાર શીખવાડવામાં આવે છે.

એ હવે કોઈ છૂપી વાત નથી રહી કે ભારતમાં લવ જિહાદ મોટા પાયે ચાલે છે. દુર્ગાવાહિનીની મહિલાઓને જુડો-કરાટે અને હથિયારોની તાલીમ આપીને આત્મનિર્ભર બનાવવાની સાથોસાથ લવ જિહાદ સામે લડવા પણ શીખવવામાં આવે છે. ગત ૨૩ જાન્યુઆરીએ કર્ણાટકમાં લવ જિહાદ સામે બજરંગ દળ અને દુર્ગાવાહિનીએ અભિયાન પણ શરૂ કર્યું છે. બજરંગ દળમાં ત્રિશૂળ દીક્ષા આપીને ધર્મ યૌદ્ધા તૈયાર કરવામાં આવે છે. વિશ્વ હિન્દુ પરિષદ માને છે કે ત્રિશૂળ એ આત્મવિશ્વાસનું પ્રતીક અને ભગવાન શંકરની શક્તિ છે. ગત વર્ષે સપ્ટેમ્બરમાં જ સમાચાર હતા કે ઉત્તર પ્રદેશમાં બજરંગ દળના બે લાખ કાર્યકરોને ત્રિશૂળ દીક્ષા અપાઈ હતી.

જમ્મુ-કાશ્મીરમાંથી હિન્દુઓને ષડયંત્રપૂર્વક ખદેડી દેવામાં આવ્યા તે રીતે ઉત્તર પ્રદેશના કૈરાનામાંથી પણ હિન્દુઓને સ્થળાંતર કરવાની ફરજ પડી હતી. આ સંદર્ભે વિશ્વ હિન્દુ પરિષદે ઠરાવ પસાર કરી સ્વતંત્ર ભારતમાં હિન્દુઓને ખદેડવાની ચાલતી પ્રવૃત્તિ અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. ઠરાવ મુજબ, કાશ્મીરથી લઈને કેરળ સુધી, દરેક જગ્યાએ હિન્દુઓને ખદેડવાની પ્રવૃત્તિ ચાલી રહી છે. હજારો ગામો અને શહેરોમાંથી હિન્દુઓને બીજે જતા રહેવાની ફરજ પડી રહી છે. આ સંદર્ભે વિશ્વ હિન્દુ પરિષદના તત્કાલીન આંતરરાષ્ટ્રીય અધ્યક્ષ પ્રવીણભાઈ તોગડિયાએ ‘પલાયન નહીં, પરાક્રમ’ સૂત્ર પણ આપ્યું હતું. તેમના કહેવા પ્રમાણે, ઉત્તર પ્રદેશનાં ૨૦૦ સ્થળોએથી હિન્દુઓએ પલાયન કરવું પડ્યું હતું.

પરંતુ એવું નથી કે વિશ્વ હિન્દુ પરિષદ માત્ર વિધર્મીઓ સામે જ લડે છે. હિન્દુ ધર્મની અંદર પ્રવર્તમાન દૂષણો જેવાં કે અસ્પૃશ્યતા સામે પણ તે ઝુંબેશ ચલાવે છે. સમયેસમયે વિહિપે ધર્માચાર્યો અને સાધુસંતોની મદદથી આ દૂષણને વખોડી કાઢ્યું છે. હજુ ગત નવેમ્બરમાં ઉડુપીમાં ધર્મસંસદમાં તમામ જ્ઞાતિના સાધુસંતોએ એક સ્વરે કહ્યું હતું કે અસ્પૃશ્યતા હિન્દુ શાસ્ત્રમાં નથી. હિન્દુ સમાજમાં બધા લોકો એક સમાન જ છે અને બધાની સાથે સમાન વ્યવહાર જ કરવો જોઈએ. આ બેઠકમાં ૩૫થી વધુ દેશોના પ્રતિનિધિઓ હાજર રહ્યા હતા. માત્ર ઠરાવ કરીને બેસી રહેવાના બદલે વિહિપે એવી યોજના ઘડી હતી કે કથિત સવર્ણ કુટુંબ કથિત દલિત કુટુંબને મિત્ર બનાવશે. વિહિપ સમાજમાં સમરસતા લાવવા માટે બાબાસાહેબ આંબેડકર, મહર્ષિ વાલ્મીકિ, સંત કબીર, નારાયણ ગુરુ, રવિદાસ સહિતના મહાપુરુષોની જન્મજયંતિ પણ ઉજવે છે.

વર્ષ ૨૦૧૫માં વિશ્વ હિન્દુ પરિષદે સૂત્ર આપ્યું હતું: એક કૂવા, મંદિર ઔર સ્મશાન, હિન્દુઓ કી યહી પહચાન. વિહિપ બૌદ્ધ જૈન શીખ અને આદિવાસી પંથને હિંદુ ધર્મનો ભાગ જ માને છે.

વિહિપ વનવાસી વિસ્તારમાં પણ આદિવાસીઓ માટે શાળો ચલાવે છે. આદિવાસીઓ અને દલિતો માટે ૩૯,૦૦૦ કરતાં વધુ પ્રૉજેક્ટ ચાલે છે. વિવિધ કુદરતી આપત્તિઓમાં પણ વિહિપના કાર્યકરો સંઘના સ્વયંસેવકોની જેમ જ ખડેપગે હાજર રહી કામ કરતા હોય છે. ૨૦૧૦માં પ્રવીણભાઈ તોગડિયા દ્વારા હિન્દુ હેલ્પલાઇન શરૂ કરવામાં આવી જેનો ઉદ્દેશ કોઈ મુશ્કેલીમાં મૂકાયેલા હિન્દુની મદદ કરવાનો છે.

આમ, વિહિપ દ્વારા જે કાર્યો કરાય છે તેનો લાભ સ્વાભાવિક જ ભાજપને મળતો રહ્યો છે. હવે સ્થિતિ અલગ બની છે. પ્રવીણભાઈનું વિહિપમાંથી નીકળી જવું એ સંઘ અને સંલગ્ન સંસ્થાઓના કરોડો લોકો માટે પીડા સમાન બની રહેશે.

Advertisements
sanjog news, society, vichar valonun

દલિતોને અન્યાય બાબતે ભાગવતજીનું સૂચક નિવેદન

(વિચારવલોણું, સંજોગ ન્યૂઝ, તા.૧૫/૪/૧૮)

આ લેખ છપાશે ત્યારે ૧૫ એપ્રિલ હશે. ૧૪ એપ્રિલે બાબાસાહેબ આંબેડકરનો જન્મ દિવસ કઈ રીતે ઉજવાયો હશે તે અત્યારે, ૨ એપ્રિલ ૨૦૧૮ના રોજ થયેલી હિંસાને જોતાં કલ્પના કરી શકાતી નથી કારણ કે દલિતોનાં નામ પર ૨૦૧૯ લોકસભાની ચૂંટણી અને ૨૦૧૮ની કર્ણાટક, મધ્યપ્રદેશ, રાજસ્થાન વગેરે રાજ્યોની ચૂંટણીમાં જીત મેળવવાનું સ્વપ્ન દરેક રાજકીય પક્ષ જોઈ રહ્યો છે.

આ લખાય છે ત્યારે ૧૪ એપ્રિલે ભાજપના નેતાઓને બાબાસાહેબ આંબેડકરની પ્રતિમાને ફૂલહાર સાથે શ્રદ્ધાસુમન અર્પવા ન દેવા દલિતોના મસીહા થવા થનગનતા ગુજરાતના ધારાસભ્ય જિજ્ઞેશ મેવાણીએ હિન્દીમાં અખિલ ભારતીય સ્તરે અપીલ કરી છે. જોકે સાંત્વનાની વાત એ છે કે દલિત સમાજના વિદ્વાન અને એક પ્રખર આંબેડકરવાદીની ઓળખ ધરાવતા ડૉ. પી. જી. જ્યોતિકરના પુત્ર ડૉ. અમિત જ્યોતિકરે લાલ ઝંડાધારી જિજ્ઞેશ મેવાણી સામે કેટલાક તીખા સવાલો ઉઠાવ્યા છે જે યથાતથ અહીં પ્રસ્તુત છે.

(૧) શું તમારા આરાધ્ય દેવને કોઈ ફૂલ ચડાવવા કે પગે લાગવા આવે તો તેમાં કોઈ રાજનીતિ હોય?

(૨) શું ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકરને લાલ ઝંડાધારી શ્રી મેવાણી જેવા પોતાની જાગીર સમજે તે યોગ્ય છે?

(૩) ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકરે પોતાની વસિયતમાં લાલ ઝંડાધારી શ્રી મેવાણીને લખી આપ્યું છે કે મારા નિર્વાણ બાદ મારી મૂર્તિ પર કોણછ હાર ચઢાવે અને કોણ ન ચઢાવે?

આમ સ્પષ્ટ છે કે, દલિત સમાજમાં પણ બે ભાગ જોવા મળી રહ્યા છે. રાજનીતિ હંમેશાં ભાગલા પાડતી હોય છે અને સમાજનીતિ હંમેશાં જોડવાનું કામ કરતી હોય છે. દુઃખની વાત એ છે કે લોકો સમાજનીતિમાં પણ રાજનીતિને લઈ આવે છે. કોઈ પણ જ્ઞાતિની કોઈ પણ સંસ્થા જોઈ લો. મોટા ભાગે તેમાં રહેલા પદાધિકારીઓ દ્વારા રાજનીતિ થતી હોવાના આક્ષેપો હંમેશાં તેમના વિરોધીઓ દ્વારા થતા જ હશે. બહુ એવી ઓછી સંસ્થા બચી જશે જેમાં રાજકારણ નહીં થતું હોય. રાજકીય પક્ષો તો ખરા જ પરંતુ ક્રિકેટની સંસ્થા બીસીસીઆઈ હોય કે પછી સાહિત્ય પરિષદ હોય કે પછી બીજી કોઈ જ્ઞાતિની સંસ્થા હોય તેમાં વહાલા-દવલાની નીતિ આવે અને પછી આવે અહંકાર. પોતાનું જ ધાર્યું થવું જોઈએ તેવું તેના આગેવાનો માનવા લાગે અને તે માટે પોતાના કહ્યાગરા લોકો પદાધિકારી બને તે માટે દાવપેચ ખેલે એટલે સરવાળે એમાં જે-તે આગેવાનોનો જ અહમ સંતોષાતો હોય છે અને જ્ઞાતિનું ભલું છેવટે પાછળ રહી જતું હોય છે.

આપણે વાત કરતા હતા દલિતોના મુદ્દાની. અત્યારે દલિત સમાજમાં સૉશિયલ મિડિયા અને બાકી અનેક રીતે કથિત સવર્ણો વિરુદ્ધ ખૂબ જ ઝેર ઓકવામાં આવે છે. આની પ્રતિક્રિયારૂપે દલિત સમાજ દ્વારા પણ સવર્ણો વિરુદ્ધ સૉશિયલ મિડિયામાં બેફામ લખવામાં આવે છે જેમાં ઘણી વાર તથ્યનો અભાવ હોય છે. સરવાળે થાય છે એવું કે બંને વચ્ચે વેરઝેર ઘટવાના બદલે ઊલટાના વધે જ છે. આ સંદર્ભમાં તાજેતરમાં રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘના વડા મોહન ભાગવતનું નિવેદન ચિંતનાત્મક છે.

સંઘ અને ભાજપ વિશે તેઓ દલિત વિરોધી હોવાની છાપ ઉપસાવાઈ છે પરંતુ જો તથ્યો જોવામાં આવે તો આ છાપ ખોટી હોવાનું સાબિત થાય છે.  વર્તમાનમાં સંસદમાં સૌથી વધુ દલિત સાંસદો ભાજપના છે. બીજી તરફ સંઘ પાસે ગાંધીજી અને ડૉ.બાબાસાહેબ આંબેડકરની મુલાકાતનાં સંસ્મરણો ટાંકવા માટે છે. મહાત્મા ગાંધીજી ૧૯૩૪માં વર્ધામાં મહાદેવ દેસાઈ અને મીરાબહેન સાથે સંઘ શિબિરની મુલાકાત લીધી ત્યારે તેઓ સંઘની શિસ્ત અને સ્વયંસેવકોમાં અસ્પૃશ્યતાના અભાવથી ખૂબ જ પ્રભાવિત થયા હતા. સંઘના કોઈ અધિકારીએ વાતશ્રકહી હોય અને ગાંધીજીએ માની લીધી હોય તેવું નહોતું પરંતુ તેમણે સ્વયંસેવકોને જાતે પૂછી અને તેની ખાતરી કરી હતી. તો બીજી તરફ ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકરે પણ ૧૯૩૯ માં પૂણેમાં યોજાયેલા સંઘ શિબિરની મુલાકાત લીધી હતી. ત્યાં તેમણે જોયું કે સ્વયંસેવકો ભાઈચારા અને સમાનતાથી એકબીજા સાથે રહે છે. સ્વયંસેવકોને સંબોધતા તેમણે કહ્યું હતું કે “હું પહેલીવાર સંઘ સ્વયંસેવકોના શિબિરની મુલાકાત લઇ રહ્યો છું. મને એ વાતની ખુશી છે કે સવર્ણો અને હરિજનો વચ્ચે કોઈ ભેદભાવ નથી.”

સંઘ વડા ભાગવતજીનું તાજેતરનું નિવેદન હિન્દુ સમાજમાં સમરસતા પ્રસરાવવા માટે સંઘની પ્રતિબદ્ધતાનું વધુ એક ઉદાહરણ જણાય છે. ભાગવતજીએ કહ્યું કે “જ્યાં સુધી સામાજિક ભેદભાવ છે ત્યાં સુધી અનામત રહેશે.” અને આ અનામત જશે તોપણ ક્યારે જશે તે વિશે ભાગવતજી સ્પષ્ટ કહે છે કે “જે લોકો સામાજિક ભેદભાવનો શિકાર બન્યા છે તે લોકો કહેશે કે હવે અમારે અનામત નથી જોઈતી ત્યારે જ અનામત દૂર થશે.” ભાગવતજીએ સંઘના ત્રીજા સરસંઘચાલક બાળાસાહેબ દેવરસને ટાંકીને કહ્યું કે “સંઘ વર્ષોથી સામાજીક ભેદભાવનોનો વિરોધી રહ્યો છે. હજુ પણ ભેદભાવ ગયા નથી. હજુ પણ (ભેદભાવનાં) ઉદાહરણ આવે છે. મંદિરમાં પ્રવેશ નથી મળતો. પાણી કાઢ્યું એટલે માર પડ્યો. પહેલાં આ ભેદભાવ સહન કરવામાં આવતા હતા, હવે સહન નથી કરવામાં આવતા. પ્રતિકાર કરવામાં આવે છે. એટલે કે ભેદભાવ મનમાં છે. મનમાંથી જ આ ભેદભાવ દૂર થવા જોઈએ. ભેદભાવની વાત હિન્દુ શાસ્ત્ર કે વ્યવસ્થામાં નથી. વ્યવસ્થા (સિસ્ટમ) વિષમતાનું સ્થાન એટલા માટે બને છે કે તે મનમાં હોય છે. સારી વ્યવસ્થાઓ પણ વિષમતાઓથી ગ્રસ્ત એટલા માટે બની જાય છે કે જાતે ચલાવનારાઓના મનમાં પોતાના અને પારકાનો ભેદ આવી જાય છે.”

સંઘે વર્ષ ૨૦૧૫માં ઠરાવ કર્યો હતો કે  ગામડાંઓમાં એક મંદિર, એક કૂવો અને એક સ્મશાન હોવું જોઈએ. ભાગવતજી કહે છે, “આ માટે અમે કામ શરૂ કરી દીધું છે. બધાં મંદિરોમાં બધા હિન્દુઓ ને પ્રવેશ હોય, બધાં પાણીનાં સ્થાનો પર બધા હિન્દુઓને હક હોય ને બધાં સ્મશાન બધા હિન્દુઓ માટે હોય.”

તેઓ આગળ કહે છે, “જ્યારે અનામતની વાત આવે છે ત્યારે સમાજમાં બે ભાગ જોવા મળે છે- એક અનામત તરફી અને અનામત વિરોધી. અનામતના કારણે જેમની તક ઓછી હોય છે તેમના મનમાં રોષ હોય તે સ્વાભાવિક છે પરંતુ જો આપણે એક સમાજ હોઈએ તો આપણે શું વિચાર ન કરી શકીએ કે આજ સુધી એટલે કે બે હજાર વર્ષથી જેમણે સહન કર્યું, સહન જ કરતા આવ્યા છે, બીજું શું? આટલું બધું સહન કરવા છતાં હિન્દુ સમાજનાં અંગ બનીને રહ્યા. થોડો-ઘણો પ્રતિકાર થયો, વિદ્રોહની ભાષા આવી તો તે છેલ્લાં સો વર્ષમાં.

આટલું સહન કરીને બધા પ્રસંગોમાં હિન્દુ સમાજ સાથે ઊભા રહ્યા દેશ માટે લડ્યા, તે માટે વિરોધીઓના અત્યાચાર પણ સહન કર્યા. હજાર વર્ષ તેમણે સહન કર્યું, આપણે શું સો વર્ષ પણ સહન ન કરી શકીએ?” તે પછી તેઓ દૃઢ ભાવથી આદેશાત્મક સ્વરમાં કહે છે કે “કરવું જોઈએ.”

આના સમર્થનમાં એક ઉદાહરણ આપતા તેઓ કહે છે કે “નાનાજી દેશમુખ અને દીનદયાલજી સંઘમાં કામ કરતા હતા તે વખતની વાત છે. તેઓ ક્યાંક પગપાળા જઈ રહ્યા હતા ત્યારે એક ખાડામાં દીનદયાલજી પડી ગયા. તો તેમના ઉપર આવવાની રાહ, ઉપર ઊભેલા નાનાજી દેશમુખ અને સ્વયંસેવકો જોઈ રહ્યા હતા. દીનદયાલજીએ ઉપર ઊભેલા સ્વયંસેવકોને કહ્યું કે હાથ લંબાવો. બહાર નીકળ્યા પછી દીનદયાલજીએ કહ્યું કે “બહાર નીકળવા હું મારા પગના પંજા પર ઊંચો થયો, હાથ લંબાવ્યો. તમે પણ ઝૂકયા અને મારો હાથ પકડીને મને ખેંચીને બહાર કાઢ્યો. આ બેય વાત જ્યારે સાથે બને છે- ઉપરવાળો ઝૂકે છે અને નીચે વાળો ઊઠે છે ત્યારે સમાજની ઉન્નતિ થાય છે.” જો નીચેવાળા જો હાથ ઉપર કરે  અને ઉપર આવવાની ચાહ રાખતા હોય તો એક સમાજના ભાગ તરીકે ઉપરવાળાનું કર્તવ્ય છે કે તેમણે ઝૂકવું જોઇએ. આ જ સમજદારી છે. આ વાત આત્મીયતાની છે. આ જ માનવતા છે. આને જ ધર્મ કહે છે. ધર્મનાં મૂલ્યો આ જ છે.”

ભાગવતજીની વાત સાચી છે પરંતુ દલિત સમાજમાં જે અતિશયોક્તિ કપીને, ઘણી વાર કાગનો વાઘ કરીને કડવાશ અને ડર ફેલાવાઈ રહ્યાં છે તે પણ દૂર કરવાં પડશે કેમકે તેનાથી બંને તરફ વૈમનસ્યમાં વધારો જ થાય છે. એ વાતનો ઇન્કાર કોઈ કરી શકે તેમ નથી કે દલિતો માટે અનેક સવર્ણો લડ્યા છે. તેનાં ઉદાહરણોમાં આદ્ય કવિ નરસિંહ મહેતાથી માંડી અને મહાત્મા ગાંધીજી સુધીના કથિત સવર્ણો છે. ડૉ. બાબાસાહેબનું મૂળ નામ તો ભીમરાવ રામજી સકપાલ હતું. તેમના પ્રેમાળ બ્રાહ્મણ શિક્ષકે તેમને પોતાની અટક આંબેડકર આપેલી. બાબા સાહેબને હિન્દુ ધર્મમાં પ્રવર્તમાન ભેદભાવ સામે વાંધો હતો, નહીં કે કથિત સવર્ણો સામે. આથી જ તેમણે આંબેડકર અટક ક્યારેય ફગાવી નહીં. તેમનાં બીજી પત્ની સવિતા પણ એક બ્રાહ્મણ જ હતાં. તેમને શિષ્યવૃત્તિ આપીને પરદેશ ભણવા મોકલ્યા તે વડોદરા રાજયના મહારાજા સયાજીરાવ ગાયકવાડ મરાઠા હતા. આવા તો બીજા ઘણાં ઉદાહરણ આપી શકાય કે જે કથિત સવર્ણો હતા/છે અને દલિત સમુદાયના અધિકારો માટે, એમના ઉત્થાન માટે લડ્યા છે અને લડી રહ્યા છે. બાકી તો દલિતોની અંદર પણ ઊંચનીચના ભેદભાવ કયાં નથી? તેમની વચ્ચે પણ રોટી-બેટીના વ્યવહાર થતા નથી એ કડવી વાસ્તવિકતા છે. અને એટલે જ જાતિગત વૈમનસ્ય કે વેરઝેર રાખવાના બદલે બન્ને સમાજ જો એક થઈને અસ્પૃશ્યતાની સામે લડશે તો જ આ બધી દૂર થઇ શકશે.

abhiyaan, politics

બોઝથી જિતેન્દ્રપ્રસાદ સુધી: નહેરુ-ગાંધી સામે પડનાર લોકો ટકી શક્યા નથી

(અભિયાન, દિ.૧૬/૧૨/૧૭નો અંક)

૧૮૫૭માં સ્વતંત્રતા માટે સશસ્ત્ર સંગ્રામ થયો. તે એકતા અને સંકલનના અભાવે નિષ્ફળ રહ્યો. ૧૮૮૫માં એલન ઓ. હ્યુમ નામના એક નિવૃત્ત બ્રિટિશ અધિકારીએ ઇન્ડિયન નેશનલ કૉંગ્રેસની સ્થાપના કરી. આ જ કૉંગ્રેસના પ્રમુખ તરીકે અત્યારે રાહુલ ગાંધીની બિનહરીફ વરણી થઈ છે. સામાન્ય રીતે સ્વતંત્રતા પછી છ દાયકા સુધી શાસન કર્યું હોવાના કારણે એક સર્વમાન્ય છાપ છે કે કૉંગ્રેસે જ સ્વતંત્રતા અપાવી પરંતુ આ દાવા પર અનેક પ્રશ્નાર્થો છે અને કૉંગ્રેસે સ્વતંત્રતા અપાવી કે સ્વતંત્રતા મળે તેમાં સતત વિલંબ કર્યે રાખ્યો તે ચર્ચાનો વિષય છે.

કૉંગ્રેસની સ્થાપનાનો હેતુ જ પહેલાં તો સ્વતંત્રતા પ્રાપ્તિનો નહોતો. તેનો હેતુ હતો શિક્ષિત લોકોના જૂથને એક મંચ પર લાવી નીતિના ઘડવૈયાઓ પર પોતાનો પ્રભાવ પાડવાનો હતો. તે પછી પણ અનેક બનાવો એવા બનેલા જેના પરથી કહી શકાય કે ૧૮૫૭થી ૧૯૪૭ એમ સ્વતંત્રતા મળતાં નવ દાયકા નીકળી ગયા જ્યારે કે ધાર્યું હોત તો વહેલી સ્વતંત્રતા મળી શકી હોત, પરંતુ એ અલગ ચર્ચાનો વિષય છે. કૉંગ્રેસમાં ભારતને સ્વતંત્રતા પહેલાથી જ નહેરુ પરિવારનો કબજો રહ્યો છે એ ચર્ચાનો વિષય નથી, હકીકત છે.

વાત જુલાઈ ૧૯૨૮ની છે. ત્યારે પણ કૉંગ્રેસમાં કોના હાથમાં પક્ષનો કબજો રહે તેની કુશ્તી ચાલતી હતી. એ વખતે પણ સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ પક્ષ પ્રમુખની હોડમાં આગળ હતા પણ ધનિક પિતા મોતીલાલે ૧૧ જુલાઈ ૧૯૨૮ના રોજ મહાત્મા ગાંધીને પત્ર લખ્યો હતો અને જણાવ્યું હતું કે “આમ તો, બારડોલી સત્યાગ્રહના નાયક સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ પક્ષપ્રમુખ માટે શ્રેષ્ઠ વ્યક્તિ છે, પરંતુ તેમને જો પક્ષપ્રમુખ ન બનાવવા હોય તો જવાહરલાલ નહેરુ બીજો શ્રેષ્ઠ વિકલ્પ છે.” મોતીલાલ નહેરુએ એમ પણ કહ્યું હતું કે તેઓ પોતે હવે ફૂટી ચૂકેલી તોપ (સ્પેન્ટ ફૉર્સ) છે અને આપણી (એટલે કે મોતીલાલ અને મહાત્મા ગાંધીની) પેઢી હવે ખર્યું પાન છે, ત્યારે સંઘર્ષ આજે નહીં તો કાલે, જવાહર જેવા લોકોએ જ ચાલુ રાખવો પડશે. આથી વધુ સારું એ રહેશે કે તેઓ જલદી આ કામમાં લાગી જાય.” આમ, સ્વતંત્રતા નજીક જણાતા જ મોતીલાલે યુવાનોને નેતૃત્વ આપવા વાત કરીને જવાહરલાલને દાવેદાર બનાવી દીધેલા. તેમને યુવાનોમાં માત્ર જવાહરનું જ નામ સૂજ્યું તે જ બતાવે છે કે કૉંગ્રેસમાં વંશવાદ ત્યારથી જ-મોતીલાલના સમયથી જ ચાલુ થઈ ગયો હતો અને ગુજરાતના પનોતા પુત્ર સરદાર પટેલને અન્યાયનો ક્રમ પણ ૧૯૪૭થી નહીં ૧૯૨૮થી ચાલુ થઈ ગયો હતો.

એ જ વર્ષે ડિસેમ્બરમાં મોતીલાલ નહેરુ પક્ષપ્રમુખ તરીકે ચૂંટાઈ આવેલા! અને તે પછીના વર્ષે ૧૯૨૯માં જવાહરલાલ નહેરુ! જોકે મોતીલાલ આ પહેલાં ૧૯૧૯માં પણ પ્રમુખ તરીકે રહી ચૂક્યા હતા! ૧૯૨૯ અને ૧૯૩૦ એમ બે વર્ષ નહેરુ પક્ષ પ્રમુખ રહ્યા. ૧૯૩૬માં, ૧૯૩૭માં, ૧૯૫૧-૫૨, ૧૯૫૩, ૧૯૫૪ એ રીતે કુલ આઠ વર્ષ નહેરુ પક્ષ પ્રમુખ તરીકે રહ્યા. તેમના પિતા બે વર્ષ. ઈન્દિરા ગાંધી ૧૯૫૯, ૧૯૭૮-૮૩, ૧૯૮૩-૮૪ એમ કુલ સાત વર્ષ પક્ષ પ્રમુખ રહ્યાં. તેમના દીકરા રાજીવ ગાંધી પણ ૧૯૮૫-૯૧ એમ કુલ સાત વર્ષ પક્ષ પ્રમુખ રહ્યા. તેમનાં પત્ની સોનિયા ગાંધી તો કૉંગ્રેસના આખા ઇતિહાસમાં ૧૯ વર્ષ એમ વિક્રમજનક સમય સુધી પક્ષ પ્રમુખ રહ્યાં. આ રીતે કૉંગ્રેસમાં નહેરુ-ગાંધી પરિવાર તેંત્રીસ વર્ષ કૉંગ્રેસના પ્રમુખ તરીકે સત્તા જાળવી રાખી. સામાન્ય રીતે એક વ્યક્તિ એક હોદ્દાનો નિયમ ભાજપ જેવા પક્ષમાં જોવા મળે છે. પરંતુ કૉંગ્રેસમાં વડા પ્રધાન રહેતાની સાથે જવાહરલાલ નહેરુ, ઈન્દિરા ગાંધી અને રાજીવ ગાંધીએ પક્ષ પ્રમુખનું પદ પણ પોતાની પાસે રાખ્યું. અલબત્ત, સોનિયા એ બાબતમાં અપવાદ કહી શકાય પરંતુ તેમને તેમના વિદેશી મૂળના હિસાબે વડાં પ્રધાન બનવા ન મળ્યું, તેથી તેમને કઠપૂતળી જેવા મનમોહનને આગળ કરવા પડ્યા હતા.

નહેરુ-ગાંધી પરિવાર સિવાયના લોકો પણ કૉંગ્રેસના અધ્યક્ષ બન્યા છે, પરંતુ તેઓ નહેરુ-ગાંધી પરિવારની કઠપૂતળી જેવા થઈને રહ્યા તો જ ટકી શક્યા. જે સામે પડ્યા તો તેમને પક્ષની બહાર જવું પડ્યું અથવા તેમની સાથે ખૂબ જ ખરાબ વર્તન થયું. મહાત્મા ગાંધીએ પણ જાણે-અજાણે મોતીલાલ-જવાહરને આ કામમાં સાથ આપ્યો હતો. દા.ત. સુભાષચંદ્ર બોઝ. ૧૯૩૯ની કૉંગ્રેસના અધ્યક્ષની ચૂંટણીમાં બોઝની સામે મહાત્મા ગાંધીએ પહેલાં જવાહરલાલ નહેરુને કહેલું. એ વખતે નહેરુ યુરોપમાં વેકેશનમાં ગયા હતા. પાછા આવીને તેમને ખબર પડી પણ તેમણે ના પાડી અને મૌલાના આઝાદનું નામ સૂચવ્યું. મૌલાના આઝાદ પણ પાછળ હટી ગયા અને પટ્ટાભી સીતારામૈયાનું નામ બહાર આવ્યું. ૨૯ જાન્યુઆરીના રોજ બોઝ ગાંધીજીના ઉમેદવાર પટ્ટાભીની સામે ૨૦૩ મતોથી વિજયી બનેલા.

કૉગ્રેસનું બંધારણ એવું હતું કે પક્ષ પ્રમુખને સીધી રીતે હાંકી કાઢી શકાય નહીં અને થયેલી ચૂંટણીને પાછી ખેંચી શકાય નહીં. જોકે કૉંગ્રેસ કાર્યકારિણી પર હજુ પણ ગાંધીજીનો કાબૂ હતો.

હવે ગાંધીજીએ ત્રાગું કર્યું. તેમણે કહ્યું, “પટ્ટાભીની હાર એ મારી હાર છે. જેઓ બોઝના કામથી સંતુષ્ટ ન હોય તેઓ રાજીનામું આપી શકે છે.” ગાંધીજીના આ વિદ્રોહના પગલે કૉંગ્રેસ કાર્યકારિણીના ૧૪માંથી ૧૨ સભ્યોએ રાજીનામાં આપી દીધાં! એ વખતે નહેરુએ ન તો ગાંધીજીનું સમર્થન કરેલું ન વિરોધ! સત્તા કઈ બાજુ જાય તે કેમ ખબર પડે? ૧૯૩૯નું અધિવેશન ત્રિપુરામાં યોજાયું હતું. તે વખતે બોઝ બીમાર હતા. તેમને બીમાર અવસ્થામાં જ સ્ટ્રેચર પર અધિવેશન પર લાવવામાં આવેલા. આ અધિવેશનમાં ગાંધીજી અને તેમના સમર્થકોએ ભાગ ન લીધો! બોઝે સમજૂતીનો ખૂબ પ્રયાસ કર્યો, પરંતુ વિફળ રહ્યા. છેવટે ૨૯ એપ્રિલ ૧૯૩૯ના રોજ તેમણે રાજીનામું આપી દીધું! બોઝ પછી ડૉ. રાજેન્દ્રપ્રસાદ કૉગ્રેસ પ્રમુખ બનેલા, પરંતુ તેમની સાથેના નહેરુના મતભેદો જગજાહેર છે. તેમને ઐતિહાસિક ગૌરવવંતા સોમનાથ મંદિરના જીર્ણોદ્ધાર પછીના સમારોહમાં આવવા નહેરુએ ના પાડેલી તે વાત કોઈથી હવે છૂપી નથી.

પરંતુ એ વાત ઓછા લોકો જાણે છે કે રાજેન્દ્રબાબુ ભારતના પ્રથમ રાષ્ટ્રપતિ ન બને તે માટે નહેરુ જૂઠું બોલતા પણ ખચકાયા નહોતા! હકીકતે નહેરુ સી. રાજગોપાલાચારીને પ્રથમ રાષ્ટ્રપતિ બનાવવા માગતા હતા કારણકે રાજગોપાલાચારી પણ નહેરુની જેમ સેક્યુલર હતા. સામે પક્ષે કૉંગ્રેસના ઘણા લોકો રાજાજીને પ્રથમ રાષ્ટ્રપતિ તરીકે પસંદ કરવા અનિચ્છુક હતા કારણકે રાજાજીએ બીજા વિશ્વ યુદ્ધ વખતે ભારત છોડો આંદોલનનો વિરોધ કરેલો કે જ્યારે બ્રિટન વિશ્વ યુદ્ધમાં ફસાયેલું છે ત્યારે આ આંદોલન યોગ્ય નથી! તેમણે પછી કૉંગ્રેસ પણ છોડી દીધી હતી!

સામે પક્ષે રાજાજીના સમર્થકોની દલીલ હતી કે રાજેન્દ્રબાબુની તબિયત રાષ્ટ્રપતિના આકરા કામ માટે યોગ્ય નથી! પોતાના પુસ્તક ‘નહેરુ અ ટ્રબલ્ડ લિગેસી’માં પૂર્વ ઇન્ટેલિજન્સ ઑફિસર આર. એન. પી. સિંહે લખ્યું છે કે “નહેરુએ રાજેન્દ્રબાબુને ૧૦ સપ્ટેમ્બર ૧૯૪૯ના રોજ પત્ર લખ્યો જેમાં તેમણે જણાવ્યું કે તેમણે સરદાર પટેલ સાથે નવા રાષ્ટ્રપતિ અંગે વાત કરી છે અને આ પદ માટે રાજાજીનું નામ નક્કી થયું છે.” આ વાતથી રાજેન્દ્રબાબુ ગુસ્સે થઈ ગયા. તેમણે બીજા દિવસે સામો પત્ર લખ્યો અને એક નકલ સરદાર પટેલને પણ મોકલી. તેમાં તેમણે લખ્યું કે પક્ષમાં તેમનો દરજ્જો જોતાં તેમની સાથે ન્યાયી વર્તન થવું જોઈએ. જ્યારે નહેરુને જવાબ મળ્યો ત્યારે તેમને લાગ્યું કે તેમનો દાવ ઉલટો પડ્યો છે. ત્યારે તેમણે તેમના બચાવમાં જે લખ્યું તેનાથી તેમનું જૂઠાણું ખુલ્લું પડી ગયું. તેમણે લખ્યું, “મેં જે કંઈ લખેલું તેને સરદાર સાથે કોઈ લેવા દેવા નથી. મેં તો મારા અનુમાનના આધારે લખેલું. વલ્લભભાઈને તેના વિશે કંઈ ખબર નથી.” નહેરુને પોતાનું જૂઠાણું સ્વીકારવું પડ્યું કારણકે રાજેન્દ્રબાબુએ સરદાર પટેલને પણ એક નકલ મોકલી હતી. (નહેરુએ રાજાજીને પોતાના મંત્રીમંડળમાં કોઈ પૉર્ટફૉલિયો વગરના મંત્રી બનાવેલા અને સરદારનું અવસાન થયું તે પછી તેમને ગૃહ પ્રધાન બનાવેલા. જોકે રાજાજીએ ચીનના બદઈરાદાઓ વિશે ચેતવેલા પરંતુ ૧૯૫૧ સુધીમાં બંને વચ્ચે મતભેદો એટલા વધી ગયા હતા. અત્યારે જેમ રાહુલ ગાંધી કટ્ટર હિન્દુઓને લશ્કર-એ-તોઇબા કરતાં વધુ ખતરનાક માને છે તેમ તે વખતે રાજાજી સામ્યવાદી ચીનને વધુ ખતરારૂપ માનતા જ્યારે નહેરુ માટે સૌથી મોટો ખતરો હિન્દુ મહાસભા હતી!) છેવટે રાજાજીએ પણ નહેરુની સાથે ન ફાવતાં તબિયતનું કારણ આગળ ધરી દઈ રાજીનામું આપી દીધેલું!

તે પછી પુરુષોત્તમ દાસ ટંડન કૉંગ્રેસના પ્રમુખ બનેલા. તે પણ નહેરુને ખટકતા હતા. એમ કહે છે કે ટંડન રાષ્ટ્રવાદી વિચારોથી ઓતપ્રોત હતા. તેઓ સરદાર પટેલ છાવણીના હતા. રાજર્ષિ તરીકે ઓળખાતા ટંડને સરદાર પટેલના એ પ્રસ્તાવનું સમર્થન કરેલું કે રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘના સભ્યોને કૉંગ્રેસની સમિતિમાં સભ્યો તરીકે લેવા જોઈએ. રાજર્ષિ ટંડને કહેલું કે “સંઘ રાજકીય સંસ્થા નથી. તેના લોકો ચૂંટણીની ઝંઝટમાં પડતા નથી. હકીકતે જમીયતે-ઉલ-ઉલેમા જેવી સાંપ્રદાયિક સંસ્થાના લોકો કૉંગ્રેસમાં ઘૂસેલા છે. તેમને રોકવા જોઈએ. સંઘનો સાંસ્કૃતિક દૃષ્ટિકોણ શાસ્ત્રશુદ્ધ છે.”

તે વખતે નહેરુ વિરુદ્ધ પટેલના ટકરાવનું કેન્દ્ર ટંડન બનેલા. ૧૯૫૦માં કૉંગ્રેસ અધ્યક્ષની ચૂંટણી હતી. તે વખતે નહેરુના ઉમેદવાર હતા આચાર્ય કૃપલાણી જ્યારે સરદાર પટેલના ઉમેદવાર હતા ટંડન. ગાંધી-બોઝની લડાઈનું પુનરાવર્તન થયું. ટંડન સામે કૃપલાણી હારી ગયા. પરંતુ ગાંધીના પાક્કા ચેલા નહેરુએ ત્રાગું કર્યું અને તેમણે કાર્યસમિતિમાં જવા મનાઈ કરી દીધી. નહેરુએ પોતાને કૉંગ્રેસથી અલગ કરવાની (ફરી) ધમકી આપી હતી. નહેરુના આ ત્રાગા સામે ત્રીજી વાર સરદાર પટેલ જૂથે નમતું જોખ્યું અને ટંડને અધ્યક્ષ પદેથી રાજીનામું આપી દીધું.

મોરારજી દેસાઈ પોતાના હરીફ જણાતાં નહેરુએ કૉંગ્રેસ અધ્યક્ષ કામરાજ મારફતે કામરાજ યોજના દાખલ કરી. વરિષ્ઠ મંત્રીઓએ રાજીનામું આપવાની અને પક્ષના સંગઠનમાં કામ કરવાની આ યોજના હતી. નહેરુએ નાટક કર્યું કે હું પહેલું રાજીનામું આપું છું, પણ કામરાજે ના પાડી. અને મોરારજી દેસાઈ, લાલબહાદુર શાસ્ત્રી, જગજીવનરામ સહિત છ કેન્દ્રીય પ્રધાનો અને છ મુખ્યપ્રધાનોએ રાજીનામાં આપ્યાં હતાં! તે પછી ગુજરાતી ઉછંગરાય ઢેબર ત્રણ મુદ્દત સુધી કૉંગ્રેસ પ્રમુખ રહ્યા. તેમણે ઈન્દિરા ગાંધી માટે ૧૯૫૯માં માર્ગ પ્રશસ્ત કરી દીધેલો! ઈન્દિરાજીએ પક્ષના નેતાઓ પાસેથી સલાહ લેવાના બદલે કૉકસ રચેલું. ૧૯૯૨થી ૯૬ દરમિયાન પી. વી. નરસિંહરાવ પણ વડા પ્રધાન હતા ત્યારે પક્ષપ્રમુખ રહેલા.

સીતારામ કેસરી પક્ષપ્રમુખ હતા તે પહેલાં ખજાનચી હતા અને તેમના વિશે એવી ઉક્તિ હતી કે “ન ખાતા ન વહી, સીતારામ કેસરી કહે વો હી સહી!” ૧૯૯૭માં સોનિયા ગાંધીએ અચાનક રાજકારણમાં ઝંપલાવવાની ઈચ્છા જાહેર કરી. ૧૯૯૮માં કૉંગ્રેસ હારી પણ સોનિયા ગાંધી સંસદના એકેય ગૃહમાં ચૂંટાયા વગર કૉંગ્રેસ સંસદીય પક્ષ (સીપીપી)નાં અધ્યક્ષા બની ગયેલા. ૧૯૭૦ના દાયકામાં તેમના સાસુ ઈન્દિરાજીએ પણ આમ જ તો કરેલું! ૧૯૯૮ની ચૂંટણી કૉંગ્રેસ હારી તેના માટે રાવને જવાબદાર ઠરાવેલા અને તેમની મજાક ઉડાવાયેલી. જ્યારે સોનિયાને કૉંગ્રેસને જેટલી બેઠક મળી તેની નાયિકા ગણાવાયેલાં! હવે વારો સીતારામ કેસરીનો હતો..

કેસરી ચૂંટાયેલા અધ્યક્ષ હતા પરંતુ સોનિયા માટે માર્ગ મોકળો કરવા સોનિયાના વફાદાર નેતાઓએ એવો તોડ કાઢ્યો કે કૉંગ્રેસ કાર્યકારિણી સમિતિ અધ્યક્ષને પણ વિશેષ પરિસ્થિતિમાં દૂર કરી શકે છે. અનેક દિવસ ચાલેલા આ ડ્રામામાં છેલ્લે પરિસ્થિતિ એ હદ સુધી વણસી હતી કે ૨૦ મે ૧૯૯૯ના રોજ પોતાનું પદ ન છોડવા મક્કમ એવા ૭૯ વર્ષના વૃદ્ધ કેસરીને બાથરૂમમાં પૂરી દેવાયેલા! આ વૃદ્ધ નેતા સાથે શારીરિક રીતે ખરાબ વર્તન કરાયેલું. પણ કેસરીને હાંકી કાઢતા પહેલાં સોનિયાને નડે તેવા શરદ પવારને કેસરીના હાથે પક્ષમાંથી હાંકી કઢાયેલા ખરા!

૨૦૦૦ની અધ્યક્ષની ચૂંટણીમાં જિતેન્દ્ર પ્રસાદે સોનિયા સામે ઊભા રહેવાની હિંમત કરેલી તો તેમને ગદ્દાર ગણાવાયેલા. (અને વિરોધીઓને ગદ્દાર-રાષ્ટ્રદ્રોહી ગણાવવા માટે બદનામ તો બિચારો ભાજપ છે!) ૨૦૦૧માં કૉંગ્રેસના ત્રણ દિગ્ગજ નેતાઓ જિતેન્દ્રપ્રસાદ, માધવરાવ સિંધિયા અને રાજેશ પાઇલોટના એકાએક અને એક પછી એક રહસ્યમય મૃત્યુ થયેલા તે પણ હકીકત છે. બસ, તે પછી સોનિયાએ ૧૬ વર્ષ પડકાર વગર કૉંગ્રેસ પર અને દસ વર્ષ દેશ પર રાજ કર્યું. સોનિયાએ તો ૨૦૦૪માં વિજય અપાવેલો પણ રાહુલે વિજય અપાવવાનો બાકી છે. રાહુલ સામે પ્રિયંકાની પિતરાઈ નણંદના દિયર શેહજાદ પૂનાવાલાએ જો ન્યાયી રીતે થાય તો પોતે પણ અધ્યક્ષ પદની ચૂંટણી લડવા તૈયાર છે તેમ કહી પડકાર ફેંક્યો અને સાથે કહ્યું કે કૉંગ્રેસમાં નહેરુ-ગાંધી પરિવાર સામે કોઈ ચૂંટણી લડી શકવાની હિંમત કરી શકતો નથી. આ પડકારનું પરિણામ એ આવ્યું કે શહજાદના ભાઈ તેહસીન પૂનાવાલાએ સહિત તમામ કૉંગ્રેસીઓએ શહજાદનો બહિષ્કાર કરી દીધો છે.

અંતે તો કૉંગ્રેસનું વર્ષો જૂનું સૂત્ર જરા જુદી રીતે મૂકવાનું મન થાય છે- જબ તક સૂરજ ચાંદ રહેગા, કૉંગ્રેસમેં નહેરુ-ગાંધી કા રાજ રહેગા!

hindu, religion, rss, sangh parivar

એક સમયના વિપંથી આક્રાંતાઓનું કામ બુદ્ધિજીવીઓએ હાથમાં લીધું છે

એક બુદ્ધિજીવી બહેને લખ્યું છે કે અયોધ્યામાં રામ જન્મભૂમિ (તેના માટે વિવાદિત ઢાંચો કે બાબરી મસ્જિદ ખોટો શબ્દ છે) મંદિર કે મસ્જિદની જગ્યાએ હૉસ્પિટલ બનવી જોઈએ. આવું સૂચવનારા એ પહેલાં નથી અને અંતિમ પણ નહીં હોય. આ વિવાદ પેદા કરાયો છે ત્યારથી આવાં સૂચનો કેટલાક -નામથી હિન્દુ જણાતા- અથવા હિન્દુ-મુસ્લિમ ઇત્તર લોકો કરી રહ્યા છે. મારે તેમને આ વાત કહેવી છે.

માનો કે તમારા ઘર પર કોઈ કબજો કરી લે અને પછી હું કહું કે તેના પર હૉસ્પિટલ બનાવીએ તો? મંદિરનું મહત્ત્વ કોઈ હૉસ્પિટલથી કમ નથી. જો મંદિરો ન હોત ને તો આ દેશમાં જંગલરાજ ચાલતું હોત. લોકો મંદિર જાય છે પોતાની વ્યથા રજૂ કરે છે અને પછી ભૂલી જાય છે. આવા લોકો હિન્દુઓ પર ટીપ્પણી કરી કરીને કટ્ટરવાદ જન્માવી રહ્યા છે. ‘પીકે’ જેવી ફિલ્મો પણ એમાં ઇંધણ પૂરવાનું કામ કરે છે. આલિયા માલિયા ને બીજા લોકો જેને ભારતમાં રહીને ભારતની સંસ્કૃતિ બદલવી છે, નિયમો નહીં સ્વચ્છંદતા જોઈએ છે, એક પંથના કટ્ટર લોકોની દાસતા પસંદ છે, તે લોકો હિન્દુઓ અને હિન્દુ ધર્મ એ જાણે ગરીબ કી જોરુ હોય તેમ તેના પર ટીપ્પણી કરી કરી રોજ ટપલી દાવ રમી રહ્યા છે. આ કામ બહુ જોખમી છે. ક્યારેક નબળી વ્યક્તિ પણ રોજના ટપલી દાવથી કંટાળી ઉગ્ર સ્વરૂપ ધારણ કરી કચકચાવી -એક પણ જબરદસ્ત- લાફો (૬ ડિસેમ્બર ૧૯૯૨ની જેમ) મારી દઈ શકે પણ એ સમયે લોકો ભૂલી જાય છે કે આ નબળી વ્યક્તિ સાથે ટપલી દાવ રોજ રમાતો હતો તેનો પ્રત્યાઘાત છે.

જ્યાં સુધી મંદિરની વાત છે, મંદિર હકીકતે સામાજિક મિલનનાં કેન્દ્રો, કેથાર્સિસ સેન્ટર અને ગરીબ-પછાત વ્યક્તિ માટે સહાય-ભોજનનાં કેન્દ્રો રહ્યાં છે. જરા અમદાવાદના પાલડીમાં જલારામ મંદિર, રામદેવનગરનું સાઈબાબા મંદિર કે વેજલપુરના બુટભવાની મંદિરનો આંટો મારી આવો, ખબર પડશે કે કેટલા લોકોને રોજ જમવાનું મળે છે. મંદિરો દ્વારા નિદાન કેમ્પ, ગૌશાળા ચાલતી હોય તેવી પ્રવૃત્તિ તો અલગ. અને માઇન્ડ વેલ, મંદિરો કંઈ બીજાં ઉપાસના સ્થળોની જેમ બંધ બારણે ચાલતાં નથી. કેટલાક અપવાદ સિવાય મંદિરો હિન્દુ ઇત્તર પંથોના લોકો માટે પણ ખુલ્લાં હોય છે. મંદિરના લીધે પીપળા, આકડા, ગુલાબ, સૂરજમુખી, કમળકાકડી, દર્ભ, બિલીપત્ર, આ બધાના રૂપમાં પર્યાવરણની જાળવણી, પક્ષીઓને ચબૂતરાના રૂપમાં ચણની વ્યવસ્થા, ઉનાળામાં પાણીની પરબ આ બધું તો અલગ. ક્યાંય કોઈ મંદિરમાં દેશના ટુકડા કરવાની, કોઈ ઇત્તર પંથીઓને મારી નાખવાની સલાહ-ઉપદેશ અપાતા નથી જે ઘણી વાર મસ્જિદોમાંથી અપાયા છે.

પ્રસાર માધ્યમોમાં મંદિરોની આવી વિગતો પ્રસિદ્ધ થતી નથી. બનાસકાંઠામાં તાજેતરમાં પૂર આવ્યાં ત્યારે મંદિરો આશ્રય કેન્દ્રો બન્યાં હતાં. જે સ્વામીનારાયણ સંસ્થાની કેટલીક વાર નેગેટિવ પબ્લિસિટી કરી સાધુને શૈતાન ચિતરાય છે (એ સમાચાર પણ પ્રસિદ્ધ થવા જોઈએ અને આવા શૈતાનોની ભરપૂર ભર્ત્સના થવી જોઈએ પણ) એ સંસ્થા, ગાયત્રી પરિવાર કે રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ પૂરની રાહત અને બચાવ કામગીરીમાં મોખરે રહ્યા અને હંમેશાં રહે જ છે ચાહે એ મચ્છુ હોનારત હોય, કચ્છ ભૂકંપ હોય કે સુરતનો પ્લેગ. જો આ સંસ્થાઓ ન હોય તો કોઈ સરકારની તાકાત નહોતી કે મોરબી, કચ્છ કે સુરત આજે જેવા છે તેવા સુંદર રીતે બેઠા થઈ દોડતા થયા હોત.

વિપંથીઓનાં આક્રમણો પણ આ દેશમાંથી બધાં મંદિરોને તોડી શક્યા નથી. જેટલી વાર, જેટલી તીવ્રતાથી આક્રમણો થયાં તેનાથી વધુ ભવ્યતાથી મંદિરો ઊભાં પણ થયાં છે. સોમનાથ મંદિર તેનું ભવ્ય ઉદાહરણ છે. જે કામ અત્યાચારી વિપંથીઓ ન કરી શક્યા એ કામ બુદ્ધિજીવીઓએ હાથમાં લીધું છે. મંદિરો પરથી લોકોની શ્રદ્ધા તોડો. દર હિન્દુ તહેવારના દિવસે જ ગરીબ બાળકોને યાદ કરી દૂધ-તેલનો વેડફાટ યાદ અપાવો. રામમંદિરની જગ્યાએ હૉસ્પિટલ કે શૌચાલય બનાવવા જેવું તિકડમી સૂચન કરી વિવાદ સર્જો અને લોકપ્રિયતા મેળવો.

film, film review

‘બજરંગી ભાઈજાન’ : ક્યા બાત હૈ સલમાન!

જય બજરંગ બલી- સલમાન, હર્ષીલા અને નવાઝુદ્દીન
જય બજરંગ બલી- સલમાન, હર્ષીલા અને નવાઝુદ્દીન

બજરંગી ભાઈજાન. ફિલ્મના નામમાં જ વિરોધાભાસી બે નામોનું મિશ્રણ! અષાઢી બીજની રથયાત્રા અને રમઝાનની ઈદના ૩૦ વર્ષ પછીના સંયોગના આગલા દિવસે ૧૭ જુલાઈએ જ રિલીઝ! ફિલ્મ પહેલાં સોશિયલ મિડિયા પર તેની વિરુદ્ધ અનેક સંદેશાઓ વહેતા થયા હોય; અગાઉ એવા સંદેશાઓ ફરતા હોય કે આ ફિલ્મ લવ જિહાદનો પ્રચાર કરે છે તેથી તે ન જોવી અને બાદમાં મુસ્લિમોના એક વર્ગ તરફથી વિરોધ થાય કે આ ફિલ્મ ન જોવી કારણકે ઈદ પર થિયેટરોમાં હનુમાનચાલીસા, જય શ્રી રામ ગૂંજી ઊઠશે (શબ્દશઃ સંદેશ યાદ નથી, પણ આ મતલબનો જ કંઈક હતો). આવામાં આ ફિલ્મ જોવા કોણ જશે તેવો સવાલ રિલીઝ પહેલાં થવો સ્વાભાવિક હતો. બીજી તરફ, ‘બાહુબલી’નું વાવાઝોડુ આવી ગયું. તેના પ્રચારના વરસાદમાં ‘બજરંગી ભાઈજાન’ તો હવાઈ જશે તેમ લાગતું હતું. પરંતુ ‘બજરંગી ભાઈજાન’ રિલીઝ થયા પછી બજરંગ બલી સલમાન ખાનને માલામાલ કરશે તેવું લાગી રહ્યું છે. આ ફિલ્મ શક્ય હોય તો જરૂર જોવી જોઈએ. સલમાનની ટોપ ટેન સારી ફિલ્મોમાં તે ચોક્કસ સ્થાન પામવાની.

ફિલ્મ જોવાનું એક કારણ, સૌથી પહેલું અને અગત્યનું કારણ, તેમાં સલમાન ખાન છે. એમાં કોઈ શંકા નથી કે સ્ક્રિપ્ટ, સંગીતકાર અને તેનાં ગીતો આ બધું પસંદ કરવામાં સલમાનની માસ્ટરી છે. શંકા હોય તેમણે સલમાનની ફિલ્મોની યાદી જોઈ લેવી જોઈએ. તેણે અનેક કલાકારોના ગોડફાધરની ભૂમિકા ભજવી છે. આ ફિલ્મમાં પણ હર્ષાલી મલ્હોત્રા નામની અતિશય સુંદર બાળ કલાકાર અને અદનાન સામી માટે ગોડફાધર જેવું કામ કર્યું છે. અદનાન સામી ઘણા વખતથી નવરાધૂપ (મેઇનસ્ટ્રીમ ફિલ્મની રીતે) જેવો હતો. તેની પાસે આ ફિલ્મમાં ન માત્ર કવ્વાલી ગવડાવી પરંતુ તેના પર એ પિક્ચરાઇઝ પણ કરી છે. સલમાને બિગ બોસના સ્પર્ધક અલી ક્વિલી મિર્ઝાને પણ ફિલ્મમાં બ્રેક આપ્યો છે. પણ આ ફિલ્મમાં સલમાને પોતાને બહુ અગત્યનો બ્રેક આપ્યો છે. વોન્ટેડ, બોડીગાર્ડ, દબંગ, જય હો, કિક જેવી મસાલા ફિલ્મો કર્યા પછી એક સાવ અલગ જ ફિલ્મ કરવી જેમાં પોતાના ભાગે સહેજ પણ એક્શન ન આવે, અને પોતાના જેટલું જ મહત્ત્વ નવાઝુદ્દીન સિદ્દિકીને અને બાળ કલાકાર હર્ષાલી મલ્હોત્રાને મળે તે જેવો તેવો નિર્ણય નથી.

હર્ષાલી મલ્હોત્રાએ 'બજરંગી ભાઈજાન'માં પોતાના મૂક અભિનયથી બધાનાં હૃદય જીતી લીધાં છે
હર્ષાલી મલ્હોત્રાએ ‘બજરંગી ભાઈજાન’માં પોતાના મૂક અભિયનથી બધાનાં હૃદય જીતી લીધાં છે

હર્ષાલી મલ્હોત્રા (લાઇફ ઓકેની સિરિયલ ‘લૌટ આઓ તૃષા’માં ભાગ્યશ્રીની નાનકડી દીકરી બની હતી તે) એક મૂંગી પાકિસ્તાની બાળકીની ભૂમિકા કેવી આબાદ ભજવી જાય છે તે આ બ્લોગપોસ્ટ વાંચીને નહીં સમજાય, એના માટે ફિલ્મ જ જોવી પડે. જો આ બાળ કલાકારનું નામ ખબર ન હોય તો કોઈ રીતે ખ્યાલ ન આવે કે તે પાકિસ્તાની કે મુસ્લિમ નથી. કહે છે કે સલમાન ખાન પહેલાં ફિલ્મના નિર્દેશક કબીર ખાનની દીકરી સાયરાને મુન્નીના રોલમાં લેવા માગતો હતો પરંતુ કબીરે ના પાડી. તે પછી સલમાન અને કબીર ખાને (નિર્દેશક) ૫૦૦ બાળકીઓનાં ઓડિશન લીધાં તે પછી હર્ષિલાની પસંદગી કરી હતી. હર્ષાલી ભલે ફિલ્મમાં મૂંગી હોય પરંતુ વાસ્તવમાં તે ખૂબ જ વાચાળ છે. તેણે સલમાનને પૂછ્યું હતું: “ક્યા આપ મુઝે અપની તરહ સુપરસ્ટાર બનાઓગે?” સલમાનને એમ કે તેની માતાએ શીખવ્યું હશે, પણ તેની માતાએ કહ્યું, “ના રે. તે એવી જ છે.”

આ ફિલ્મમાં બધું જ છે, જે માત્ર સલમાન ખાનના ચાહકોને જ જોઈએ છે તેમ નહીં, પણ મોટા ભાગના બધા જ ફિલ્મચાહકોને જોઈતું હોય છે. મધ્યમ વર્ગીય પરિવાર, સજ્જનતા, કોમેડી, રોમાન્સ, પોઝિટિવિટી, સંવેદનાઓ અને સસ્પેન્સ. ઘણા વખતથી લોકોની ફરિયાદ હતી કે હિન્દી ફિલ્મોમાં સેક્સ અને હિંસા વધી રહ્યા છે. માત્ર મહેશ ભટ્ટ-મૂકેશ ભટ્ટની ફિલ્મોમાં જ નહીં, એવરેજ કોઈ પણ ફિલ્મમાં. એકદમ અંતરંગ દૃશ્યો તો ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિવાળી ફિલ્મોમાં પણ દેખાડાવાં લાગ્યાં હતાં. છેવટે ચુંબનનાં દૃશ્યો તો હોય જ. એ પણ ન હોય તો છેવટે ટૂંકાં કપડાં અને કંઈ નહીં તો છેવટે ક્લિવેજ તો દેખાડાય જ, (ટ્રાવેલ એજન્ટ શાહિદાને વેશ્યાલયમાં વેચવા લઈ જાય છે તેમાં અલપઝલપ દેખાડાયા તે સિવાય) આ ફિલ્મમાં આવું કંઈ નથી. ફિલ્મનાં સ્ત્રી પાત્રો ચાહે તે કરીના કપૂર હોય કે તેની માતા બધાને પૂરાં કપડાંમાં દેખાડાયાં છે. અને પાકિસ્તાની સ્ત્રીને તો સવાલ જ નથી કે ટૂંકાં કપડાંમાં દેખાડાય. આમ છતાં એકે એક સ્ત્રી પાત્રની સુંદરતા, ખાસ કરીને શાહિદાની માતા (મહેર વિજ)ની સુંદરતા આંખને સ્પર્શી જાય છે. હિંસા એકદમ ઓછી છે. કોમેડી છે, પણ અભદ્રતા નથી. એકદમ સહજ અને નિર્દોષ કોમેડી છે. સલમાન ખાનની કુશ્તી પણ હસાવી જાય છે. ઘણી ફિલ્મોમાં શહેર અને અત્યંત ધનિક વર્ગને દેખાડાય છે. તે ફરિયાદ પણ અહીં દૂર થઈ છે. અહીં ભારત અને પાકિસ્તાનનાં નાનાં શહેરો અથવા ગામની વાત છે. ભારતીયતા અથવા કહો કે હિન્દુસ્તાનીયત,  બંને દેશોમાં બતાવવામાં આવી છે. દા. ત. વિનય-વિવેકથી વર્તવું, અજાણ્યાની પણ મદદ કરવી વગેરે. અને આજકાલ ઘણી ફિલ્મોમાં વિદેશનાં સ્થળોનાં દૃશ્યો ઠાંસી ઠાંસીને ભરવામાં આવે છે. અહીં તો ભારત-પાકિસ્તાનનાં સ્થળો જ સુંદર રીતે દર્શાવાયાં છે. દિલ્હીનો ચાંદની ચોક, કુરુક્ષેત્ર, વાઘા સરહદ, રાજસ્થાનની રણવાળી સરહદ. અને કાશ્મીર કા તો ક્યા કહેના. અમીર ખુશરો દેહલુવીએ કહ્યું છે તે યથાર્થ જ છે- અગર ફિરદોસ બરોયે ઝમીન અસ્ત, હમી અસ્તો હમી અસ્ત (પૃથ્વી પર ક્યાંય પણ જો સ્વર્ગ છે તો તે અહીં જ છે, અહીં જ છે.) એ કાશ્મીરનું સૌંદર્ય ફિલ્મની શરૂઆતમાં અને છેલ્લાં દૃશ્યોમાં કેમેરામેન અસીમ મિશ્રાએ અદ્ભુત ઝીલ્યું છે. અદ્ભુત એટલે અદ્ભુત.

મહેર વિજ જે 'બજરંગી ભાઈજાન'માં શાહિદાની માતા બની છે
મહેર વિજ જે ‘બજરંગી ભાઈજાન’માં શાહિદાની માતા બની છે
'બજરંગી ભાઈજાન'માં ખૂંખાર પોલીસ ઇન્સ્પેક્ટર હામીદ શર્મા બનેલો રાજેશ શર્મા
‘બજરંગી ભાઈજાન’માં ખૂંખાર પોલીસ ઇન્સ્પેક્ટર હામીદ શર્મા બનેલો રાજેશ શર્મા

 

 

 

 

યુવાન સલમાન ખાન બનેલો નજીમ ખાન
યુવાન સલમાન ખાન બનેલો નજીમ ખાન
નીલ ત્યાગી જે રસિકાનો ભાઈ બન્યો છે
નીલ ત્યાગી જે રસિકાનો ભાઈ બન્યો છે
રસિકાની માતા બનેલી અભિનેત્રી અલકા કૌશલ
રસિકાની માતા બનેલી અભિનેત્રી અલકા કૌશલ

સલમાન, કરીના કપૂર અને નવાઝુદ્દીન સિદ્દિકી તો પોતાનાં પાત્રો નિભાવવામાં સુપર્બ છે જ. પવનને જોઈને ‘હમ આપ કે હૈ કૌન’, ‘હમ સાથ સાથ હૈ’નો સલમાન યાદ આવી જાય. વિવેકી, પ્રેમાળ, ઉદાર દિલ, શરમાળ. મૌલવી સાહેબના માત્ર થોડી મિનિટો માટેના પાત્રમાં ઓમ પુરી (જેમાં તેમની આંખો તો ગોગલ્સ નીચે ઢંકાયેલી જ રહે છે), સલમાન ખાનના પિતા દિવાકર ચતુર્વેદી (અતુલ શ્રીવાસ્તવ જે મુન્નાભાઈ એમબીબીએસમાં ફ્રૂટ ખાતા ખાતાં હાર્ટ એટેકનો ડ્રામા કરે છે), રસિકાના પિતા દયાનંદ (શરત સક્સેના), રસિકા (કરીના કપૂર)નો ભાઈ  જે પવન કેટલા પરોઠાં ખાય છે તે ગણ્યા કરે છે (નીલ ત્યાગી), પાકિસ્તાનના સુલતાનપુરમાં જે વૃદ્ધ દિલ્હીમાં હઝરત નિઝામુદ્દીન ઓલિયાની દરગાહ પર જવાનું સૂચન કરે છે તે કલાકાર, શાહિદાનો પિતા રઉફ  (મીર સરવર), ટ્રેનમાં શાહિદા સાથે વાત કરે છે તે ઘરડાં માજી  (કમલેશ ગિલ, નામ પરથી છેતરાવું નહીં, તેઓ મહિલા કલાકાર જ છે), શાહિદાની મા (મેહર વીજ), રસિકાની મા (અભિનેતા વરુણ બડૌલાની બહેન, સિરિયલ ‘સ્વરાંગિની’ પાર્વતી બનતી અલકા કૌશલ), પાકિસ્તાનમાં નિર્દયી ઇન્સ્પેક્ટર હામીદ જેનું હૃદય પરિવર્તન થાય છે (રાજેશ શર્મા), બાળ પવન જેને ચારનો ઘડિયો આવડતો નથી (આરુષ શુક્લ), યુવાન પવન  (દિલ્હી સ્થિત મોડલ-અભિનેતા નજીમ ખાન), પાકિસ્તાની જાડિયો ઇન્સ્પેક્ટર (સુનીલ ચિત્કારા), ટ્રાવેલ એજન્ટ (કૃણાલ પંડિત), ચાંદનવાબનો સાથી કેમેરામેન (ખુશાલ પવાર), સરહદ પાર કરાવતો એજન્ટ (મુર્સાલીન કુરૈશી)… એક એક પાત્રને એક એક કલાકારે આબાદ ભજવ્યું છે.

જુલિયસ પેકિયમનું બેકગ્રાઉન્ડ સંગીત અદ્ભુત છે. શાહિદા શરૂઆતના દૃશ્યમાં પૈડાથી રમતી હોય ત્યારે પૃષ્ઠભૂમિમાં વાગતું સંગીત હોય કે પછી અન્ય દૃશ્ય વખતનું સંગીત, આખી ફિલ્મમાં બેકગ્રાઉન્ડ સંગીત ફિલ્મના પ્રવાહને જાળવી રાખવામાં મદદ કરે છે. શાહિદાની મા ટ્રેનમાં બેસે છે ત્યારે બેકગ્રાઉન્ડમાં વાગતી અમીર ખુશરોની કવ્વાલી આજ રંગ હૈ વાગે છે.

ફિલ્મની વાર્તા વધતા-ઓછા અંશે, હવે બધાં જાણે જ છે, એટલે તેની વાત નથી કરવી, પણ તેનાં મનને સ્પર્શી જાય તેવાં દૃશ્યોની વાત કરીએ. ભારત-પાકિસ્તાનની ક્રિકેટ મેચ એક સૂત્રધાર તરીકે ફિલ્મના ઇન્ટરવલ પહેલાંના ભાગમાં સતત વહ્યા કરે છે. બંને તરફ કેવા જનૂન સાથે મેચ જોવાય છે તે તો બતાવાયું જ છે, પણ મુન્નીને શાહિદા એટલે કે પાકિસ્તાની સાબિત કરવામાં પણ મેચ અગત્યનો ભાગ ભજવે છે. શાહિદા પાકિસ્તાનથી આવીને ટ્રેનમાં દિલ્હી સ્ટેશને ઉતરે છે ત્યારે અધિકારીને નિર્દોષ સ્મિત આપે છે, ટ્રેનમાં પાછા જતી વખતે મેદસ્વી વ્યક્તિના પગે ગલગલિયા કરીને તેના નસકોરાં બોલતાં બંધ કરાવે છે, દીકરી ખોવાઈ ગઈ હોય અને માત્ર પાંચ જ મિનિટ દૂર હોય પરંતુ તેને શોધવા શાહિદાની મા જઈ શકે નહીં. તે માટે વિઝા લેવા પડે! આ કેવી લાચારી! માઉન્ટબેટન સહિતના અંગ્રેજો અને ઝીણા જેવા ધર્માંધોએ આ કેવી સરહદો આંકી દીધી એક જ દેશના બે ટુકડા વચ્ચે! શાહિદા રસિકાના ઘરે આવીને ખાટલામાં સૂતી સૂતી રડતી હોય છે, રસિકાનો ભાઈ દીપુ તેને તેના ફેવરિટ ક્રિકેટર વિશે પૂછે છે તે દૃશ્ય.

શાહિદાએ આટલા બધા વચ્ચે પવન ચતુર્વેદી (સલમાન ખાન)ને જ કેમ પસંદ કર્યો? બાળકીની છઠ્ઠી ઇન્દ્રિય કામ કરી ગઈ! બસમાં પવન સાથે બીજા બધા પણ શાહિદાનું શહેર જાણવામાં મદદ કરે છે તે ભારતીયોની સહૃદયતા બતાવે છે, પવન પ્રતાપગઢનો છે અને બીજો મુસાફર પણ પ્રતાપગઢનો જમાઈ છે એટલે તે પવનને કહે છે, “તમે મારા વેવાઈ થયા” આ બહુ ઝીણવટપૂર્વકનું કાંત્યું કહેવાય, ગામડામાં અને શહેરોના કેટલાક લોકો પણ આ રીતે ગામના સંબંધે સંબંધ જોડી દેતા હોય છે. રસિકા સાથે દસ રૂપિયાના છુટ્ટાની માથાકૂટ. ઘરે આવીને રસિકાને પૈસા દેવા માટે પવન જ્યારે કહે છે, ‘હાથ દીજિયે’ ત્યારે બીજા કોઈ નિર્દેશક હોત તો રસિકાનો હાથ લંબાવેલો તરત બતાવી દેત, પણ કબીરે ડિટેલિંગ સરસ કર્યું છે તેથી રસિકા વાંધો ઉઠાવે છે અને કહે છે, ‘એક્સક્યુઝ મી’ અને પવન પૈસા હાથને અડ્યા વગર ઉપરથી મૂકે છે, શાકભાજી સાથે સાઇકલ પર રસિકાને બેસાડીને લાવતો પવન. જ્યારે મુન્ની પાકિસ્તાની છે તેવું ખબર પડે છે અને રસિકાના પિતા પવનને ખીજાતા હોય છે ત્યારે દીપુ અને મુન્ની વચ્ચે હાથના ઈશારા. બોર્ડર પર અનુમતિ લઈને જ અંદર જવાનું પવન કહેતો હોય ત્યારે શાહિદા દ્વારા કપાળે હાથ પછાડવો. બોર્ડર પર પવન કહેતો હોય કે મુન્ની પાકિસ્તાની છે ત્યારે શાહિદાનું હકારમાં માથું હલાવવું. ગામડાના પત્રકાર ચાંદનવાબની સ્ટોરી પર ન્યૂઝ ચેનલના તંત્રીનો વિશ્વાસ ન કરવો, પાકિસ્તાનની ટિપિકલ બસ. બસ કંડક્ટરની માનવતા. પવનનો હાથ અલ્લાહ હાફિઝ કહેવામાં ઊંચો થઈને અટકી જાય ત્યારે ચાંદનવાબ અને મૌલાનાનું જય શ્રીરામ કહેવું. ચાંદનવાબનું બુરખો પહેરેલા પવનને કહેવું ‘થોડી નઝાકત સે ચલેં જનાબ’. ચાંદનવાબની પવન અંગેની સ્ટોરી પ્રસારિત કરવા કોઈ ન્યૂઝ ચેનલના તંત્રી તૈયાર ન થતા તે પછી ચાંદનવાબનું કહેવું ‘નફરત બડી આસાની સે બિક જાતી હૈ, લેકિન મોહબ્બત…’. ચાંદનવાબના યૂટ્યૂબ પરના વિડિયોમાં પણ છેલ્લે ‘કેમેરામેન ચાંદનવાબ કે સાથ મૈં ચાંદનવાબ’ કહેવું. છેલ્લાં દૃશ્યોમાં પવનનું આદાબ કરવું અને શાહિદાનું જય શ્રી રામ કહેવું.

વોટ્સ એપ પર ઘણા વખત પહેલાં કરાચીના એક રિપોર્ટરનો રેલવે પ્લેટફોર્મના દાદરા પરથી ઈદનું રિપોર્ટિંગ કરતો ફની વિડિયો ફરતો હતો, તેમાં રિપોર્ટરનું નામ હતું ચાંદનવાબ, એ જ નામ અને અદ્દલ એ જ દૃશ્ય નવાઝુદ્દીન સિદ્દિકી પર ફિલ્માવાયું છે. ફિલ્મનો ઇન્ટરવલ પછીનો ભાર આ નવાઝુદ્દીન સિદ્દિકી જ ઉંચકે છે. કે. વી. વિજયેન્દ્ર પ્રસાદની કથા ખૂબ જ સારી છે. કબીર ખાનના સંવાદો પણ સારા છે. બાય ધ વે, આ વિજયેન્દ્ર પ્રસાદ કોણ છે? ‘બાહુબલી’ના નિર્દેશક એસ. એસ. રાજામૌલીના પિતા! નવાઈની વાત એ છે કે હૈદરાબાદમાં જન્મેલા કબીર ખાને, દક્ષિણના કે. વી. વિજયેન્દ્રપ્રસાદ, કર્ણાટકના કોમી રીતે સંવેદનશીલ હુબલીમાં જન્મેલા મુસ્લિમ લેખક પરવીઝ શૈખ અને બીજા મુસ્લિમ લેખક અસદ હુસૈન સાથે અડધા ભાગમાં હિન્દુત્વ અને ઉત્તર ભારતીયપણાથી છલોછલ ફિલ્મ લખી!

ફિલ્મની સ્ટોરી કેટલાક સવાલો જરૂર પેદા કરે છે, જેમ કે પાંચ-છ વર્ષની શાહિદાને પોતે ભારતમાં ગૂમ થઈ જવાની છે તેવી પહેલેથી ધારણા બાંધી તેના ઘરના લોકોએ તેને શીખવાડ્યું હોય કે આપણા દેશનું નામ પાકિસ્તાન છે? તેને  આટલી નાની ઉંમરથી નમાઝ પઢતા પણ આવડતી હોય? સરબજિતને મુક્ત કરવાની માગણી માટે હિન્દુવાદી સંગઠનોના દેખાડાતા લોકો હિંસક બનીને પાકિસ્તાનના દૂતાવાસ પર હુમલો કરવા અંદર ઘૂસી જાય તે પણ વધુ પડતું છે. જે વિચાર ચાંદનવાબને ફિલ્મમાં મોડે મોડે આવે છે કે યૂટ્યૂબ પર વિડિયો મૂકી દઈએ તો બધા તે જોઈ લેશે તે વિચાર પવનને કેમ ન આવ્યો? કેમ ભારતની સમાચાર ચેનલો પર આ સમાચાર પ્રસારિત કર્યા? કેમ તેણે ઇન્ટરનેટ પર શાહિદા સાથે પોતાનો વિડિયો ન મૂક્યો? પાકિસ્તાનની પોલીસ અને જેલવાળા આટલા સારા હોત તો ભારતના સેંકડો સરબજીતો પાકિસ્તાનની કેદોમાં વર્ષોના વર્ષો સબડતા ન હોત.

ફિલ્મનું નબળું પાસું તેનું સંગીત છે. સલમાનની અગાઉની ફિલ્મો જેવું સંગીત નથી.  પાત્રોમાં જેટલું ધ્યાન રખાયું તેટલું ગીતના શબ્દોમાં ધ્યાન રખાયું નથી. ‘તૂ ચાહિયે’ કે ‘તુમ ધડકન’માં પણ શુદ્ધ હિન્દીનો પ્રયોગ થયો હોત તો સોને પે સુહાગા થાત. જોકે ‘ચોક ચાંદની’ ગીતમાં પાછું આ ધ્યાન રખાયું છે, પણ તેના શબ્દો સરળતાથી યાદ રહે તેવા નથી. ધૂનની રીતે સૌથી સારું ગીત હોય તો તે આ જ છે. કોંકણી/ગોવાના સંગીત પરથી આ ગીત બનાવ્યું છે. ‘ભર દો ઝોલી’ ગીત અદ્ભુત બન્યું છે અને અદનાન સામીએ તેને પડદા પર અદ્ભુત નિભાવ્યું પણ છે. (રાજ કપૂર  કે ઋષિ કપૂરની યાદ આવી જાય તેવી રીતે અદનાનને પડદા પર ગાતો બતાવાયો છે ). જોકે અબ્દુલ સામી સિદ્દિકીએ આ ગીત પોતાનું હોવાનું કહીને સલમાન ખાન, ટી સિરિઝ અને પ્રીતમને કાનૂની નોટિસ ફટકારી છે.

ફિલ્મમાં એક ગીત હતું ‘આજ કી પાર્ટી મેરી તરફ સે’. આ ગીત ફિલ્મના અંતમાં આવતું હતું, પણ સલમાન ખાનના પિતા (અને મહાન લેખક જોડી સલીમ-જાવેદ પૈકીના) સલીમ ખાને કહ્યું કે આ ગીતને કાઢી નાખો. કબીર ખાન પણ આ વાત સાથે સંમત થઈ ગયા. તેમને લાગ્યું કે અંતમાં આવતું (આઇટમ) ગીત ફિલ્મની મજા બગાડી નાખે છે. આખી ફિલ્મમાં તમે મહેનત કરીને કોઈ પાત્રને સ્થાપિત કર્યું હોય અને અંતના ગીતમાં તે ભડકાઉ કપડામાં નાચવા લાગે. એટલે પછી આ ગીતનો ઉપયોગ માત્ર પ્રમોશનલ સોંગ તરીકે જ કરવાનું નક્કી થયું. એ એક રીતે સારું જ થયું કેમ કે કટ્ટર હિન્દુ બતાવેલો પવન ચતુર્વદી ઈદની પાર્ટી આપતો હોય તેવું દર્શકોના ગળે ઉતારવું અઘરું હતું.

ફિલ્મમાં હિન્દુ-મુસ્લિમ, ભારત-પાકિસ્તાન આ અત્યંત જ્વલનશીલ –સંવેદનશીલ વિષયોને આવરાયા ત્યારે લોકોએ સલાહ આપી કે આવા વિષયો ક્યાં લો છો, સલમાને કહ્યું, “અમારો તો એક જ વિષય છે, માનવતા.” કાબુલ એક્સપ્રેસ, ન્યૂયોર્ક અને એક થા ટાઇગર જેવી હાર્ડ હિટિંગ ફિલ્મો બનાવનાર કબીર ખાનની આ ફિલ્મ હોય તેવું લાગતું નથી, જાણે રાજકુમાર હિરાણી કે સૂરજ બડજાત્યા સ્ટાઇલની ફિલ્મ હોય તેવું લાગે છે. અગાઉ ‘હીના’, ‘રેફ્યુજી’, ‘ગદ્દર’, ‘વીરઝારા’, ‘એક થા ટાઇગર’ જેવી ભારત-પાકિસ્તાનની માનવીય વાર્તા ધરાવતી (બોર્ડર, એલઓસી, લક્ષ્ય વગેરે યુદ્ધ ફિલ્મો નહીં) ફિલ્મ આવી ગઈ છે, પરંતુ આ ફિલ્મ તેમાં સૌથી ટોચે છે. તેમાં ન તો પાકિસ્તાનને ગાળો દેવાઈ છે, ન તો ભારતને ખરાબ દેખાડાયું છે. અનિલ કપૂર (જેણે ‘ઈશ્વર’માં ‘બજરંગી ભાઈજાન’ના પવન જેવું જ ઈશ્વરનું પાત્ર ભજવ્યું હતું), શાહરુખ ખાન, રાજકુમાર હિરાણી, સૂરજ બડજાત્યાને થતું હશે કે કાશ, તેમણે આ ફિલ્મમાં કામ કર્યું હોત/બનાવી હોત. રાજ કપૂર પણ જીવતા હોત તો તેમણે આ સ્ક્રિપ્ટ પરથી જરૂર ફિલ્મ બનાવી હોત. આમ તો તેમની ‘જિસ દેશ મેં ગંગા બહતી હૈ’ના રાજુ અને ‘બજરંગી ભાઈજાન’ના પવનના પાત્ર વચ્ચે ઘણી સામ્યતા છે.

કબીર ખાન અને ખાસ તો સલમાન ખાને આ પ્રકારની (તેની અગાઉની વોન્ટેડ, દબંગ, સ્ટાઇલની) ફિલ્મોથી હટીને માનવતાવાળી સ્ટોરી પર ફિલ્મ બનાવવા કરતાંય મોટી હિંમત કઈ કરી છે તે જાણો છો? તેણે પોતાને ફિલ્મમાં આરએસએસના સ્વયંસેવક તરીકે બતાવ્યો છે. તેના પિતા દિવાકર ચતુર્વેદીને શાખાના પ્રમુખ તરીકે બતાવ્યા છે. શાખાના ગણવેશમાં અને શાખાની પ્રાર્થના થતી બતાવી છે. અને વળી આરએસએસ- સ્વયંસેવકોને  સારા બતાવ્યા છે.  આ સૌથી મોટી હિંમત અત્યાર સુધી હિન્દી ફિલ્મોના અને એય મોટા સ્ટારની ફિલ્મોના ઇતિહાસમાં કહેવાય. (થોડા વખત પહેલાં આવેલી ‘દમ લગા કે હઈશા’માં શાખાની મજાક ઉડાવાઈ હતી) આરએસએસ વિશે જે પણ સત્ય જાણે છે તેને ખબર છે કે તે રાષ્ટ્રભક્તોનું સંગઠન છે. તેણે મચ્છુ ડેમ હોય કે ચરખી દાદરીમાં સાઉદી અરબ-કઝાખસ્તાનનાં વિમાનો ટકરાવાની દુર્ઘટના, કોઈ ધર્મના ભેદભાવ વગર સમાજસેવા કરી છે. ગાંધીજીની રક્ષા કરનાર સંગઠન પર ગાંધીજીની હત્યાનું આળ, તેના પર સરદાર પટેલે મૂકેલા પ્રતિબંધને ઉઠાવી લેવાયા પછી પણ, લાગતું રહે અને ‘ગાંધી’ જેવી સુપર્બ ફિલ્મમાં સંઘના બીજા સરસંઘચાલક (પ્રમુખ) ગુરુજીને ગોડસેને ઈશારો કરતા બતાવાય તે કઠે તેવી વાત જ હોય. અત્યાર સુધી ઘણી ફિલ્મોમાં ત્રાસવાદી તરીકે મુસ્લિમને બતાવવા બેલેન્સિંગ એક્ટ તરીકે હિન્દુને કટ્ટરવાદી બતાવાયા જ છે. ‘પીકે’ જેવી ફિલ્મોમાં તો માત્ર હિન્દુ ધર્મને જ નિશાન બનાવાયો હોય તેવી છાપ ઉપસે છે. (વાંચો: ‘પીકે’ સામે જ કેમ વિરોધ? ‘ઓહ માય ગોડ’ સામે કેમ નહીં?) બીજા કોઈ હિન્દુ અભિનેતા કે નિર્દેશકે આવું દેખાડ્યું હોત તો અત્યાર સુધીમાં સેક્યુલરો તેના પર તૂટી પડ્યા હોત, ન્યૂઝ ચેનલો પર તેની ચર્ચાઓ ચાલુ થઈ ગઈ હોત, પરંતુ રાષ્ટ્રવાદી વિચારધારામાં માનતા સલીમ ખાન અને તેમના કારણે તેમના દીકરા સલમાને આ હિંમત દાખવી છે એટલે બધા ચૂપ છે. વિચારો, જે માણસ ખાલી નરેન્દ્ર મોદી સાથે પતંગ ચગાવ્યા તેના કારણે તેની સામે આટલી વૈચારિક તડાપીટ બોલી અને (તેના કારણે ઓવૈસી જેવા કટ્ટરવાદીઓએ તેની ‘જય હો’ના બહિષ્કારનું એલાન આપ્યું તેથી) તેની ‘જય હો’ અગાઉની ફિલ્મો કરતાં નબળી રહી તેમ છતાં સલમાન આ હિંમત દાખવી શક્યો છે.

અભિનંદન સલમાન! જય શ્રી રામ!

gujarat guardian, national, religion, sangh parivar

હોય નહીં, આરએસએસ અને ઇફ્તાર પાર્ટી?

પ જુલાઈ ને રવિવારના છાપામાં એક સમાચાર ચોંકાવનારા ચમક્યા. તેનું મથાળું હતું: આરએસએસે પ્રથમ વખત સમગ્ર દેશમાં ઇફ્તાર પાર્ટી યોજી. ઘણી વાર છાપામાં સમાચારમાં બદમાશી કરવામાં આવતી હોય છે. પીટીઆઈ સંસ્થા કે યુએનઆઈમાં વર્ષોથી સેક્યુલર અને સામ્યવાદી વિચારસરણીના લોકો હોવાથી તેઓ આવી બદમાશીભર્યા સમાચાર આપે છે અને તેના આધારે પ્રાંતીય ભાષાનાં અખબારો પણ તે મુજબ જ સમાચાર અનુવાદિત કરીને છાપતા હોય છે. તો ઘણી વાર સનસનાટી માટે હેડિંગમાં ચેડા કરવામાં આવતા હોય છે. દા. ત. હમણાં એક સમાચાર હતા કે જાસૂસી સંસ્થા રોના પૂર્વ પ્રમુખ દુલતે કહ્યું કે પૂર્વ વડા પ્રધાન અટલ બિહારી વાજપેયી માનતા હતા કે વર્ષ ૨૦૦૪માં ભાજપ ચૂંટણી હાર્યો તેનું કારણ ગોધરાકાંડ પછી ગુજરાતમાં થયેલાં રમખાણો હતા. હવે આ સમાચારનું મથાળું આપી દેવામાં આવે કે ભાજપ હાર્યો તેનું કારણ નરેન્દ્ર મોદી હતા તેમ વાજપેયી માનતા હતા તો સનસનાટી મચી જાય.

આ જ રીતે આરએસએસે ઇફ્તાર પાર્ટી યોજી તેવા સમાચારમાં પણ ક્યાં તો બદમાશી છે અથવા તો સનસનાટી મચાવવાનો પ્રયાસ. સમાચાર વાંચો તો ખબર પડે કે મુસ્લિમ રાષ્ટ્રીય મોરચાએ સમગ્ર દેશમાં ઇફ્તાર પાર્ટી આપી. ઇફ્તાર પાર્ટી એટલે મુસ્લિમોના પવિત્ર મહિના રમઝાનમાં સાંજે રોજું ખોલવા માટે મુસ્લિમ બંધુઓને બોલાવીને જમાડવામાં આવે તે. અત્યાર સુધી કૉંગ્રેસ તેમજ અન્ય સેક્યુલર પક્ષો આવી ઇફ્તાર પાર્ટી યોજતી આવી હતી. તેની આરએસએસ અને ભાજપ તેમજ વિહિપ જેવા હિન્દુવાદી સંગઠનો ટીકા કરતાં હતાં. હવે સ્વાભાવિક છે કે આરએસએસે ઇફ્તાર પાર્ટી યોજી તેવા સમાચાર વાંચીને સંઘના સમર્થકો ઉકળી ઊઠે. તો બીજી તરફ, સેક્યુલરો મલકાઈ ઉઠે કે આરએસએસ પણ લાઇનમાં આવી ગયો. તો આ મુસ્લિમ રાષ્ટ્રીય મોરચો વળી કઈ સંસ્થા છે અને તેની સાથે સંઘનું નામ કેમ જોડવામાં આવે છે?

ખરેખર હકીકત એ છે કે સંઘની ઇમેજ વર્ષોથી મુસ્લિમ વિરોધી બનાવી દેવામાં આવી. અલબત્ત, એમાં ઘણા અંશે સંઘનો પણ વાંક ખરો કે તેના સ્વયંસેવકોના મનમાં આઝાદી પહેલાં અને પછી થયેલા રમખાણો, તેમાં સૌથી મોટા તો વિભાજન વખતનાં રમખાણો, તેના કારણે મુસ્લિમો પ્રત્યે દ્વેષ પેદા થયો. મોટા ભાગના લોકો સંઘનો ઉદ્દેશ હિન્દુ ધર્મના ફેલાવાનો માને છે પરંતુ હકીકતે સંઘનો ઉદ્દેશ મુખ્યત્વે રાષ્ટ્રભક્તિનો છે. સંઘના બીજા પ્રમુખ મા.સ. ગોળવળકર ઉર્ફે ગુરુજીએ મંત્ર આપેલો: “ઓમ્ રાષ્ટ્રાય સ્વાહા, ઈદમ્ રાષ્ટ્રાય, ઈદમ્ ન મમ્” સંઘે કોઈ વ્યક્તિને ગુરુ સ્થાને નથી રાખ્યા કારણકે આસારામ સહિતના અનેક કિસ્સાઓમાં આપણે જોઈએ છીએ તેમ ગુરુ તરીકે જેમને માન્યા હોય તેનું પતન થાય એટલે મનોબળ ડગી જાય, વિશ્વાસ ઊઠી જાય. આથી જ અનેક લોકોના આવાગમન, શંકરસિંહ વાઘેલાનો ખજૂરાહો કાંડ વગેરે અનેક કિસ્સાઓ છતાં સ્વયંસેવકોના મનમાંથી સંઘ પ્રત્યેની નિષ્ઠા અને સરવાળે દેશભક્તિ ટકી રહી. આ વિચારીને સંઘે ભગવા ધ્વજને ગુરુ તરીકે રાખ્યા. ભગવો રંગ શૌર્ય, ત્યાગ અને બલિદાનનું પ્રતીક ગણાય છે. તેથી તે પ્રેરણારૂપ છે તેમ સ્વયંસેવકો માને છે. સંઘના સ્વયંસેવકોએ ગાંધીજીની હત્યા (નથુરામ ગોડસે પહેલાં)ના ષડયંત્ર વખતે ગાંધીજીની રક્ષા કરી હતી. ગાંધીજી પણ સંઘની શાખામાં આવેલા અને જે રીતે ત્યાં નાતજાતના ભેદભાવ (જે એ વખતે બાકીના સમાજમાં ખૂબ જ પ્રબળ હતા) હટેલા તે જોઈને સંઘની પ્રશંસા કરી હતી. કાશ્મીર પર પાકિસ્તાને આક્રમણ  કર્યું અને તે પછી ચીન-ભારત વચ્ચે યુદ્ધ થયું ત્યારે સ્વયંસેવકોએ ભજવેલી ભૂમિકાથી પ્રભાવિત થઈ દેશના પ્રથમ વડા પ્રધાન પં. જવાહરલાલ નહેરુએ સંઘને ૨૬ જાન્યુઆરીની કૂચમાં ભાગ લેવા આમંત્રણ આપેલું. મચ્છુની હોનારત કે ૨૦૦૧ના કચ્છ ભૂકંપ વખતે પણ સંઘના સ્વયંસેવકોએ સારી રાહત કામગીરી કરી હતી. એ તો સમજી શકાય, પણ હરિયાણામાં ૧૨ નવેમ્બર ૧૯૯૬ના રોજ ચરખી દાદરી ગામમાં સાઉદી અરેબિયા જતું વિમાન તેમજ કઝાખસ્તાનથી દિલ્હી આવતું વિમાન અથડાઈને જે દુર્ઘટના થઈ તેમાં સંઘના સ્વયંસેવકોએ સારી રાહત કામગીરી કરી હતી. તે વખતની ઘટનાઓની સ્મૃતિ મુજબ, તે વખતે મુસ્લિમો સ્વંયસેવકોથી પ્રભાવિત થયા હતા અને તેમને સંઘના ગણવેશ-ખાખી ચડ્ડીમાં મસ્જિદોમાં પ્રવેશ આપ્યો હતો.

સંઘના નેતાઓ દ્વારા મુસ્લિમોને રાષ્ટ્રીય પ્રવાહમાં તેમની રીતે જોડવા પ્રયાસો ચાલુ હતા. , ડૉ. હેડગેવાર જેમણે સંઘની સ્થાપના કરી હતી તેઓ ક્રાંતિકારી તરીકે દેશની સ્વતંત્રતા માટે કામ કરતા હતા ત્યારે તેમના એક ક્રાંતિકારી મિત્ર મુસ્લિમ (મોટા ભાગે અશફાકુલ્લાખાન) હતા જેમણે મુસ્લિમ ટોપી છોડીને સ્વદેશી ટોપી પહેરવા લાગી હતી. કટોકટી પછી સંઘના પ્રમુખ બાળાસાહેબ દેવરસને મળવા મુસ્લિમ નેતાઓ આવ્યા હતા. સંઘની શાખાઓમાં પણ આજુબાજુ રહેતા મુસ્લિમો આવતા. ભાજપમાં સ્વ. સિકંદર બખ્ત, શાહનવાઝ હુસૈન અને મુખ્તાર અબ્બાસ નકવી જેવા નેતાઓ તો હતા જ. પરંતુ આ બધા પ્રયાસોથી કંઈ નક્કર થતું નહોતું.

સંઘને લાગ્યું કે કંઈક નક્કર કરવું પડશે. એ વખતે સંઘના પ્રમુખ (જેને સંઘની ભાષામાં સરસંઘચાલક કહે છે) સ્વ. કે. એસ. સુદર્શન હતા. તેમની મુસ્લિમ નેતાઓ સાથે નિયમિત બેઠક થતી હતી. ૨૦૦૨નું (કુખ્યાત બની ચુકેલું) વર્ષ હતું. એ વર્ષે જ સંઘની એક મુસ્લિમ સંસ્થાએ જન્મ લીધો. તેનું નામ હતું- મુસ્લિમ રાષ્ટ્રીય મંચ! અલબત્ત, હિન્દુદ્વેષી મિડિયાએ ૨૦૦૨નાં ગોધરા કાંડ પછીનાં રમખાણોને જેટલા ચગાવ્યા તેના એક ટકા જેટલું મહત્ત્વ પણ આ સમાચારને આપ્યું નહીં. હિન્દુ-મુસ્લિમોને અલગ રાખવામાં મિડિયા, ખાસ કરીને અંગ્રેજી મિડિયા પણ આટલું જ દોષી ગણાય.

કેવી રીતે એ સંસ્થા જન્મી તેના અનેક કિસ્સાઓમાં એક રસપ્રદ કિસ્સો આવો છે. ડિસેમ્બર ૨૦૦૨માં સુદર્શને દિલ્હીમાં રાષ્ટ્રીય મહિલા પંચનાં સભ્ય એવાં નફીસા હુસૈનના ચાણક્યપુરીમાં આવેલા નિવાસસ્થાને કેટલાક લોકોને સંબોધ્યા હતા અને તેમની સાથે વિચારવિમર્શ કર્યો હતો. તેમાં તેમણે ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી કે ત્રાસવાદીઓ જે રીતે જેહાદનું અર્થઘટન કરે છે તે ઈસ્લામ પ્રમાણે ઉચિત નથી. આ કાર્યક્રમમાં હાજર રહેલા ઇથોપિયાની મેકેલે યુનિવર્સિટીના ભૂગોળના પ્રાધ્યાપક ડૉ. તાહીર હુસૈન સહિતના લોકોએ એકબીજાના ધર્મ પ્રત્યેની ખોટી ધારણાઓ ભાંગવા પ્રયત્ન કર્યો અને ‘માઇ હિન્દુસ્તાન’ (ભારત માતા) નામનું સંગઠન બનાવવા નિર્ણય કર્યો. આ સંસ્થાનું નામ બદલી બાદમાં રાષ્ટ્રીય મુસ્લિમ મંચ અને તે પછી મુસ્લિમ રાષ્ટ્રીય મોરચા કરાયું.

દિલ્હીની જામિયા મિલિયા યુનિવર્સિટીમાં તે વખતે પીએચ.ડી. વિદ્યાર્થી ઈમરાન ચૌધરીએ દેશના ૬૫મા સ્વાતંત્ર્યદિનના સપ્તાહ પૂર્વે જૂની દિલ્હીના તેના પડોશમાં કરેલી હરકતથી તેની આજુબાજુ કેટલાક કટ્ટર તો કેટલાક સંઘ પ્રત્યે શંકા ધરાવતા લોકો ચોંકી ઉઠ્યા. ઈમરાને પોસ્ટર ચોંટાડ્યાં હતાં જેમાં સંઘના પ્રચારક ઈન્દ્રેશકુમાર ૧૫ ઓગસ્ટે તેમના વિસ્તારમાં સભા સંબોધશે તેવી માહિતી હતી. કલાકોની અંદર આની વિરુદ્ધમાં પોસ્ટરો ચોંટાડાઈ ગયાં. તેમાં લખાયું હતું જે લોકો મુસ્લિમોના ખૂનના તરસ્યા છે તેઓ જ અહીં આવી રહ્યા છે. ચૌધરીને એક મુસ્લિમ ધર્મગુરુએ ખાનગીમાં સમજાવ્યું કે તું ભાજપને સમર્થન કરે એ સમજાય, પણ આરએસએસને?

મુસ્લિમો સાથે સેતુ બાંધવાની કોશિશ કોણ કરી રહ્યું હતું? સંઘના આદેશથી આ કોશિશ એ જ કરી રહ્યા હતા જેમના માથે કૉંગ્રેસની સરકારે સમજૌતા વિસ્ફોટ તેમજ હૈદરાબાદની મક્કા મસ્જિદ વિસ્ફોટનું આળ ચડાવી ભગવા આતંકવાદ નામનો શબ્દ વહેતો કર્યો હતો. અને જોવાની વાત એ છે કે જ્યારે આવું થયું ત્યારે આ મુસ્લિમ રાષ્ટ્રીય મંચના ઈમરાન ચૌધરી સહિત અનેક મુસ્લિમો ઈન્દ્રેશકુમારના સમર્થનમાં આગળ આવ્યા હતા.

એમઆરએમ તરીકે ટૂંકમાં ઓળખાતું આ સંગઠન હવે તો ૨૭ રાજ્યોના ૨૦૦ જિલ્લાઓમાં હાજરી ધરાવે છે. તેના સભ્યો કંઈ સંઘની શાખામાં ખાખી ચડ્ડીમાં કૂચ (સંઘ તેને પથસંચલન કહે છે) કરતા નથી. આ સંગઠનને પણ સંઘની જેમ સાંસ્કૃતિક સંગઠન ગણાવાય છે. જોકે સંઘના શિબિરોમાં જેને સ્વેચ્છાએ જવું હોય તે જઈ શકે છે. દા. ત. ડૉ. તાહિર હુસૈન ભોપાલમાં યોજાયેલા સંઘના શિબિરમાં એક વાર ગયા હતા અને તે પણ રમઝાનના મહિનામાં! તેમને એક પ્રચારકે સૂર્યોદય પહેલાં ઉઠાડી દીધા જેથી તેઓ શેહરી (રોજું શરૂ થાય તે પહેલાં ખાઈ લેવું) લઈ શકે. તાહિર હુસૈનને સંઘના લોકો ધરતી સાથે જોડાયેલા નમ્ર લોકો લાગે છે. ઈમરાન ચૌધરી જ્યારે સંઘના હાલના પ્રમુખ મોહન ભાગવતને મળ્યો તે પછી તેને પણ લાગ્યું કે તેણે સંઘ પરિવારની અંતિમવાદી વિચારધારા વિશે જે સાંભળ્યું હતું તે બધું ખોટું છે. મોહન ભાગવત તેને ભેટ્યા. તેમણે ઈમરાનને હિન્દુ બનવા સહેજે દબાણ ન કર્યું. ઈમરાન કહે છે કે સંઘ- વિહિપ વિશે જે મુસ્લિમોના ધર્મપરિવર્તનની ધારણાઓ ફેલાવાઈ છે તે સાવ બોગસ છે.

નવાઈની વાત લાગશે, પરંતુ હિન્દુ-મુસ્લિમ વચ્ચે જે વર્ષોથી ખાઈ પડેલી છે તેને તોડવા માટે મુસ્લિમ રાષ્ટ્રીય મોરચો પ્રશંસનીય કાર્ય કરી રહ્યો છે. ઑગસ્ટ ૨૦૦૮માં મુસ્લિમ રાષ્ટ્રીય મોરચાએ અમરનાથ યાત્રા માટે જમીન ફાળવાય તે માટે દિલ્હીના લાલ કિલ્લાથી કાશ્મીર સુધીની પૈગામ-એ-અમનની યાત્રા કાઢી હતી. જોકે એ યાત્રાને શરૂઆતમાં જમ્મુ-કાશ્મીર સરહદ પર જ અટકાવી દેવાઈ હતી પરંતુ બાદમાં જમ્મુમાં તેમને જવા દેવાયા હતા. નવેમ્બર ૨૦૦૯માં એમઆરએમે મુંબઈમાં કસાબ આણિ મંડળીએ પાકિસ્તાનના ઈશારે કરેલા હુમલાના વિરોધમાં તિરંગા યાત્રા કાઢી હતી. તેમાં એક હજાર સ્વયંસેવકોએ ત્રાસવાદ સામે લડવા અને પોતપોતાના જિલ્લામાં તેની સામે અભિયાન ચલાવવા પ્રતિજ્ઞા લીધી હતી. ઑક્ટોબર ૨૦૧૩માં ડૉ. તાહિર હુસૈને હરિયાણામાં ૧૨ ગામોની પંચાયત બોલાવી હતી જેમાં ગાયના માંસ પર પ્રતિબંધ મૂકતો ઠરાવ પસાર થયો હતો. નવેમ્બર ૨૦૦૯માં જમિયત ઉલેમા-એ-હિન્દે વંદેમાતરમ્ ગાવાનો વિરોધ કરતો ઠરાવ કર્યો તો મુસ્લિમ રાષ્ટ્રીય મોરચાએ તેનો વિરોધ કર્યો અને કહ્યું કે જે લોકો વંદેમાતરમ્ નથી ગાતા તેઓ ઈસ્લામ અને ભારતના વિરોધી છે. સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૨માં એમઆરએમે કાશ્મીરના વિકાસને અટકાવનારી કલમ ૩૭૦ને દૂર કરવા માગણી કરતી સહીઝુંબેશ ચલાવી હતી જેમાં સાત લાખ લોકોએ સહી કરી હતી.

જોકે એમઆરએમમાં જોડાતા મુસ્લિમોને તેમના સમાજના કેટલાક બની બેઠેલા કટ્ટર આગેવાનો અને સંસ્થાઓમાં વિરોધ તેમજ તેના કારણે હાનિનો સામનો કરવો પડે છે. જેમ કે ડૉ. તાહિર હુસૈન જામિયા માલિયા યુનિવર્સિટીમાં રિસર્ચ એસોસિએટ પણ છે. તેઓ કહે છે કે તેઓ આ એમઆરએમ સાથેના સંબંધના કારણે તેમને આ યુનિવર્સિટીમાં કાયમી નોકરી મળતી નથી. જોકે તેમને તેનો કોઈ વાંધો નથી.

પક્ષના રાષ્ટ્રીય સંયોજન મોહમ્મદ અફઝલ છે. સ્વાભાવિક છે કે આરએસએસ સાથે જોડાયેલી સંસ્થા હોવાથી તેમની સમક્ષ ૨૦૦૨નાં ગોધરા કાંડ પછીનાં રમખાણો અને ભાજપનો પ્રશ્ન ઉઠવાનો જ. પરંતુ તેઓ કહે છે કે કૉંગ્રેસે શીખો વિરુદ્ધ ૧૯૮૪માં રમખાણો કર્યાઁ હતાં તેના કારણે શીખોએ કૉંગ્રેસ પક્ષ છોડી દીધો નહોતો. તેઓ મુખ્યપ્રવાહમાં રહ્યા. તેનું પરિણામ એ આવ્યું કે ડૉ. મનમોહનસિંહ વડા પ્રધાન બન્યા. તો મુસ્લિમોએ પણ ગોધરા પછીનાં રમખાણોના કારણે શા માટે ભાજપ છોડવો જોઈએ?

મુસ્લિમ રાષ્ટ્રીય મોરચા દ્વારા ઈફ્તાર પાર્ટી આ કંઈ પહેલી વાર નહોતી અપાઈ, પરંતુ તેની નોંધ વ્યાપક પણે પહેલી વાર લેવાઈ. ગયા વર્ષે ગુજરાતમાં પણ આ સંસ્થાએ ઈફ્તાર પાર્ટી આપી હતી. આ વખતે મિડિયાનું ધ્યાન કદાચ એટલે પણ ગયું કારણકે સંસદભવનના પરિસરમાં આ પાર્ટી હતી અને તેમાં ૭૦ ઇસ્લામિક દેશોના રાજદૂતો પણ હાજર હતા.

(ગુજરાત ગાર્ડિયન દૈનિકની બુધવારની પૂર્તિમાં ‘વિશેષ’ કૉલમમાં તા. ૮/૭/૧૫ના રોજ આ લેખ છપાયો.)

health, hindu, sikka nee beejee baaju

યોગા કે યોગાસન એ યોગ નથી, નથી ને નથી જ

આજે (૨૧ જૂન,) પ્રથમ આંતરરાષ્ટ્રીય યોગદિવસ છે. વિશ્વભરમાં ધામધૂમથી મનાવાશે. આનો શ્રેય એક માત્ર નરેન્દ્ર મોદીને જાય છે જેમણે આવતાંવેંત સંયુક્ત રાષ્ટ્રોમાં જઈને રજૂઆત કરી કે વિશ્વ યોગ દિવસ મનાવો. યુએન માની ગયું. અમુક વિવાદોની વચ્ચે આજે આખું વિશ્વ યોગાસનો કરશે. પણ મને એ નથી સમજાતું કે મુસ્લિમોને યોગ કરવા આટલું ભાઈબાપા શા માટે કરાયા?

કોઈ પણ સારી બાબત કરવી ન કરવી તે જેતે વ્યક્તિની આંતરિક મનેચ્છા છે. સરકારે મુસ્લિમ બંધુઓને કહ્યું કે તમે ઓમ્ ન બોલતા, તમારી ઈબાદત કરજો. (આ જ ભાજપ અને તેના સાથી આરએસએસ વગેરે સંઘપરિવારનાં સંગઠનો જ ગાંધીજી અને અન્ય કૉંગ્રેસી નેતાઓ પર આક્ષેપ તુષ્ટિકરણના આક્ષેપો મૂકતા આવ્યા છે કે ગાંધીજીએ મુસ્લિમોને રાજી રાખવા વંદેમાતરમ્ ટૂંકાવી નાખ્યું. રઘુપતિ રાઘવ રાજા રામ ભજનમાં ઈશ્વર અલ્લાહ તેરો નામ ઘૂસાડ્યું વગેરે વગેરે, તો અત્યારે પોતે શું કરે છે?) સંઘ પરિવારની મુસ્લિમ સંસ્થા મુસ્લિમ રાષ્ટ્રીય મંચ (એમઆરએમ)એ તો પુસ્તક ‘યોગ એન્ડ ઈસ્લામ’ બહાર પાડ્યું. તેમાં સમજાવવાના ભરપૂર પ્રયાસો કરાયા કે યોગ બિનઈસ્લામી નથી.

મુસ્લિમોએ સૂર્યનમસ્કારનો વિરોધ કર્યો તો સરકાર સંમત થઈ ગઈ કે તમે સૂર્ય નમસ્કાર ન કરતા. સારી વાત છે, ચાલો. પરંતુ એક મુદ્દો લોકોના ધ્યાનબહાર રહી જાય છે કે ગયા વર્ષે ભાજપના એક ધારાસભ્યે મુસ્લિમોને નવરાત્રિના ગરબામાં આવવાની મનાઈ માટે સૂચન કર્યું ત્યારે હોહા થઈ ગઈ હતી. જો મુસ્લિમો સૂર્યનમસ્કારનો વિરોધ કરતા હોય તો તેમણે ગરબામાં પણ શા માટે આવવું જોઈએ? ગરબા પણ આદ્ય શક્તિની ઉપાસના જ છે. નવરાત્રિમાં અનેક સુંદર યુવતીઓ આવે છે માટે તેમની સાથે રમવા ગરબામાં આવવામાં કોઈ વાંધો નથી તો સૂર્યનમસ્કાર સામે શા માટે? હકીકતે કેટલાક મુસ્લિમો વિરોધ કરે છે તે કરતાં સવાયા મુસ્લિમો જેવા સેક્યુલર હિન્દુઓ વધુ હોહા કરે છે. સોમનાથ મંદિરમાં વ્યવસ્થાના ભાગરૂપે બિનહિન્દુઓએ મેનેજમેન્ટની પરવાનગી પછી જ દર્શન કરવા અંદર જવું તેવું પાટિયું મૂકાયું તેમાં પણ હોબાળો થઈ ગયો. જે મુસ્લિમોને વંદેમાતરમ્ બોલવામાં-ગાવામાં વિરોધ છે, જેમને ભારતમાતા કી જય કહેવામાં વાંધો છે, જેમને યોગ નથી કરવા કે સૂર્યનમસ્કાર નથી કરવા તેમને મંદિરમાં દર્શન પણ ન જ કરવા હોય. તેઓ ક્યાં મૂર્તિપૂજામાં માને છે? તો પછી સેક્યુલર હિન્દુઓ કેમ આટલો દેકારો કરી મૂકે છે? ગરબામાં તેમના પ્રવેશ પર પ્રતિબંધ મૂકાય તેમાં કેમ સેક્યુલર હિન્દુઓના પેટમાં ચૂંક આવે છે? હકીકતે તમામ પંથ – ઉપાસના પદ્ધતિમાં ચોક્કસ નિયમો ઘડાયા છે. ગુરુદ્વારામાં કે દરગાહમાં તમે માથું ખુલ્લુ રાખીને જઈ શકતા નથી. ચર્ચમાં પણ ટૂંકા કપડાં પહેરવા સામે મનાઈ છે, તો મંદિરમાં પણ હોય જ. તમામ પંથ-ઉપાસનામાં ઘણી સામ્યતાઓ છે અને તે એ કે સભ્ય બનો, સભ્યતા રાખો. ચર્ચમાં તમે અસભ્ય વર્તન કરો તે ન ચાલે તેમ મંદિરમાં પણ ન જ ચાલે. પરંતુ ભારતમાં બધી શીખામણો માત્ર હિન્દુઓ માટે જ છે. હિન્દુ ધર્મ દુનિયાનો સૌથી ખરાબ ધર્મ હોય તે રીતે સેક્યુલર હિન્દુઓ તડાપીટ બોલાવે છે. અને જે અપપ્રચાર થાય છે તેની જાળમાં હિન્દુવાદી સરકાર અને સંગઠનો પણ આવી જાય છે. પરિણામે ઉપર કહ્યું તેમ યોગદિવસની ઉજવણી માટે મુસ્લિમોને ભાઈબાપા કરવા માંડે છે. ઘરના એકાદ સભ્ય જે દરેક વાતે વાંધો પાડતા હોય તેમ મુસ્લિમ સમુદાયના કેટલાક લોકોને કોઈ ને કોઈ વાતે વાંધો પડ્યા જ રાખે છે. શું આ દેશમાં લઘુમતી માત્ર મુસ્લિમ સમુદાય જ છે? પારસી, ખ્રિસ્તી, યહુદીઓ વગેરે લઘુમતી નથી? ઘરના આ વાંધાપાડુ સભ્યની એક વાત તમે માનો એટલે પછી બીજી વાતે વાંધો પાડે અને તે વાત પણ મનાવે, તેમ ગાંધીજીના વખતથી મુસ્લિમ સમુદાયના કેટલાક નેતાઓ વાંધો પાડીને પોતાની વાતો  મનાવતા આવ્યા છે, તે હિન્દુવાદી નરેન્દ્ર મોદીના શાસનમાં પણ ચાલુ છે. તેમને યોગ ન કરવા હોય તો ન કરે, ફરજ શા માટે?

પરંતુ યોગને સમજે છે પણ કોણ? હિન્દુઓની મૂળ તકલીફ એ છે કે તેમના ધર્મ- સંસ્કૃતિમાં ઘણી અદ્ભુત તર્કસંગત ચીજો પડેલી છે. આખો ધર્મ વૈજ્ઞાનિક ઢબે ઘડાયેલો છે, પરંતુ વચ્ચેના એક સમયગાળામાં કર્મકાંડીઓએ તેના પ્રત્યે અરુચિ કરી દીધી એમ આજે પોતાને બુદ્ધિજીવી માનતા લોકો હવે હિન્દુ શબ્દથી જ નાક ચડાવે છે. યોગથી માંડીને તુલસી, હળદર સહિતની અનેક બાબતો જે હિન્દુ ધર્મની અનિવાર્ય બાબત હતી તેનું મહત્ત્વ પશ્ચિમી દેશોએ સમજ્યું અને પેટન્ટ કરાવવા માંડી તે પછી આપણે જાગ્યા અને આપણને થયું કે લે, આ તો આપણી જ વસ્તુઓ હતી. પશ્ચિમી દેશોની રીતરસમ છે કે જે કોઈ દેશની સારી બાબત હોય તેને કાં તો વિકૃત બનાવી દેવી. એટલે રામનું રામા કરી નાખ્યું, પાંડવનું પાંડવા કરી નાખ્યું, યોગનું યોગા કરી નાખ્યું. અને એટલે પોતાને સ્ટાઇલિશ અને હાઇફાઇ ગણતા ગુજરાતી સહિતના લોકો કહેતા હોય છે, “અમે તો રોજ યોગા કરીએ”. શું ધૂળ યોગા કરો છો? યોગનો અર્થ તો સમજો.

યોગનો અર્થ છે જોડવું. કોની સાથે જોડવું? બ્રહ્મ સાથે. બ્રહ્મ કોણ? એ સર્વોચ્ચ શક્તિ જે આખું બ્રહ્માંડ સર્જે છે, ચલાવે છે અને તેનું વિસર્જન કરે છે. એ બ્રહ્મ દેખાતા નથી. એ અદૃશ્ય શક્તિ છે, બિલકુલ વીજળીની જેમ જ. જેમ વીજળી પ્રકાશ પણ ફેલાવે છે અને તેનો શોક લાગે તો તમને અંધારા પણ આવે. યોગને હિન્દુ ધર્મ સાથે કોઈ લેવા દેવા નથી તેવું કહેનારા લેખકો ને નેતાઓ બેવકૂફો છે અને તેમણે કંઈ અભ્યાસ કર્યો નથી. એ વાત સાચી કે મહર્ષિ પતંજલિએ તેને ગ્રંથરૂપે સૂત્રબદ્ધ કર્યું, પરંતુ હિન્દુ ધર્મમાં તો પરંપરા રહી છે કે બધી વિદ્યા કર્ણોપકર્ણ , ગુરુ-શિષ્યની પરંપરાથી- શ્રુતિ અને સ્મૃતિથી આગળ વધારવી. યોગનો સૌ પહેલો ઉપદેશ બ્રહ્માએ પહેલા ચાર માનસપુત્રો સનતકુમાર નામના ચાર ઋષિઓને આપ્યો હતો. આ ચારેય ઋષિ સનત, સનક, સનાતન, સનાંદન યોગમાં નિપુણ હોવાનું મનાય છે. બ્રહ્માના એક માનસપુત્ર મરીચિ પરથી મરીચ્યાસન આવ્યું. પૃથ્વી પર પ્રથમ મનુષ્ય- મનુ અને તેમની પત્ની શતરૂપા થઈ. તેમની દીકરી દેવહૂતિના દીકરા કપિલ મુનિએ સાંખ્ય યોગ અથવા સાંખ્ય દર્શન રચ્યું. આ જ સાંખ્યદર્શન પતંજલિના યોગસૂત્રનો આધાર છે, મોહેંજોદડોના હડપ્પા નગરમાંથી યોગાસનની મુદ્રામાં હોય તેવા અવશેષો મળી આવ્યા છે તે શું સૂચવે છે? અને બેવકૂફ લેખકો કહે છે કે યોગ એ પતંજલિ પહેલાં હતું જ નહીં.

યોગ એ માત્ર યોગાસન (અથવા આજે  ચિબાવલી ભાષામાં યોગા કહેવાય છે તે) નથી, નથી ને નથી જ. ‘હાદસા’ ફિલ્મમાં યુવતીઓના સૌંદર્યદર્શન માટે અકબરખાન લેડિઝ હેલ્થ ક્લબમાં ઘૂસીને જે ગીત ગાય છે તે ‘વાય ઓ જી એ યોગા યોગા યોગા’માં જે શબ્દો છે તે તો માત્ર યોગાસનની થોડીક વિધિ જ છે. પરંતુ યોગ એ આપણા જીવનમાં રોજબરોજ એટલો વણાઈ ગયો છે કે આપણને ખબર જ નથી. આપણે નીચે બેસીને પલાઠીવાળીને જે જમીએ છીએ કે માળા કરીએ છીએ તે પણ યોગનું એક આસન- યોગાસન જ છે. આ જ રીતે ચત્તા (પીઠના આધારે) એકદમ રિલેક્સ થઈને સૂવું તે સવાસન છે. પૂજા કરવામાં આપણે પ્રાણાયામ કરીએ જ છીએ, તે પ્રાણાયામ પણ યોગનો એક ભાગ છે. શંકર ભગવાન તો આદિકાળથી છે, તેઓ ધ્યાન કરતા આવ્યા છે. સમાધિ પણ તેમને સહજ હતી. તે ધ્યાન અને સમાધિ પણ યોગના આઠ અંગો પૈકીનું એક છે. આ બધાં કર્મકાંડ-તેની પદ્ધતિઓ વેદમાંથી તો આવી અને તેમાં જો યોગ વણાયેલો હોય તો તેનો અર્થ યોગ સૃષ્ટિના પ્રારંભથી જ હતો કારણકે વેદો તો બ્રહ્માએ સર્જેલા છે અને તે આ દુનિયાનું સૌથી પ્રાચીન સાહિત્ય મનાય છે. યોગનાં આઠ અંગોને આપણે દિનપ્રતિદિનની જીવનશૈલીમાં અપનાવીએ તો આપણને કોઈ દુઃખ-દર્દ રહે જ નહીં. પરંતુ આપણે તે ક્યાં અપનાવવું છે? પશ્ચિમી-ભોગવાદી, જેમાં ભાવે તે ખાવ અને ભોગો ભોગવો, તે જીવનશૈલી અપનાવવી છે, પરંતુ ‘યોગા’ને યોગ માનીને, તે કરીને ફિટ પણ રહેવું છે. આવા લોકો યોગને ખોટો સમજે છે. હકીકતે તો પતંજલિએ પણ કહ્યું છે: योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः અર્થાત્ યોગ ચિત્તવૃદ્ધિનો નિરોધ (રોકવું) છે.

સૃષ્ટિના જન્મ વખતે જ સનકાદિથી માંડીને ઋષિ-મુનિઓએ જોઈ લીધું કે સૃષ્ટિ પર જ દુઃખ રહેવાના છે તે માત્ર શારીરિક (ઈજા, પેટની તકલીફ કે અન્ય રોગો) જ નથી, માનસિક દુઃખો પણ એટલા જ રહેવાના છે. કામ, ક્રોધ, લોભ, મદ, મોહ, મત્સરને અમસ્તાં જ ષડરિપુ (રિપુ એટલે શત્રુઓ) નથી કીધા. આ છયે છ માનસિક લાગણીઓ અંતે તો આપણા શરીરમાં રોગો જ જન્માવે છે. એટલે માનસિક રીતે સુખી થવું પણ અત્યંત આવશ્યક છે. એટલે જ યોગનો આવિષ્કાર કરાયો. અને તે યોગનાં આઠ અંગ છે – યમ, નિયમ, આસન, પ્રાણાયામ, પ્રત્યાહાર, ધારણા, ધ્યાન અને સમાધિ. આમ, આસન એટલે કે યોગાસન એટલે કે આજે જે યોગા કહેવાય છે તે તો યોગનું એક અંગ જ છે. તેને અપનાવી લેવાથી તમે આટલા સાજાસારા રહી શકતા હો તો વિચાર કરો કે આઠેય અંગને અપનાવી લો તો? કોઈ તકલીફ જ ન રહે. પહેલું અંગ યમ એટલે અહિંસા, સત્ય, અસ્તેય (ચોરવું નહીં), બ્રહ્મચર્ય, અપરિગ્રહ (બિનજરૂરી સંગ્રહ ન કરવો). એમાં બ્રહ્મચર્યની વાત આવશે એટલે ઘણા નાકનું ટેરવું ચડાવશે. કેટલાક કૉલમિસ્ટો, ફિલ્મકારો અને રજનીશ જેવાએ બ્રહ્મચર્યની વાતથી લોકોને સૂગ કરતા કરી દીધા છે. આપણી આજુબાજુ છાપાં, ટીવી, ફિલ્મ, ઇન્ટરનેટ તમામ દિશાથી સેક્સની વાતોનો એટલો રાફડો ફાટ્યો છે કે વાત ન પૂછો. અને તેમાં બ્રહ્મચર્ય એટલે તો મહાપાપ ગણાવી દેવાયું!

ઉદાહરણ તો એવા અપાય કે આવેગ એ સ્પ્રિંગ જેવું છે. દબાવો એટલે વધુ ઉછળે. વળી, મહાભારત જેવા ગ્રંથથી લઈને શાસ્ત્રોમાં આવતા જૂજ સ્ખલનના આધારે બ્રહ્મચર્યની મજાક ઉડાવાય. પણ બ્રહ્મચર્ય એટલે માત્ર સેક્સ ન કરવું તેવું નથી. તેમાં માનસિક રીતે પણ સેક્સના વિચારો ન કરવા અને અન્ય લાગણીઓ પર પણ સંયમ રાખવો તેવું કહેવાયું છે. બ્રહ્મચર્ય એટલે પરમ શક્તિ બ્રહ્મ તરફ જવું. ઋષિમુનિઓએ પહેલા જ જોઈ લીધું કે માનવ માત્ર સ્ખલનને પાત્ર. અને એક સાંસારિક વ્યવસ્થા રચાય, અતિ ઉપભોગમાં માનવી પડી ન જાય, પોતાની તંદુરસ્તી બગાડી ન દે (આમાં વીર્ય સ્ખલન થાય એટલે તંદુરસ્તી બગડે તેવી વાત નથી, પરંતુ અતિ ઉપભોગથી એઇડ્સથી લઈને શ્વેત પ્રદર/વ્હાઇટ ડિસચાર્જ જેવી અનેક બીમારીઓ થઈ શકે તેની વાત છે) તે માટે બ્રહ્મચર્યનો કોન્સેપ્ટ લવાયો છે. બ્રહ્મચર્યના વિરોધી બેવકૂફોની દલીલ હોય છે કે ઋષિ-મુનિઓ પણ ગૃહસ્થ જીવન જીવતા હતા. વાત સાચી, ઋષિ-મુનિઓ કામસુખ માણતા હતા પરંતુ સંયમ સાથે. હોમહવન, અનુષ્ઠાન, વ્રત હોય ત્યારે બ્રહ્મચર્ય પાળવું અનિવાર્ય છે.

યોગના બીજા અંગ નિયમમાં આટલી બાબતોનો સમાવેશ થાય છે- શૌચ (આંતરિક અને બાહ્ય બંને રીતે શુદ્ધિ, મન પણ સાફ રાખવું), સંતોષ (જે પણ ધન મળે, પત્ની કે પતિ મળે, સંતાનો મળે, પદ-પ્રતિષ્ઠા મળે કે ન મળે તેનાથી સંતોષ માનવો), તપ કરવું, સ્વાધ્યાય (આત્મચિંતન) કરવું, ઈશ્વરને સમર્પિત થવું. યોગનું ત્રીજું અંગ આસન એટલે યોગાસન. યોગાસન એ કસરતો છે, જે શરીરને ચુસ્ત રાખવા માટે ઘડાયાં છે. તેમાં પ્રાણીઓ પરથી પણ પ્રેરણા લેવામાં આવી છે. જેમ કે સાપને જોઈને ભુજંગાસન, ગરુડ પરથી ગરુડાસન, બિલાડી પરથી માર્જર્યાસન, ગાય પરથી ગોમુખાસન, માછલી પરથી મત્સ્યાસન, મોર પરથી મયૂરાસન, મરઘા પરથી કુકુટાસન વગેરે. યોગનું ચોથું અંગ પ્રાણાયામ છે, જેમાં શ્વાસની ક્રિયાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાનું છે. યોગનું પાંચમું અંગ પ્રત્યાહાર છે. તેમાં ઈન્દ્રિયોને વિષયસુખના સાગરમાંથી બહાર કાઢવાની છે. અર્થાત ખાણીપીણી, સેક્સ, જેવા વિષયોમાં અતિ ડૂબ્યા રહેવાનું નથી. યોગના છઠ્ઠા અંગ ધારણામાં મનને એકાગ્ર કરવાનું છે અને સાતમા અંગમાં ધ્યાનમાં ભગવાનનું ધ્યાન કરવાનું છે અને આ બધા અંગોમાંથી સાંગોપાંગ સફળ રીતે પસાર થયા તો આઠમું અંગ આપોઆપ સિદ્ધ થવાનું જેને સમાધિ કહે છે.

તો આજથી તમારે બે વાત કરવાની છે. યોગા શબ્દ વાપરવાનો બંધ કરી દેજો. યોગ જ બોલવું ને લખવું. (તમારું નામ કોઈ  વિકૃત રીતે લખે તો કેવું લાગે) અને બીજું, યોગનાં આઠેય અંગોને સમજીને અપનાવજો તો જ યોગ ખરેખર કર્યો કહેવાશે.

(મુંબઈ સમાચારની રવિવારની  યોગ વિશેષ પૂર્તિમાં તા. ૨૧/૬/૧૫ના રોજ આ લેખ છપાયો)