national, politics, sanjog news, vichar valonun

૨૦૧૪-૧૯: ઘરવાપસી, ડિઝાઇનર પત્રકાર, સંસ્કાર, ને જુમલા

સબ હેડિંગ: ૨૦૧૪ની ચૂંટણી પછી કેટલાક એવા શબ્દો પ્રચલિત બન્યા જેનો અગાઉ જુદો અર્થ થતો અને હવે જુદો અર્થ પ્રચલિત બન્યો છે…જેમ કે સંસ્કાર, સ્ટ્રાઇક, ગોદી મિડિયા, લુટિયન્સ ગેંગ, ડિઝાઇનર પત્રકાર…

(વિચારવલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, દિ.૧૪/૦૪/૧૯)

લો, ૨૦૧૯, ૨૦૧૯ કરતાં ચૂંટણીનો પહેલો તબક્કો ચાલ્યો પણ ગયો. આપણે ગુજરાતમાં હજુ નવ દી’ની વાર છે. છેલ્લા એક વર્ષથી મંડ્યા હતા બધા. મોદી આ કરે છે ને તે ૨૦૧૯ને ધ્યાનમાં રાખીને. રાહુલ આ કરે છે ને તે ૨૦૧૯ને ધ્યાનમાં રાખીને. હજુ પણ ચર્ચા ચાલવાની. ચર્ચા કરનારાને કોણ રોકી શકે? પરંતુ રાજકારણની ચર્ચા બહુ થઈ. તમે કહેશો કે એલા ભાઈ, ચૂંટણી છે ને તમે રાજકારણની સિવાયની વાત કરો તો મજા ન પડે. પણ આપણે રાજકારણની નહીં, છતાં રાજકારણની જ ચર્ચા આ લેખમાં કરીશું. અને એ ચર્ચા છે ૨૦૧૪ પછી ભારતમાં જાણીતા બનેલા ઘણા બધા શબ્દોની.

આ શબ્દો ૨૦૧૪ પહેલાં પણ ભારતીય કે અંગ્રેજી ભાષાની ડિક્શનરીમાં હતા જ પરંતુ ૨૦૧૪ પછી તે ખૂબ ચાલ્યા. તો કેટલાક શબ્દો નવા પણ બન્યા. જેમ કે એવૉર્ડવાપસી, ઘરવાપસી, ડિઝાઇનર પત્રકાર, ટુકડે ટુકડે ગેંગ, વગેરે. ૨૦૧૪ પછીના રાજકારણમાં આવેલા આ શબ્દો અને તેના અર્થો સમજીએ.

ઘરવાપસી: આ દેશમાં ત્રણ પ્રકારે પંથાંતરણ થતું આવ્યું છે. એક સ્વૈચ્છિક, બીજું મારીને-દબાણપૂર્વક અને ત્રીજું લોભલાલચથી. આ પૈકી છેલ્લા બે પ્રકારોથી થયેલા પંથાંતરણમાં બિનહિન્દુઓને હિન્દુ બનાવવાનો ક્રમ હિન્દુ સંગઠનો, ખાસ કરીને વિહિપે શરૂ કર્યો હતો. આને ઘરવાપસી નામ મળ્યું. વર્ષ ૨૦૧૪માં આ શબ્દ ખૂબ જ ચર્ચામાં રહ્યો. વિવાદનો વિષય પણ બન્યો. પરંતુ પછી આ શબ્દ બીજા અર્થોમાં પણ વપરાવા લાગ્યો. કોઈ નેતા પક્ષાંતર કરી બીજા પક્ષમાં ગયા હોય અને પોતાના પક્ષમાં પાછા ફરે તો તેના માટે ઘરવાપસી શબ્દ વપરાયો.

લવજિહાદ: કેટલાક શબ્દો એવા તરતા મૂકાતા હોય છે કે આશ્ચર્ય થાય. અંગ્રેજી શબ્દ લવ અને અરેબિક શબ્દ જિહાદનું મિશ્રણ સમાન આ શબ્દ મુસ્લિમ યુવક દ્વારા છેતરીને અથવા પ્રેમમાં પાડીને હિન્દુ યુવતી સાથે લગ્ન કરીને કે કર્યા વગર શોષણ થાય, દગો થાય, તેના માટે વર્ષ ૨૦૧૪થી વધુ પ્રચલિત બન્યો. યોગી આદિત્યનાથે (તે વખતે ઉત્તર પ્રદેશના મુખ્ય પ્રધાન નહોતા) તો ત્યાં સુધી કહ્યું કે લવ જિહાદ એ ભારતને લક્ષ્ય બનાવીને કરાયેલું આંતરરાષ્ટ્રીય ષડયંત્ર છે. જોકે આજે પણ ઘણા લવજિહાદના કિસ્સાઓ આવતા જ રહે છે.

સૂટ બૂટ કી સરકાર: આશ્ચર્યની વાત છે કે કૉંગ્રેસના અત્યારના અધ્યક્ષ રાહુલ ગાંધીએ આ શબ્દ કૉઇન કર્યો હતો. રાહુલ ગાંધીનાં ભાષણો સીધાંસપાટ હોય છે તેના લીધે આશ્ચર્ય થાય. અને તેમનો આ વાકપ્રહાર અસરકારક પણ રહ્યો. બિહાર-દિલ્લીની વિધાનસભા ચૂંટણીમાં ભાજપ-એનડીએના પરાજયનાં કારણોમાં આ પણ એક કારણ રહ્યું. આ શબ્દ કેમ આવ્યો?

૨૦૧૫માં અમેરિકાના પ્રમુખ બરાક ઓબામા ભારતની મુલાકાતે આવેલા. રાષ્ટ્રપતિ ભવન ખાતે તેમના સત્કાર કાર્યક્રમમાં મોદીએ (લગભગ દસ લાખ રૂપિયાનો) બહુ કિંમતી સૂટ પહેરેલો. જે દેશ અને જેની સંસ્થાઓ ભારતને હંમેશાં નીચો જ દેખાડતો રહ્યાં છે અને ખાસ કરીને નરેન્દ્ર મોદી ગુજરાતના મુખ્ય પ્રધાન હતા ત્યારે તેમને વિઝાનો નનૈયો ભણ્યો હતો તે દેશના વડા ભારત આવતા હોય ત્યારે ભારત પણ ગરીબ નથી અને ભારતના વડા તરીકે પોતે આવો સૂટ પહેરી શકે તેવું વિચારીને કદાચ મોદીજીએ આ સૂટ પહેર્યો, પરંતુ ભારતમાં તેની ખૂબ જ નકારાત્મક અસર થઈ.

રાહુલ ગાંધીએ કદાચ પહેલી વાર અસરકારક રીતે કોઈ મુદ્દો ઉપાડ્યો હોય તો તે હતો સૂટનો. તે પછી તો એ સૂટની નીલામી થઈ ગઈ. પરંતુ રાહુલ ગાંધીએ તેને ઉદ્યોગપતિઓ તરફી સરકાર સાથે જોડીને સૂટ બૂટ કી સરકાર શબ્દ ચલણી બનાવ્યો. જોકે એ આશ્ચર્યની વાત છે કે તે પછી રાહુલ ગાંધી મોદી સરકારની ઉદ્યોગપતિઓ સાથે સાંઠગાંઠનો આક્ષેપ તો આજ સુધી લગાવતા રહે છે પરંતુ આ શબ્દનો ઉપયોગ કરતા નથી.

પ્રેસ્ટિટ્યૂટ: પ્રેસ (મિડિયા) અને પ્રૉસ્ટિટ્યૂટ (વેશ્યા) શબ્દોને ભેગા કરીને આ શબ્દને વિદેશ ખાતાના રાજ્ય પ્રધાન અને પૂર્વ સેનાધ્યક્ષ વી. કે. સિંહે તરતો મૂક્યો. એક પત્રકાર અને કૉલમિસ્ટ તરીકે આવો શબ્દ દુઃખ ઉપજાવનારો લાગે પરંતુ કેટલાક પત્રકારો જે રીતે એજન્ડા સાથે ચાલવા લાગ્યા હતા તે સંદર્ભમાં વી. કે. સિંહે  વર્ષ ૨૦૧૫માં આ શબ્દ ઉપજાવ્યો.

અચ્છે દિન: ૨૦૧૪ની ચૂંટણીમાં ભાજપે અચ્છે દિન આયેંગેની આશા બતાવેલી. તે કેટલી પૂરી થઈ તે અંગે અલગ-અલગ દૃષ્ટિકોણ હોઈ શકે પરંતુ આ શબ્દ પછી તો ઘણા બધા અર્થમાં વપરાવા લાગ્યો. ખાસ કરીને મોદી વિરોધી મિડિયા મોદી સરકાર માટે કોઈ નેગેટિવ ઘટના બને, જેમ કે વિજય માલ્યા ભાગી જાય તો લખે- માલ્યાના અચ્છે દિન. તો ભાજપ સમર્થકોએ પણ રાહુલ ગાંધી ૨૦૧૭ની ગુજરાત વિધાનસભા ચૂંટણીમાં મંદિરે-મંદિરે ગયા તેને ‘અચ્છે દિન’ ગણાવ્યા.

જુમલા: ગુજરાતીઓ હિન્દી ક્રિકેટ કૉમેન્ટરી સાંભળતા ત્યારે ભારતનો જુમલો આટલો થયો, પાકિસ્તાનનો આટલો, એવું સાંભળવા મળતું. પરંતુ વર્ષ ૨૦૧૫માં ખબર પડી કે એલા ભાઈ, જુમલો એટલે તો સૂત્ર. ઍડ્વર્ટાઇઝમાં એક લાઇન હોય છે ને, જે ઉત્પાદન ખરીદવા મજબૂર કરે તે એટલે જુમલો. હકીકતે નરેન્દ્ર મોદી કે ભાજપે ૧૫ લાખ રૂપિયા દરેક જણના ખાતામાં આવી જશે તેવું કોઈ વચન આપ્યું નહોતું. પરંતુ સભાઓ ગજવતા ત્યારે મોદી બોલતા કે વિદેશમાં કાળું નાણું એટલું બધું છે કે જો તેને ભારત લાવવામાં આવે તો દરેકના ભાગે રૂ. ૧૫ લાખ આવી જાય. બસ, કૉંગ્રેસે આ પકડી લીધું ને મિડિયાએ પણ ચગાવ્યું. કોઈ કવિ તેની પ્રેયસીને કહે કે તારા દાંત દાડમની કળી શા છે. તો કંઈ દાંત તોડીને ખાવા ન મંડાય. એ એક પ્રકારની સમજાવવાની રીત છે કે દાંત એવી રીતે ગોઠવાયેલા છે કે જાણે દાડમની કળીઓ ગોઠવાયેલી હોય તેવી લાગે.

પરંતુ ભાજપના રાષ્ટ્રીય અધ્યક્ષ અમિત શાહ આ જાળમાં ફસાઈ ગયા ને બોલી બેઠા કે ૧૫ લાખનું વચન તો જુમલો હતો. બસ, પછી તો ભાજપ કે મોદી સરકાર કંઈ કહે તો તે મોદી સરકારનો નવો જુમલો છે તેમ વિપક્ષો કહેવા લાગ્યા. આ શબ્દ ગુજરાતીમાં પણ પ્રચલિત બની ગયો છે.

પથ્થરબાજ: ૨૦૧૬માં કાશ્મીરમાં બુરહાન વાની નામના હિઝબુલ મુજાહિદ્દીનના ત્રાસવાદીનું એન્કાઉન્ટર થયું તે પછી કાશ્મીરમાં પથ્થરબાજીનો વ્યવસાય શરૂ થયો. કિશોર-કિશોરીઓને પૈસા આપીને જ્યારે સેના ત્રાસવાદીને પકડવા જાય ત્યારે ત્રાસવાદીના કવર તરીકે પથ્થરમારો કરવામાં આવે. આ લોકો માટે પથ્થરબાજ શબ્દ વપરાવા લાગ્યો.

મોબ લિન્ચિંગ: કોઈ ગુનો થયો હોવાની શંકા હોય અને તે ગુના માટે ગુનેગારને કાયદો સજા નહીં કરે તેવી કોઈ ટોળાને ખાતરી થાય ત્યારે તે ટોળું કથિત ગુનેગારને મારી નાખે તેના માટે જે શબ્દ ૨૦૧૪ પછી વપરાશમાં વધુ આવ્યો તે મોબ લિન્ચિંગ છે. ૨૦૧૫માં દાદરીમાં અખલાક નામના વ્યક્તિને ગો માંસની શંકાએ મારી નાખ્યો કે પછી અલવરમાં આવી હત્યા થાય તેને મોબ લિન્ચિંગ કહેવામાં આવ્યું. શેખર ગુપ્તા, જેનું નામ હવે ઑગસ્ટા વેસ્ટલેન્ડ સોદામાં કથિત રીતે ઊછળ્યું છે તે પત્રકારે તો હિન્દુસ્તાનને લિન્ચિસ્તાન એવું નામ આપી દીધું! હકીકત તો એ રહી કે વર્ષોથી ટોળાશાહી દ્વારા આ રીતે હત્યાઓ થતી આવી છે. રમખાણોનું બીજું નામ મોબ લિન્ચિંગ છે. તે રીતે જોઈએ તો વર્ષોથી હિન્દુ-મુસ્લિમો વચ્ચે કે મુસ્લિમો-મુસ્લિમો વચ્ચે કે હિન્દુ સમાજની જ્ઞાતિ-જ્ઞાતિ વચ્ચે કોઈ ને કોઈ મુદ્દે મોબ લિન્ચિંગ થતું રહ્યું છે. પરંતુ ૨૦૧૪ પછી જાણે કે મુસ્લિમો જ તેના ભોગ બની રહ્યા છે તેવો એક કુપ્રચાર ચલાવાયો જ્યારે હકીકત તો એ છે કે વર્ષ ૨૦૧૪ પછી ડૉ. પંકજ નારંગ અને પ્રશાંત પૂજારી જેવા ઘણા હિન્દુઓની પણ ટોળા દ્વારા હત્યા થઈ છે, પરંતુ મિડિયાએ તેને મહત્ત્વ જ ન આપ્યું.

સંસ્કાર: સંસ્કાર શબ્દ ખરેખર તો સારો છે, પરંતુ ૨૦૧૫માં સેન્સર બૉર્ડના ચૅરમેન પહલાજ નિહલાની બન્યા. તે પછી ટ્વિટર પર સંસ્કાર શબ્દને લઈને ડાબેરીઓ-લિબરલો-સેક્યુલરો મંડી પડ્યા. આલોકનાથને પણ લક્ષ્ય બનાવાયા. જેમ્સ બૉન્ડની ફિલ્મ ‘સ્પેક્ટ્રે’માં ચુંબનના દૃશ્યની લંબાઈ ઘટાડી નખાઈ તેમાં તો ટ્વિટર પર સંસ્કારી જેમ્સ બૉન્ડનો ટ્રેન્ડ ચાલ્યો. પરંતુ તત્કાલીન અધ્યક્ષ પહલાજ નિહલાનીના કહેવા પ્રમાણે, અગાઉની બે ફિલ્મોમાં પણ ગાઢ પ્રણયનાં દૃશ્યો પર કાતર ફેરવી દેવાયેલી. ઉપરાંત જેમ્સ બૉન્ડની ફિલ્મને ‘એ

’ સર્ટિફિકેટ નહીં, યુએ સર્ટિફિકેટ જોઈતું હતું. ‘ભાભીજી ઘર પર હૈ’ સિરિયલમાં શિક્ષક વાતેવાતે તેને હેરાન કરનારને ‘તુમ્હારે મેં સંસ્કાર નામ કી કોઈ ચીઝ હૈ કિ નહીં?” એવું કહે એટલે વિભૂતિ નારાયણ મિશ્ર (આસીફ શૈખ) સંસ્કાર કી બત્તી બનાઓ ઔર…કહીને અભદ્ર બોલે. આમ, ૨૦૧૪ પછી સંસ્કાર શબ્દને નકારાત્મક અને મજાકને પાત્ર બનાવી દેવાયો.

ડિઝાઇનર પત્રકાર: જે પત્રકારો ખાલી એ. સી. સ્ટુડિયોમાં બેસે છે, ક્લબોમાં જાય છે અને ભારત વિરોધી પત્રકારત્વ કરે છે તેમના માટે ઝી ન્યૂઝના તંત્રી સુધીર ચૌધરીએ બનાવેલો આ શબ્દ છે.

મહાગઠબંધન: ૨૦૧૫માં બિહારની વિધાનસભા ચૂંટણી વખતે પ્રચલિત બનેલો આ શબ્દ આમ તો ભ્રમ પેદા કરનારો છે કારણકે મહાગઠબંધન જેવું કંઈ હતું નહીં અને છે પણ નહીં. ૨૦૧૫માં લાલુપ્રસાદ યાદવના રાજદ, નીતીશકુમારના જદયુ અને કૉંગ્રેસે ગઠબંધન કર્યું તેને મહાગઠબંધન નામ અપાયું. પરંતુ તે બહુ જલદી તૂટી ગયું. તે પછી જ્યારેજ્યારે વિપક્ષી ગઠબંધનની વાત આવી ત્યારે લિબરલ મિડિયા દ્વારા મહાગઠબંધનનું ચિત્ર ઉપસાવવામાં આવ્યું, જેમ કે કર્ણાટકની ચૂંટણી વખતે, ઉત્તર પ્રદેશમાં ગોરખપુર લોકસભાની પેટાચૂંટણી વખતે, પરંતુ અત્યારે સહુ કોઈ જાણે છે કે બધાનાં નાનાનાનાં ગઠબંધનો જ છે.

એવૉર્ડ વાપસી અને ઇનટૉલરન્સ: ૨૦૧૫ની બિહાર વિધાનસભાની ચૂંટણી પહેલાં આ આયોજનપૂર્વક ષડયંત્ર થયેલું અને અખલાકની હત્યાના મામલે સાહિત્ય તથા અન્ય ક્ષેત્રના લોકોએ તેમને જે સરકારોએ એવૉર્ડ આપેલા તેમને વફાદારી બતાવવા એવૉર્ડ પાછા આપવાનું નાટક કરી ચૂંટણીમાં વાતાવરણ સફળતાપૂર્વક ઊભું કર્યું. દેશમાં અને વિદેશમાં ભારતની બદનામી કરી કે ભારતમાં અસહિષ્ણુતા (ઇનટૉલરન્સ) વ્યાપી ગઈ છે. વર્ષ ૨૦૧૨માં મુંબઈના આઝાદ મેદાનમાં કે પછી વર્ષ ૧૯૯૩માં રામજન્મભૂમિ ખાતે જર્જરિત અને બિનવપરાશવાળો ઢાંચો તૂટી પડતાં જે રમખાણો થયાં હતાં ત્યારે કોઈ અસહિષ્ણુતા વ્યાપી નહોતી.

આ સિવાય ૨૦૧૪ પહેલાં ભક્તનો જુદો અર્થ કરાતો, હવે જુદો કરાય છે, ૨૦૧૪ પહેલાં ગુલામનો જુદો અર્થ હતો, આજે જુદો અર્થ છે. વર્ષ ૨૦૧૪ પહેલાં સરકારો સ્ટ્રાઇકથી ગભરાતી. આજે પાકિસ્તાન સ્ટ્રાઇકથી ગભરાય છે. સર્જિકલ સ્ટ્રાઇક, નોટબંધી, ટુકડે ટુકડે ગેંગ, લુટિયન્સ ગેંગ, નેરેટિવ, આઈટી સેલ, આપટાર્ડ, લિબરાન્ડુ, લિબટાર્ડ, સેફ્રૉન ટેરરિસ્ટ, સંઘી, પૉસ્ટ ટ્રુથ, ફેક ન્યૂઝ, ખાંગ્રેસી, ગોદી મિડિયા, ફેંકુ/પપ્પુ, સિકુલર, બડી બિન્દી ગેંગ, અર્બન નક્સલ, આ બધા શબ્દો પણ ૨૦૧૪ પછી પ્રચલિત થયા છે.

જોઈએ, ૨૩ મે ૨૦૧૯ પછી કયા નવા શબ્દો ચલણી બને છે.

 

Advertisements
sanjog news, society, vichar valonun

બહોત કુછ હૈ લેકિન કુછ ભી નહીં હૈ…

(વિચારવલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, તા.૨૬/૧૧/૧૭)

 બહુવિકલ્પો માણસને સગવડ આપે છે કે અગવડ? પ્રશ્ન ન સમજાયો? તો જરા ઉદાહરણ સાથે વાત કરીએ. તમને ભૂખ લાગી છે, અને તમારી પાસે જમવા માટે રોટલી, શાક અને ભાત જ છે. સ્વાભાવિક તમને ધરાઈને આ આરોગશો. પરંતુ જો તમારી પાસે ટમેટાંનું સૂપ, મકાઈનું સૂપ, રોટલી, રોટલો, ભાખરી, થેપલાં, બે શાક, દાળ, કઢી, ફરસાણમાં સમોસા, કટલેસ, કચોરી, ભજિયાં, મીઠાઈમાં ગાજરનો હલવો, બરફી, રાયવાળાં મરચાં, તળેલાં મરચાં, અથાણું, તળેલી સિંગ, કાકડી-ટમેટાં-ગાજરનું કચુંબર, ડુંગળી, લસણની ચટણી, કોથમીર-મરચાંની ચટણી, આંબલીની ચટણી, સાથે ચાઇનીઝ નુડલ્સ, પાણી પુરી, સેવ પુરી, દહીં પુરી, આટલું હશે તો? તમે ધરાઈને ખાઈ શકશો? સ્વાભાવિક છે કે તમે મૂંઝાઈ જશો. બહુવિકલ્પોની આ જ વાત છે.

અગાઉ અછતનો જમાનો હતો. પાણીથી માંડીને વાહન સુધી બધી રીતે અછત-મુશ્કેલી-સંઘર્ષ. અત્યારે છતનો જમાનો છે. તમારી સામે બહુ વિકલ્પો છે. (અલબત્ત, અત્યારે પણ ઘણા પરિવારો અછતમાં નિભાવી જ રહ્યા છે) કોઈ પણ વાત હોય, જાણે અલાઉદ્દીનનો ચિરાગ હાજર છે- માગ માગ, માગે તે આપું. તમારે એક શહેરથી બીજા શહેર જવું છે? તો તમારી પાસે તમારી કાર ઉપરાંત એસ.ટી.ની વૉલ્વો, પ્રાઇવેટ મિની બસ, પ્રાઇવેટ વૉલ્વો, ઉબેર/ઑલા જેવી ટૅક્સી, કોઈ વ્યક્તિ તમને પૈસા લઈને લિફ્ટ આપીને કારમાં લઈ જાય તે…આમ, તમારી પાસે અનેક વિકલ્પો છે. તમારે શહેરની અંદર ક્યાંય જવું છે? તો પણ તમારી પાસે સ્કૂટર, કાર, રિક્ષા (રિક્ષામાં પણ છકડો કે અંગત રિક્ષા), સિટી બસ, બીઆરટીએસ બસ, ઉબેર/ઑલા જેવી ટૅક્સી…એમ કેટલાય ઑપ્શન છે. થોડાં વર્ષો પૂર્વેનો સમય યાદ કરો. એસ.ટી.ની ખખડધજ બસો અને એવા જ ખખડધજ રસ્તા. અત્યારે જે જગ્યાએ પહોંચવામાં ત્રણ કલાક લાગે છે ત્યાં છ કલાક લાગતા! વળી રસ્તામાં પંક્ચર પડે તો ખોટી થવું પડે તે અલગ!

ફિલ્મ જોવી હોય તો હવે તમારી આસપાસ અનેક થિયેટરો છે. થિયેટર સુધી લાંબા ન થવું હોય તો નજીકની દુકાનેથી ઑરિજનલ સીડી/ડીવીડી લઈ આવો. તેમ પણ ન કરવું હોય તો ઑનલાઇન મૂવી જોઈ લો. કેટલીક જૂની ફિલ્મો તો યૂટ્યૂબ પર પણ મળી જશે. આ ઉપરાંત સેટ ટૉપ બૉક્સમાં તો ફિલ્મોની કેટકેટલી ચેનલ! આજથી વીસ વર્ષ પહેલાં થિયેટરોની સંખ્યા કેટલી હતી! ટિકિટ મેળવવા લાઇનમાં ઊભા રહેવું પડતું. કેટલાક ઊંચા ભાવે બ્લેકમાં ટિકિટ ખરીદી ફિલ્મ જોવાનો સંતોષ માણતા. તો કેટલાક પરિવારસહ થિયેટરના ડેલે હાથ દઈ પાછા આવતા! અને અત્યારે જેમ ફિલ્મ ગમે ત્યારે ગમે તે સમયે જોઈ શકાય તેવું નહોતું. ભાવનગર સહિતનાં શહેરોમાં તો ફિલ્મો ઘણી વાર એકાદ વર્ષ પછી રિલીઝ થતી! ઉપરાંત બજેટની રીતે પણ પોસાતું નહીં. એટલે લોકો જોઈ આવે પછી ફિલ્મ સારી છે તેવી ખબર પડે તેના આધારે ફિલ્મ જોવા જતા. ઘણી વાર તો ફિલ્મની સંગીતની કેસેટ પણ ભાડે લાવતા! અથવા કોઈ એક ફિલ્મની કેસેટ ખરીદવાના બદલે, બે ચાર ફિલ્મના સારાં પસંદગીનાં ગીતોની યાદી બનાવીને કેસેટની દુકાનવાળાને દઈ આવવાની. તે રેકોર્ડ કરીને એક કેસેટ બનાવી દે.

દૂરદર્શન પર ગુરુવારે અને શનિવારે એમ બે વારે જ ફિલ્મો આવતી! એમાંય જો લાઇટ જાય કે ‘રૂકાવટ કે લિયે ખેદ હૈ’ આવી ગયું તો પત્યું! બીજાના ઘરે જ્યાં લાઇટ હોવાની આશા હોય ત્યાં પહોંચી જવાનું. એમાં વિડિયો કેસેટ આવી. વીસીઆર પણ પાછું ભાડે લાવવાનું. ખરીદવાનું તો પોસાય જ નહીં. અને વીસીઆર-વિડિયો કેસેટ માટે નજીકના દુકાનવાળા કે કોઈ જાણીતા વ્યક્તિની ઓળખાણ આપવાની! પરંતુ તેમાંય વિડિયો કેસેટ સારી ગુણવત્તાની નીકળે તેવી કોઈ ગેરંટી નહીં! ઉપરથી નીચે કે નીચેથી ઉપર જતાં પટ્ટા આવે, અધવચ્ચે અટકી જાય તેવું બનવાની શક્યતા પૂરેપૂરી!

પરંતુ આ વીસીઆર અને વિડિયો કેસેટ પણ એક વ્યક્તિ ન લાવે. સોસાયટી/ફ્લેટમાં ચાર-પાંચ જણા વચ્ચે લાવવામાં આવે અને એ બધા સાથે જોતા હોય તેની મજા જ અનેરી! એ ફિલ્મ જોતી વખતે કૉમેન્ટ થાય, ખાણી પીણી થાય, ક્યારેક કોઈ યુવાન-યુવતી વચ્ચે પ્રેમની કુંપળો પણ ફૂટી નીકળે!

દૂરદર્શન પર સાંજે સાતથી અગિયાર સુધી જ કાર્યક્રમો આવે. રાતે ૧૧ વાગ્યા પછી તમારે જોવા જ હોય તો ઝરમરિયાં જોવાના! અગિયાર વાગે એટલે ફરજિયાત સૂઈ જવાનું!

ચેનલોના પણ કેટલા વિકલ્પો હતા? દૂરદર્શન પછી બહુ બહુ તો ઝી અને સ્ટાર હતા! કેબલવાળો પણ દર સોમવારે વેકેશનમાં નવી ફિલ્મ મૂકે! હવે વિચારો કે એટલી ચેનલો થઈ છે કે પોતાની મનગમતી ચેનલ જોવા ઝઘડા થાય છે. બાળકને કાર્ટૂન જોવું હોય છે, ગૃહિણીને એકતા કપૂરની કકળાટવાળી સિરિયલ, પતિને સમાચારની ચેનલ, દાદાને જૂની ફિલ્મ અથવા ધાર્મિક ચેનલ. દાદીને રસોઈ શો જોવો હોય! આ વિકલ્પો કેવી સ્થિતિ લાવે છે તે વિચારો! હવે ઘરમાં બે ટીવી રખાતાં થઈ ગયાં છે. પણ એ એવા ઘરમાં જે ખાધેપીધે સુખી છે. જે નથી તે?

આ જ રીતે ખાણીપીણીમાં પણ બહુવિકલ્પોએ અને ખાસ તો માતાપિતાનાં સંતાનોને લાડના લીધે ભોજનમાં વેરાઇટી વધી છે. ઘરમાં કોઈ પણ નિર્ણય લેવાય, તેમાં સંતાન ડિસીશન મેકરની ભૂમિકામાં હોય છે. માતાપિતા સંતાનના નિર્ણયને મહત્ત્વ આપતાં થઈ ગયા છે. દાદાદાદી કોરાણે મૂકાઈ ગયાં છે. પરિણામે જો વતનમાં ઘર હોય તો દાદાદાદી પોતાના વતનના ઘરમાં અલગ જ રહેવાનું પસંદ કરે છે. પોતે પોતાની મરજી મુજબ ખાઈ પી શકે, ચેનલ જોઈ શકે. પોતાના મિત્રો-મહેમાનોને ઘરમાં બોલાવી શકે. પરંતુ જો દીકરાના ઘરે મહેમાનોને બોલાવ્યા હોય કે ટીવી જોતા હોય તો પૌત્ર-પૌત્રી જ મોઢા પર કહી દેતાં થઈ ગયાં છે કે અમારે પરીક્ષા છે, અમને ભણવા દો. માતાપિતા પણ સંતાનોને ટોકતાં નથી, સમજાવતાં નથી કે દાદાદાદી સાથે નમ્રતાથી વાત કરાય. પોતે કરતા હોય તો સંતાનોને સમજાવે ને. સંતાનો તો માતાપિતાનું જ અનુકરણ કરવાનાં. બૅન્કોની જાહેરખબરમાં તો હવે માતા જ પુત્રને સલાહ આપે છે કે લગ્ન પછી આપણને સાથે નહીં ફાવે, તું લૉન લઈને અલગ ઘર લઈ લેજે. બીજી એક જાહેરખબરમાં દાદાદાદીની સાથે પૌત્ર સૂવે છે તો પાટા મારીને ઊંઘ હરામ કરી દે છે તેથી દાદાદાદી માટે અલગ રૂમ બનાવવા લૉન લેવાની સલાહ અપાય છે.

અગાઉ એક જ રૂમમાં કેટલા લોકો સાથે સૂઈ શકતા હતા! રાતે આરામથી ગપ્પા મારતા. દાદાદાદી પૌત્ર/પૌત્રીને વાર્તા કહેતાં, બાળગીતો ગાતાં, હાલરડાં ગાતાં અને સંસ્કારસિંચન કરતાં! ક્યારેક વડીલ બનીને તો ક્યારેક દોસ્ત/બહેનપણી બનીને ફઈઓ પણ આ કાર્યમાં જોડાતી.

ન તો સ્કૂલના બહુ ઑપ્શન હતા, ન તો કૉલેજના. ન તો આજના જેટલા કારકિર્દીના વિકલ્પો હતા. પરંતુ જે હતું તે આજે સુખદાયક લાગે છે. આજે સ્કૂલના એટલા બધા વિકલ્પ છે કે વાત ન પૂછો. ઇન્ટરનેશનલ સ્કૂલમાં બેસાડવા છે કે સીબીએસઇમાં કે પછી ગ્રાન્ટેડ સ્કૂલમાં? અંગ્રેજી મિડિયમ કે ગુજરાતી? ત્રીજી ભાષા કઈ રખાવવી? જર્મન-ફ્રેન્ચ-ગુજરાતી કે પછી સંસ્કૃત? ૧૧મામાં કયું ગ્રૂપ લેવું? એ કે બી? એનિમેશનમાં કારકિર્દી બનાવવી કે ફેશન ડિઝાઇનિંગમાં કે પછી ઍરોસ્પેસમાં? યા તો રૉબોટિક્સમાં? જિનેટિક સાયન્સમાં? કે પછી પેથોલોજિસ્ટ બનવું? મેડિકલ લાઇનમાં જવું તો શેના સ્પેશિયલિસ્ટ બનવું? કૉમર્સની લાઇન લેવી તો પછી સીએ બનવું કે સીએસ? કે પછી એમબીએ કરવું? એમસીએ પણ સારો વિકલ્પ છે.

એગ્રીકલ્ચર પણ ખોટો નથી. ભાષા, કલા આ બધામાં તો અત્યારે બહુ જ સ્કૉપ છે. એન્જિનિયરિંગ કરવું તો શેમાં કરવું? મિકેનિકલ કે ઇસી? કે પછી આઈટીની લાઇન લેવી? આઈટીઆઈમાં જવાય? એમએસસી કરવું તો શેમાં કરવું? સ્પૉર્ટ્સમાં કેરિયર પણ અત્યારે બહુ જ ઉજ્જવળ છે. કે પછી નાનપણથી સંગીત શિખવાડીને ‘વૉઇસ ઑફ ઇન્ડિયા’ કે ‘સારેગમપ’માં મોકલીને નાનપણથી જ સંતાનને સ્ટાર બનાવી દેવું? કે પછી એને નાનપણથી જ મોડેલિંગ માટે તૈયાર કરવું? ના, ના, વિદેશ જવા માટેની તૈયારી કરાવવી જ સારી, આપણા દેશમાં તો ક્યાં કોઈ સ્કૉપ છે? વિદેશમાં જવું તો ક્યાં જવું? એન્જિનિયરિંગ માટે તો જર્મની જ સારું. હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટીમાં જવું કે મેસેચ્યુસેટ્સમાં?

પહેલાં તો? માબાપને કંઈ ખબર નહોતી. સંતાનને જે કરવું હોય તે કરવા દે. બહુ પહેલાં તો ચાર ચોપડી ભણે એટલે પૂરતું. તે પછી મેટ્રિકનો ક્રાઇટેરિયા આવ્યો. તે પછી ગ્રેજ્યુએટનો. હવે પૉસ્ટ ગ્રેજ્યુએટ હો તો જ કંઈ કામનું.

ડ્રેસ, ગોગલ્સ, નંબરવાળા ગોગલ્સ, જૂતાં, ચપ્પલ, સ્લિપર, નાસ્તા, રેડી ટૂ મેડ ફૂડ, રેઝર, શેવિંગ ક્રીમ, શેમ્પૂ, સાબુ, ટેલ્કમ પાઉડર, ટૂથપેસ્ટ, પર્યટન સ્થળો અને ઇવન કૉન્ડોમમાં પણ કેટલા વિકલ્પો! ક્રેડિટ કાર્ડથી ખરીદી કરવી છે કે રોકડાથી કે પછી યુપીઆઈ એપથી? સમાચાર જોવા છે તો પ્રિન્ટ, ટીવી, વેબ અને હવે મોબાઇલ એપ અને મોબાઇલમાં પણ લાઇવ ટીવી! ફોટા પાડવા હોય તેટલા ઢગલો પાડો. તેને સંગ્રહિત કરવા છે? તો પેન ડ્રાઇવ, એક્સ્ટર્નલ હાર્ડ ડિસ્ક, ઇન્ટર્નલ હાર્ડ ડિસ્ક, ક્લાઉડિંગ..અનેક વિકલ્પો હાજર છે. પહેલાં તો એક રૉલ લાવવો મોંઘો પડતો. તેમાંય ૩૬ ફોટા જ પડતા. કેમેરા બીજાનો માંગીને લવાતો. અને એ વખતે મોંઘો કેમેરા હોવા છતાં લોકો ખુશીખુશી આપતા. કારણકે આવક ઓછી હતી પરંતુ દિલ વિશાળ હતું.

હવે તો એક જ ઘરમાં પતિ અને પત્ની એકબીજાને પોતાના ફૉન ન આપે. બાળકો તેમના ફૉન માબાપને ન આપે. પ્રાઇવસીનો સવાલ છે ભાઈ! અગાઉ બીજાના પીપી નંબરવાળા ફૉન પર જઈને બિન્દાસ્ત બહારગામથી આવતા ફૉન રિસિવ કરતા. બિચારા માયાળુ પડોશી ફૉન આવે તો બોલાવી પણ જાય. અને ફૉન પર વાત પતી જાય પછી ચાપાણી પણ પીવડાવે!

એ વખતે કદાચ ઘણું બધું નહોતું પણ ઘણું સુખ તો હતું. અત્યારે ઘણું બધું છે પરંતુ સુખ? વિચારજો.

international, sarvottam karkirdee margadarshan, terrorism

જાપાન ત્રાસવાદ, બેરોજગારી અને અસ્વચ્છતાથી મુક્ત કેમ છે?

(સર્વોત્તમ કારકિર્દી માર્ગદર્શનના ઑક્ટોબર માસના અંકમાં ‘સાંપ્રત’ કૉલમમાં આ લેખ છપાયો.)

તાજેતરમાં જાપાનના વડા પ્રધાન શિન્ઝો આબે ભારતની મુલાકાતે આવ્યા. અમદાવાદથી મુંબઈ વચ્ચે બુલેટ ટ્રેન માટે ભૂમિપૂજન થયું અને ભારત-જાપાન વચ્ચે ઘણા ઐતિહાસિક કરારો પણ થયા. આ નિમિત્તે જાપાન દેશ, તેની સંસ્કૃતિ વગેરે ચર્ચામાં આવી. જાપાન આટલો વિકસિત દેશ કેમ છે? તેના વડા પ્રધાન અટપટી ચિત્ર જેવી જાપાનીઝ ભાષામાં જ કેમ બોલે અને લખે છે? તાજેતરમાં લંડનમાં છેલ્લા છ માસનો પાંચમો ત્રાસવાદી હુમલો થયો. આથી પ્રશ્ન ઉઠવો સ્વાભાવિક છે કે ભારત, પાકિસ્તાન, બાંગ્લાદેશ, મ્યાંમાર, શ્રીલંકા, અમેરિકા, બ્રિટન, ફ્રાન્સ, જર્મની, સ્પેન, રશિયા અને થોડા અંશે ચીન પણ ત્રાસવાદથી ગ્રસિત છે. તો પછી જાપાન કેમ આમાંથી બાકાત છે?

તેનું કારણ ‘સકોકુ’ શબ્દમાં રહેલું છે. આ શબ્દ જાપાનના ૧૧૮૫થી ૧૮૬૮ વચ્ચે રહેલી તોકુગાવા શોગુનેટ સૈનિક સરકારે લાગુ કરેલી સ્થળાંતર નીતિ (ઇમિગ્રેશન પૉલિસી) દર્શાવે છે. આ નીતિમાં કોઈ વિદેશી જાપાનમાં ન આવી શકે કે ન તો કોઈ જાપાની વ્યક્તિ જાપાનની બહાર જઈ શકે. જો આમ બને તો આવી વ્યક્તિનું માથું ધડથી અલગ કરી દેવાતું! આ વાત જાપાનની મુખ્ય વિચારસરણીમાં રહેલી છે. આથી જ જાપાન એ એક જ પ્રકારનો (હૉમોજિનિયસ અથવા મોનોલિથિક) સમાજ તરીકે આજ દિન સુધી ટકી રહ્યો છે.

જાપાનના લોકો ઇસ્લામના પરિચયમાં પહેલી વાર ૧૮૭૭માં આવ્યા હતા. પહેલી કોઈ જાપાની વ્યક્તિ મુસ્લિમ બની તે ઘટના ઈ.સ. ૧૯૦૯માં બની હતી અને આ વ્યક્તિનું નામ મિત્સુતારો તાકાઓકા હતું. બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન જાપાનમાં ઇસ્લામને સમજવાની માગ વધી, જાપાનની સેનાએ ઇસ્લામ માટે સંગઠનો અને સંશોધન કેન્દ્રો સ્થાપ્યાં. ઇસ્લામ પર સો પુસ્તકો પ્રકાશિત થયાં. તેનું કારણ ઇસ્લામ પ્રત્યે એકાએક જાગેલું આકર્ષણ નહોતું પરંતુ જાપાની સેનાએ ચીન અને અગ્નિ એશિયામાં જે વિસ્તારો કબજે કર્યા તેમાં રહેલો મુસ્લિમ સમાજ હતો. આથી જ ૧૯૪૫માં યુદ્ધ પૂરું થયા પછી આ સંગઠનો અને સંશોધન કેન્દ્રોને બંધ કરી દેવાયાં.

જાપાનમાં ૧૩ કરોડની વસતિ છે. તેમાંથી લગભગ એક લાખ મુસ્લિમો છે. વર્ષ ૨૦૧૦માં ૧૦૦ ઇન્ટર્નલ મેટ્રૉપૉલિટન પોલીસ ડિપાર્ટમેન્ટના લીક થયેલા દસ્તાવેજો મુજબ, પોલીસે લગભગ ૭૨,૦૦૦ મુસ્લિમોની અંગત વિગતો એકઠી કરી છે જેમાં તેમનાં બૅંક ખાતાનાં સ્ટેટમેન્ટો, પાસપૉર્ટની વિગતો, અને તેમની અવરજવરનો રેકોર્ડનો સમાવેશ થાય છે. આ લીક થયેલા દસ્તાવેજોમાં એવી વાત પણ છે કે જાપાને મસ્જિદોની અંદર જાસૂસી કેમેરા મૂક્યા હતા અને પોતાના અંડરકવર ઍજન્ટોને મુસ્લિમોની નોન પ્રૉફિટ સંસ્થાઓ (એનજીઓ પ્રકારની સંસ્થા જેમાંની કેટલીક પ્રગટપણે સમાજસેવાનું કામ કરતી હોય પરંતુ અંદર ખાને ત્રાસવાદીઓને મદદ કરતી હોય)માં ઘૂસાડ્યા હતા. ૨૦૧૫માં લંડનમાં બૉમ્બ વિસ્ફોટ થયો તે પછી જાપાને મુસ્લિમોના ઘર આસપાસ પણ જાસૂસી શરૂ કરી હતી.

આ દસ્તાવેજો લીક થયા પછી તે દસ્તાવેજોમાં જેમનાં નામ હતાં તે પૈકી ૧૭ મુસ્લિમોએ સરકાર અને પોલીસ સામે કેસ કર્યો. ૨૦૧૪માં ટૉક્યોના જિલ્લા ન્યાયાલયે સ્વીકાર્યું કે પોલીસના આ કામથી ફરિયાદીઓના અંગતતાના અધિકાર (રાઇટ ટૂ પ્રાઇવસી)નો ભંગ થયો છે અને તેણે ૯ કરોડ યેનનું વળતર ચૂકવવા આદેશ પણ આપ્યો પરંતુ મહત્ત્વનું એ છે કે તેણે એમ પણ કહ્યું કે “ગુપ્ત માહિતી એકઠી કરવી જરૂરી અને અનિવાર્ય છે.” અર્થાત્ ભવિષ્યમાં પણ પોલીસ આ કાર્ય શરૂ રાખશે જ. સદ્નસીબે જાપાનનું મિડિયા આપણા જેવું નથી. તેણે આ મુદ્દે ચૂપકીદી સેવી હતી. જે લખાયું તે અંગ્રેજી માધ્યમોમાં લખાયું હતું.

ઈદ જેવા તહેવારે પણ જાપાનમાં ખુલ્લામાં નમાઝ નથી પઢી શકાતી. તેમને નાના રૂમ હોય તો પણ તેમાં નમાઝ પઢવી પડે છે. ‘જાપાન ટાઇમ્સ’ના ૧૩ જુલાઈ ૨૦૧૬ના એક અહેવાલ મુજબ, ઈદ ઉલ ફિત્રના રોજ તેમને ચાર વાર નમાઝનો કાર્યક્રમ યોજવો પડ્યો હતો જેથી બધા લોકો નમાઝ પઢી શકે. ૧,૦૦૦ લોકો બહાર નમાઝના વારા માટે રાહ જોતા હતા.

જાપાનમાં ‘ઘરવાપસી’ના કાર્યક્રમો પણ મોટા પાયે ચાલે છે જેને પોલીસ અને ન્યાયતંત્રનું મૌન સમર્થન હોય છે. જો કોઈ અલગ પંથ અપનાવે તો જાપાનનો કોઈ પરિવાર તેનું રીતસર અપહરણ કરી લે છે. તેને કેદ કરી રાખે છે અને તેના પર તે અલગ પંથ છોડી દેવા દબાણ કરે છે. આ પરિવાર એક્ઝિટ કાઉન્સેલરોની મદદ પણ લે છે. આ કાઉન્સેલરોનું કામ પંથાંતરિત વ્યક્તિને તે પંથ છોડી દેવા સમજાવવાનું હોય છે. ટૉરુ ગૉતો નામની એક વ્યક્તિ ખ્રિસ્તી બની ગયો તો તેનું હિંસક રીતે અપહરણ કરવામાં આવ્યું હતું અને ૧૨ વર્ષ સુધી એક જગ્યાએ કેદ રાખવામાં આવ્યો હતો. આ કિસ્સામાં જાપાનની પોલીસ નિષ્ક્રિય રહી અને તપાસનું ફીંડલું વાળી દીધું. તેના અપહરણકારોને પણ શોધ્યા નહીં. આવા અનેક કિસ્સાઓ બાબતે વિદેશી પત્રકારોને જાપાન દૂતાવાસ કે વિદેશ ખાતા પણ કોઈ પ્રતિક્રિયાઓ આપતા જ નથી.

આ રીતે જાપાનમાં માત્ર દસ ટકા જ સ્થાનિક એવા લોકો છે જેમણે ઇસ્લામ પંથ સ્વીકાર્યો હોય. બાકી જે કોઈ મુસ્લિમો છે તે વિદેશના છે. ખ્રિસ્તીઓની સંખ્યા પણ નહીંવત્ છે. ૨૦૧૫માં પેરિસમાં થયેલા ત્રાસવાદી હુમલા પછી જાપાન વધુ સજાગ બન્યું છે કારણકે તેના દેશમાં ભલે એક પણ ત્રાસવાદી હુમલો નથી થયો પરંતુ આઈએસઆઈએસે સિરિયામાં ૨૦૧૪માં જાપાનના બે લોકોને બંધક બનાવી તેમનો શિરોચ્છેદ કર્યો હતો.

જાપાનની સ્થળાંતર નીતિ બહુ કડક છે. જાપાનમાં વસતિ ઓછી છે અને ઘટી રહી છે તેમ છતાં તેના દરવાજા કૌશલ્ય વગરના વિદેશી કામદારો માટે બંધ છે. તેમને રેસિડેન્શિયલ સ્ટેટસ મળતું નથી. શરણાર્થીઓ માટે તેના દરવાજા ભારત અને યુરોપની જેમ મોકળા નથી. (ક્યારેક દયા ડાકણને ખાય). ૨૦૧૬માં જાપાને ૧૦,૯૦૧ અરજદારો પૈકી માત્ર ૨૮ લોકોને શરણાર્થી તરીકે સ્વીકાર્યા હતા.

સ્વાભાવિક છે કે જે દેશમાં અંદર વસતા લોકો તરફથી કે વિદેશથી આવા અચાનક થતા ત્રાસવાદી હુમલાનો ભય ન હોય તે દેશનો વિકાસ પૂરઝડપે જ થાય.

જાપાનના નેતાઓ રાષ્ટ્રવાદી છે. શિન્ઝો આબેએ પાઠ્યપુસ્તકોમાં જાપાનના સમ્રાટો કે સેના દ્વારા બીજા વિશ્વયુદ્ધ કે તે સિવાય કરેલા અત્યાચારોને દૂર કર્યાં છે. જ્યારે આપણે ત્યાં તો પાઠ્યપુસ્તકોમાં ચેડાં કરીને ખોટો ઇતિહાસ ઊભો કરી ભારતીય વિદ્યાર્થીઓમાં ભારત પ્રત્યે લઘુતાગ્રંથિનું નિર્માણ કરાય છે.

જાપાનને કુદરતનું વરદાન છે તેથી તે વિકસિત છે તેવું નથી. અમેરિકા દ્વારા પરમાણુ હુમલાનો ભોગ બનીને જાપાન સંપૂર્ણ બરબાદ થઈ ગયું હતું. તો ભૂકંપ એ જાપાન માટે લગભગ રોજની ઘટના છે. પરંતુ ભૂકંપથી નુકસાન ન થાય તેવાં મકાનો અને ઇમારતો ટૅક્નૉલૉજીના આધારે બનાવ્યાં છે. જાપાન સ્વચ્છતા માટે પણ આગ્રહી છે. આનું કારણ શિન્તો અને બૌદ્ધ પંથ છે. પંથની માન્યતા મુજબ, અસ્વચ્છતા સાથે દુષ્ટતા જોડાયેલી છે. આથી જાપાની લોકો દિવસમાં ઓછામાં ઓછું એક વાર તો નહાય જ છે પણ સાથે સાથે ઘર કે જાહેર સ્થળોએ ગંદકી પણ નથી રાખતા. ભારતમાં તો ઘણા લોકો પોતે ગંદકી કરે તો પણ સાફ નથી કરતા જ્યારે જાપાનના ફૂટબૉલ પ્રેમીઓએ ૨૦૧૪માં બ્રાઝિલમાં રમાયેલા ફૂટબૉલ વિશ્વ કપમાં આર્જેન્ટિના સામેની મેચ પછી સ્ટેડિયમની સફાઈ કરીને સમગ્ર વિશ્વનું દિલ એ મેચમાં હારી ગયા છતાં જીતી લીધું હતું. પરંતુ આપણે ત્યાં મિડિયામાં સમાચારો અને લેખોમાં ચીનની ધમકી, પાકિસ્તાનના મુશર્રફના ભારત વિરુદ્ધ વિષવમન, અમેરિકામાં સેક્સનાં ટોય કેટલાં વેચાય છે, બ્રિટનમાં શિક્ષિકા વિદ્યાર્થી સાથે સેક્સ કરતાં ઝડપાઈ જેવા સમાચારની જ ભરમાર હોય છે, તેથી આવા પૉઝિટિવ સમાચારથી વાચકો વંચિત રહે છે.

જાપાનમાં સ્વચ્છતા પ્રત્યે એટલો પ્રેમ છે કે જો લોકો પાસે કચરો નાખવા આજુબાજુ કોઈ કચરાપેટી ન હોય તો તેઓ કચરો એક થેલીમાં પોતાના ઘરે કે ઑફિસે લઈ પછી તેનો નિકાલ યોગ્ય રીતે કરે છે. જાપાની લોકો કોઈ પણ સભા, સમારંભ, સંગીતના કાર્યક્રમ, રમત ગમત કે ઉત્સવ પછી જાહેર મેદાન કે સ્ટેડિયમને સાફ કર્યા પછી જ ઉઠવાની પરંપરા છે. જ્યારે આપણે ત્યાં ચૂંટણી સભા હોય કે નવરાત્રિના ગરબા, ગણેશ વિસર્જન હોય કે તાજિયા, કે પછી ૩૧ ડિસેમ્બરની ઉજવણી, કાર્યક્રમ પત્યા પછી પ્લાસ્ટિકની બૉટલો, પ્લાસ્ટિકના પડીકાઓ, ઢોળાયેલી ચટણી અને નાસ્તાથી મેદાન એટલું ગંદુંગોબરું હોય છે કે ન પૂછો વાત. જાપાનનાં બાળકોને નાનપણથી જ સ્વચ્છ રહેવાનું અને આજુબાજુની જગ્યા સ્વચ્છ રાખવાનું શિખવવામાં આવે છે.

જાપાનના લોકો સભ્યતા અને સંસ્કારની મજાક નથી ઉડાવતા પણ તેને પાળીને બતાવે છે. તેઓ નમ્રતાથી સ્મિત સાથે વાત કરશે અને તે પણ ધીમા અવાજમાં. તેઓ ટ્રેનમાં મુસાફરી વખતે જો ફૉન આવે તો ઊભા થઈ દરવાજા પાસે જાય છે અને એકદમ ધીમા અવાજે કહે છે કે તેઓ અત્યારે મુસાફરી કરી રહ્યા છે અને થોડા સમય પછી ફૉન કરશે. ભીડભાડવાળી જગ્યાએ તેઓ અચૂક મેડિકલ માસ્ક પહેરેલા જોવા મળશે. તેમને જો શરદી પણ થઈ હોય તો તેઓ માસ્ક પહેરશે કારણકે તેઓ ઈચ્છે છે કે તેમનો ચેપ બીજા કોઈને ન લાગે. ગમે તેવી આધુનિક ટૅક્નૉલૉજી છતાં જાપાનના લોકો પોતાના પંથને ભૂલ્યા નથી. તેઓ ગમે તેવા ધનવાન હોય કે ઓછા ધનવાન, અચૂક મંદિરે જાય છે અને બાળકોને પણ નાનપણથી ટેવ પાડવામાં આવે છે. આપણે ત્યાં હૉસ્પિટલ હોય કે રેસ્ટૉરન્ટ, કામ કરતા કર્મચારીઓને કેટલાક લોકો સામેથી બક્ષિસ કે ટિપ આપીને તેમને બગાડે છે તો કેટલાક કર્મચારી સામેથી માગી લે છે, પણ જાપાનમાં જો તમે આ આપવા જાવ તો તેઓ સવિનય તમને ના પાડી દેશે. પોતાનું કામ કરવા પગાર મળતો હોય પછી વધારાનાં નાણાંની શી જરૂર? પ્રમાણિકતા જાપાની લોકોમાં ઠાંસી ઠાંસીને પડેલી છે. જાપાનમાં ચોરી કે ખિસ્સા કાપવા જેવા અપરાધોની સંખ્યા બહુ જ ઓછી છે.

જાપાનમાં બેરોજગારીનો દર ઓછો છે કારણકે મોટા ભાગની સ્ત્રીઓ નોકરી કરતી નથી! બેરોજગારીનો દર જે લોકોને કામ ન મળે તેની ટકાવારી હોય છે. આથી બેરોજગારીનો દર જાપાનમાં ઓછો જ હોવાનો. ત્યાંની સ્ત્રીઓને પોતે ગૃહિણી હોવાનું ગૌરવ છે. આપણે ત્યાં સ્ત્રીઓ જ બીજી સ્ત્રી ગૃહિણી હોય તો તેને નીચી નજરે હવે જોવા લાગી છે. જાપાનમાં આમ પણ કંપનીઓ સ્ત્રીઓ કરતાં પુરુષોને વધુ લેવાનું પસંદ કરે છે, જોકે ૧૯૯૯માં મહિલાઓને રોજગારીમાં અન્યાય મુદ્દે કાયદો બનાવાયો છે ખરો. નોકરી મેળવનારી સ્ત્રીઓ પણ કેટલાક સમય પછી પોતાનાં સંતાનો અને પરિવારને ન્યાય આપવા ગમે તેવી સફળ કારકિર્દીને છોડતાં અચકાતી નથી.

આ ઉપરાંત જાપાનના પુરુષોને પણ રોજગાર બાબતે અસંતોષ નથી કારણકે ત્યાં ૧૯૧૦થી લાઇફટાઇમ એમ્પ્લૉયમેન્ટની અવધારણા છે. મતલબ કે કંપની સીધી જ લોકોને રોજગારી આપે છે અને તેમને પગાર સિવાય રાહતદરે આરોગ્ય સેવા, પગાર સાથેનું વેકેશન, બીમારી વખતે પગાર સાથેની રજા, પેન્શન જેવી સુવિધાઓ મળે છે. ત્યાં ભલે સામ્યવાદ ન હોય, પરંતુ કર્મચારીઓના હક માટે જાપાનનું તંત્ર સજાગ છે. ત્યાં મોટા પાયે છટણીઓ પર સામાજિક રીતે પ્રતિબંધ છે. સોની, તોશિબા, પેનાસોનિક અને એનઇસી જેવી કંપનીઓ વધારાના કર્મચારીઓને સ્વૈચ્છિક નિવૃત્તિની યોજના આપે છે અને બિનજરૂરી કર્મચારીઓને બેનિશમેન્ટ રૂમમાં મોકલવામાં આવે છે જ્યાં તેમને તેઓ રાજીનામું આપવાનું ન વિચારે ત્યાં સુધી ઓછામાં ઓછું કામ સોંપવામાં આવે છે.

જાપાનના વિકાસ અને ત્યાંના લોકોની સુખાકારી પાછળનું કારણ એ પણ છે કે તેઓ બચતમાં ખૂબ માને છે. તેમનો બચતનો દર અમેરિકા કરતાં વધુ છે. જ્યારે ભારતમાં બચતનો દર દિવસે ને દિવસે લૉન, જાહેરખબરો, માર્કેટિંગ અને ભૌતિક સુખ પાછળની દોટના કારણે સતત ઘટી રહ્યો છે.

અમેરિકા અને ફ્રેન્ચ ક્રાંતિ પછી પરંપરાનો વિરોધ તેને જ આધુનિકતા મનાય છે અને દુર્ભાગ્યે ભારતના કેટલાક લોકો માટે પણ આ જ આધુનિકતા છે. પરંતુ જાપાન તેવું નથી. જાપાનમાં ધર્મ, સમાજ અને કુટુંબનું મહત્ત્વ સર્વોચ્ચ છે.

આમ, ભારતે માત્ર બુલેટ ટ્રેન માટે જ નહીં, પરંતુ સાચા અને વિસરાયેલા વિકાસ માટે પણ જાપાનમાંથી ધડો લેવા જેવો છે.

film, media, politics

સંસ્કાર બાદ ભક્તિને ગાળમાં ખપાવવાનો કારસો

વચ્ચે રીતસર આયોજનપૂર્વક ટ્વિટર પર ઝુંબેશ ચાલી સંસ્કારના નામે મજાક ઉડાવવાની. ફિલ્મોદ્યોગમાં શરૂઆતમાં જેવી ભૂમિકા મળે પછી એવી જ ભૂમિકાઓ મળ્યે રાખે છે એ જાણીતી વાત છે. અભિનેતા આલોકનાથ સાથે આવું જ થયું. ‘બોલ રાધા બોલ’ને બાદ કરતાં એમણે મોટા ભાગે પિતાની ભૂમિકાઓ કરી. એટલે પહેલો શિકાર બનાવ્યા આલોકનાથને.

એ પછી બીજો શિકાર પહલાજ નિહલાની બન્યા જેમ્સ બૉન્ડ માટે. પહલાજ નિહલાનીનો પક્ષ માત્ર ટાઇમ્સ ઑફ ઇન્ડિયા ને તેના ગુજરાતી નવગુજરાત સમયમાં છપાયાનું યાદ છે. શિકારીઓની રજૂઆત એવી હતી કે પહલાજ નિહલાનીએ જેમ્સ બૉન્ડમાં પ્રણય પ્રચુરતાનાં દૃશ્યો પર કાતર ફેરવડાવી. પણ ઉપરોક્ત સમાચારપત્રમાં છપાયેલા પહલાજ નિહલાનીના પક્ષ મુજબ, જેમ્સ બૉન્ડના ફિલ્મકારે ‘એ’ના બદલે ‘યુએ’ સર્ટિ. માગેલું તેથી તેમને કટ કરવા પડ્યા.

ડાબેરી કમ લિબરલ ગેંગનો ત્રીજો શિકાર સૂરજ બડજાત્યા બન્યા. સૂરજ અને તેમના બાપદાદાની ફિલ્મોની વિશેષતા એ રહી છે કે તેઓ સારો સંદેશ આપતી, ઘણી હદે સ્વચ્છ, પારિવારિક અને સુમધૂર સંગીતમય ફિલ્મો આપે છે. આ ફિલ્મોમાં હિન્દુત્વ ઝળકતું હોય છે. જેનાથી આ ગેંગ સૂરજને ઝપટમાં લેવા માગે છે. ‘ગે’ સહિત અનેક વિકૃતિ ફેલાવતા શાહરુખ ખાનની ચમચી ફરાહ ખાને શાહરુખ નિર્મિત ‘ઓમ્ શાંતિ ઓમ્’માં સૂરજની મજાક ઉડાડેલી. તે પછી સૂરજની ‘પ્રેમ રતન ધન પાયો’ આવી એટલે ‘હિન્દુસ્તાન ટાઇમ્સ’ની ચિબાવલી સમીક્ષકે લખ્યું સંસ્કારી ઑર્ગેઝમ! બીજા સમીક્ષકોએ પણ ફિલ્મને ઉતારી પાડી. (આ સમીક્ષકો યશરાજ, કરણ જોહર, વિધુ વિનોદ ચોપરા/રાજકુમાર હિરાણી, અનુરાગ કશ્યપ, વિશાલ ભારદ્વાજ, શાહરુખ ખાન, આમીર ખાન જેવા મિડિયાના ફેવરિટ લોકોની સમીક્ષામાં સમરકંદ બુખારા ઓવારી જાય છે પણ અક્ષયકુમાર, ૠત્વિક રોશન, ટાઇગર શ્રોફ જેવાની ફિલ્મોને ઉતારી પાડે છે. તાજેતરમાં આ લોકો શાહરુખની ‘ફેન’ પર આફરિન થઈ ગયા હતા જ્યારે ટાઇગરની ‘બાગી’ ને ઉતારી પાડેલી. આ જ રીતે ‘ઉડતા પંજાબ’ વિશે પણ થયું. એક સમીક્ષકે તો હેડિંગમાં લખ્યું: સોલિડ કિક! બીજી તરફ અક્ષયકુમારની ‘હાઉસફૂલ-3’ને ઉતારી પાડી. પણ દર્શકોએ ‘બાગી’ અને ‘હાઉસફૂલ-3’ બંનેને હિટ બનાવી દઈ આ બબુચકોને મોઢે તમાચો માર્યો.)

એકતા કપૂરની વાહિયાત ‘ક્યા કૂલ હૈ હમ-૩’માં પણ સૂરજ બડજાત્યા અને સંસ્કારીપણાની મજાક ઉડાવાઈ.
સૂરજ પોતે શરમાળ છે. તે પોતાની ફિલ્મનો પણ ખાસ પ્રચાર નથી કરતા તો આવા લોકોને જવાબ ક્યાંથી આપે? એટલે આ લિબરલ ગેંગની વાયડાટી ચાલે છે. આ લિબરલ ગેંગનો ચોથો શિકાર બન્યાં સચીન તેંડુલકર અને લતા મંગેશકર. તન્મય ભટ્ટ ને એના બીજા મિત્રો જેમાં એક મહેશ ભટ્ટનો થનારો કે થઈ ચૂકેલો જમાઈ રોહન જોશી પણ છે એ ભેગા થઈને ‘એઆઈબી’માં મહાન હસ્તીઓની અત્યંત બેહૂદી મજાક ઉડાવે છે. આમાંથી તન્મયે સ્વતંત્ર રીતે સચીન ને લતાજીની કનિષ્ઠતમ મજાક ઉડાવી પબ્લિસિટી મેળવી લીધી.

આ ગેંગનો ૨૦૧૪થી નિરંતર એક પ્રયાસ છે અને તે એ કે વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીનું સમર્થન કરે તેને મોદીભક્ત ગણાવી દેવા. મિડિયાની હલકાઈ જુઓ સાહેબ! તે મનમોહનસિંહ આગળ ડૉ. લખવાનું ચૂકતું નથી. મનમોહન વ્યવસાયિક ડૉ. નથી. તેમ છતાં પૂર્વ વડાપ્રધાન છે અને દસ વર્ષ રાજકીય સ્થિરતા આપી દેશ ચલાવ્યો એ સિદ્ધિ બદલ એમની આગળ ડૉ. લખાય તેમાં કોઈ વાંધો ન હોઈ શકે પણ જેણે કાશ્મીરનું ઇસ્લામીકરણ ને પાકિસ્તાનીકરણ કર્યું કે થવા દીધું તે ફારુક અબ્દુલ્લાના નામ આગળ પણ લિબરલ તંત્રી- પત્રકાર ડૉ. લખવાનું ભૂલતા નથી. એ લોકો નહેરુ આગળ પં. એટલે કે પંડિત લખવાનું ચૂકતા નથી. ઇન્દિરાનો ઉલ્લેખ કરે ત્યારે એમની કલમ આપોઆપ પાછળ જી લગાવી દે છે. સોનિયા પાછળ પણ તેઓ જી અચૂક લગાવે જ પણ મોદી વડાપ્રધાન બન્યા પછી પણ તેઓ મોદીના નામની આગળ વડા પ્રધાન તો જવા દો, પાછળ જી પણ લગાવતા નથી. સ્મૃતિ ઇરાની ભૂતકાળમાં નિપુણ અભિનેત્રી હતાં. પણ હવે તેઓ ફૂલટાઇમ પોલિટિશિયન છે અને માનવ સંસાધન વિકાસ જેવા મહત્ત્વના ખાતાના પ્રધાન પણ છે પરંતુ આ મિડિયા તેમના નામ આગળ એક્ટ્રેસ ટર્ન્ડ પોલિટિશિયન લખીને સ્મૃતિને ઉતારી પાડવાનો મોકો ચૂકતા નથી. ‘ટેલિગ્રાફ’એ તો તેમને ‘આંટી નેશનલ’નું બિરુદ આપી દીધું. પણ લિબરલ ગેંગનું સાચું નિશાન મોદી નથી, મોદી સમર્થકો છે. એ લોકો એક વાત સારી રીતે જાણે છે કે મોદીજી તેમના તમામ પ્રપંચોને નિષ્ફળ બનાવી દેશે પણ સમર્થકો નહીં હોય તો મોદીજી શું કરવાના? આજે કદાચ સંઘ કે બીજી કોઈ પણ સંસ્થા કે વ્યક્તિ કરતાં મોદીજી સૌથી લોકપ્રિય છે. લિબરલ ગેંગને એ ખબર નથી કે સંઘના સ્વયંસેવકો કરતાં બહારના લોકો વધુ મોદીસમર્થક છે. સંઘના સ્વયંસેવકો તો વ્યક્તિપૂજામાં માનતા નથી. એટલે એમને માટે ભગવાધ્વજ સિવાય કોઈ મોટું નથી. મોદી પણ નહીં.

લિબરલ ગેંગ મોદીસમર્થકોને મોદીભક્ત કહી હવે ભક્તિ શબ્દને ગાળમાં ખપાવવા જોરશોરથી પ્રયત્નશીલ છે. કોઈ વ્યક્તિ મોદીની કોઈ વાતનું સમર્થન કરે એટલે એને મોદીભક્તમાં ખપાવી તેને ઉતારી પાડવાનો જેથી એ બીજી વાર મોદીજીનું સમર્થન ન કરે.

કોઈ વ્યક્તિ સતત સારું કરે તો તેની પ્રશંસા થવાની જ. પછી તે અમિતાભ બચ્ચન હોય કે માધુરી દીક્ષિત, સચીન તેંડુલકર હોય કે લતા મંગેશકર. લાખો-કરોડો લોકો રોજ અમિતાભ-માધુરી-સચીન કે લતાના ફોટા કે તેમની વિગતો મૂકે છે. તો શું એ એમના ભક્ત થઈ ગયા? આમાંના ઘણા એવા પણ હશે જે ઉપરોક્ત હસ્તીઓની સાથે રાજેશ ખન્ના, શ્રીદેવી, સૌરવ ગાંગુલી કે આશા ભોસલેના ચાહક હશે. આ જ રીતે મોદીનું સમર્થન કરનારા મનમોહન, જયલલિતાનું સમર્થન કરનારા પણ હોઈ શકે.

જે તંત્રી-પત્રકાર સોનિયા કે પ્રિયંકાને જોઈને મોઢેથી લાળ ને નીચેથી શી***ન કરી બેસે છે કે અહેમદ પટેલના ચમચા છે તેઓ કે તેમની શેહમાં આવીને અન્યો સોનિયાના બારગર્લવાળા ભૂતકાળ વિશે  છાપવાની હિંમત ધરાવતા નથી.  સોનિયાને કઈ રહસ્યમય બીમારી છે એ જાણવા એ લોકો ઇન્વેસ્ટિગેશન કરાવી શકતા નથી. સુબ્રમણિયન સ્વામી એ બહાર પાડ્યું તો પણ નેશનલ હેરાલ્ડ કૌભાંડના સમાચાર કરતાં અન્ય સમાચારને પ્રાથમિકતા આપવી એ તેમનો ચમચાધર્મ છે. અને સમાચાર છાપશે તો મોદીજી જાણે ખોટી રીતે સોનિયાને ફસાવતા હોય એ રીતે છાપશે. કેજરીવાલે કાયદો તોડીને ૨૧ ધારાસભ્યોને સંસદીય સચિવપદની લહાણી કરી દીધી. એ સમાચાર હોય કે કેજરીવાલના મુખ્ય સચિવના કૌભાંડના કારણે સીબીઆઈના દરોડાના સમાચાર, આ ચમચાઓ કેજરીવાલ સામે મોદીજી વેરવૃત્તિથી કાર્યવાહી કરતા હોય એવાં મથાળાં બાંધશે. આ ચમચાઓ અનુગોધરા રમખાણો પછી ‘સિટ’ તપાસ, ઈશરત કેસ વગરેમાં આવાં મથાળાં બાંધતા નહોતાં.

લિબરલ ગેંગને કોઈએ પ્રશ્ન ખરેખર તો એ પૂછવા જોઈએ કે
૧. મોદીજીમાં એવા તે શું હીરામોતી ટાંગ્યાં છે કે લોકો વધુ ને વધુ મોદીસમર્થક બની રહ્યા છે?
૨. શું મોદીજી એવા હેન્ડસમ છે અથવા અમિતાભ જેવાં હાઇટ-બૉડી ધરાવે છે?
૩. શું મોદીજી સોનિયા જેવા ગોરા છે?
૪. શું મોદીજી ચિદમ્બરમ્ જેવું અંગ્રેજી કે અટલજી જેવું હિન્દી બોલી શકે છે?
૫. શું મોદીજી સંપત્તિમાંથી બધાના એકાઉન્ટમાં દર મહિને પૈસા જમા કરાવે છે?
૬. મોદીજી ગરીબ દેખાતા નથી. એ કેજરીવાલ કે મમતા બેનર્જીની જેમ સાદાં કપડાં નથી પહેરતા, આ લિબરલ ગેંગ લખે છે તેમ હવામાં સતત ઉડતા રહે છે, તો પછી સામાન્ય માનવી કેમ મોદીસમર્થક છે? જેને અમેરિકાએ નવ નવ વર્ષ વિઝાનો ઇન્કાર કર્યો તે મોદીને જ્યારે અમેરિકા બોલાવે ત્યારે સામાન્ય ભારતીય કેમ વિજય મળ્યો હોય એમ ખુશ થાય છે?
૭. લિબરલ ગેંગ જ એવું લખે છે કે મોદી યુઝ એન્ડ થ્રો કરે છે ને અરુણ શૌરી આવું બોલે છે ત્યારે એને સમાચાર તરીકે ચગાવે છે પણ પ્રશ્ન એ છે કે મોદીજી આવું કરતા હોય તો એમના સમર્થકોની સંખ્યા તો એકદમ ઘટી જવી જોઈએ? એવું કેમ નથી થતું?
૮. માન્યું કે મોદીજી પાસે આઇટી પ્રોફેશનલની સારી ટીમ છે પણ મોદીજીને જિતાડનાર (મોદીજીને યશ ન દેવો પડે એટલે સોનિયાચમચા આવાં ગતકડાં શોધી કાઢે છે) પ્રશાંત કિશોર તો હવે આ તંત્રી-પત્રકારોના માનીતા સોનિયા-રાહુલને સેવા આપે છે. કેમ એ મોદીની જેવી હવા રાહુલની તરફેણમાં ઊભી નથી કરી શકતા?
૯. લિબરલો શોધે છે કે કૉંગ્રેસ નહીં તો કોણ? એટલે નીતીશ-કેજરી-વગેરે જે મોદીવિરોધી છે તેમની પછેડી પકડી લે છે. કેજરીવાલ પાસે પણ યુવાનોની આઇટી ટીમ છે. એ કેમ કેજરીની તરફેણમાં મોજું છોડો, લહેરખી પણ સર્જી નથી શકતા?
૧૦. એવું શું કારણ છે કે આજતક, એનડીટીવી સહિતની ચેનલો ને અનેક છાપાં મોદીવિરોધી છે, રોજેરોજ તેઓ મોદીવિરોધી સમાચાર ચગાવે છે ને મોદીતરફી સમાચાર દબાવી દે છે, આ જ રીતે મોદીવિરોધીઓના સારા સમાચાર ચગાવે છે ને મોદીવિરોધીઓના ખરાબ સમાચારને દબાવી દે છે તો પણ મોદીના સમર્થકોની સંખ્યા ઘટતી કેમ નથી?
૧૧. જ્યારે જ્યારે ચીન, અમેરિકા કે પાકિસ્તાન ભારતવિરોધી કૃત્યો કરે છે ત્યારે આ લિબરલ ગેંગ દેશની દુશ્મન હોય તેમ ખુશ થઈ ‘હાથતાળી’ કેમ આપે છે? ભારતની પીછેહટ તેમને ‘મોદીના ગાલ પર તમાચો’ કેમ લાગે છે? શું તેઓ મોદીવિરોધમાં આંધળા થઈને અજાણતા મોદી = ભારત આવું સમીકરણ તો નથી બેસાડી રહ્યાને?
૧૨. ક્યાંક આ લિબરલ ગેંગના રોજેરોજ આંધળા વિરોધના કારણે જ મોદીની લોકચાહના આટલી વધી નથી રહી ને? કારણકે હંમેશાં મક્કમ મજબૂત વ્યક્તિની પાછળ દુનિયા પડે ત્યારે લોકો તેના સમર્થક બની જતા હોય છે. આથી જ ભારતમાં લોકો માટે મહારાણા પ્રતાપ હારવા છતાં અકબરથી વધુ મહાન છે. સિકંદર કરતાં પોરસ વધુ લોકપ્રિય છે. ઝાંસીની રાણી લક્ષ્મીબાઈ માટે આજે પણ કહેવાય છે કે ખૂબ લડી મર્દાની, વો ઝાંસીવાલી રાની થી.
૧૩. દુર્યોધનો કે શિશુપાલો સત્તાના મદમાં શ્રી કૃષ્ણની ઊંચાઈ સમજી શક્યા નહોતા. (સાવધાન! આ નઠારા ક્યાંક એવું ન કહી દે કે મેં મોદીને શ્રીકૃષ્ણ સાથે સરખાવ્યા.વાતને આડે પાટે ચડાવવામાં આ લોકો હોશિયાર હોય છે.) લિબરલ ગેંગ સાથે આવું તો નથી ને?