sanjog news, society, vichar valonun

બહોત કુછ હૈ લેકિન કુછ ભી નહીં હૈ…

(વિચારવલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, તા.૨૬/૧૧/૧૭)

 બહુવિકલ્પો માણસને સગવડ આપે છે કે અગવડ? પ્રશ્ન ન સમજાયો? તો જરા ઉદાહરણ સાથે વાત કરીએ. તમને ભૂખ લાગી છે, અને તમારી પાસે જમવા માટે રોટલી, શાક અને ભાત જ છે. સ્વાભાવિક તમને ધરાઈને આ આરોગશો. પરંતુ જો તમારી પાસે ટમેટાંનું સૂપ, મકાઈનું સૂપ, રોટલી, રોટલો, ભાખરી, થેપલાં, બે શાક, દાળ, કઢી, ફરસાણમાં સમોસા, કટલેસ, કચોરી, ભજિયાં, મીઠાઈમાં ગાજરનો હલવો, બરફી, રાયવાળાં મરચાં, તળેલાં મરચાં, અથાણું, તળેલી સિંગ, કાકડી-ટમેટાં-ગાજરનું કચુંબર, ડુંગળી, લસણની ચટણી, કોથમીર-મરચાંની ચટણી, આંબલીની ચટણી, સાથે ચાઇનીઝ નુડલ્સ, પાણી પુરી, સેવ પુરી, દહીં પુરી, આટલું હશે તો? તમે ધરાઈને ખાઈ શકશો? સ્વાભાવિક છે કે તમે મૂંઝાઈ જશો. બહુવિકલ્પોની આ જ વાત છે.

અગાઉ અછતનો જમાનો હતો. પાણીથી માંડીને વાહન સુધી બધી રીતે અછત-મુશ્કેલી-સંઘર્ષ. અત્યારે છતનો જમાનો છે. તમારી સામે બહુ વિકલ્પો છે. (અલબત્ત, અત્યારે પણ ઘણા પરિવારો અછતમાં નિભાવી જ રહ્યા છે) કોઈ પણ વાત હોય, જાણે અલાઉદ્દીનનો ચિરાગ હાજર છે- માગ માગ, માગે તે આપું. તમારે એક શહેરથી બીજા શહેર જવું છે? તો તમારી પાસે તમારી કાર ઉપરાંત એસ.ટી.ની વૉલ્વો, પ્રાઇવેટ મિની બસ, પ્રાઇવેટ વૉલ્વો, ઉબેર/ઑલા જેવી ટૅક્સી, કોઈ વ્યક્તિ તમને પૈસા લઈને લિફ્ટ આપીને કારમાં લઈ જાય તે…આમ, તમારી પાસે અનેક વિકલ્પો છે. તમારે શહેરની અંદર ક્યાંય જવું છે? તો પણ તમારી પાસે સ્કૂટર, કાર, રિક્ષા (રિક્ષામાં પણ છકડો કે અંગત રિક્ષા), સિટી બસ, બીઆરટીએસ બસ, ઉબેર/ઑલા જેવી ટૅક્સી…એમ કેટલાય ઑપ્શન છે. થોડાં વર્ષો પૂર્વેનો સમય યાદ કરો. એસ.ટી.ની ખખડધજ બસો અને એવા જ ખખડધજ રસ્તા. અત્યારે જે જગ્યાએ પહોંચવામાં ત્રણ કલાક લાગે છે ત્યાં છ કલાક લાગતા! વળી રસ્તામાં પંક્ચર પડે તો ખોટી થવું પડે તે અલગ!

ફિલ્મ જોવી હોય તો હવે તમારી આસપાસ અનેક થિયેટરો છે. થિયેટર સુધી લાંબા ન થવું હોય તો નજીકની દુકાનેથી ઑરિજનલ સીડી/ડીવીડી લઈ આવો. તેમ પણ ન કરવું હોય તો ઑનલાઇન મૂવી જોઈ લો. કેટલીક જૂની ફિલ્મો તો યૂટ્યૂબ પર પણ મળી જશે. આ ઉપરાંત સેટ ટૉપ બૉક્સમાં તો ફિલ્મોની કેટકેટલી ચેનલ! આજથી વીસ વર્ષ પહેલાં થિયેટરોની સંખ્યા કેટલી હતી! ટિકિટ મેળવવા લાઇનમાં ઊભા રહેવું પડતું. કેટલાક ઊંચા ભાવે બ્લેકમાં ટિકિટ ખરીદી ફિલ્મ જોવાનો સંતોષ માણતા. તો કેટલાક પરિવારસહ થિયેટરના ડેલે હાથ દઈ પાછા આવતા! અને અત્યારે જેમ ફિલ્મ ગમે ત્યારે ગમે તે સમયે જોઈ શકાય તેવું નહોતું. ભાવનગર સહિતનાં શહેરોમાં તો ફિલ્મો ઘણી વાર એકાદ વર્ષ પછી રિલીઝ થતી! ઉપરાંત બજેટની રીતે પણ પોસાતું નહીં. એટલે લોકો જોઈ આવે પછી ફિલ્મ સારી છે તેવી ખબર પડે તેના આધારે ફિલ્મ જોવા જતા. ઘણી વાર તો ફિલ્મની સંગીતની કેસેટ પણ ભાડે લાવતા! અથવા કોઈ એક ફિલ્મની કેસેટ ખરીદવાના બદલે, બે ચાર ફિલ્મના સારાં પસંદગીનાં ગીતોની યાદી બનાવીને કેસેટની દુકાનવાળાને દઈ આવવાની. તે રેકોર્ડ કરીને એક કેસેટ બનાવી દે.

દૂરદર્શન પર ગુરુવારે અને શનિવારે એમ બે વારે જ ફિલ્મો આવતી! એમાંય જો લાઇટ જાય કે ‘રૂકાવટ કે લિયે ખેદ હૈ’ આવી ગયું તો પત્યું! બીજાના ઘરે જ્યાં લાઇટ હોવાની આશા હોય ત્યાં પહોંચી જવાનું. એમાં વિડિયો કેસેટ આવી. વીસીઆર પણ પાછું ભાડે લાવવાનું. ખરીદવાનું તો પોસાય જ નહીં. અને વીસીઆર-વિડિયો કેસેટ માટે નજીકના દુકાનવાળા કે કોઈ જાણીતા વ્યક્તિની ઓળખાણ આપવાની! પરંતુ તેમાંય વિડિયો કેસેટ સારી ગુણવત્તાની નીકળે તેવી કોઈ ગેરંટી નહીં! ઉપરથી નીચે કે નીચેથી ઉપર જતાં પટ્ટા આવે, અધવચ્ચે અટકી જાય તેવું બનવાની શક્યતા પૂરેપૂરી!

પરંતુ આ વીસીઆર અને વિડિયો કેસેટ પણ એક વ્યક્તિ ન લાવે. સોસાયટી/ફ્લેટમાં ચાર-પાંચ જણા વચ્ચે લાવવામાં આવે અને એ બધા સાથે જોતા હોય તેની મજા જ અનેરી! એ ફિલ્મ જોતી વખતે કૉમેન્ટ થાય, ખાણી પીણી થાય, ક્યારેક કોઈ યુવાન-યુવતી વચ્ચે પ્રેમની કુંપળો પણ ફૂટી નીકળે!

દૂરદર્શન પર સાંજે સાતથી અગિયાર સુધી જ કાર્યક્રમો આવે. રાતે ૧૧ વાગ્યા પછી તમારે જોવા જ હોય તો ઝરમરિયાં જોવાના! અગિયાર વાગે એટલે ફરજિયાત સૂઈ જવાનું!

ચેનલોના પણ કેટલા વિકલ્પો હતા? દૂરદર્શન પછી બહુ બહુ તો ઝી અને સ્ટાર હતા! કેબલવાળો પણ દર સોમવારે વેકેશનમાં નવી ફિલ્મ મૂકે! હવે વિચારો કે એટલી ચેનલો થઈ છે કે પોતાની મનગમતી ચેનલ જોવા ઝઘડા થાય છે. બાળકને કાર્ટૂન જોવું હોય છે, ગૃહિણીને એકતા કપૂરની કકળાટવાળી સિરિયલ, પતિને સમાચારની ચેનલ, દાદાને જૂની ફિલ્મ અથવા ધાર્મિક ચેનલ. દાદીને રસોઈ શો જોવો હોય! આ વિકલ્પો કેવી સ્થિતિ લાવે છે તે વિચારો! હવે ઘરમાં બે ટીવી રખાતાં થઈ ગયાં છે. પણ એ એવા ઘરમાં જે ખાધેપીધે સુખી છે. જે નથી તે?

આ જ રીતે ખાણીપીણીમાં પણ બહુવિકલ્પોએ અને ખાસ તો માતાપિતાનાં સંતાનોને લાડના લીધે ભોજનમાં વેરાઇટી વધી છે. ઘરમાં કોઈ પણ નિર્ણય લેવાય, તેમાં સંતાન ડિસીશન મેકરની ભૂમિકામાં હોય છે. માતાપિતા સંતાનના નિર્ણયને મહત્ત્વ આપતાં થઈ ગયા છે. દાદાદાદી કોરાણે મૂકાઈ ગયાં છે. પરિણામે જો વતનમાં ઘર હોય તો દાદાદાદી પોતાના વતનના ઘરમાં અલગ જ રહેવાનું પસંદ કરે છે. પોતે પોતાની મરજી મુજબ ખાઈ પી શકે, ચેનલ જોઈ શકે. પોતાના મિત્રો-મહેમાનોને ઘરમાં બોલાવી શકે. પરંતુ જો દીકરાના ઘરે મહેમાનોને બોલાવ્યા હોય કે ટીવી જોતા હોય તો પૌત્ર-પૌત્રી જ મોઢા પર કહી દેતાં થઈ ગયાં છે કે અમારે પરીક્ષા છે, અમને ભણવા દો. માતાપિતા પણ સંતાનોને ટોકતાં નથી, સમજાવતાં નથી કે દાદાદાદી સાથે નમ્રતાથી વાત કરાય. પોતે કરતા હોય તો સંતાનોને સમજાવે ને. સંતાનો તો માતાપિતાનું જ અનુકરણ કરવાનાં. બૅન્કોની જાહેરખબરમાં તો હવે માતા જ પુત્રને સલાહ આપે છે કે લગ્ન પછી આપણને સાથે નહીં ફાવે, તું લૉન લઈને અલગ ઘર લઈ લેજે. બીજી એક જાહેરખબરમાં દાદાદાદીની સાથે પૌત્ર સૂવે છે તો પાટા મારીને ઊંઘ હરામ કરી દે છે તેથી દાદાદાદી માટે અલગ રૂમ બનાવવા લૉન લેવાની સલાહ અપાય છે.

અગાઉ એક જ રૂમમાં કેટલા લોકો સાથે સૂઈ શકતા હતા! રાતે આરામથી ગપ્પા મારતા. દાદાદાદી પૌત્ર/પૌત્રીને વાર્તા કહેતાં, બાળગીતો ગાતાં, હાલરડાં ગાતાં અને સંસ્કારસિંચન કરતાં! ક્યારેક વડીલ બનીને તો ક્યારેક દોસ્ત/બહેનપણી બનીને ફઈઓ પણ આ કાર્યમાં જોડાતી.

ન તો સ્કૂલના બહુ ઑપ્શન હતા, ન તો કૉલેજના. ન તો આજના જેટલા કારકિર્દીના વિકલ્પો હતા. પરંતુ જે હતું તે આજે સુખદાયક લાગે છે. આજે સ્કૂલના એટલા બધા વિકલ્પ છે કે વાત ન પૂછો. ઇન્ટરનેશનલ સ્કૂલમાં બેસાડવા છે કે સીબીએસઇમાં કે પછી ગ્રાન્ટેડ સ્કૂલમાં? અંગ્રેજી મિડિયમ કે ગુજરાતી? ત્રીજી ભાષા કઈ રખાવવી? જર્મન-ફ્રેન્ચ-ગુજરાતી કે પછી સંસ્કૃત? ૧૧મામાં કયું ગ્રૂપ લેવું? એ કે બી? એનિમેશનમાં કારકિર્દી બનાવવી કે ફેશન ડિઝાઇનિંગમાં કે પછી ઍરોસ્પેસમાં? યા તો રૉબોટિક્સમાં? જિનેટિક સાયન્સમાં? કે પછી પેથોલોજિસ્ટ બનવું? મેડિકલ લાઇનમાં જવું તો શેના સ્પેશિયલિસ્ટ બનવું? કૉમર્સની લાઇન લેવી તો પછી સીએ બનવું કે સીએસ? કે પછી એમબીએ કરવું? એમસીએ પણ સારો વિકલ્પ છે.

એગ્રીકલ્ચર પણ ખોટો નથી. ભાષા, કલા આ બધામાં તો અત્યારે બહુ જ સ્કૉપ છે. એન્જિનિયરિંગ કરવું તો શેમાં કરવું? મિકેનિકલ કે ઇસી? કે પછી આઈટીની લાઇન લેવી? આઈટીઆઈમાં જવાય? એમએસસી કરવું તો શેમાં કરવું? સ્પૉર્ટ્સમાં કેરિયર પણ અત્યારે બહુ જ ઉજ્જવળ છે. કે પછી નાનપણથી સંગીત શિખવાડીને ‘વૉઇસ ઑફ ઇન્ડિયા’ કે ‘સારેગમપ’માં મોકલીને નાનપણથી જ સંતાનને સ્ટાર બનાવી દેવું? કે પછી એને નાનપણથી જ મોડેલિંગ માટે તૈયાર કરવું? ના, ના, વિદેશ જવા માટેની તૈયારી કરાવવી જ સારી, આપણા દેશમાં તો ક્યાં કોઈ સ્કૉપ છે? વિદેશમાં જવું તો ક્યાં જવું? એન્જિનિયરિંગ માટે તો જર્મની જ સારું. હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટીમાં જવું કે મેસેચ્યુસેટ્સમાં?

પહેલાં તો? માબાપને કંઈ ખબર નહોતી. સંતાનને જે કરવું હોય તે કરવા દે. બહુ પહેલાં તો ચાર ચોપડી ભણે એટલે પૂરતું. તે પછી મેટ્રિકનો ક્રાઇટેરિયા આવ્યો. તે પછી ગ્રેજ્યુએટનો. હવે પૉસ્ટ ગ્રેજ્યુએટ હો તો જ કંઈ કામનું.

ડ્રેસ, ગોગલ્સ, નંબરવાળા ગોગલ્સ, જૂતાં, ચપ્પલ, સ્લિપર, નાસ્તા, રેડી ટૂ મેડ ફૂડ, રેઝર, શેવિંગ ક્રીમ, શેમ્પૂ, સાબુ, ટેલ્કમ પાઉડર, ટૂથપેસ્ટ, પર્યટન સ્થળો અને ઇવન કૉન્ડોમમાં પણ કેટલા વિકલ્પો! ક્રેડિટ કાર્ડથી ખરીદી કરવી છે કે રોકડાથી કે પછી યુપીઆઈ એપથી? સમાચાર જોવા છે તો પ્રિન્ટ, ટીવી, વેબ અને હવે મોબાઇલ એપ અને મોબાઇલમાં પણ લાઇવ ટીવી! ફોટા પાડવા હોય તેટલા ઢગલો પાડો. તેને સંગ્રહિત કરવા છે? તો પેન ડ્રાઇવ, એક્સ્ટર્નલ હાર્ડ ડિસ્ક, ઇન્ટર્નલ હાર્ડ ડિસ્ક, ક્લાઉડિંગ..અનેક વિકલ્પો હાજર છે. પહેલાં તો એક રૉલ લાવવો મોંઘો પડતો. તેમાંય ૩૬ ફોટા જ પડતા. કેમેરા બીજાનો માંગીને લવાતો. અને એ વખતે મોંઘો કેમેરા હોવા છતાં લોકો ખુશીખુશી આપતા. કારણકે આવક ઓછી હતી પરંતુ દિલ વિશાળ હતું.

હવે તો એક જ ઘરમાં પતિ અને પત્ની એકબીજાને પોતાના ફૉન ન આપે. બાળકો તેમના ફૉન માબાપને ન આપે. પ્રાઇવસીનો સવાલ છે ભાઈ! અગાઉ બીજાના પીપી નંબરવાળા ફૉન પર જઈને બિન્દાસ્ત બહારગામથી આવતા ફૉન રિસિવ કરતા. બિચારા માયાળુ પડોશી ફૉન આવે તો બોલાવી પણ જાય. અને ફૉન પર વાત પતી જાય પછી ચાપાણી પણ પીવડાવે!

એ વખતે કદાચ ઘણું બધું નહોતું પણ ઘણું સુખ તો હતું. અત્યારે ઘણું બધું છે પરંતુ સુખ? વિચારજો.

Advertisements
economy, sikka nee beejee baaju

અંબાણી પરિવારના સંબંધો: ઈન્દિરાથી લઈને મોદી સુધી

indira-gandhi-dhirubhai-ambani

(મુંબઈ સમાચાર દૈનિકની રવિવારની પૂર્તિમાં ‘સિક્કાની બીજી બાજુ’ કૉલમમાં તા. ૧૧/૯/૧૬ના રોજ આ લેખ છપાયો.)

હમણાં રિલાયન્સના નવા સિમ કાર્ડની ઑફરે મોટા પાયે હલચલ મચાવી દીધી. તે માત્ર ઉદ્યોગ જગત પૂરતી સીમિત નહોતી, રાજકીય વર્તુળોમાં પણ તેની અસર જોવા મળી. વાત એમ હતી કે જિયોની જાહેરખબરમાં વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની મોટા કદની તસવીરનો ઉપયોગ થયો છે. તેની ટીવીસી (અર્થાત્ ટીવી જાહેરખબર)માં પણ મોદીજીના ડિજિટલ ક્રાંતિના સ્વપ્નને અમે પૂરું કરીશું તેવું કહેવાય છે. આ તસવીરના કારણે હોબાળો મચી ગયો. કૉંગ્રેસે અને આમ આદમી પાર્ટીએ મોદીને ‘મિ. રિલાયન્સ’ કહી દીધા. કૉંગ્રેસે વડા પ્રધાન કાર્યાલય પાસે સ્પષ્ટતા માગી કે મોદીએ પોતાની તસવીરનો ઉપયોગ કરવા રિલાયન્સને અનુમતિ આપી હતી?

પહેલી નજરે કંઈ ખોટું નથી તેમ લાગે કારણકે મોદી ગામડેગામડે ઇન્ટરનેટ પહોંચાડવા માગે છે. જ્યારે તેઓ ગૂગલ સાથે કરાર કરે છે અને ગૂગલ ૧૦ રેલવે સ્ટેશનો પર ફ્રી વાઇફાઇ આપવાની જાહેરાત કરે છે ત્યારે કેમ કોઈને પ્રશ્ન નથી થતો કે મફતમાં વાઇફાઇ આપવા પાછળ ગૂગલનો છૂપો હેતુ શું હોઈ શકે? ફેસબુકે પણ ફ્રી ઇન્ટરનેટ માટે અભિયાન આદર્યું હતું, પરંતુ તેનો વ્યાપક વિરોધ થયો. ફેસબુકનો છૂપો હેતુ તો લોકો જાણી ગયા હતા કે ફેસબુક અને માર્ક ઝુકરબર્ગ ઈચ્છે તે વેબસાઇટો ફ્રીમાં જોવા મળે પરંતુ બીજી બધી નહીં.

સામે પક્ષે રિલાયન્સ પણ દાન-ધર્મ કરવા નીકળી નથી. તે મોદીનું નામ લઈને પોતાનું જિયો કાર્ડ વેચવા માગે છે. તે સ્પષ્ટ જ છે. પણ વાંધો મોદીએ કે તેમના વતી સરકાર કે ભાજપ સંગઠને લેવો જોઈએ. બીજી બાબત એ પણ છે કે લોકો હવે શાણા થઈ ગયા છે. ઓછામાં ઓછું જ્યારે સિમ કાર્ડ કે ઇન્ટરનેટ પેક લેવાનું હોય ત્યારે ખાસ. એટલે તેમને જો સિમ કાર્ડ સાથે જે સુવિધાઓ અપાવાની વાત કરી હશે તે ગમશે તો તેઓ લેશે. તેમાં વડા પ્રધાનની તસવીર હોય કે ન હોય. અને જો નહીં ગમે તો નહીં લે.

અરવિંદ કેજરીવાલે જ્યારે દિલ્લીમાં સરકાર નહોતી બનાવી ત્યારે રોજ કૌભાંડીઓ અને ભ્રષ્ટાચારીઓ સામે આક્ષેપો કર્યા હતા. તેમણે લોકસભાની ચૂંટણીમાં ઝંપલાવ્યું ત્યારથી તેઓ અને રાહુલ ગાંધી નરેન્દ્ર મોદીને અદાણી અને અંબાણીના એજન્ટ તરીકે આક્ષેપ કરતા રહ્યા છે. જોકે એ અલગ વાત છે કે કેજરીવાલ સામે કૉલસા કૌભાંડમાં સરકારની તરફેણ (ફેવર) મેળવનાર નવીન જિંદાલના મળતિયા હોવાના આક્ષેપ પણ ભાજપ તરફી વર્તુળો દ્વારા થતાં રહ્યાં છે. કેજરીવાલ અને જિંદાલ હસ્તધૂનન કરતા હોય તેવી તસવીર પણ નેટ પર છે. ઉદ્યોગપતિઓનો વિરોધ કરતા કેજરીવાલે વર્ષ ૨૦૧૩માં ‘આપ’નું ઉદ્યોગપતિઓ અને વેપારીઓનું ફૉરમ બનાવ્યું હતું.

ચૂંટણી પહેલાં કૉંગ્રેસની યુપીએ સરકારે જતાં જતાં રિલાયન્સને ફાયદો કરાવવા કુદરતી ગેસના ભાવ એક એકમના ૪.૨ ડૉલરથી વધારીને ૮ ડૉલર અર્થાત્ બમણાં કરવાનો નિર્ણય કર્યો હતો પરંતુ કેજરીવાલના વિરોધના કારણે ચૂંટણી પંચે આ નિર્ણય મોકૂફ રાખ્યો. તે પછી આવેલી મોદી સરકારે ભાવ વધાર્યા તો ખરા પરંતુ ૫.૬ ડૉલર સુધી. આથી મોદી-અંબાણીના સંબંધોમાં ઉષ્મા ઓછી થઈ.

સામે પક્ષે કેજરીવાલ અને મૂકેશ અંબાણીનાં સમીકરણો પણ બદલાયાં. ગત જાન્યુઆરીમાં પ. બંગાળમાં મમતા બેનર્જીએ અરવિંદ કેજરીવાલને બંગાળ ગ્લોબલ હાઉસ સમિટનું આમંત્રણ આપ્યું હતું. આ પરિષદમાં પહેલી વાર કેજરીવાલ અને મૂકેશ અંબાણી સાથે જોવા મળ્યા હતા. કેજરીવાલે ઉદ્યોગપતિઓને દિલ્લીમાં મૂડીરોકાણ કરવા આમંત્રણ પણ આપ્યું હતું. વર્ષ ૨૦૧૪ની ચૂંટણી સુધી રિલાયન્સે હસ્તગત કરેલા નેટવર્ક ૧૮ની ચેનલોએ કેજરીવાલનો બહિષ્કાર કર્યો હતો પરંતુ દિલ્લી વિધાનસભા ચૂંટણીમાં કેજરીવાલના વિજય પછી નેટવર્ક ૧૮એ કેજરીવાલનો બહિષ્કાર બંધ કરી નિયમિત રીતે તેમના ઇન્ટરવ્યૂ દેખાડવાના શરૂ કરી દીધા. પંજાબની વિધાનસભાની ચૂંટણી યોજાવાની છે ત્યારે કેજરીવાલે જુલાઈ મહિનામાં જ લુધિયાણામાં ઉદ્યોગપતિઓ અને વેપારીઓને રિઝવવાના પ્રયાસો કર્યા હતા.

અરુંધતિ રોય જેવી દેશવિરોધી લેખિકાએ તો મહાત્મા ગાંધીને ભારતના પહેલા કૉર્પોરેટ એજન્ટની ઉપમા આપી દીધી હતી. મહાત્મા ગાંધી બિરલા અને બજાજ પરિવારની સાથે નિકટના સંબંધો ધરાવતા હતા તે સમીકરણના આધારે તેણે આક્ષેપ કર્યો હતો. પરંતુ આંદોલન હોય કે સરકાર ચલાવવાનું કામ, ઉદ્યોગપતિઓ વગર કોઈને ચાલ્યું નથી. સરકારી નીતિઓ ઉદ્યોગજગત જ નક્કી કરે છે. જીએસટી માટે પણ ઉદ્યોગજગતને જ ઉતાવળ હતી. કેબલના બદલે સેટ ટોપ બૉક્સ ફરજિયાત કરવાનો નિર્ણય વિડિયોકોન, ડિશ (ઝી), ટાટા, એરટેલ, વગેરે પ્રમુખ કંપનીઓ જેમણે સેટ ટૉપ બૉક્સ દાયકા પહેલાં બજારમાં મૂકી દીધેલા પણ વરસાદ વગેરે સમયમાં પ્રસારણ ઠપ થતાં ચાલેલા નહીં તેના કારણે વેચાતાં નહોતાં અને યુપીએ સરકારે સેટ ટૉપ બૉક્સ ફરજિયાત કરવાનો નિર્ણય સારી ક્વૉલિટીના નામે કરી નાખ્યો. આ તો એવું થયું કે કાલે આ ઉદ્યોગગૃહો કેશકર્તનની શો રૂમ જેવી દુકાનો ખોલે તો સરકાર નિયમ બહાર પાડે કે રસ્તા પર વૃક્ષ નીચે પચાસ રૂપિયામાં કેશકર્તન કરાવવું નહીં કારણકે તમને આ શો રૂમમાં એર કંડિશનમાં ટીવી જોતાં જોતાં પાંચસો રૂપિયામાં કેશ કાપી આપશે.

કૉંગ્રેસ સરકારે આયોડિન મીઠું ફરજિયાત કરવાનો નિર્ણય કરી ટાટાને ફાયદો કરાવ્યો હતો. વળી, ટાટા માટે લોબિઇસ્ટ તરીકે કામ કરતી નીરા રાડિયા અને પત્રકાર બરખા દત્ત વચ્ચેની જે ઑડિયો ટેપ બહાર આવી હતી તે ચોંકાવી દેનારી હતી. આ ટેપ ૨-જી સ્પેક્ટ્રમ કેસ સંદર્ભે બહુ મહત્ત્વની કડીઓ હતી. બરખા દત્તની અત્યાર સુધી આદર્શ પત્રકાર તરીકેની રહેલી છબિ આ ટેપ બહાર આવ્યા પછી ધૂમિલ જ નહીં, પણ કડડભૂસ કહીને તૂટી ગઈ હતી.

આ બધું તો ઠીક, પરંતુ જ્યારે મોટી જાનહાનિ થાય, કોઈ ઉદ્યોગપતિ દોષી હોય ત્યારે પણ ભીનું સંકેલાઈ જાય તે કેવું? વોરેન એન્ડરસન નામ ઓછું યાદ હશે, પરંતુ ભોપાલની ગેસ આપત્તિ ભૂલાય તેવી નથી. ભોપાલમાં ૩ ડિસેમ્બર ૧૯૮૪ના રોજ રવિવાર હોવાથી મીઠી નીંદર લઈ રહેલા લોકોને યુનિયન કાર્બાઇડની ફૅક્ટરીમાંથી લીક થયેલા ઝેરી ગેસે મોતની નીંદરમાં પોઢાડી દીધા. આ અમેરિકાની કંપની હતી. મધ્યપ્રદેશની કૉંગ્રેસની તત્કાલીન સરકારના વડા અર્જુનસિંહ ચૂંટણી સભામાં હતા ત્યારે તેમને દિલ્લીથી ફોન આવ્યો. અને અર્જુનસિંહે અધિકારીઓને નજરકેદમાં રહેલા વોરેન એન્ડરસનને ધરપકડના છ કલાકમાં જ દેશ બહાર જવા દેવા આદેશ આપ્યો. આના કારણે એન્ડરસનને ક્યારેય ભારતીય કૉર્ટનો સામનો કરવાનો વારો ન આવ્યો. તે સમયે કેન્દ્રમાં રાજીવ ગાંધી સરકાર હતી. તેમના મુખ્ય સચિવ રહેલા પી. સી. એલેક્ઝાંડરે ૨૦૧૦માં ઘટસ્ફોટ કર્યો હતો કે એન્ડરસનને ભાગી જવા દેવામાં રાજીવ ગાંધીની ભૂમિકા હતી. તેમણે કહ્યું હતું કે એન્ડરસનને છોડી મૂકવા અંગેની ચર્ચા કેબિનેટમાં થઈ નહોતી કે ન તો રાજ્ય સરકારને આ બાબતે કોઈ ઠપકો અપાયો. લલિત મોદી હોય કે વિજય માલ્યા, દોષિત ઉદ્યોગપતિઓ કે અધિકારીઓ દેશમાંથી છટકી કેમ શકે છે? તેમાંય વિજય માલ્યાએ તો બૅંકોનું દેવું ડૂબાડ્યું છે. જનતાના પૈસા ડૂબાડ્યા છે. તેમ છતાં આ બંનેને ભારત બહાર જવા દેવાયા તે સ્પષ્ટ બતાવે છે કે ઊંચા સ્થાને બેઠેલા રાજકારણીઓની અનુમતિ હોય તો જ આમ થઈ શકે. હા, દેખાવ પૂરતી કૉર્ટ કાર્યવાહી કરી લેવાની.

વાત આપણે અંબાણી પરિવારથી શરૂ કરી હતી અને તેનાથી જ લેખ સમાપ્ત કરીએ. મોદીને અંબાણીના એજન્ટ ગણાવતી કૉંગ્રેસ ભૂલી જાય છે કે રિલાયન્સ આટલું મોટું ઉદ્યોગગૃહ બન્યું તે કંઈ છેલ્લાં બે વર્ષમાં નથી બન્યું. ૧૯૯૦માં ભારતમાં પત્રકાર તરીકે નિમાયેલા ‘ફાર ઇસ્ટર્ન ઇકૉનોમિક રિવ્યૂ’ (ફીર)ના હેમીશ મેકડૉનાલ્ડને શરૂઆતમાં રિલાયન્સ સાથે મધૂરા સંબંધો હતા, જે બાદમાં ખાટા થયેલા. તેમણે ‘પોલિએસ્ટર પ્રિન્સ’ ના નામે ધીરુભાઈ પર પુસ્તક લખ્યું છે. આ પુસ્તક ભારતમાં પ્રકાશિત થવા દેવાયું નથી. ધીરુભાઈ અંબાણી અને બોમ્બે ડાઇંગવાળા નસલી વાડિયાની દુશ્મનાવટની ચર્ચા જાણીતી છે. ચર્ચા મુજબ, ધીરુભાઈ ઈન્દિરા ગાંધીની ખૂબ જ નજીક હતા. કટોકટી પછી આવેલી જનતા સરકાર ઉદ્યોગપતિઓ વિરુદ્ધની છબી ધરાવતી હતી. તે વખતે પણ ધીરુભાઈ ઈન્દિરાની પડખે હતા. એમ કહેવાય છે કે જનતા પાર્ટીની સરકાર ઉથલાવવામાં પણ ધીરુભાઈની ભૂમિકા હતી. એ તો ચર્ચાનો વિષય માની લઈએ પણ એ હકીકત હતી કે ઈન્દિરા ૧૯૭૯માં સરકારમાં પાછાં ફર્યાં ત્યારે તેમણે ઈન્દિરાના પુનરાગમનની પાર્ટી છડેચોક કરેલી અને તેમાં ઈન્દિરા ગાંધી પણ હાજર રહ્યાં હતાં! અત્યારના રાષ્ટ્રપતિ પ્રણવ મુખર્જી અને ઈન્દિરાના માનીતા આર. કે. ધવન સાથે ધીરુભાઈને તે સમયે ગાઢ સંબંધો હતા. એ બધાં વર્ષોમાં લાયસન્સ રાજ હતું પણ એમ કહેવાતું રહ્યું છે કે રિલાયન્સની તરફેણમાં નિયમો બદલાતા, બનાવાતા. રાજીવ ગાંધી જ્યારે વડા પ્રધાન બન્યા ત્યારે શરૂઆતમાં પ્રણવ અને આર. કે. ધવન પણ હાંશિયામાં ગયા હતા (અને તેથી કદાચ) રિલાયન્સ પણ. રાજીવનો ઝોક નસલી વાડિયા તરફે હતો. રાજીવના નાણા પ્રધાન વી. પી. સિંહે રિલાયન્સ સામે તપાસ પણ આદરેલી. પરંતુ પછી રાજીવ અને ધીરુભાઈ વચ્ચે સમાધાન થઈ ગયું. એમ કહેવાય છે કે તેમાં બચ્ચન પરિવારે મધ્યસ્થીની ભૂમિકા કરેલી. વી. પી.  ફેંકાઈ ગયા. પરંતુ ૧૯૮૯માં વી. પી. વડા પ્રધાન બન્યા. તે વખતે અંબાણી પરિવાર એલ એન્ટ ટીના બૉર્ડ ઑફ ડિરેક્ટરમાં હતા. પરંતુ વી. પી.એ સુનિશ્ચિત કર્યું કે અંબાણી તેમાંથી બહાર થઈ જાય. પરંતુ (જનતા પાર્ટીની સરકારની જેમ જ) જનતા દળની સરકાર પણ પડી ભાંગી. ચંદ્રશેખરની સરકાર રચાઈ. ચંદ્રશેખર અન રાજીવ બંને ધીરુભાઈ સાથે સારા સંબંધો ધરાવતા હતા. (અને કદાચ એટલે) સર્વોચ્ચમાં પણ ધીરુભાઈ તરફે ચૂકાદો આવ્યો.

૧૯૯૧ની નરસિંહરાવ-મનમોહનસિંહની કૉંગ્રેસ સરકાર વખતે ઉદારીકરણ શરૂ થયું હતું. તે વખતે તેલ ક્ષેત્ર ખાનગી કંપનીઓ માટે ખુલ્લું મૂકાયેલું. સ્પર્ધામાં રહેલી બીએચપી કંપનીએ આક્ષેપો કરેલા કે નિયમો છેલ્લી ઘડીએ બદલવામાં આવેલા. કહેવાની જરૂર નથી કે ઑઇલ ફિલ્ડનું કામ રિલાયન્સને મળેલું.

ઊર્જિત પટેલની આરબીઆઈના ગવર્નર તરીકે નિમણૂક વખતે તેમણે પૂર્વે રિલાયન્સમાં કામ કર્યું હોવાથી તેમને આ પદ મળ્યુંની ગપશપ ચાલેલી. પણ એમ તો દિલ્લીમાં કેજરીવાલને જેમની સાથે વહુ-સાસુનો ઝઘડો છે તે લેફ્ટ. ગવર્નર નજીબ જંગે ઉપરોક્ત ઑઇલ ફિલ્ડમાં વચેટિયાની ભૂમિકા ભજવી હોવાનું ચર્ચાય છે. અને તેમણે ૨૦૧૩માં દિલ્લીના લેફ્ટ. ગવર્નર નિમાતા પહેલાં રિલાયન્સ ઇન્ડસ્ટ્રીમાં એનર્જી વિંગના હેડ તરીકે કામ પણ કર્યું હતું. પરંતુ તેમની નિમણૂક વખતે ઊર્જિત પટેલ જેવી ગપશપ સાંભળવા મળી હતી? કેમ? વિચારો!

gujarat guardian, television

ચેનલોનું ઘોડાપૂર આવવા પાછળ તર્ક અને કારણ

હમણાં એક સમાચાર આવ્યા કે અક્ષયકુમાર અને રાજ કુન્દ્રા સાથે મળીને એક શોપિંગ ચેનલ શરૂ કરવાના છે. આ સમાચારે બે રીતે લોકોનું ધ્યાન ખેંચ્યું. એક તો એ કે, અક્ષયકુમાર એટલે શિલ્પા શેટ્ટીનો પૂર્વ પ્રેમી તો રાજ કુન્દ્રા તેનો પતિ. (પતિની આગળ વર્તમાન કોણે વાંચ્યું?) અગાઉનો સમય હોત તો આવું વિચારી શકાત? રાજ કપૂર અને સુનીલ દત્ત ભેગા મળીને એક ફિલ્મ બનાવી હોત તેવો ક્યારેય વિચાર સપનામાં પણ ન આવે. અમિતાભ અને (હવે તો સ્વ.) મૂકેશ અગરવાલે ભેગા મળીને એબીસીએલ જેવી કંપની શરૂ કરી હોત તેવું માનવામાં આવે? પરંતુ આજના સમયની આ હકીકત છે. હવે પ્રેમમાં વિચ્છેદ થયા પછી પણ સારા સંબંધો જળવાઈ રહે છે. સલમાન ખાનના સંગીતા બિજલાણી સાથેના સંબંધો આ વાતનો વધુ એક પુરાવો છે.

ઠીક છે. ઉપરના સમાચારે બીજી જે રીતે ધ્યાન ખેંચ્યું તે એ કે વધુ એક ચેનલ શરૂ થઈ રહી છે. હજુ હમણાં તો ઝી એન્ટરટેઇનમેન્ટ લિમિટેડની ‘એન્ડ’ ટીવી શરૂ થયાના સમાચાર આવ્યા હતા. તે પહેલાં સોની ટીવીની ‘પલ’, કલર્સની ‘રિશ્તે’, ઝી ટીવીની ‘ઝિંદગી’ શરૂ થઈ હતી. કોઈ મનોરંજન ચેનલ શરૂ હોય અને તેના માલિક રમતગમતની ચેનલ શરૂ કરવા વિચારે તે સમજાય, પરંતુ ઝી ટીવી આવતું હોય અને ઝિંદગી ચાલુ થાય, કે પછી, ઝી સિનેમા પર ફિલ્મો બતાવાતી હોય અને તે જ કંપનીવાળા એન્ડ પિક્ચર્સ પણ શરૂ કરે તો સહેજે પ્રશ્ન થાય કે પોતાની ચેનલ જેવા કાર્યક્રમો આપે છે તેવા જ કાર્યક્રમો આપતી બીજી ચેનલ શરૂ કેમ કરે છે? આ લોકો ગાંડા તો નથી થઈ ગયા ને?

ના. આ બધા ઉદ્યોગપતિઓ છે અને તેઓ જે કંઈ કરતા હોય તે સમજીવિચારીને, ૧૦૦-૨૦૦ કરોડ મળતા હોય તો જ નવું સાહસ શરૂ કરવાનું વિચારે (હવે એમ તો કહેવાય નહીં કે બે પૈસા મળતા હોય તો શરૂ કરે, ૧૦૦-૨૦૦ કરોડ જ કહેવું પડે). પહેલાં તો એવું હતું કે કાર્ટૂન જોવું હોય તો રવિવારે મિકી એન્ડ ડોનાલ્ડ જોઈ લેવાનું. અંગ્રેજી સિરિયલ જોવી હોય તો રવિવારે સ્ટાર ટ્રેક જોઈ લેવાની. ફિલ્મ જોવી હોય તો શનિવારે અને રવિવારે ટીવી સામે બેસી જવાનું. ગીતો જોવાં હોય તો બુધવારે અને શુક્રવારે રાત્રે ૮ વાગ્યે ટીવી પર ચિત્રહાર જોઈ લેવાનું.. સમાચાર જોવા હોય તો રાત્રે ૮.૪૦એ દૂરદર્શન શરૂ કરવાનું. જી હા, પહેલાં એક જ ચેનલ હતી, દૂરદર્શન. તેમાં તમામ પ્રકારના કાર્યક્રમો આવતા, સમાચાર, ક્રિકેટ મેચ, ઓલિમ્પિક, કાર્ટૂન, હિન્દી ફિલ્મ ગીતો, ક્લાસિકલ મ્યૂઝિક, ક્લાસિકલ ડાન્સ અને ફિલ્મો. અને દૂરદર્શનનો પ્રસારણ સમય હતો સાંજે ૬ કે ૭ વાગ્યે શરૂ થાય અને રાતના ૧૧ વાગ્યા સુધી જ ચાલે. પરંતુ સૃષ્ટિનો ક્રમ છે, એકમાંથી વિસ્તરવાનું. હિન્દુ સંસ્કૃતિ મુજબ પહેલાં મનુ અને શતરૂપા તેમજ બ્રહ્માના માનસપુત્રો સમા વિવિધ ઋષિઓ થયા તેમાંથી સૃષ્ટિનો વિસ્તાર થયો. તેવું દૂરદર્શનમાંથી પણ થયું. દૂરદર્શનની મેટ્રો ચેનલ આવી. ખાનગી ચેનલોમાં ઝી અને સ્ટાર ટીવી આવ્યાં. સ્ટાર પર અંગ્રેજી સિરિયલ આવતી. ધીમે ધીમે હિન્દી સિરિયલ ચાલુ થઈ. તેમાંથી વિસ્તરીને ‘સ્ટાર પ્લસ’ થયું. સ્ટાર પ્લસનું વિસ્તરણ થઈને સ્ટાર વન ચેનલ આવી. જે બાદમાં લાઇફ ઓકે બની. ‘ઝી’એ પણ એક ‘એલ ટીવી’ નામની ચેનલ શરૂ કરી હતી, જે બંધ કરી દેવાઈ. પણ હવે તો આખો નવો જ ટ્રેન્ડ ચાલુ થયો છે. એક સરખી શ્રેણીમાં આવતા કાર્યક્રમો આપતી બીજી ચેનલ શરૂ કરવાનો.

આપણે ટેલિવિઝન ઇન્ડસ્ટ્રીની ભાષામાં સમજીએ. તમે જે સ્ટાર પ્લસ, ઝી ટીવી, સોની ટીવી, કલર્સ ટીવી જુઓ છો તેને જીઇસી એટલે કે જનરલ એન્ટરટેઇનમેન્ટ ચેનલ કહેવાય છે. આજતક, એબીપી, એનડીટીવી વગેરે સમાચાર ચેનલો છે. ટેન સ્પોર્ટ્સ, સ્ટાર સ્પોર્ટ્સ, ઇએસપીએન વગેરે સ્પોર્ટ્સ ચેનલ છે. આમ, જે તે વિષયની ખાસ ચેનલો આવવા લાગી. કાળક્રમે તેમાંય વધુ વર્ગીકરણ થયું જેમ કે સ્ટાર સ્પોર્ટ્સ તો હતી જ, પરંતુ માત્ર ક્રિકેટને ધ્યાનમાં રાખીને સ્ટાર ગ્રૂપે સ્ટાર ક્રિકેટ ચાલુ કર્યું. અગાઉ સ્ટાર પ્લસ પર સુંદર અભિનેત્રી દીપ્તિ ભટનાગર વિવિધ શહેરોની મુસાફરી ‘યાત્રા’ નામના કાર્યક્રમ દ્વારા કરાવતી. ત્યારે કદાચ કલ્પના પણ નહીં હોય કે માત્ર ટ્રાવેલ્સની પણ એક ચેનલ હોઈ શકે છે. સંજીવ કપૂરનો ઝી ટીવી પર ‘ખાના ખજાના’ શો આવતો ત્યારે કોઈએ વિચાર્યું હશે કે ઘણી બધી ચેનલો પર માત્ર ખાણી પીણીને લગતા કાર્યક્રમો જ બતાવાતા હશે? હવે આનાથી પણ વધુ એક પગલું આગળ જઈને એવો ટ્રેન્ડ આવ્યો કે જીઇસીમાં પોતાની એક ચેનલ તો હોય જ, પરંતુ બીજી ચેનલ પણ શરૂ કરવી, જેમ કે, સ્ટાર પ્લસ છે તેણે ‘લાઇફ ઓકે’ શરૂ કરી. સોની ટીવીની સોની અને સબ ચેનલ છે, છતાં તેણે ‘પલ’ ચાલુ કરી. ઝી ગ્રૂપની ‘ઝી’ ટીવી ઉપરાંત ‘ઝિંદગી’ તો હતી જ, હવે ‘એન્ડ ટીવી’ આવી.

પ્રશ્ન એ થાય કે એક સરખા કાર્યક્રમો, જેને ટેલિવિઝનની ભાષામાં કન્ટેન્ટ કહે છે, બતાવતી બે ચેનલો હોય તો ટીઆરપી તેમજ જાહેરખબર માટે ઝઘડો ન થાય? વળી, કાર્યક્રમો ખરીદવા માટેના ખર્ચ, તે બતાવવાનો ખર્ચ…આ બધું કેવી રીતે પોસાય? આનો જવાબ એ છે કે, અત્યારે ભારતનું બજાર પણ વિસ્તરી રહ્યું છે. ૧૯૯૧માં તત્કાલીન નાણા પ્રધાન મનમોહનસિંહે જે ઉદાર આર્થિક નીતિ અપનાવી તે પછી આ બધો ઘટનાક્રમ સર્જાયો છે. ટીવી ચેનલો, ઇન્ટરનેટ, મોબાઇલ આ બધાની અસરના કારણે ભારતીયો વધુ ખર્ચ કરતા થયા છે. ઉપભોક્તાવાદ વધ્યો છે. આ પેલી સર્ક્યુલર બસ જેવું છે. જાહેરખબરો બતાવાય છે એટલે ગ્રાહકો ખરીદવા આકર્ષાય છે અને ગ્રાહકો ખરીદવા આકર્ષાય છે તેથી જાહેરખબરો વધે છે. જાહેરખબરોનું પ્રમાણ વધે છે પરિણામે ટીવી ચેનલોનું પ્રમાણેય વધે છે. વળી, જાહેરખબર મેળવવા માટે જો પોતાની કંપનીની અનેક ચેનલ હોય તો કંપનીના માર્કેટિંગ મેનેજેરો એવો દાવો કરી શકે કે અમારી પહોંચ કરોડો દર્શકો સુધી છે. સરવાળે, તેની બે અથવા જેટલી ચેનલો હોય તે બધાને જાહેરખબરો મળે. આ ઉપરાંત દરેક વર્ષે કોઈને કોઈ રાજ્યમાં ચૂંટણી તો હોય જ છે. અને રાજકીય પક્ષો પોતાની જાહેરખબર કરવા માટે આ બધી ચેનલ પર કટકો બટકું નાખી દેતા હોય છે. લોકસભાની ચૂંટણી વખતે કેટલી બધી જાહેરખબરો આવતી હતી, તે તો, તાજો ઇતિહાસ હોવાથી, તમને યાદ જ હશે. આથી કીડીને કણ મળી રહે છે અને હાથીને મણ.

બીજું, સામાન્ય રીતે એવું કરાય છે કે જે મુખ્ય ચેનલ હોય તેના પર જે શો પૂરા થઈ ગયા હોય અથવા તો તેના જૂના એપિસોડ હોય તે આ બીજી ચેનલ પર દર્શાવાય છે. દાખલા તરીકે ‘પલ’ ચેનલ પર સાંજે ૬થી ૯ સુધી સબ ટીવીના જૂના શો ‘એફઆઈઆર’, ‘લાપતાગંજ’, ‘રિંગ રોંગ રિંગ’ વગેરે બતાવાય છે. રાતના ૯ પછી સોની ટીવીના શો જેમ કે ‘બડે અચ્છે લગતે હૈ’, ‘પરવરિશ’ વગેરે બતાવાય છે. ઘણા ટીવી દર્શકોને જૂના શો જોવા ગમતા હોય છે. તેઓ પૂરી થઈ ગયેલી તેમની મનગમતી સિરિયલ જોવા આ નવી ચેનલ તરફ વળી શકે છે.

ત્રીજું, હવે જનરલ એન્ટરટેઇનમેન્ટમાં પણ વર્ગીકરણ કરી દેવામાં આવે છે, જેમ કે, ‘ઝી’ ટીવી પર બધી પ્રકારના કાર્યક્રમો આવતા હોય તો ‘ઝિંદગી’ પર પાકિસ્તાનના શો આવે છે, જે સ્વાભાવિક રીતે મુસ્લિમ લોકોને તેના તરફ આકર્ષશે. તો ‘એન્ડ ટીવી’ પ્રમાણમાં યુવાન, શહેરી અને આધુનિક માનસિકતાવાળા લોકો માટે છે. આ જ રીતે ‘સ્ટાર પ્લસ’ પર સામાન્ય રીતે મહિલા લક્ષી સિરિયલો આવતી હોય છે જ્યારે ‘લાઇફ ઓકે’ પર ક્રાઇમ આધારિત કાર્યક્રમો વધુ છે. અગાઉ એનડીટીવી ઇમેજિન, નાઇન એક્સ જેવી ચેનલો આવેલી પરંતુ તેમણે કંઈક અલગ કરવાના બદલે સ્થાપિત ચેનલો જેવા જ કાર્યક્રમો આપવાની હોડ બકી અને તેમને સમેટી લેવી પડી.

ચોથું, બેએક વર્ષથી આપણે ત્યાં ટીવીનું ડિજિટલાઇઝેશન શરૂ થયું. અમદાવાદ સહિતના શહેરોમાં સેટ ટોપ બૉક્સ (ડીટીએચ) ફરજિયાત કરી દેવાયું. આનાથી કેબલ ઓપરેટરોની દાદાગીરી ઘટી. પહેલાં તો નવી ચેનલ જે તે શહેરના વર્ચસ્વ ધરાવતા કેબલ ઓપરેટર દેખાડે તે માટે તેને કરોડો રૂપિયાનો ચાંદલો કરવો પડતો, હવે સેટ ટોપ બૉક્સ આવ્યા પછી આ પ્રથા સાવ બંધ નથી થઈ પરંતુ તેમાં ભાવ ઘટ્યા છે.

પાંચમું, ટીવી ધરાવનારા લોકો હવે વધી રહ્યા છે. અત્યારે, એક અંદાજ પ્રમાણે, ટીવી કેબલ કે ડીટીએચ દ્વારા ૧૩.૯ કરોડ ઘરમાં છે. ઈ.સ. ૨૦૧૮માં ટીવી ૧૮ કરોડ ઘરમાં પહોંચે તેવી ધારણા છે. આ ઉપરાંત હવે ચેનલોની વિવિધતા વધવાના કારણે એક જ ઘરમાં લોકો વચ્ચે ટીવી પર કઈ ચેનલ જોવી તે માટે ઝઘડા થવા લાગ્યા છે. આના ઉપાય તરીકે પોસાય તેવા લોકો ઘરમાં બે કે ત્રણ ટીવી પણ રાખવા લાગ્યા છે!

એટલે મૂળ તો, આ બધો તાયફો મારા ને તમારા ખભે છે. જાહેરખબરો કરનારી કંપનીઓ પણ જાહેરખબરોનો ખર્ચ પ્રોડક્ટના ભાવ વધારીને આપણી પાસેથી લેવાની. ડીટીએચમાં પણ તમારે અમુક ચેનલો જોવી હશે તો વધુ રૂપિયાવાળું પેકેજ લેવું પડશે. તેમાંય સ્ટાર સ્પોર્ટ્સ  જેવી પે ચેનલ જો વિશ્વ કપના ટાણે ભાવ વધારી દે તો તમારા પેકેજના ખર્ચમાં પણ વધારો થવાનો. વળી, ચેનલો વધશે એટલે ઉપર કહ્યું તેમ ઘરમાં એકથી વધુ ટીવી પણ આવવાના. જ્યાં સુધી ભારતીય બજાર વિસ્તરતું રહેશે, લોકોની ખરીદશક્તિ વધતી રહેશે અથવા લોકોની ખરીદવાની ઈચ્છા વધતી રહેશે ત્યાં સુધી હજુ વધુ ચેનલો આવતી રહેશે.

(ગુજરાત ગાર્ડિયનની ફિલ્મ પૂર્તિમાં ‘ટેલિ ટોક’ કૉલમમાં તા.૧૩/૩/૧૫ના રોજ આ લેખ છપાયો)

economy, gujarat guardian

બજેટ: મધ્યમ વર્ગ તો હિન્દુત્વ-વિકાસના નામે મત આપી દેશે

કોથળામાંથી બિલાડું નીકળ્યું. અરુણ જેટલીનું અંદાજપત્ર આવ્યું ત્યારે સહુ કોઈના મોઢામાંથી આવા ઉદ્ગાર નીકળ્યા હશે…ખાસ કરીને મધ્યમ વર્ગીય ભાજપી મતદારોના મોઢામાંથી. એ વાત તો હવે જાણીતી જ છે કે ભાજપનો સૌથી મોટો મતદાર વર્ગ હોય તો તે મધ્યમ વર્ગીય છે અને અંદાજપત્ર પહેલાં તેને સ્વાભાવિક જ આશા હોય કે તેમને કોઈ લાભ મળશે. ગયા વખતે તો વોટ ઓન એકાઉન્ટ જેવું બજેટ હતું પણ આ વખતે તો ફૂલ ફ્લેજ્ડ બજેટ હતું. ત્યારે મધ્યમ વર્ગ આશા રાખે તેમાં કંઈ ખોટું પણ નહોતું. પરંતુ એવું કંઈ થયું નહીં.

અરુણ જેટલીએ રજૂ કરેલા બજેટમાં આવકવેરા મર્યાદા વધારીને મધ્યમ વર્ગને રાહત આપવાની વાત તો દૂર રહી, ઉલટું સેવા વેરો ૧૨ ટકા હતો તે વધારીને ૧૪ ટકા કરી દેવાયો. ઉપરથી સ્વચ્છ ભારતના નામે ૨ ટકા સરચાર્જ કે સેસ નાખી દીધી. આ સ્વચ્છ ભારતની સેસ ક્યારથી અને કેટલી સેવાઓ પર લાગુ થશે તે હજુ મોઘમ રાખ્યું છે. પણ પ્રશ્ન એ થાય કે સ્વચ્છ ભારતનો સેસ લાગુ કરવાની જરૂર જ ક્યાં હતી? સ્વચ્છતા તો વ્યક્તિગત બાબત છે.

એક જુદા ઉદાહરણથી આ સમજીએ. કોંગ્રેસના નેતૃત્વવાળી યુપીએ  સરકાર હતી તેણે મેટ્રો શહેરોમાં સેટ ટોપ બૉક્સ ફરજિયાત કરી નાખ્યું. તેના વગર સેટેલાઇટ ચેનલો નહીં જોઈ શકાય તેવો કાયદો લવાયો. આ રીતે અમદાવાદ સહિત દેશ ભરના મેટ્રો શહેરમાં આ નિયમ લાગુ પણ પડી ગયો. દલીલ એવી કરાઈ કે કેબલ ઓપરેટરો વેરો ભરતા નથી. તેઓ નોંધાય તે માટે આ નિયમ છે. આવા કોઈ પણ કાયદાના ફાયદા બતાવાતા હોય છે. તેમાં એવું કહેવાયું કે આ કાયદો તો તમારા લાભમાં છે. તમને સ્વચ્છ, ડિજિટલ અને વધુ સારી ગુણવત્તાનું મનોરંજન મળશે. અરે પણ અમારે સેટ ટોપ બૉક્સ લેવું કે નહીં તેનો નિર્ણય અમને કરવા દો ને. અમને ફરજ શા માટે પાડો છો. એક દલીલ એવી પણ હતી કે તમારે જેટલી ચેનલ જોવી હોય તેટલા જ તમારે પૈસા આપવા પડશે. પરંતુ થયું શું? પહેલાં કેબલ ઓપરેટર હતા તે ઘરની નજીક રહેતા હોય, ઓળખીતા હોય તો ઓછા પૈસા લેતા હતા. વળી, તેમાં હિન્દી ફિલ્મની એક, અંગ્રેજી ફિલ્મની એક, સંગીતની એક અને સમાચારની એક, એમ ચાર ચેનલ કેબલ ઓપરેટર તરફથી આવતી હતી. વળી, નવી હિન્દી ફિલ્મો પણ બતાવાતી હતી. હવે તો ટાટા, રિલાયન્સ, એરટેલ, વિડિયોકોન વગેરેના સેટ ટોપ બૉક્સમાં તો ઊંધું થયું. અહીં તો તમારે ફિલ્મ જોવી હોય તો તેની ડિમાન્ડ કરવી પડે અને તેના અલગ પૈસા ભરવા પડે! વળી, વરસાદના બેત્રણ છાંટા પડે એટલે પ્રસારણ બંધ થઈ જાય. એક ચેનલ પરથી બીજી ચેનલમાં જવામાં વાર લાગે. બે રિમોટ રાખવા પડે. તેના પેકેજ પણ પાંચસોથી ચાલુ થતા હોય અને તમારે જે ચેનલ જોવી હોય એના જ પૈસા ભરવાના તેમ નહીં, પણ તે લોકોએ જેતે પેકેજમાં જે ચેનલ રાખી હોય તે જ તમે જોઈ શકો. આ નિર્ણય તો એવો હતો કે કાલે ઊઠીને સરકાર કહે કે તમારે એસીવાળા, હાઇ ફાઇ સલૂનમાં જ વાળ કપાવવાના. તમારે ફૂટપાથ પર સસ્તામાં વાળ નહીં કપાવવાના. તેઓ હાઇજેનિક નથી હોતા. તેનાથી તમને એઇડ્સનો ખતરો છે.

આ જ રીતે સ્વચ્છતા પણ વ્યક્તિગત નિર્ણય છે. તેમાં તમે સેસ લઈ ન શકો. તેના માટે જાગૃતિ અભિયાન જ ચલાવવું પડે. લોકો જ્યાં સુધી નહીં સમજે ત્યાં સુધી સ્વચ્છતા ક્યાંથી જળવાશે? આ જે સેસ લેવાશે તેનો સ્વચ્છતા માટે કઈ રીતે ઉપયોગ થશે તે સ્પષ્ટ નથી.

બીજી તરફ, સર્વિસ ટૅક્સ કે કોઈ પણ વેરાથી તમારા જીવનની ગુણવત્તા સુધરશે, સારી સવલતો મળશે, સારા રોડ મળશે તેવી દલીલો પણ થાય છે (ભૂમિ સંપાદન ખરડા પાછળ પણ આવી જ દલીલો કરાય છે) પરંતુ તેના માટે તો તમે વેરા પાછા અલગ રીતે લો જ છો. દા.ત. મ્યુનિસિપાલિટી પાણી વેરો લે છે. વાહન ખરીદતી વખતે રોડ ટેક્સ લેવાય છે. તે ઉપરાંત હવે જે રસ્તાઓ બને છે તે પીપીપી મોડલના આધારે બનતા હોય છે. અને તેમાં તમે ઠેકઠેકાણે ટોલ ટૅક્સ બૂથ તો ઊભા કરી જ દીધા અને તેમાંય સતત વધારો જ થતો રહે છે. પહેલાં જેના રૂ.૩૦ લેવાતા હતા તેની જગ્યાએ આજે રૂ. ૭૦ લેવાય છે! વળી, પેટ્રોલ, ડીઝલ પર જ કેટલા આડકતરા વેરા છે! તેમાંય જ્યારે આ બંનેના ભાવ ઘટતા હતા ત્યારે તમે (એટલે કે સરકારે) આબકારી જકાત અથવા એક્સાઇઝ ડ્યુટી વધારી જ દીધી છે! એ વખતે ભાવમાં વધારો ન થયો એટલે જનતાને ખબર ન પડી. પણ જે દિવસે બજેટ આવ્યું તે જ દિવસે પેટ્રોલ-ડીઝલમાં રૂ. ૩ આસપાસ વધારો થઈ ગયો!

ખરેખર તો આવકવેરો જ નાબૂદ કરવાની જરૂર છે. ઘણા વેપારીઓ બિલ નહીં આપીને વેચાણ વેરામાં ચોરી કરે છે છે. ઘણી કૉર્પોરેટ કંપનીઓ પણ કાગળમાં આંકડાઓની માયાજાળ સર્જી શકે છે. પરંતુ પગારદાર વર્ગ છે તેની તો આવક ચોખ્ખી જ છે અને તેના પૈસા ફરજિયાત કપાય જ જાય છે. પરંતુ તેની સામે એક કડવું સત્ય એ પણ હોય છે કે જેટલી મોંઘવારી વધે છે તેટલા પગાર વધતા નથી. પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ ઘટ્યા તો તેની સામે મોંઘવારી ઘટી નથી. શાક, દૂધ, કઠોળ મોંઘા જ રહ્યા છે. સરકાર દૂધ કંપનીઓને કેમ ફરજ નથી પાડતી કે પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ ઘટે તો દૂધના ભાવ પણ ઘટાડવા જોઈએ?શાકભાજીના ભાવ ઘટાડવા પણ સરકારે અસરકારક પગલાં લીધાં નથી! અગાઉના રેલવે બજેટમાં ઉતારુ ભાડામાં પણ મોદી સરકારે વધારો કર્યો અને આ બજેટમાં નૂર દર વધાર્યા. તેની પણ મોંઘવારી પર અસર તો થવાની. ‘બધો ભાર કન્યાની કેડ પર’ ઉક્તિની જેમ બધો જ બોજો મધ્યમ વર્ગ અથવા પગારદાર વર્ગ પર આવે છે. ગરીબને તો વેરા ભરવાના નથી. અમીરને કોઈ વાંધો નથી. (અમીરનો તો વેલ્થ ટૅક્સ નાબૂદ કર્યો છે અને સામે, સુપર રિચ ટૅક્સમાં બે ટકાનો મામૂલી વધારો કર્યો છે!) મધ્યમ વર્ગને તો લગ્ન-મરણના વ્યવહાર હોય કે સંતાનને ભણાવવાના હોય, બીજો કોઈ છૂટકો જ નથી, તમાચો મારીને પણ મોઢું લાલ રાખવાનું છે.

કૉંગ્રેસની સરકારે સર્વિસ ટૅક્સનો દાયરો એટલો બધો વધારી દીધો છે કે લગભગ બધી જ સેવાઓ તેમાં આવી જાય છે. મોબાઇલના બિલ,વાહનની સર્વિસ, વીમો, ટીવી ચેનલ, કુરિયર, ઇન્ટરનેટ, મંડપ સહિત અનેક સેવાઓ મોંઘી બનશે. અને સામે પક્ષે આવકવેરા મર્યાદામાં કોઈ છૂટ નહીં. ખાલી એટલી રાહત આપી કે આરોગ્ય વીમાની રોકાણ મર્યાદા રૂ.૧૫,૦૦૦થી વધારીને રૂ. ૨૫,૦૦૦ કરાઈ છે. પણ આ આરોગ્ય  વીમાની પણ અલગ મોકાણ છે. લોકો પોતાની માંદગી માટે  અને આવકવેરામાં છૂટ માટે મેડિક્લેઇમ લે છે તો ખરા પણ થાય છે એવું કે જ્યારે એ લેવાનો વારો આવે ત્યારે કેટલા ધક્કા ખાવા પડે તે સામું કોઈ જોતું નથી. હૉસ્પિટલોને પણ કેશલેસ ન હોય તો બિલ આપવા માટે પેટમાં ચૂંક આવે છે. અને આ મેડિક્લેઇમના કારણે કેટલું મોટું કૌભાંડ ચાલે છે તે ખબર છે સરકારને? જો તમારે મેડિક્લેઇમ ન હોય તો જે સારવાર રૂ. ૧૦,૦૦૦માં પતે એ જ સારવાર જો મેડિક્લેઇમ હોય તો ૪૦-૫૦,૦૦૦માં પડે. આવું કઈ રીતે બને છે તેમાં સરકાર કોઈ રસ લેતી નથી.

આ બજેટથી એક વાત ફરી સાબિત થઈ કે કૉંગ્રેસ અને ભાજપ ભલે ઉત્તર-દક્ષિણ ધ્રૂવ જેવા લાગતા હોય પરંતુ આર્થિક બાબતે તેઓ બંને સરખા જ છે. જ્યારે અટલ બિહારી વાજપેયીની એનડીએ સરકાર હતી ત્યારે પણ તેણે દીનદયાળ ઉપાધ્યાય,દત્તોપંત ઠેંગડી, ગોવિંદાચાર્યની આર્થિક વિચારધારાના બદલે મનમોહનસિંહની પાશ્ચાત્ય મોડલવાળી આર્થિક નીતિને આગળ ધપાવી હતી. મોદી સરકારે પણ લોકસભાની ચૂંટણી પહેલાં વાતો મોટી મોટી કરી અને ‘બહોત હુઈ મહંગાઈ પર માર, અબ કી બાર મોદી સરકાર’ જેવાં લલચામણાં સ્લોગન આપ્યાં પણ તેણે મોંઘવારીને કાબૂમાં લાવવા કોઈ પ્રયાસ કર્યા જણાતા નથી. ઉલટું, કૉંગ્રેસની આર્થિક નીતિઓ જ તેણે ચાલુ રાખી છે. દા.ત. આધાર કાર્ડનો પહેલાં મોદી અને ભાજપ વિરોધ કરતા હતા અને સુપ્રીમ કોર્ટે પણ તેને બિનજરૂરી ગણાવ્યું છે, પરંતુ એલપીજી સબસિડી માટે આધાર કાર્ડ એક રીતે ફરજિયાત છે. કૉંગ્રેસ પણ અમેરિકા વગેરે દેશો સામે નીચું નમીને એફડીઆઈ વધુ આવે તે માટે કુરનિશ બજાવતી હતી, તો ઓબામા આવ્યા ત્યારે મોદીએ પણ તેવું જ કર્યું. મેક ઇન ઇન્ડિયાના નામે વધુ એફડીઆઈ આવે તે માટે પ્રયાસો ચાલુ છે.

હકીકતે, આપણે વિદેશના નાણાં પર આટલો બધો મદાર રાખીએ છીએ એ જ ખોટું છે કારણકે તેઓ સ્વાર્થનાં સગાં છે. વળી, આપણું મિત્ર કોઈ નથી. એટલે ધારે ત્યારે નાણાં પાછાં ખેંચી શકે તેમ છે. શેરબજાર આનું મોટું ઉદાહરણ છે. શેરબજારમાં ઘણી વાર સેન્સેક્સમાં થતા ઊછાળા ને કડાકા પાછળ એફઆઈઆઈ એટલે વિદેશી સંસ્થાગત રોકાણકારો દ્વારા મોટા પાયે લે-વેચ જવાબદાર હોય છે. એનો અર્થ એ કે આ વિદેશીઓ તમને ક્યારેય પણ રાતા પાણીએ રોવડાવી શકે છે. જો શેરબજારમાં આવું થઈ શકે તો મેક ઇન ઇન્ડિયામાં આવું કેમ ન થાય? આપણું જે અર્થતંત્ર હોય તે ચીન અથવા ગાંધીજી કે પછી ભાજપના મૂળ આર્થિક નીતિના ઘડવૈયાઓ – દીનદયાળ ઉપાધ્યાય, દત્તોપંત ઠેંગડી, ગુરુમૂર્તિ વગેરેના સ્વદેશી મોડલવાળું હોવું જોઈએ. વિદેશથી કંપનીઓ આવે ત્યારે તેઓ ટૅક્સ ન ભરે તો આપણે કાંઈ કરી શકતા નથી તે વોડા ફોનના ટૅક્સ કેસમાં આપણે જોયું જ છે ને. તેણે ૨.૫ અબજ ડોલરનો ટૅક્સ ન ભર્યો તે ન જ ભર્યો. એસ્સાર લિક કૌભાંડ અને અગાઉ ટુ-જી સ્પેક્ટ્રમ કેસમાં રાજકારણીઓ-કૉર્પોરેટ-મિડિયાની સાંઠગાંઠ બહાર આવ્યા પછી હવે એ સમજવું અઘરું નથી કે આવા વેરા ન ભરવા પડે તે માટે રાજકારણીઓને ‘મનાવવાની’ કળા કૉર્પોરેટને આવડતી જ હોય છે.

ખરેખર તો મધ્યમ વર્ગની કોઈને પડી નથી, કારણકે તે કોઈ પણ પક્ષ માટે ગેરંટેડ વોટર નથી. કૉંગ્રેસની સરકાર માટે તો ગરીબ, દલિત અને લઘુમતી કમિટેડ વોટર હતા. પણ ભાજપ માટે વર્ષોથી મધ્યમ વર્ગ પ્રતિબદ્ધ મતદાર રહ્યો હતો. ચૂંટણી પહેલાં રામદેવ બાબાએ પોતાની આર્થિક માગણીઓની જાહેરાત કરતાં કહ્યું હતું કે જે તેને સમર્થન આપશે તેને અમે ચૂંટણીમાં ટેકો આપીશું. આમાં એક માગણી હતી કે આવકવેરો જ નાબૂદ કરવો. રામદેવ બાબાના સંમેલનમાં નરેન્દ્ર મોદી આવ્યા હતા પણ તેમણે આવી કોઈ પ્રતિબદ્ધતા નહોતી આપી. જોકે તેમણે કાળાં નાણાં આવશે એટલે દરેક નાગરિકના ખાતામાં રૂ.૧૫ લાખ આવશે તેવું દીવાસ્વપ્ન જરૂર બતાવ્યું હતું જે હવે ભાજપ પ્રમુખ અમિત શાહે ‘કહેવત’માં ખપાવી દીધું છે (અને કદાચ એટલે જ દિલ્હીમાં હાર મળી).

ટૂંકમાં બે વાત સ્પષ્ટ છે. પહેલી કે બહુમતીથી ચૂંટાયા હોવાથી પાંચ વર્ષ સુધી હવે ભાજપને મધ્યમ વર્ગ તરફ જોવાની જરૂર નથી. બીજું, હવે મોદી એ કળા સિદ્ધ કરી ચુક્યા છે કે આ મધ્યમ વર્ગના મત હિન્દુત્વ-વિકાસના નામે મેળવી લેવાય છે એટલે તેમને ‘દેશના વિકાસ’ના બહાને બજેટમાં છૂટ આપીશું નહીં તોય ચાલશે. એટલે જ તો અરુણ જેટલીએ શબ્દો ચોર્યા વગર સ્પષ્ટ રીતે કહી દીધું કે મધ્યમ વર્ગે તેની કાળજી પોતે રાખવો પડશે.

એટલે ૨૦૧૯ સુધી મધ્યમ વર્ગને બજેટના સંદર્ભમાં રાહતની કોઈ અપેક્ષા રાખવી જોઈએ નહીં. હા, ૨૦૧૯ના એપ્રિલ-મેમાં ચૂંટણી આવશે એટલે એ પહેલાંના બજેટમાં કંઈક જાહેરાત જરૂર થશે.

(ગુજરાત ગાર્ડિયનની બુધવારની પૂર્તિમાં ‘વિશેષ’ કૉલમમાં તા.૪/૩/૧૫ના રોજ આ લેખ છપાયો).