abhiyaan, politics, society, technology

સૉશિયલ મિડિયાના પ્રભાવમાં ન આવી જાવ!

(અભિયાન સાપ્તાહિક, તા.૭ એપ્રિલ ૨૦૧૮ના લેખનું બૉક્સ)
ઇન્ટરનેટ પર જે કંઈ મફત સેવા છે તે પુણ્ય કમાવવા માટે નથી તે સમજી લેવું જોઈએ. આનો અર્થ એ નથી કે કોઈ પેઇડ સેવા આપે તે પણ જેન્યુઇન જ હશે. પરંતુ ફેસબુકની સાથે ગુગલ પણ ઓછી માયા નથી. તે પણ સર્ચ રિઝલ્ટમાં ચેડા કરે છે તે સાબિત થઈ ચૂક્યું છે. નરેન્દ્ર મોદીનું નામ વિશ્વના ટોચના અપરાધીઓમાં ગૂગલ બતાવતું હતું! ગૂગલમાં સર્ચ કરો તો તે જેમ ઈચ્છે તે પરિણામો જ બતાવે છે અને આ પરિણામો મોટા ભાગે ભારત વિરોધી હોય છે. સર્ચ રિઝલ્ટમાં ચેડા કરવા માટે ગયા વર્ષે યુરોપીય સંઘે ગૂગલને ૨.૪ અબજ યુરો (અંદાજે ૧૯૨.૮૪ અબજ રૂપિયા)નો દંડ ફટકાર્યો હતો, તો ભારતમાં પણ ભારતીય સ્પર્ધા આયોગ (સીસીઆઈ)એ ગૂગલ પર ૧.૩૬ અબજ રૂપિયાનો દંડ થોપ્યો હતો. ટ્વિટર પણ સ્થાપિત હિતોના શરણે જાય છે. ભારતમાં તે પરેશ રાવલ, અભિજીત વગેરે જમણેરી વિચારવાળાઓના ટ્વિટર હેન્ડલ ઝડપથી બ્લૉક કે સસ્પેન્ડ કરી દે છે તે જ રીતે અમેરિકામાં પણ હૉલિવૂડ ડિરેક્ટર હાર્વે વેઇન્સ્ટેઇનનું જાતીય શોષણનું કૌભાંડ બહાર આવ્યું ત્યારે અભિનેત્રી રૉઝ મેકગૉવનનું એકાઉન્ટ ટ્વિટરે સસ્પેન્ડ કરી નાખ્યું હતું.

Advertisements
film, Jaywant nee je bbat

જયવંતની જે બ્બાત-૩

એક સમયે શાહરુખ ખાનની બહુ દાદાગીરી. ફિલ્મો ઠીકઠીક ચાલે પણ ભાડૂતી પ્રચારભૂંગળાં ફિલ્મને સુપરડુપર હિટ બનાવવામાં કોઈ કસર ન છોડે. એ સમયે શાહરુખ બધે જ છવાવા પ્રયત્ન કરતો અને એમાં ઠીકઠીક સફળ પણ રહ્યો. આ સમય દરમિયાન તેણે અહંકારમાં ઘણા ઝઘડા વહોરી લીધા. અમિતાભથી લઈને સલમાન સુધી. એ સમયે ઝઘડામાં શાહરુખનું ચમચામંડળ (ખાસ તો-કરણ જોહર, ફરાહ ખાન) શાહરુખના પક્ષમાં જડબેસલાક ઊભું રહેતું, કારણકે એમનાં વ્યાવસાયિક હિતો એની સાથે જોડાયેલાં હતાં. કેટલાંક તો પોતે અપમાન સહન કરીને પણ આમ કરતાં. યાદ હોય તો, ફરાહના નબળા નિર્દેશક પતિ શીરીષ કુંદર તો મજાક કરવા ગયો એમાં શાહરુખનો લાફો ખાવાનો વારો આવેલો…

ફિલ્મ એવૉર્ડ હોય કે કૌન બનેગા કરોડપતિ જેવો કોઈ શૉ, શાહરુખ ભલભલા સ્ટારની બેહુદી મજાક કરે તે ચાલે, બધાં ગમ ખાઈ જાય, પણ શાહરુખની ‘રા-વન’ ફિલ્મની મજાક શીરીષ કરે તે કેમ ચાલે? બેસ્ટ ફ્રેન્ડનો પતિ હોય તો શું થયું? દુશ્મન અને પોતાની મજાકને તો ઉડતી જ ડામવી જોઈએ. (શાહરુખ, ચમચામંડળ અને તેના ભાડૂતી પ્રચારભૂંગળાંએ ઋત્વિક રોશનની ‘કહો ના પ્યાર હૈ’ વખતે પણ આવું જ કરેલું.) એટલે શાહરુખે શીરીષને ઉગતો ડામવા એક અડબોથ ઝીંકી દીધી. એ વખતે તો મરદ જેવી ફરાહ પણ ઘા ખાઈ ગઈ. પણ સલમાન મરદનો બચ્ચો નીકળ્યો ને શાહરુખનાં પાપ હોય કે ફરી રહેલું ભાગ્યચક્ર, સલમાનની ફિલ્મો સુપરહિટ જવા લાગી. ફિલ્મ ઉદ્યોગમાં એનો દબદબો પણ વધવા લાગ્યો ને ધીમેધીમે ચમચામંડળે પણ હવે શાહરુખ સાથે ખાસ વ્યાવસાયિક હિતો ન રહેતાં મોઢું ફેરવવા માંડ્યું ને ખોલવા પણ માંડ્યું. કરણ જોહરની આત્મકથા ‘એન અનસ્યૂટેબલ બૉય’માં શાહરુખ વિશે લખ્યું તે તેનો પુરાવો છે.

રાજેશ ખન્નાને પણ અહંકારી વ્યક્તિત્વ નડી ગયેલું. પણ અમિતાભ બચ્ચન સાથે આવું નથી. અમિતાભની ઓછી મજાક નથી ઊડી! તેમની ટીકા (ક્યારેક વાજબી) કરનારા પણ ઓછા નથી રહ્યા. પણ તેમણે પોતાના પક્ષે હંમેશાં શાલીનતા રાખી. જવાબ આપ્યો તો પણ ગાળાગાળી કરીને નહીં. (શાહરુખ તો વાનખેડે સ્ટેડિયમના ગાર્ડ સાથે પણ ગાળાગાળી પર ઉતરી આવે. ગાર્ડને ઉતરતા દરજ્જાનો લેખી ખરેખર તો પોતાનું અસલી સ્તર બતાવી દે. એ વખતે કૉંગ્રેસની મહારાષ્ટ્ર અને કેન્દ્ર બંને જગ્યાએ સરકાર. શાહરુખની ગાંધી પરિવાર સાથેની નિકટતા જાણીતી પણ રાજકારણી પોતાના પર ડાઘ લાગવા ન દે. શાહરુખ પર વાનખેડેમાં પ્રવેશવા પર પાંચ વર્ષનો પ્રતિબંધ લાગી ગયો.) અમિતાભને તો સોનિયા ગાંધીના ઈશારે હેરાન કરાયા તોય ખાલી એટલું જ કહ્યું, “વો રાજા હૈ ઔર હમ રંક.” ધાર્યું હોત તો એમણે સારો, લાંબો અને ચોટદાર ડાયલૉગ બોલીને પ્રશંસા જ નહીં, વિપક્ષની નિકટતા પણ મેળવી હોત. પૂર્વ રાજકારણી પણ ખરા. બદલો લેવા અન્ના આંદોલનમાં પણ જોડાઈ શક્યા હોત, પણ તેના બદલે ‘સત્યાગ્રહ’ દ્વારા પડદા પર અન્નાની ભૂમિકા ભજવી.

સાર એ કે લોકપ્રિય બનતા પહેલાં અને લોકપ્રિય બન્યા પછી સારા, નમ્ર અને શાલીનભાષી વ્યક્તિ હોવું ખૂબ જ જરૂરી છે. તેમની એ શાલીનતા, બને ત્યાં સુધી જવાબ અને ડંખ ટાળવા તેવા સ્વભાવના કારણે, ૨૦૦૭ સુધી અમિતાભના ટીકાકાર અને ઘણીવાર તો ટીકા કરતાં મજાકસભર અપમાનમાં હદ વટાવી દેતા શત્રુઘ્ન સિંહા સાથે ફરી દોસ્તી થઈ શકી અને સાજિદ ખાન-રીતેશ દેશમુખના ‘યારોં કી બારાત’માં સાથે પણ આવ્યા. એ શૉમાં ક્યાંક શત્રુએ અમિતાભને ઝાંખા પણ પાડી દીધા. પણ શત્રુના આખાબોલા તથા વ્યવસાય પ્રત્યે બેપરવા વલણ અને ફિલ્મોની ભંગાર પસંદગીના કારણે એ અમિતાભ કરતાં ઘણા પાછળ રહી ગયા. અહીં પ્રશ્ન એ પણ છે કે અમિતાભ ટેલન્ટમાં શત્રુ કરતાં મિડિયોકર ગણાય પણ સફળતા અને લોકપ્રિયતા તેમને વધુ મળી કેમ કે એ સારા અને પ્રૉફેશનલ વ્યક્તિ વધુ હતા.

sanjog news, society, vichar valonun

…કારણકે બે આંખની શરમ ગાયબ છે!

(વિચાર વલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, તા.૧૦-૧૨-૧૭)

બે આંખની શરમ નડે. આ શબ્દ આપણે અવારનવાર સાંભળતા આવ્યા છીએ. આ ઉક્તિનું બહુ  મહત્ત્વ આપણા સમાજજીવનમાં રહ્યું છે. બે આંખની શરમના કારણે ઘણા લોકો ખોટું કરતા અટકી જતા. બે આંખની શરમના કારણે ઘણા ખોટા માર્ગે લપસતા બચી જતા. બે આંખની શરમના કારણે ઘણા વિવાહજીવન બચી જતા. બે આંખની શરમના કારણે કેટલાકનું વ્યાજ માફ થઈ જતું.

આ બે આંખની શરમ હવે ક્યાંક ગાયબ થઈ રહેલી જણાય છે. તેનું સૌથી મોટું કારણ હોય તો તે છે સોશિયલ મિડિયા અને અભિનય જગત. ફિલ્મો, સિરિયલો અને ટીવીમાં વડીલો સામે તોછડાઈ, ઉદ્ધતાઈ અને અવિવેક ભરપૂર દેખાડવામાં આવે છે. તેમનો ઉપહાસ કરાતો દર્શાવાય છે. સોશિયલ મિડિયા એ આભાસી દુનિયા છે. તેમાં પૉસ્ટ મૂકતી વખતે કે કૉમેન્ટ કરતી વખતે આ બે આંખની શરમ નડતી નથી. આભાસી દુનિયામાં કોઈ પણ મોટી વ્યક્તિ હોય તે મજાકને પાત્ર બની જાય છે. નરેન્દ્ર મોદી હોય કે રાહુલ ગાંધી, અમિતાભ બચ્ચન હોય કે કેઆરકે ખાન, કોઈ આમાંથી બચી શકતું નથી. હમણાં અભિનેતા રાજકુમાર રાવે પણ કેન્દ્રીય મંત્રી સ્મૃતિ ઈરાનીની અટક સંદર્ભે તેમની હાજરીમાં જ અશોભનીય ટીખળ કરી હતી. કોઈની વિરુદ્ધમાં મત વ્યક્ત કરતી વખતે ઘસી ઘસીને ધાર કાઢેલા શબ્દો વાપરવામાં આવે છે. વાત ગાળાગાળી સુધી પણ પહોંચી જાય છે. મોટા મોટા લેખકો-કલાકારો પણ પોતાની વિરુદ્ધ મત વ્યક્ત કરનારને ભૂંડાબોલી ગાળો લખતા અચકાતા નથી. ત્યારે આવા લેખકોનું અસલી સ્વરૂપ બહાર આવી જાય છે. કેટલાક તો દારૂ પીને અચેતન અવસ્થામાં મન ફાવે તેવું લખે છે. બહુ વિરોધ થાય તો ટ્વીટ કે ફેસબુક પૉસ્ટ ડિલીટ કરી નાખે. વિરોધ અતિશય વધે તો માફી માગી લે. કેટલાક રાખી સાવંત પ્રકારના લોકો વિવાદ પેદા કરવા જ બેફામ લખતા કે બોલતા હોય છે. અમુક સમયે પોતાનું માર્કેટ ડાઉન થતું લાગે એટલે વિવાદાસ્પદ લખી નાખે કે બોલી નાખે, પછી વિરોધ થાય ત્યારે માફી માગવાની ઘેર ગઈ, પણ પોતાના વિવાદાસ્પદ લખાણના સંદર્ભમાં ફરી પાછું વિવાદાસ્પદ લખે છે અને દુનિયાભરના (ખોટા) સંદર્ભોને ટાંકે છે.

ફેસબુક-ટ્વિટરનો ચેપ વૉટ્સએપને પણ લાગ્યો છે. એક પરિવાર અથવા એક વ્યવસાય અથવા એક વિચારના લોકોનું ગ્રૂપ બનાવ્યું હોય તેમાં નાનીનાની વાત પર બે આંખની શરમ રાખ્યા વગર લોકો ઝઘડી બેસે છે. પોતાને ન ફાવે તો શાંતિથી વિરોધ કરતાં આવડતું જ નથી જાણે. કેટલાક ઈચ્છતા હોય છે કે આવાં ગ્રૂપો પોતાના કહેવા પ્રમાણે જ ચાલે. કેટલાક લોકો પોતે જવલ્લે જ પૉસ્ટ કરે પરંતુ એ લોકો ટાંપીને બેઠા હોય છે કે ગ્રૂપમાં કોણ ક્યારે ભૂલ કરે? બસ, કોઈએ ભૂલ કરી નથી ને તેની જરાય બે આંખની શરમ રાખ્યા વગર કડક શબ્દોમાં વિરોધ કર્યો નથી. તમે કોઈ ગ્રૂપમાં જોડાવ છો તેનો અર્થ તેના કોઈ એક એડ્મિનને તો ઓળખો જ છો. આપણે ત્યાં તો કોઈ નાનામાં નાની ગણાતી વ્યક્તિને પણ નામ અને પાછળ ભાઈ કે બહેન લગાડીને બોલાવવાનો રિવાજ છે. તમારી સમક્ષ કોઈ અજાણી વ્યક્તિ હોય તો પણ તેનું નામ જાણી લીધા પછી તેને તમે નામથી જ બોલાવશો.

પરંતુ ખબર નહીં કેમ, વૉટ્સએપમાં આવા વાંકદેખુઓ કોઈ ભૂલ કરે કે તરત ફરિયાદ કરશે અને એ ફરિયાદમાં એડ્મિનનું નામ નહીં લખે, પણ “એડ્મિન, આને સીધો કરો”- તેવું જ લખશે. વૉટ્સએપમાં @ સાથે કોઈને ટેગ કરીને તેને જાણવા જોગ સંદેશો, જન્મદિનની શુભેચ્છા પણ મૂકી શકાય છે, પરંતુ તે ટેગ કર્યા પછી જો માનવાચક ભાઈ કે બહેન અથવા અંગ્રેજીમાં હોય તો મિ. કે મિસ વગેરે મૂકવામાં આવે તો સારું લાગે. પરંતુ આવું થતું નથી. કદાચ કોઈ દલીલ કરે કે આ બધું તો ઇન્ફૉર્મલ અથવા અનૌપચારિક કહેવાય. ઓળખીતામાં માનવાચક ને એવું બધું શું? તો સામે પ્રશ્ન એ થાય કે જે લોકો આવું કરે છે તેમને પોતાને તો પાછું માન મેળવવું ગમતું જ હોય છે. અને ઇન્ફૉર્મલ હોય તો પણ, બધાને પોતાને માન વગર બોલાવાય તેવું પસંદ ન પણ હોય તે ખ્યાલ રાખવો જરૂરી છે.

કેટલાક લોકો તો તેમને સંદેશા મોકલવામાં આવે તો તેના જવાબમાં સ્માઇલીથી પ્રતિક્રિયા આપવાની તસદી પણ લઈ શકતા નથી. આવા લોકો પાછા નરેન્દ્ર મોદીની જેમ અતિશય વ્યસ્ત હોય તેવું નથી હોતું.

તમને કોઈ ગ્રૂપમાં કોઈની ભલામણથી ઉમેરવામાં આવે અથવા તમે તે ગ્રૂપમાંથી નીકળી ગયા છો કે તમને નિયમભંગ બદલ કાઢી મૂકવામાં આવ્યા છે પરંતુ તમારા મિત્રની ભલામણથી જ્યારે તમને ફરીથી તેમાં જોડવામાં આવે ત્યારે તમારી જો ઈચ્છા ન હોય તો પર્સનલ મેસેજ કરીને જાણવું જોઈએ કે તમને શા માટે ફરીથી એડ્ કરવામાં આવ્યા છે. પછી વિનયપૂર્વક સંદેશો મૂકીને ગ્રૂપ છોડવું જોઈએ.

ગ્રૂપના નિયમો હોય તો તેનું ચુસ્ત પાલન કરવું જોઈએ. કેટલાંક ગ્રૂપમાં નિયમો હોય કે ગૂડમૉર્નિંગ, ગૂડનાઇટ વગેરે સંદેશાઓ ન મૂકવા. કવિતાઓ, સુવિચારો, ભગવાનના ફોટા વગેરે મૂકી ગ્રૂપને ભરી ન દેવું. રાત્રે ૧૧ વાગ્યા પછી સંદેશા ન મૂકવા. ગ્રૂપ મુજબ તેના નિયમોનું પાલન થવું જોઈએ, નહીંતર ગ્રૂપ છોડી દેવું જોઈએ. બધા જ ગ્રૂપ બધા જ પ્રકારના સંદેશાઓ માટે નથી હોતા તેટલી નાની વાત મોટા દરજ્જાના લોકો સમજી શકતા નથી. જ્યારે તેમને એડ્મિન તરફથી કહેવામાં આવે ત્યારે તેમને ખોટું લાગી જાય અને ગ્રૂપ છોડી ચાલ્યા જાય છે. આ બધું આભાસી દુનિયા હોવાથી થાય છે. જો વાસ્તવિક દુનિયા હોય તો આવું થવાની શક્યતા ઓછી રહે છે.

મેં ઘણાં એવાં ઉદાહરણ જોયાં છે કે ફેસબુક પર કોઈની પૉસ્ટ પર બેફામ કૉમેન્ટ કરી હોય અથવા તો કોઈના સંદર્ભમાં નામ વગર લખ્યું હોય પરંતુ જ્યારે એ બે વ્યક્તિ રૂબરૂ મળે ત્યારે ખૂબ જ સુમધૂર સંબંધો દેખાય. સોશિયલ મિડિયામાં કોઈ પણ રાજકારણી, કલાકાર કે લેખક વિરુદ્ધ બેફામ લખનાર પત્રકાર પણ જ્યારે એ જ રાજકારણી, કલાકાર કે લેખકનો ઇન્ટરવ્યૂ લેતા હોય ત્યારે વિચારોમાં વિરોધ હોય તો પણ શબ્દોમાં ખૂબ જ મર્યાદા હોય છે. (કરણ થાપર, પૂણ્ય પ્રસૂન વાજપેયી, રવીશ કુમાર, વિજય ત્રિવેદી જેવા અપવાદ ગણી શકાય.)

જ્યારે રૂબરૂ મળે ત્યારે એકબીજાના શરીરમાંથી નીકળતા તરંગો કામ કરતા હોય કે આંખમાંથી નીકળતાં કિરણો, પણ એ વાત ચોક્કસ છે કે બે આંખની શરમ નડે છે. આજે જોકે ટીવી પર રાજકારણ પરની ડિબેટમાં આ બે આંખની શરમ દૂર કરવાના પ્રયાસો થઈ રહ્યા છે. અર્નબ ગોસ્વામી, અનીશ દેવગન, અંજના ઓમ્ કશ્યપ જેવાં એન્કરો ચર્ચા જ એવી કરાવે છે કે તેમાં સ્વસ્થ રીતે બહુ ઓછા લોકો ચર્ચા કરી શકે છે. મેં તો જાણ્યું છે કે ચેનલના એડિટરો જ ઈચ્છતા હોય છે કે જો ગરમાગરમ ચર્ચા થાય તો જ ટીઆરપી મળે. પરંતુ આ ટીઆરપીના ખેલમાં લોકોને તમે અંદરોઅંદર ઝઘડતા કરી દીધા છે તેનું શું? નેતાઓ કે કલાકારો ઝઘડે એટલે તેમના સમર્થકો પણ ઝઘડે. વચ્ચે જ્યારે શાહરુખ ખાન સલમાન ખાન સાથે ઝઘડેલો ત્યારે ટ્વિટર પર તેના સમર્થકો પણ ઝઘડતા હતા! હવે એ બંને ફરી મિત્રો બની ગયા છે. શું સમર્થકો વચ્ચે ફરીથી સંવાદનો-સુમેળનો તંતુ સધાયો હશે? આવું જ નેતાઓનું છે. નેતાઓના સમર્થકો અંદરોઅંદર વિવાદ કરે છે, પરંતુ કયો નેતા ક્યારે પક્ષપલ્ટો કરી નાખે અથવા પોતાનો વિચાર બદલી નાખે તે કહી શકાય ખરું?

આમીર ખાન દેશમાં અસહિષ્ણુતા વિશે બોલ્યો કે તેની પત્ની કિરણ રાવને ભારતમાં ડર લાગે છે તો તેની વિરુદ્ધ હિન્દુવાદીઓ તૂટી પડ્યા. આમીર ખાનની સ્નેપડીલ એપ ઘણાએ અનઇન્સ્ટૉલ કરી નાખી જેના પરિણામે આમીર ખાનને સ્નેપડીલની જાહેરખબર ખોવી પડી. પરંતુ રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘના સરસંઘચાલક મોહનરાવ ભાગવતે લતા મંગેશકર દ્વારા અપાતા માસ્ટર દીનાનાથ મંગેશકર એવૉર્ડ આમીર ખાનને આપ્યો. આમીર ખાન પણ ફિલ્મફેર સહિત કોઈ એવૉર્ડ સમારંભમાં જતો નથી. પરંતુ આ એવૉર્ડ લેવા તે હસતો હસતો આવી ગયો. ભાગવતજીએ પણ સસ્મિત ચહેરે તેને આ એવૉર્ડ આપ્યો. આ બંનેના સમર્થકોનું શું?

બે આંખની શરમ જ્યારે રૂબરૂ મળે ત્યારે નડે છે. જ્યારે પ્રત્યક્ષ મળો અને વાત કરો ત્યારે વ્યક્તિને જાણી શકાય છે. વિચાર તો ક્યારેય કોઈ બે વ્યક્તિના બધી બાબતોમાં સમાન ન જ હોય, પરંતુ તેના કારણે વ્યક્તિનો વિરોધ કરવા માંડીએ તે ખોટું છે. નરેન્દ્ર મોદી આવા જ વિરોધના શિકાર બન્યા છે.

આ બે આંખની શરમના કારણે જ પહેલાં લગ્નસંબંધ નક્કી કરતી વખતે વચ્ચે બંને પક્ષે કોઈ જાણીતી વ્યક્તિને હાજર રખાતી. લગ્ન પછી જ્યારે પણ વર-વધૂ વચ્ચે કે સાસરિયા-પિયરિયા વચ્ચે સંબંધ વણસે તેવી પરિસ્થિતિ થતી ત્યારે એ જાણીતી વ્યક્તિ સમાધાન કરાવતી. મકાન ખરીદવા જતી વખતે બિલ્ડરને પરિચિત વ્યક્તિને લઈ જવાનું પસંદ કરાતું. ઓળખાણવાળી વ્યક્તિને દુકાનદાર નમતું જોખતા. સમાધાન કરવા માટે આ ‘નમતું જોખવા’નો રૂઢિપ્રયોગ એટલે જ આવ્યો. જો ચીજ ખરાબ નીકળે તો દુકાનદાર પાછી પણ લઈ લે. આજે ઑનલાઇન શૉપિંગ થાય છે ત્યારે કોઈ ઓળખાણ નથી હોતી, તેથી જેની ચીજ લીધી હોય તે ચીજને પાછી લે તેની કોઈ ગેરંટી નથી હોતી, કારણકે ઘણી વાર ચીજ ખરીદતી વખતે જ ફૂદડી કરીને ટર્મ્સ એન્ડ કન્ડિશન લખી નાખી હોય છે.

હવે પરિવારમાં પણ માતાપિતા પોતે જ પોતાનાં સંતાનોને બે આંખની શરમ નહીં રાખવા શીખવાડે છે. તેના કારણે હવે કહેવાતા પ્રેમી-પ્રેમિકા ઊભા હોય અને રસ્તા પરથી વડીલ નીકળે તો બે આંખની શરમ નડતી નથી. પહેલાં નવયુવાન સિગરેટ પીતો હોય અને શિક્ષક પસાર થાય તો સિગરેટ છુપાવી દે કે ફેંકી દે તેવું આજે બનતું નથી. રસ્તા પરથી અજાણી મહિલા નીકળે અને બે વ્યક્તિ સામાન્ય વાતચીતમાં પણ ગાળ બોલતા હોય તો અટકી જાય તેવું થતું નથી, કારણકે બે આંખની શરમ ગાયબ છે.

sankalan shreni, television

સાંસ્કૃતિક આઘાત કરતી ટીવી જાહેરખબરો

(સંકલન શ્રેણી પાક્ષિક તા. ૭/૮/૧૫ની કવરસ્ટોરી)

આપણે મોટા ભાગે માનતા હોઈએ છીએ કે ભારત દેશના દુશ્મનો ચીન અને પાકિસ્તાન છે. ક્યારેક ત્રાસવાદને આપણું મોટો શત્રુ માનીએ છીએ તો ક્યારેક ગરીબીને પણ આપણી રિપુ લેખાવાય છે. પણ સાંસ્કૃતિક આક્રમણથી મોટો શત્રુ કોઈ નથી. કોઈ દેશને જીતવો હોય તો તેના દેશના લોકોને તેમની સંસ્કૃતિ પ્રત્યે ધિક્કાર કરતા કરી દો, તેમને તેમનાં મૂલ્યોથી વિમુખ કરી દો, તમે યુદ્ધ જીતી ગયા. પશ્ચિમી દેશો અને તેમણે સ્થાપેલી કોન્વેન્ટિયા શાળામાં ભણેલા લોકો આ જ કામ કરી રહ્યા છે. ફિલ્મો, સિરિયલો અને ટીવી પર આવતી જાહેરખબરો દ્વારા થતું સાંસ્કૃતિક આક્રમણ ન દેખાય તેવું છે, પરંતુ તે અત્યંત ખતરનાક છે. આપણે આ કવરસ્ટોરીનો વિષય માત્ર ટીવી પર આવતી જાહેરખબરો પૂરતો સીમિત રાખીએ.

ટીવી પર દર દસ મિનિટે એક બ્રેક આવે છે. કહેવાય છે તો બે મિનિટનો બ્રેક પણ ઘણી વાર તેનાથી વધુ હોય છે. તે બે મિનિટમાં તમે ઓછામાં ઓછી પાંચેક જાહેરખબર જુઓ છો અને તે જાહેરખબરો દરેક બ્રેકમાં રિપિટ થતી હોય છે. આજે માણસ સરેરાશ પાંચથી છ કલાક ટીવી જુએ છે. અને જાહેરખબરો માત્ર મનોરંજન આપતી ચેનલો જેવી કે સ્ટાર પ્લસ, સોની, ઝી ટીવી વગેરે પર જ નથી બતાવાતી, પણ ન્યૂઝ ચેનલો, ફૂડ ચેનલો, મૂવી ચેનલો કોઈ પણ ચેનલ લો, તેના પર આ જાહેરખબરો દર્શાવાય છે. તે બનાવનારા લોકોમાંથી મોટા ભાગના ભારતીયતામાં માનનારા નથી હોતા અને તે પશ્ચિમી જાહેરખબરો પરથી પ્રેરાઈને જાહેરખબર લખતા- ફિલ્માવતા હોય છે. વળી, તેમાં જે અભિનેતા કે અભિનેત્રી કામ કરે છે તેમના માટે ફિલ્મો કે સિરિયલ મેળવવાનું આ પહેલું પગથિયું હોય છે. તેથી તેઓ પણ આવી જાહેરખબરોમાં બિન્દાસ કામ કરે છે. આ જાહેરખબરો દિવસમાં ઓછામાં ઓછી ૩૬થી ૪૦ વાર આપણી આંખો અને કાનોમાં અથડાય છે. કહેવાય છે કે એક ને એક જૂઠાણું જો વારંવાર કહેવામાં આવે તો માણસ તેને સત્ય માનવા લાગે છે.

જ્યારે ભારતમાં ટીવી જગતનો પ્રારંભ થયો ત્યારે પણ જાહેરખબરોમાં જૂઠાણાં અને આપણને આપણા ધર્મ-સંસ્કૃતિ અને મૂલ્યોથી વિમુખ કરવાનો પ્રયાસ હતો જ પરંતુ હવે એ અનહદ વધી ગયો છે. આવી જાહેરખબરોના રચયિતાઓ પોતાના બચાવમાં એવો દાવો કરતા હોય છે કે તેઓ સમાજનું જ પ્રતિબિંબ પાડે છે, પરંતુ એવું હોતું નથી.

આપણે કેટલીક જાહેરખબરોનાં ઉદાહરણ સાથે ચર્ચા કરીએ તો વધુ સમજાશે. કેડબરી ફાઇવ સ્ટારની ‘રમેશ-સુરેશ’નાં પાત્રોવાળી અનેક જાહેરખબરો આવી ગઈ છે. તેમાં એકમાં રમેશ-સુરેશના પિતાજીને મળવા માટે કોઈ ભાઈ આવે છે. તેના પિતાજી બહાર બેઠા છે. બહાર ખુરશી મૂકવા પિતાજી રમેશ-સુરેશને કહે છે. રમેશ-સુરેશ ચોકલેટ ખાતાં ખાતાં એવા ખોવાઈ ગયા છે કે તેમને સંભળાય છે તો ખરું પણ તેઓ અમલ કરતા નથી. આથી છેવટે પિતાજી અને મહેમાન અંદર આવે છે અને બેસવા જતા હોય છે ત્યાં જ રમેશ-સુરેશ એ સોફા લઈને બહાર એમ કહેતા જાય છે કે ‘અંકલજી કી કુર્સી ઝટ સે આ ગઈ’. બોલો, આવા નકામા છોકરા થવાનો સંદેશો આપતી જાહેરખબર સારી કહેવાય કે?

કોલગેટની વર્ષો પહેલાં (એટલે કે દૂરદર્શનના સમયમાં) એક જાહેરખબર આવતી હતી જેમાં કોલસા અને મીઠું ઘસતા માણસની મજાક ઉડાવાતી હતી અથવા આવું ઘસવાની ના પાડતા હતા અને કોલગેટ ઘસવાનું કહેતા હતા. આજે કોલગેટની જાહેરખબરમાં તમે ઢાબામાં જમતા હો અને મૂળો ખાવા જતાં દાંતમાંથી લોહી નીકળે એટલે અચાનક અભિનેત્રી પ્રિયંકા ચોપરા સુપરમેનની જેમ આકાશમાંથી પ્રગટ થઈ જાય છે. અને તે પૂછે છે ક્યા આપકે ટૂથપેસ્ટ મેં નમક ઔર નીમ હૈ? ઉપરાંત લારા દત્તાવાળી કોલગેટની જાહેરખબરમાં કહે છે કે કોલસાથી દાંત ચોખ્ખા થાય છે. બહેન, અમારા વડવાઓ તો કોલસા અને મીઠાથી દાંત ઘસતા જ હતા. તમને હવે જ્ઞાન લાધ્યું?

આપણા સમાજમાં ટાપ-ટીપનું મહત્ત્વ હતું પરંતુ એ ઘરેલુ નુસખાથી જ કરાતી હતી. જ્યારથી ઉદારીકરણ અને વૈશ્વીકરણનો પ્રારંભ થયો ત્યારથી કોસ્મેટિક ઉત્પાદનોમાં ઊછાળો આવી ગયો છે. મિસ વર્લ્ડ અને મિસ યુનિવર્સ તરીકે ભારતીય સુંદરીઓને વિજેતા બનાવી દેવાઈ, તે પછી સુંદર દેખાવવાની યુવતીઓમાં હોડ વધી ગઈ. પોતાનું કામ પૂરું થઈ ગયું એટલે કંપનીઓએ ભારતીયોને મિસ વર્લ્ડ અને મિસ યુનિવર્સ તરીકે વિજેતા બનાવવાની બંધ કરી બીજા દેશોને પ્રલોભવાનું ચાલુ કર્યું. હવે સ્ત્રીઓ તો સૌંદર્ય પ્રસાધનો ઢગલાબંધ વાપરતી થઈ એટલે આ કંપનીઓ હવે પુરુષોને નિશાન બનાવી રહી છે. શાહરુખ ખાન અને જોન અબ્રાહમ જેવા જાણીતા કલાકારોને લઈને પુરુષોને ગોરા બનાવવાનું છેતરામણું વચન આપતી ફેરનેસ ક્રીમની જાહેરખબરો આવી રહી છે. હકીકતે ઈશ્વરે જેને જે રૂપ આપ્યું છે તે જ રહેવાનું અને આપણા ભગવાન શ્રી રામ અને શ્રીકૃષ્ણ શ્યામ છે. આપણે ત્યાં રૂપ કે રંગ કરતાં સદ્ગુણોને પ્રાધાન્ય અપાયું છે અને આઠે અંગ વાળા અષ્ટવક્રને પણ મહાન ગણાવાયા છે. પરંતુ આ જાહેરખબર ગેરભ્રમે દોરનારી છે.

ભારતમાં પાન મસાલા પર ઘણી જગ્યાએ પ્રતિબંધ છે અને મોટા ભાગે એવી માન્યતા છે કે સ્ત્રીઓ તો પાન મસાલા ન જ ખાય. તે તો ધાણા દાળ, વરિયાળી, તલ, અજમા વગેરે ખાય. પરંતુ હવે સ્ત્રીઓને પણ પાનમસાલા ખાતી કરવાની બદઈરાદાવાળી જાહેરખબર ટીવી પર વારંવાર દેખાડાઈ રહી છે. શાહરુખ ખાન અને રીમા લાગુએ ફિલ્મી પડદે ઘણી વાર દીકરા-માની ભૂમિકા કરી છે. તેમને લઈને આ જાહેરખબર બનાવાઈ છે. તેમાં બતાવાય છે કે પાન વિલાસ નામનો પાનમસાલો ખાવાથી રીમા લાગુનો ગુસ્સો શાંત થઈ જાય છે અને તેઓ સીટી મારવા લાગે છે!

અંતઃવસ્ત્રોની તો જાહેરખબરો પાર વગરની ગંદી હોય છે. અમૂલ નામના અંતઃવસ્ત્રની જાહેરખબરમાં એક યુવતી ભણવા અગાશી પર આવી હોય છે પરંતુ તે એક પુરુષને કસરત કરતો જોઈ જાય છે. તેની પત્ની કપડાં સૂકવતી હોય છે અને તેના કારણે યુવતીને દેખાતું નથી. અને તે જોખમ લઈને ટાંકી પર ચડી જાય છે. આવી જાહેરખબરો વારંવાર માનસ પર અથડાયા રાખે ત્યારે ગંદી છાપ જ છોડી જવાની કે નહીં?

અત્યારે જેના પર પ્રતિબંધ છે તેવી મેગીની એક જાહેરખબરમાં અભિનેત્રી ઝરીના વહાબને માતા બતાવાય છે અને તે તેની દીકરીને પૂછે છે કે તું એક જ શહેરમાં અમારાથી અલગ કેમ રહે છે? દીકરી કહે છે કે હું એકવીસ વર્ષની થઈ ગઈ છું અને હવે ઇન્ડિપેન્ડન્ટ રહેવા માગું છું. બોલો! આવું આપણા સમાજમાં ક્યાં જોવા મળ્યું? ૨૧ વર્ષની થઈ એટલે દીકરીએ અલગ રહેવાનું? દીકરાએ પણ અલગ શું કામ રહેવાનું હોય? વિભાજીત થયેલા કુટુંબને ઓર વિભાજીત કરવાની વાત થઈ આ.

રેડ લેબલ નામની ચાની એક નવી જાહેરખબરમાં કેવું બતાવાય છે? ચિરાગ નામનો દીકરો ક્યાંક બહારગામ ભણે છે. (મહાનગર જ હશે તેમ કલ્પી લઈએ.) તેના જન્મદિવસે તેને સુખદ આશ્ચર્ય આપવા તેનાં માતાપિતા તેના ઘરે આવી ચડે છે અને જુએ છે તો છોકરી પણ છે! ચિરાગ ખુલાસો કરે છે કે આ પલ્લવી છે. અમે સાથે જ રહીએ છીએ. છોકરી માતા-પિતા માટે ચા બનાવી લાવે છે. મા કહે છે કે ચિરાગના પિતાને ડાયાબિટીસ છે એટલે તેને ખાંડ વગરની ચા ચાલશે. પણ પલ્લવી બતાવે છે કે તેને ખબર છે એટલે તે આવી જ ચા લાવી છે. એટલે દીકરો ચાના સંદર્ભમાં પૂછે છે કે કૈસી હૈ? મા (અભિનેત્રી હિમાની શિવપુરી) કહે છે, “બૂરી નહીં હૈ”. આ વાક્ય ચા અને પલ્લવી બંનેના સંદર્ભમાં હતું. હવે કહો જોઈ, આ જાહેરખબર લિવ ઇન રિલેશનશિપનો પ્રચાર કરે છે કે નહીં?

ઝટક નામના ડીઓની જાહેરખબરની વાત કરીએ. તેમાં એક નવોઢાની લગ્નની પહેલી રાત્રિ છે. તે પલંગ પર પતિની રાહ જોતી બેઠી હોય છે ત્યાં એક સુગંધ આવે છે. આ સુગંધ તેને એટલી ઉત્તેજિત કરી દે છે કે તે તેના રૂમની બારી ખોલીને જુએ છે તો સામે બીજી બારીમાં કોઈ છોકરો આ ડીઓ છાંટતો દેખાય છે. આના કારણે નવોઢા તે છોકરા આગળ પોતાનું ચારિત્ર્ય ગુમાવવા તૈયાર થઈ જાય છે, તેની સાડી સરી પડે છે અને પોતાના હાથમાં પતિએ પહેરાવેલી વીંટી કાઢી નાખતી બતાવાય છે. અનૌક નામની એક વસ્ત્રોની બ્રાન્ડની જાહેરખબરમાં બે યુવતીઓને સમલૈંગિક બતાવીને હદ જ કરી નાખી.

પીયર્સ નામના એક સાબુની જાહેરખબરમાં મા (અભિનેત્રી હુમા કુરૈશી) તેની દીકરીને નવડાવતા નવડાવતાં પ્રખ્યાત ગીત ‘દિલ હૈ છોટા સા’ની ધૂનમાં ઇતિહાસ શીખવાડે છે કે બાબર કા બેટા હુમાયુ, હુમાયુ કા બેટા અકબર. આ જાહેરખબર જોઈને અનેક બાળકોને બાબરની વંશાવળી યાદ રહી ગઈ હશે. સવાલ એ છે કે ભારત પર આક્રમણ કરીને અનેક નિર્દોષોને મારનારાઓની વંશાવળી શું કામ યાદ કરાવવી જોઈએ?

ટીવીની જાહેરખબરોમાં મોટા ભાગે હિન્દુ પાત્રો જ હોય છે. તેથી શું સંદેશો જાય? હિન્દુ યુવતી ૨૧ વર્ષની થાય એટલે તેણે અલગ રહેવું જોઈએ. હિન્દુ દીકરો હોય તો તે લિવ ઇન રિલેશનશિપમાં રહે તો વાંધો નહીં. હિન્દુ નવોઢા એક સુગંધ માટે પોતાનું ચારિત્ર્ય ગુમાવી પારકા પુરુષ સાથે સંબંધ બાંધવા તૈયાર થઈ જાય. હિન્દુઓએ આક્રમણ કરનારાઓનો વંશ યાદ રાખવો જોઈએ, તેમને સારા માનવા જોઈએ.

શું આ જાહેરખબરોમાં અન્ય ધર્મનાં પાત્રો જ નથી બતાવાતાં? બતાવાય છે ને પણ કેવી રીતે? રેડ લેબલની જ એક જાહેરખબરમાં હિન્દુ દંપતી પોતાના ઘરની ચાવી ભૂલી ગયાં છે. પડોશી મુસ્લિમ મહિલા છે. તે તેમને પોતાના ઘરમાં રાહ જોવા કહે છે. હિન્દુ દંપતી પૈકી પતિ અચકાય છે. તેમ છતાં મુસ્લિમ મહિલા ચા મૂકી દે છે અને તેની સુગંધથી હિન્દુ પતિ માની જાય છે. તે પત્ની સાથે ઘરમાં જાય છે અને ચા પીએ છે. એટલું જ નહીં એક ઓર ચા માગે છે. આનો અર્થ એ થયો કે હિન્દુઓ રૂઢિચુસ્ત અને સંકુચિત માનસિકતાવાળા હોય છે,મુસ્લિમો સાથે હળતાભળતા નથી. જ્યારે મુસ્લિમો સહૃદય હોય છે. તેઓ મહેમાનગતિ સારી કરી જાણે છે.

વાંદાને મારવા માટે વપરાતા રેડ હિટની જાહેરખબરમાં એવું બતાવાય છે કે છોકરો માંદો પડી ગયો છે અને માતા કહે છે કે સ્કૂલનું પાણી પીવાના કારણે આવું થયું. ત્યાં અચાનક સંખ્યાબંધ ખ્રિસ્તી સાધ્વી (નન) જેવી ચાર-પાંચ મહિલા પ્રગટ થાય છે. તેમના ગળામાં ક્રોસ લટકે છે અને તેઓ કહે છે કે તમારા ઘરના વાંદાના કારણે તે માંદો પડ્યો છે. મતલબ કે ક્રિશ્ચિયન કે કોન્વેન્ટ સ્કૂલો તો હંમેશાં સારી જ હોવાની. આ રીતે નનને તો સારી બતાવાય છે પણ જાહેરખબરોમાં સાધુ-સંતો અને બાબાની મજાક ઉડાવાય છે.

પ્રશ્ન એ થાય છે કે ફિલ્મને પ્રસારિત કરવા માટે સેન્સર બૉર્ડ છે, પરંતુ સિરિયલો કે જાહેરખબરો માટે કેમ સેન્સર બૉર્ડ કંઈ કરતું નથી? ફિલ્મો તો ત્રણ કલાક પૂરતી જ અસર કરે જ્યારે આ જાહેરખબરો તો ૩૬૫ દિવસ X ૫ કલાક અસર કરે છે. તેની સામે તમે એડવર્ટાઇઝિંગ સ્ટાન્ડર્ડ કાઉન્સિલ ઑફ ઇન્ડિયાને ફરિયાદ કરી શકો, પરંતુ તે કેટલી અસરકારક છે તે એ ઉદાહરણ પરથી જ સાબિત થાય છે કે આવી જાહેરખબરો આવતી જ રહે છે.

religion, sarvottam karkirdee margadarshan

ઉપાસનાનાં સ્થાનો પર લાઉડસ્પીકર બંધારણનો ભંગ છે

આપણો દેશ આટલો બધો ઘોંઘાટિયો અને ઘોંઘાટ પ્રિય કેમ છે? આપણને સામાન્ય વાતચીત પણ મોટા અવાજે કરવાની ટેવ કેમ છે? આ તો સામાન્ય ટેવ, પણ ઘણા તો એટલા રાડિયા હોય કે તેઓ અંદરોઅંદર વાતચીત કરતા હોય તો બાજુમાં રહેનારને લાગે કે જાણે ઝઘડે છે. ફોન પર મોટા અવાજેથી વાતચીત કરવાની આપણી ટેવ હજુ ગઈ નથી. પહેલાં અલગ વાત હતી કે ટ્રંકકૉલ હતા. લેન્ડલાઇન હતા. સામેવાળાને બરાબર સંભળાતું નહોતું. હવે અલગ વાત છે અને જૂની પેઢી મોટેથી વાત કરે તો સમજાય કે તેમને પોતાને ઓછું સંભળાતું હોય એટલે મોટેથી બોલે. સામે કોઈ વૃદ્ધ હોય જેને સાંભળવામાં તકલીફ હોય તો પણ સમજાય કે મોટેથી બોલવું પડે.

આપણામાંના ઘણાને સંગીત પણ સૂરીલું નહીં, ઘોંઘાટિયું જ ગમે છે. કારમાં અને રિક્ષામાં વગાડતા હોય તો બહારનાને ઢિંચકઢિંચક સિવાય કંઈ સંભળાય નહીં. હા, અંદરનાને રિધમમાં દબાઈ ગયેલા ગાયકના અવાજ સંભળાતા હોય તો ના નહીં. આવું સંગીત સાંભળવાનો હેતુ ધરાવનારા ખરેખર પોતે સાંભળવા માગતા હોય છે? જો એમ હોય તો પોતાને સંભળાય તેટલા વૉલ્યૂમ પર રાખવું જોઈએ ને? પણ ના, તેવું નથી બનતું. આ તો, બીજાને સંભળાવવાનો હેતુ હોય છે. પરંતુ આનોય કોઈ સમય ખરો કે નહીં? રાતનો સુમાર હોય અને કાર જતી હોય અને તે પણ નિવાસી વિસ્તારમાં તો વૉલ્યૂમ હાઇ રાખવું જોઈએ? એ જ રીતે મારા ઘરની નીચે રિક્ષાવાળા પણ સવાર-સવારમાં ખૂબ જ ઊંચા અવાજે રિક્ષાચાલકોને પસંદ હોય તેવા ગુજરાતી-કમ્પ્યૂટરાઇઝ્ડ અવાજવાળાં (ચાર ચાર બંગડીવાળી ગાડી જેવાં) ગીતો મૂકીને સાંભળતા અને સંભળાવતા હોય છે.

આવું જ તાજેતરમાં થયું. ગત ૧૩ એપ્રિલે મારા ઘરની પાસેથી સવારે ૬.૩૦ વાગે એક સામૈયું નીકળ્યું. એ કેટલાક જૈનોએ કરેલા તપની ઉજવણીનું સામૈયું હતું. ડીજે સાથે અતિ ઊંચા અવાજે ગીતો વાગતા હતા. ભક્તિવાળાં ગીતો ખરાં પણ બધાં ફિલ્મી ગીતોની ટ્યૂનમાં ઢાળેલાં! આ સામૈયું લગભગ અઢી કલાક સુધી મારા ઘરની આસપાસ ફરતું રહ્યું અને ઘોંઘાટ કરતું રહ્યું. પરીક્ષાના દિવસો હતા. જેમને તે દિવસે પેપર હશે તે વિદ્યાર્થીઓને વાંચવામાં કેટલી તકલીફ પડી હશે? કોઈ રાતે નોકરીએથી મોડું આવ્યું હશે તેમની ઊંઘ બગાડી હશે કે નહીં? કોઈ વહેલી સવારે શાંત વાતાવરણમાં પૂજાપાઠ કે યોગ-ધ્યાન કરવા માગતું હશે તેના માટે અશાંતિ સર્જાઈ હશે કે નહીં? જે વૃદ્ધ બીપી, હૃદયરોગ જેવી સમસ્યાથી પીડાતા હોય તેમને આ ઘોંઘાટથી કેવી મુશ્કેલી પડી હશે? જેને નોકરીએ જવાનું હશે તે સમાચાર જોવા માગતા હશે કે કોઈ અન્ય ટીવી કાર્યક્રમ જોવા માગતા હશે તેમને તે સાંભળવામાં તકલીફ નહીં પડી હોય? પરમ અહિંસામાં માનતા, કીડી પણ ન કચડાય તેનું ધ્યાન રાખતા જૈન બંધુઓ દ્વારા માનસિક રીતે આ કેટલી હિંસા થઈ હશે? જેટલી આકરી તપશ્ચર્યા કરી હશે તેના પર કેટલું બધું પાણી આ સામૈયાથી ફરી વળ્યું હશે?

કોઈ પણ સરેરાશ લગ્નમાં સંગીતનો કાર્યક્રમ સિરિયલોની દેખાદેખીથી અનિવાર્ય બની ગયો છે. ઘણા ગરબા-ડાંડિયા રાસ પણ રાખતા હોય છે. તો વરઘોડામાં પણ બેન્ડ-ડીજે અનિવાર્ય છે. આમ, લગ્નમાં આ બંને પ્રસંગે ઘોંઘાટ ફેલાતો હોય છે. જેઓ કોઈ સમુદાયની વાડી કે લગ્ન માટેના હૉલ નજીક રહેતા હોય તેમનું લગ્નસરા દરમિયાન આવી બનતું હોય છે. એમાંય પાછા જો એક કરતાં વધુ હૉલ હોય અને એક કરતાં વધુ લગ્ન હોય તો એક સાથે વાગતા આ બેન્ડવાજા કે ડીજેના હાલ રેડિયો સ્ટેશનો ભેગા થઈ જાય તેવો થાય છે. શોરબકોરમાં કોઈ ગીત ન સંભળાય. વળી આ બેન્ડવાજામાં હવે ટ્રેડિશનલ પોલીસ બેન્ડ જે સૂરીલું સંગીત વગાડે તેવું પરવડતું નથી તેથી સાદો કેશિયો વગાડી પોતે જ નર અને માદા બંને અવાજમાં (બેસૂરો) ગાતો હોય તેવાને લાવવામાં આવે છે. ગીતમાંય પાછા આઇટમ ગીતો વાગે! ‘ચીકની ચમેલી’, ‘મૂંગડા મૂંગડા મૈં ગુડ કી ડાલી’, ‘બાંગો બાંગો બાંગો’, ‘બેબી ડૉલ મૈં સોને દી’, ‘આ રે પ્રીતમ પ્યારે’ જેવાં ગીતો વાગતા હોય છે. ઘડીકમાં પાછું ‘યે દેશ હૈ વીર જવાનો કા’ તો ઘડીકમાં ‘પંખીડા તું ઉડીને જાજે પાવાગઢ રે’ વાગે. (પંખીડું પાવાગઢ ઊડી જશે તો લગ્ન કોની સાથે કરશો?!)

આ બધા સાથે પાછો ઘોંઘાટિયા ફટાકડાઓનો અવાજ અલગ! આ બધું રસ્તા પર થતું હોય અને તે પણ ઑફિસ જવાના સમયે! એક તો અત્યારે વસતિના કારણે અને અંગત વાહનો વધવાના કારણે વધેલો ટ્રાફિક અને તેમાં પાછા આ વરઘોડાઓ. ગત રામનવમીએ શોભા યાત્રા નીકળી હતી તો તેમાંય ડીજેનો ત્રાસ હતો! ગણેશ મૂર્તિ લઈ આવવાનો પણ દેખાડો. ટ્રક કે કારમાં પાંચ-દસ જણા જાય ત્યારે સાથે સ્પીકર અને ડીજેમાં ગીતો વગાડવા ફરજિયાત! અને તેમાંય ઉપર કહ્યા તેવા જ ‘ચીકની ચમેલી’ જેવાં ગીતો જ હોય! ગણેશોત્સવ દરમિયાન મંડળો પણ રાત્રે આવાં જ ગીતો વગાડતાં હોય છે. તો ગણેશવિસર્જન વખતે પણ આ જ સ્થિતિ હોય છે. નવરાત્રિમાં આઠ વાગ્યાથી મ્યૂઝિક સિસ્ટમ ચાલુ કરી દેવામાં આવે અને ગરબા રાસ રમવાનું તો શરૂ થાય છેક ૧૦.૩૦ કે ૧૧ વાગે! અને બાર વાગ્યાનો નિયમ હોય તોય ચાલે ૨-૩ વાગ્યા સુધી! આ પાછી પાર્ટી પ્લૉટની વાત નથી. સોસાયટીમાં યોજાતા ગરબામાં પણ આ જ હાલ હોય છે.

નવરાત્રિ આસપાસ જ પરીક્ષા હોય ત્યારે આ ગણેશોત્સવ અને તે પછી બૅક ટૂ બૅક આવતા નવરાત્રિથી પરીક્ષાર્થીઓને તો તકલીફ પડે જ છે અને સાથે જેમને નવરાત્રિમાં રમવું નથી અને ઘરે શાંતિથી ગરબાના ટીવી પ્રસારણ જોવા છે કે અન્ય કાર્યક્રમો જોવા છે તેમને કે પછી બીપી, હૃદયરોગની સમસ્યાવાળા વૃદ્ધોને કેટલી તકલીફ પડે છે તેનું કોણ વિચારે છે?

પરંતુ ગણેશોત્સવ, નવરાત્રિ જ નહીં, દિવાળી પર ઘોંઘાટિયા ફટાકડા, મકરસંક્રાંતિ, ધૂળેટી, શિવરાત્રિ, વગેરે અનેક તહેવારો પર આ સ્થિતિ જ હોય છે. જો આજુબાજુ મંદિર હોય કે સોસાયટીમાં કોઈ વધુ પડતા ભક્તિભાવવાળું હોય તો સુંદરકાંડ, ભજન-કીર્તન, ડાયરા વગેરે બારમાસી ચાલે. આપણે સેક્યુલર સમાજ છીએ એટલે ૨૫ ડિસેમ્બર અને ૩૧ ડિસેમ્બરની ઉજવણી ખ્રિસ્તીઓ પણ જે રીતે નથી કરતા તેવી ભયંકર ખરાબ રીતે કરીએ છીએ. તે દિવસોમાં દુકાનોમાંય મ્યૂઝિક વાગતું હોય અને સોસાયટીઓમાં પણ પાર્ટીઓનું આયોજન કરાતું હોય. આ સિવાય સોસાયટીના કોમન પ્લૉટમાં કોઈના બર્થડેનું આયોજન હોય તો તો મરો જ સમજો! ચાર-પાંચ કલાક કાન ફાડી નાખે તેવા વૉલ્યૂમ પર ગીતો વગાડાશે! મુંબઈમાં સંજય દત્ત, પ્રીતિ ઝિન્ટા, ઋત્વિક રોશન વગેરે આવી ઘોંઘાટભરી ઉજવણી આખી રાત ચાલે તેનાથી કંટાળીને આવા ‘મહાનુભાવો’ના પડોશીઓએ પોલીસ ફરિયાદ કરવી પડી હોય તેવા દાખલા બન્યા છે.

રસ્તા પર ઘણા સતત હૉર્ન મારતા જતા હોય છે, જાણે કે એમ્બ્યુલન્સ કે કોઈ રાજકારણીની કાર શ્રૃંખલા નીકળી હોય તેવું લાગે! એટલી ઝડપથી બાઇક કે સ્કૂટર ચલાવે અને પાછા સતત હૉર્ન મારે. રસ્તા પર કારણ વગર હૉર્ન મારવાની અને તે હૉર્નેય પાછા ખૂબ જ હાઇ વૉલ્યૂમવાળા હોય છે. કેન્દ્ર સરકાર તેના પર પણ નિયંત્રણ લાવવાનું વિચારી રહી હોવાના ગત જાન્યુઆરીના સમાચાર હતા.

રાજકીય પક્ષોનાં સભાસરઘસ-ધરણાની તો વાત જ ન કરવી. તેમાં દેશભક્તિનાં ગીતો મોટા અવાજે વગાડી દેશવાસીઓનું અહિત ધ્વનિપ્રદૂષણ દ્વારા કરાતું હોય છે. મોટા મોટા નેતાઓ પણ ચૂંટણી સભા કે લોકાર્પણ સભામાં માઇક ગળી ગયા હોય તેવા ઊંચા અવાજે માઇક પર બોલતા હોય છે. માઇકથી કેટલા અંતરે ઊભા રહીને બોલવું તે કળા કોઈને સાધ્ય નથી હોતી. ભાવનગરમાં ગત ફેબ્રુઆરીમાં મ્યુનિસિપાલિટી દ્વારા મેરેથોનનું આયોજન કરાયું હતું તેમાં રૂપાણી, ઘોઘા, મહિલા કૉલેજ એમ દર બગીચે અતિ ઊંચા અવાજે દેશભક્તિનાં ગીતો વગાડાતાં હતાં. તે દિવસે હું ભાવનગર હતો. મને થયું કે આ પરાણે દેશભક્તિ જગાવવાનો આ નુસખો વળી કેટલો ખરાબ! મેરેથોન ૨૬મીએ સવારે હતી પણ ૨૫ ફેબ્રુઆરીએ રાતથી જ ઘોંઘાટ ફેલાવવાનું ચાલુ થઈ ગયું હતું. માર્ચમાં જે ૧૦-૧૨ અને બીજા ધોરણના વિદ્યાર્થીઓની પરીક્ષા હોય તેનું વિચારવાનું જ નહીં? આ મેરેથોનથી પાછો ટ્રાફિક પર પ્રતિબંધ મૂકાયો હતો તે જુદું.

આ સામૂહિક ટેવ જ છે. આપણું હિન્દુ દર્શન કહે છે કે બધાનો વિચાર કરવો. પૂરી સમષ્ટિનો, પણ પશ્ચિમની આંધીમાં આપણે ધીમે ધીમે માત્ર આપણો જ વિચાર કરતા થઈ ગયા છીએ પરિણામે આપણે આપણા ઘરમાં ટીવી જોઈએ, ફિલ્મ જોઈએ કે સંગીત સાંભળતા હોઈએ તો પણ હાઇ વૉલ્યૂમ પર સાંભળીએ! સવારમાં જો કોઈ સાધુ-સંત કે જૈન મુનિના કે મૌલવીના પ્રવચન સાંભળો તો સારી વાત કરતા હોય તોય ઉશ્કેરાઈને મોટા અવાજે કરતા હોય તેવા ટોન અને વૉલ્યૂમ હશે. રામાયણ, ભાગવત વગેરે કથા કરતા લોકો પણ ચિલ્લાઈ ચિલ્લાઈને બોલશે.

આ મુદ્દો ઉખેળવાનું કારણ જાણીતા ગાયક સોનુ નિગમે અઝાનના મુદ્દે છેડેલી ચર્ચા છે. સોનુ સામાન્ય રીતે નમ્ર વ્યક્તિ મનાય છે. શાહરુખ ખાન કે સલમાન ખાન જેવો તોછડો અને અહંકારી નથી. તેણે લખ્યું કે ભગવાન બધાને આશીર્વાદ આપે. હું મુસ્લિમ નથી અને મારે સવારમાં અઝાનથી ઊઠી જવું પડે છે. ભારતમાં આ બળજબરીથી ધાર્મિકતા ક્યાં સુધી લદાતી રહેશે? બીજા ટ્વીટમાં તેણે લખ્યું કે જ્યારે મોહમ્મદસાહેબ હતા ત્યારે વીજળી જ નહોતી. તો પછી મારે આ ઘોંઘાટ શા માટે સાંભળવાનો? હું મંદિર કે ગુરુદ્વારામાં ઘોંઘાટનો પણ વિરોધ કરું છું. જેમને પંથ નથી પાળવો તેમને શા માટે સવારમાં ઊઠાડો છો? આ નરી ગુંડાગીરી જ છે.

સોનુ નિગમના આ ટ્વીટોથી વિવાદ છેડાઈ ગયો. સોનુ નિગમ સામે પોલીસ ફરિયાદ પણ થઈ. અનેક મહાનુભાવોએ પ્રતિક્રિયા પણ આપી. એમાં સૌથી ઉલ્લેખનીય છે કૉંગ્રેસનાં સર્વોચ્ચ નેતા સોનિયા ગાંધીના રાજકીય સલાહકાર અહમદ પટેલની પ્રતિક્રિયા. તેમણે કહ્યું કે અઝાન જરૂરી છે પણ લાઉડ સ્પીકરનો ઉપયોગ જરૂરી નથી. અભિનેત્રી ગુલ પનાગે કહ્યું, “ઉપાસનાનાં તમામ સ્થળોએ લાઉડ સ્પીકરને ટાળી શકાય. લાઉડ સ્પીકરના વૉલ્યૂમ પર કોઈ મર્યાદા હોવી જોઈએ.” નિર્દેશક વિવેક અગ્નિહોત્રીએ પણ સોનુનું સમર્થન કરતા કહ્યું કે લાઉડ સ્પીકર પર અઝાન અને બીજો ગેરકાયદે ઘોંઘાટ બંધ થવો જોઈએ. જોકે સોનુ નિગમના વિરોધમાં સૈયદ શા અતીફ અલી અલ કાદરી નામનું લાંબુલચક નામ ધરાવતા પ. બંગાળના એક ઇમામે સોનુનું માથું મુંડાવી લાવે તેને રૂ. ૧૦ લાખનું ઈનામ જાહેર કર્યું પરંતુ સોનુએ જાતે જ માથું મુંડાવી નાખ્યું અને તેય તેના મુસ્લિમ હેર સ્ટાઇલિસ્ટ આલીમ હકીમ પાસે. તેણે રૂ. ૧૦ લાખ માગ્યા પણ ઇમામે નકારી દીધા!

સામાન્ય રીતે કોઈ કલાકાર કે હિન્દુ ધર્મનો વિરોધ કરનાર વ્યક્તિ સામે આવી કોઈ વાત કરે તો સેક્યુલર પત્રકારો, લેખકો, સાહિત્યકારો, વૈજ્ઞાનિકો, ફિલ્મ કલાકારો મેદાનમાં આવી જતા હોય છે. વર્ષ ૨૦૧૫માં તો રીતસર સ્પર્ધા ચાલી હતી, એવોર્ડ પાછા આપવાની અને દેશમાં અસહિષ્ણુતા (ઇનટૉલરન્સ) વ્યાપી ગઈ છે તેમ કહીને પ્રસિદ્ધિ મેળવવાની, જેમાં શાહરુખ ખાન, આમીર ખાન, મુનવ્વર રાણા વગેરે જોડાયા હતા. અનેકોએ પોતાના એવોર્ડ પાછા આપી દીધા હતા. આ ઝુંબેશને કૉંગ્રેસ, લાલુપ્રસાદ યાદવ, અરવિંદ કેજરીવાલ, મમતા બેનર્જી સહિતના રાજકારણીઓનું પણ સમર્થન હતું પરંતુ સોનુ નિગમે તાર્કિક વાત કરી છે ત્યારે તેની સામે ફતવો બહાર પડ્યો તો ફિલ્મ ઉદ્યોગના લોકો અઝાનની તરફેણમાં બોલી રહ્યા છે, એ વાત ભૂલીને કે સોનુએ અઝાનનો વિરોધ નથી કર્યો, લાઉડ સ્પીકરના ઉપયોગનો વિરોધ કર્યો છે.

પણ એક મિનિટ…આ અઝાન એટલે શું? એ તો જાણો. અઝાન હકીકતે પ્રાર્થના કે બંદગી નથી. પ્રાર્થનામાં આવવા કરાતી હાકલ છે. જે આ હાકલ કરે છે તેને મુઅઝ્ઝિન કહેવાય છે. સ્વાભાવિક છે કે આ બધા કંઈ સંગીતનું પ્રશિક્ષણ પામેલા નથી હોતા. તેથી ઘણા અંશે બેસૂરા હોય છે. મુસ્લિમોએ દિવસમાં પાંચ વાર નમાઝ પઢવાની હોય છે. તેથી દિવસમાં પાંચ વાર અઝાન ગવાય છે. આથી પાંચ વાર ત્રણ મિનિટ સુધી આ બેસૂરો રાગ સાંભળવો પડે છે અને તેય ઊંચા અવાજે ગવાતો હોય છે. અને તેય લાઉડ સ્પીકરના હાઇ વૉલ્યૂમમાં! આ તો ઠીક, પણ ભાવનગર જેવા નાના શહેરમાં જ્યાં એકથી વધુ મસ્જિદ નજીક-નજીક હોય અને સવારની એકદમ શાંતિ હોય ત્યારે અઝાન પોકારાવા લાગે અને તેમાંય પાછો પર્ફેક્ટ એક સમય હોય તો જુદી વાત છે. થોડી સેકન્ડના અંતરે પણ શરૂ થાય તો એ બધા અવાજો ભેગા મળીને ઘોંઘાટ જ બનતા હોય છે. જે મુસ્લિમો આ ઘોંઘાટનું સમર્થન કરે છે તેમણે હૃદય પર હાથ રાખીને પોતાની રુહને પૂછવું જોઈએ કે શું અલ્લાહને આ પસંદ છે? કેટલાક મુસ્લિમો તો સંગીતનો જ વિરોધ કરતા હોય છે. કાશ્મીરમાં સ્ત્રીઓના બેન્ડ પર પ્રતિબંધ મૂકતો ફતવો જાહેર થયો હતો. તો તાજેતરમાં આસામમાં ૧૬ વર્ષની મુસ્લિમ ગાયિકા નાહીદ આફ્રિન સામે એક નહીં પણ ૪૬ મુસ્લિમ ધર્મગુરુઓએ ફતવા બહાર પાડ્યા હતા કારણકે તે આઈએસઆઈએસના ત્રાસવાદ સામે ગીતો ગાય છે! ફતવામાં લખાયું હતું કે મસ્જિદ, મદરેસા અને કબ્રસ્તાનની આજુબાજુના મેદાન પર મ્યૂઝિકલ નાઇટ થાય તો તે ઇસ્લામ વિરુદ્ધ છે! જો સંગીતનો વિરોધ હોય, આધુનિકતાને અપનાવવી ન હોય તો પછી અઝાન શા માટે? અને જો આધુનિકતાને અપનાવવી હોય તો ગૂગલ પ્લે સ્ટૉરમાં ‘પ્રેયર ટાઇમ’ની અનેક ઍપ છે. તેનો લોકો ઉપયોગ કરી શકે છે. યુકેમાં તો લંડન સેન્ટ્રલ મૉસ્ક આખા મહિનાના નમાઝના સમય છાપે છે. સાઉદી અરેબિયા જે મુસ્લિમોનું અતિ પવિત્ર સ્થળ ધરાવતો દેશ છે ત્યાં પણ લાઉડ સ્પીકર પર પ્રતિબંધ છે. નેધરલેન્ડ, જર્મની, સ્વિત્ઝર્લેન્ડ, ફ્રાન્સ, યુકે, ઑસ્ટ્રિયા, નૉર્વે અને બેલ્જિયમ, કૈરો વગેરે અનેક દેશોમાં લાઉડ સ્પીકર અને અઝાન પર પ્રતિબંધ છે. તો પછી ભારતમાં જ કેમ વિરોધ?

મુસ્લિમ લેખિકા મસરત દાઉદ તો કહે છે કે ઇસ્લામમાં પડોશી પ્રત્યે દયાળુ-ઉદાર બનવાનું કહેવાયું છે તો શું મસ્જિદના મુલ્લા-મૌલવીઓને આ વાત લાગુ નથી પડતી? હદીથમાં પણ આ વાત કહેવાઈ છે અબ્દુલ્લાહ મુજાહિદને કહે છે કે આપણા પડોશીઓ સાથે સારો વ્યવહાર કરવો જોઈએ. (અલ અદબ અલ મુફ્રાદ ૧૦૫)
બીજી મહત્ત્વની વાત એ છે કે અઝાનમાં જે બોલાય છે તે અન્ય પંથના લોકો શા માટે સાંભળે? આ તો એક જાતની મતાંતર-ધર્માંતરણનો પ્રયાસ છે. અઝાનમાં કહેવાય છે – અલ્લાહો અકબર. એટલે કે અલ્લાહ સૌથી મોટા છે. હિન્દુઓ તો માને જ છે કે ભગવાન કહો કે અલ્લાહ, બધું એક જ છે, પરંતુ ઘણા મુસ્લિમો અને ખ્રિસ્તીઓ આ નથી માનતા. તો પછી અલ્લાહ જ સૌથી મોટા છે તેવી તેમની વાત બીજા શા માટે માને? આ ઉપરાંત એમ કહેવાય છે કે અશહદુ અન-લા ઇલાહા ઇલ્લ અલ્લાહ જેનો અર્થ એમ કહેવાય છે કે અલ્લાહ સિવાય બીજા કોઈ પૂજનીય નથી. આ વાત પણ બીજા પંથના લોકો શા માટે માને? તેમને નિરાકાર, વિષ્ણુ, શિવ, જગદંબા, મહાવીર, બુદ્ધ કે પછી ઈશુમાં માનવું હોય તો? છેલ્લે પાછું કહેવાય છે કે લા ઇલાહા ઇલ્લ અલ્લાહ. તેનો અર્થ એ જ કે અલ્લાહ સિવાય કોઈ પૂજનીય નથી. આ તો સેક્યુલરિઝમ વિરુદ્ધની વાત થઈ.

ચાલો, એ પણ માની લઈએ કે એક પ્રાર્થના છે, પરંતુ ઘોંઘાટનું શું? જાણીતી સમાચાર ચેનલ એબીપીએ અઝાનમાં કેટલો ઘોંઘાટ હોય છે તેની તપાસ કરી તો સોનુ નિગમના ઘર પાસે આવેલી મસ્જિદમાંથી જે અઝાન દરમિયાન ઘોંઘાટ થાય છે તેનું સ્તર ૬૦ અને ૭૭ ડેસિબલ વચ્ચે રેકોર્ડ કરાયું. નિયમ કરતાં ૨૩.૫ ડેસિબલ વધુ છે. દિલ્લીમાં પણ અઝાન ૬૦-૮૦ ડેસિબલ વચ્ચે ધ્વનિ પ્રદૂષણ રેકોર્ડ કરાયું. જયપુરના મોતી ડૂંગરી વિસ્તારમાં મુસ્લિમ મુસાફિર ખાનાની મસ્જિદમાંથી અઝાનનું ધ્વનિ પ્રદૂષણ તો ૯૦ ડેસિબલ સુધી પહોંચી ગયું. મદ્રાસ ઉચ્ચ ન્યાયાલય, મુંબઈ ઉચ્ચ ન્યાયાલયે આ અંગે કડક ચુકાદાઓ આપેલા જ છે. મુંબઈ ઉચ્ચ ન્યાયાલયે વર્ષ ૨૦૧૪માં ચુકાદો આપ્યો હતો જેને મુસ્લિમ નેતાઓએ પણ સ્વીકાર્યો હતો. આવકાર્યો હતો. જો તે સમયે સ્વીકાર્યો હતો તો પછી સોનુ નિગમની ટ્વીટ પર હોબાળો મચાવવાની અને ફતવા બહાર પાડવાની જરૂર શી છે?

હકીકતે તો તમામ પ્રકારના જાહેર ઘોંઘાટ પર પ્રતિબંધ મૂકવાની જરૂર છે. જો કોઈ એમ કહે કે શાંતિ જોઈતી હોય તો હિમાલય પર જઈને રહો તો એ ખોટી દલીલ છે. શહેરમાં રહીને શાંતિ મેળવવાનો દરેક નાગરિકનો અધિકાર છે. ભારતના બંધારણની કલમ ૧૯ (૧) (એ) તેમજ ૨૧માં નાગરિકને સારું પર્યાવરણ અને શાંતિપૂર્વક રહેવાનો, રાત્રે ઊંઘ લેવાનો અને આરામદાયક જીવન જીવવાનો અધિકાર અપાયો છે. શું આ અધિકારના હનન બદલ મસ્જિદો સામે કાર્યવાહી ન થઈ શકે? થઈ શકે પરંતુ રાજકીય ઈચ્છા શક્તિ જોઈએ. ધર્મની-પંથની વાત આવે ત્યારે રાજકીય ઈચ્છાશક્તિ સૂઈ જાય છે, પરંતુ લોકો સૂઈ નથી શકતા તેનું શું?

film, gujarat, media

ગુજરાતી પત્રકારોને થિયેટરનાં અંધારા બોલાવે

કવિ વેણીભાઈ પુરોહિતની પંક્તિઓ જરા જુદા અર્થમાં-મુને અંધારાં (થિયેટરનું) બોલાવે, મુને અજવાળાં (લાઇમલાઇટ) બોલાવે
સામાન્ય રીતે ફિલ્મ ઉદ્યોગમાં કોમન થ્રેડ પકડીને અમે સ્ટોરી કરતા હોય છે જેમ કે એમબીએ કરનારા ફિલ્મ ઉદ્યોગ ભણી દોટ લગાવી રહ્યા છે. પરંતુ ગુજરાતી પત્રકારત્વમાં આભડછેટ બહુ નડે. ફલાણા છાપામાં કામ કરતા હો કે ત્યાં લખતા હો તો અમુકનાં નામ છપાય નહીં. આથી હકીકત હોવા છતાં ગુજરાતીમાં એક સ્ટોરી છપાયા વગર રહી જશે.

આ સ્ટોરી એટલે ગુજરાતી પત્રકારો-કોલમિસ્ટોનું ગુજરાતી અથવા હિન્દી સિનેમા તરફ પ્રયાણ (સાઇડ ટ્રેક અથવા મેઇન ટ્રેક). જેમ કે હરિત મહેતા (ટાઇમ્સ ઑફ ઇન્ડિયા) અને આશીષ વશી (સંદેશ અથવા ટાઇમ્સ ઑફ ઇન્ડિયા) એ શાહરુખ ખાનની નવી ‘રઇશ’ લખી છે. આશીષે ‘પાસપૉર્ટ’માં, ગુજરાતી ફિલ્મની જૂની ભાષામાં કહીએ તો, અભિનયનાં અજવાળાં પણ પાથર્યાં છે. તો કૉલમિસ્ટ દીપક સોલિયાએ ‘મિશન મમ્મી’ નામની ગુજરાતી ફિલ્મની પટકથા અને સંવાદો લખ્યા છે.

દિવ્ય ભાસ્કરમાં બિઝનેસ ડેસ્ક પર કામ કરતા અંશુ જોશી પણ કોમેડી પાઘડીમાં અભિનય કર્યો છે. તો સમભાવ મિડિયામાં બિઝનેસ-પોલિટિક્સની રિપૉર્ટર સોનલ અનડકટે ગુજરાતી ‘કમિટમેન્ટ’માં પત્રકારની સાચુકલી ભૂમિકા કરી છે.

આ પત્રકાર મિત્રોને અભિનંદન સાથે શુભેચ્છા.

 

film, gujarat, media, society

અન્યાયની લાગણી: દલિત-સવર્ણ, સ્ત્રી-પુરુષ, મધ્યમ-શ્રીમંત, શ્વેત-અશ્વેત….

હમણાં ઉનાનું સમઢિયાળા દેશભરમાં જાણીતું થઈ ગયું. ત્યાં નિર્દોષ લોકો પર જે અત્યાચાર થયો તે કોઈ રીતે ક્ષમાને પાત્ર નથી. અહીં મેં જાણી જોઈને દલિત શબ્દ નથી વાપર્યો કારણકે આવી ઘટના કોઈની પણ સાથે બને ચાહે તે દલિત હોય કે મુસ્લિમ, તે ટીકાને પાત્ર જ છે. મેં આ ઘટના બની તેના થોડા જ દિવસોમાં આ વિષય પર ‘ગુજરાત કેમ સળગી રહ્યું છે’ તેના પર બ્લૉગપૉસ્ટ લખી હતી. (http://bit.ly/2asQSjj) તેમાં આ વિષય આવરી લીધો હતો. એટલે તેની વાત નથી કરવી પણ અહીં વાત કરવી છે અન્યાયની. અન્યાયની ભાવના વધતા-ઓછા અંશે અનેક વિવિધ વર્ગમાં છે. કથિત દલિત-કથિત સવર્ણ, સ્ત્રી-પુરુષ, મુસ્લિમ-હિન્દુ, મધ્યમ-ધનવાન વર્ગ, કર્મચારી-બોસ, ગ્રાહક-વેપારી, પોલીસ, વહીવટી કર્મચારી (બ્યુરોક્રેટ)-રાજકારણી, શ્વેત-અશ્વેત.

આ ૧૫મીએ સ્વતંત્રતા મળ્યાને આ ૬૯ વર્ષ પૂરાં થશે. ૬૯ વર્ષેય દલિતોની સ્થિતિ ખૂબ ખરાબ છે, તેમાં કોઈ બેમત નથી જ. આજેય તેમને ઘણી જગ્યાએ કૂવાથી માંડીને સ્મશાન સુધી અનેક રીતે સામાજિક અન્યાય સહન કરવો પડી રહ્યો છે. તેમની સામાજિક-શૈક્ષણિક સ્થિતિમાં પણ હજુ ખાસ ફેર પડ્યો નથી. આર્થિક સ્થિતિ પણ સારી નથી જ. ઉત્તર પ્રદેશ, બિહારમાં તેમને અન્ય જગ્યાએ પેશાબ કરવા માટે પેશાબ પીવડાવવામાં આવે છે.

સાથે એ પણ વાત એટલી જ મહત્ત્વની છે કે દલિતોને થતા અન્યાયની લાગણી માત્ર દલિતોમાં જ નથી પ્રવર્તતી, કથિત સવર્ણ ગણાતી જ્ઞાતિઓમાં ઘણા લોકો પણ સમાન સંવેદના ધરાવે છે-દલિતો જેટલી જ પીડા અનુભવે છે. ઇતિહાસ જોવામાં આવે તો દલિતો માટે લડત આપનારાઓમાં નરસિંહ મહેતા, મહાત્મા ગાંધી સહિત અનેક આગેવાનો આ કથિત સવર્ણ જ્ઞાતિના હતા અને છે. આ માટે તેમણે ભારે વિરોધનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. દલિતો માટે એટ્રોસિટીનો કાયદો છે. હજુ ૨૩ એપ્રિલ ૨૦૧૬ના રોજ મોદી સરકારે ઝડપી ન્યાય માટે શેડ્યુલ્ડ કાસ્ટ્સ એન્ડ શેડ્યૂલ્ડ ટ્રાઇબ્સ (પ્રીવેન્શન્સ ઑફ ઍટ્રોસિટીઝ) ઍક્ટ કાયદો સુધાર્યો છે. આ કાયદા અન્વયે, દલિતો અને આદિવાસીઓને અત્યાચારોમાંથી બચાવવા મજબૂત જોગવાઈઓ કરાઈ છે. કાયદાની વધુ વિગતોમાં નથી પડતા. આ જ રીતે દલિતો અને આદિવાસીઓને શિક્ષણમાં અને સરકારી નોકરીમાં અનામતની જોગવાઈ છે. અનામતની જોગવાઈ મૂળ દાખલ કરી હતી બ્રિટનના વડા પ્રધાન રામસે મેકડોનાલ્ડે. જૂન ૧૯૩૨માં. આની સામે ગાંધીજીએ સત્યાગ્રહ કર્યો હતો. તે પછી ભારત સ્વતંત્ર થયું અને તે પછી અનામતની જોગવાઈ ચાલુ જ રહી છે અને તેમાં બીજી જ્ઞાતિઓનો ઉમેરો પણ થતો ગયો છે. દલિતોની આર્થિક સ્થિતિ ઘણી સુધરી છે. પરંતુ સામાજિક રીતે હજુ પણ દલિતો સામે ઘૃણાની માનસિકતા પ્રવર્તી રહી છે. ગાંધીજી માનતા હતા કે શિક્ષણ અને મંદિર વગેરેમાં પ્રવેશ દ્વારા તેમજ લોકસંસ્કાર, લોકશિક્ષણ, લોકજાગૃતિ દ્વારા જ આ સામાજિક અન્યાય દૂર કરી શકાશે.

પરંતુ એ વાત પણ સ્વીકારવી પડશે કે પહેલાંની સ્થિતિની સરખામણીએ ઘણી હદે દલિતોની સ્થિતિ સુધરી છે. જોકે કેટલીક કહેવાતી દલિત તરફી સંસ્થાઓ દ્વારા સતત વિષવમન કરીને આ ઘાને રુઝવવાના બદલે તેને સતત ખોતરવામાં આવે છે તેના કારણે પરિસ્થિતિ વણસી રહી છે. હમણાં એક સમાચારપત્રમાં લખાયું કે દારૂના અડ્ડા પર પોલીસની રેડમાં એક દલિતનું મૃત્યુ. કારગિલનું યુદ્ધ લડનાર સૈનિકને જમીન મેળવવા સરકારી તંત્ર ધક્કા ખવડાવે છે. આમાં કોઈ જાતિ વિશેષ હોવાથી આવું થતું નથી. દરેક જાતિના લોકોને અનુભવ છે કે સરકારી તંત્રમાં ધક્કા ખાવા પડે છે, પણ સૈનિકની જાતિ ગણાવવાનો પ્રયાસ થઈ રહ્યો છે. આવું થશે તો તે દલિતો માટે જ નુકસાનકારક બની રહેશે. પણ ગુજરાત અને રાષ્ટ્રમાં ઉના મુદ્દે વ્યાપક સાચા આક્રોશની આગમાં ઘી હોમવાના પ્રયાસ થઈ રહ્યા છે તે ચોક્કસ દેખાઈ આવે છે.

ગયા ઑગસ્ટમાં જ્યારે પાટીદાર અનામત આંદોલન ચરમસીમાએ હતું ત્યારે પાટીદારો સહિત કથિત સવર્ણોમાં અન્યાયની લાગણી પૂરજોશમાં હતી. પહેલાંય હતી અને અત્યારેય વત્તા ઓછા અંશે છે. એ વખતે સંદેશાઓ વહેતા હતા કે દલિતોને ૪૫ ટકાએ અનામત પર મેડિકલ-એન્જિનિયરિંગમાં પ્રવેશ મળી જાય છે. અનામતમાં દલિત અને આદિવાસીઓ ઉપરાંત ઓબીસીનો પણ સમાવેશ થયો છે. અને પાટીદારોના કથિત આગેવાનો અનામત માટે ઓબીસીમાં સમાવેશ થવા માટે આંદોલન કરી રહ્યા હતા. એટલે તે સમયે ઓબીસીના એક વર્ગનું પણ આંદોલન શરૂ થયું હતું. ૧૯૮૯ આસપાસ ઓબીસી માટે જ્યારે અનામત જાહેર કરાઈ (વી. પી. સિંહ વડા પ્રધાન હતા ત્યારે) એ સમયે પણ પટેલો સહિત કથિત સવર્ણોએ ઉગ્ર આંદોલન કર્યું હતું અને તેમાં ઘણાંનાં મૃત્યુ પણ થયાં હતાં. વળી, એટ્રોસિટીના દુરુપયોગના લીધે પણ કથિત સવર્ણોમાં અન્યાયની લાગણી મોટા પ્રમાણમાં પ્રવર્તે છે. એટ્રોસિટીના કાયદાના લીધે જો અધિકારી કથિત સવર્ણ હોય તો તેની નીચેના કથિત દલિત કર્મચારી કામ ન કરે કે કામમાં ભૂલ કરે તો પણ તે કંઈ કહી શકતો નથી. પાટીદારોમાં પણ તેમની ‘પાસ’ જેવી સંસ્થાએ કોઈ ઉકેલ લાવવાના બદલે આગમાં ભડકો કરવાનું કામ વધુ કર્યું હતું. ગયા ઑગસ્ટ પછી કેટલાક બ્રાહ્મણોમાં પણ પોતાને અનામત મળવું જોઈએ તેવા સંદેશાઓની આપલે શરૂ થઈ હતી. એ સમયે આ લેખક અને હાસ્ય લેખક જગદીશ ત્રિવેદીએ આની વિરુદ્ધ સમજાવવા વ્યક્તિગત પ્રયાસ કરેલા. અનામત દલિતોને સામાજિક પછાતપણાના કારણોસર મળે છે તે કથિત સવર્ણોએ સમજવું રહ્યું.

સ્ત્રીઓમાં પણ લાલ ચાંદલાવાળી ફેમિનિસ્ટો અન્યાયની લાગણીઓ ભડકાવતી હોય છે. હમણાં ચોંકાવનારો સંદેશ વાંચવા મળ્યો. તેમાં લખાયું હતું કે “સ્ત્રી હોવું એટલે જીવનનાં અડધાં સપનાંઓને હૃદયના કોઈક ખૂણામાં કાયમ માટે દફનાવી દેવું.” અત્યારે સ્ત્રીઓની સ્થિતિ પહેલાંના સમય કરતાં ઘણી સારી છે. મોટા ભાગે હવે વિભક્ત કુટુંબ છે. સ્ત્રીનાં કામો પણ ઘટ્યાં છે. તે આર્થિક રીતે સ્વતંત્ર પણ થઈ છે. પોતાની ઈચ્છા મુજબ કપડાં પણ પહેરી શકે છે. મોટાં પદ પર પણ પહોંચે છે. સ્ત્રીઓ માટે કાયદા કડક બની રહ્યા છે. કોઈ પણ સ્ત્રી બળાત્કારનો કે છેડતીનો આક્ષેપ કરે તો તરત તેને સાચો જ માનીને આવી સ્ત્રી જો જાણીતી હસ્તી હોય અથવા દિલ્લી-મુંબઈ જેવાં શહેરની હોય તો તેની તરફેણમાં મિડિયા ટ્રાયલ પણ શરૂ થઈ જાય છે. પરંતુ એટ્રોસિટીના કાયદાની જેમ બળાત્કારના કાયદાના દુરુપયોગના મામલા પણ સામે આવી રહ્યા છે. હવે તો સલમાન ખાન જેવી હસ્તી પોતાના થાકનું વર્ણન કરવા બળાત્કાર પીડિતાની માનસિક સ્થિતિનું ઉદાહરણ આપે તો ય તેની સામે મિડિયા ટ્રાયલ થાય છે.

એ વાજબી જ હતું પણ તેના સહઉદ્યમી શાહરુખ ખાને તો એક પુસ્તક વિમોચનમાં એવું કહ્યું કે “જ્યારે હું કોઈ મહિલા સાથે વાત કરતો હોઉં ત્યારે તે નીચે પડેલી હોવી જોઈએ.”! (When I speak to a woman, I’d like her to be lying down.) પણ શાહરુખપ્રેમી મિડિયાએ આ વિધાનને ચગાવ્યું નહીં. શાહરુખનું આ વિધાન, પાછું જેનું પુસ્તક વિમોચન હતું તે લેખિકા ગુંજન જૈન સામે જ હતું! આ લેખિકાએ જો બીજા કોઈએ આવું વિધાન કર્યું હોત તો કેટલો ગોકીરો મચાવી દીધો હોત!

શાહરુખ પુરુષવાદી માનસિકતા ધરાવે છે, ભલે તેની સામે ‘ગે’ હોવાના આક્ષેપો-મજાક થતી હોય! તે અમિતાભ બચ્ચન સહિત અનેક મહાન હસ્તીઓની મજાક ઉડાવી શકે પરંતુ પ્રિયંકા ચોપરાએ જ્યારે ‘માય નેમ ઇઝ ખાન’ની મજાક ઉડાવી હતી ત્યારે તેના મોઢાના હાવભાવ જોવા જેવા હતા. પુરુષોમાંય સ્ત્રીઓ પ્રત્યે કચવાટ છે. આ કચવાટ પુરુષોના અનેક વર્ગમાં છે. રાજકારણીઓ આ કચવાટ ભારે ભદ્દા શબ્દોમાં વ્યક્ત કરે છે. સ્મૃતિ ઈરાની અંગે જનતા દળ (યૂ)ના અલી અનવરનું નિવેદન ભલે સમાચારપત્રોમાં ન છપાયું, પણ અત્યંત ખરાબ અને હલકી માનસિકતાનું આ પ્રતિબિંબ હતું. મહિલાઓ આગળ વધે તે પુરુષો પણ સાંખી નથી જ શકતા. પુરુષોની તો પતિ તરીકે માતા, બહેન અને પત્ની વચ્ચે સેન્ડવિચ બની ગયાની પણ ફરિયાદ હોય છે. સ્ત્રી તરફી કાયદાઓના કારણે, દહેજ કે માનસિક ત્રાસના કાયદાના દુરુપયોગની ફરિયાદો પતિઓને છે અને જેમાં ઘણા કિસ્સાઓમાં સચ્ચાઈ પણ જોવા મળે છે. ક્યાંક ક્યાંક પત્ની પીડિત સંઘો પણ જોવા મળે છે. તો નોકરી ક્ષેત્રે મહિલા પોતે મહિલા હોવાનો ફાયદો ઉઠાવીને આગળ વધી જતી હોય કે તેને ઓછું કામ કરવાનું આવતું હોય અથવા તેને વધુ સુવિધા મળતી હોય તેવી લાગણી નોકરિયાત પુરુષોમાં જોવા મળે છે. વ્યંઢળ-ગે-લેસ્બિયન વગેરેની પણ અન્યાયની ફરિયાદો છે!

ઘણા મુસ્લિમોને તેમના તરફી અનેક કાયદા-સુવિધા છતાં ભયંકર અસંતોષ છે. તેમને લાગે છે કે પાકિસ્તાન વધુ સારું છે. પરંતુ જાવેદ અખ્તર જેવા બહુ ઓછા લોકો સમજે છે કે ભારતમાં મુસ્લિમો જેટલા સુખી છે તેટલા બીજે ક્યાંય નથી. આની સામે વધતા જતા ત્રાસવાદના બનાવો, ભારતમાં રહેવા છતાં મંદિર પર નમાઝ સમયે લાઉડ સ્પીકર ન વગાડવા દેવાનો સરકારનો આદેશ વગેરે અનેક બાબતોના કારણે હિન્દુઓમાં અસંતોષની લાગણી એટલી જ ઉગ્ર બની રહી છે. તો વિદેશોમાં ખ્રિસ્તીઓને લઘુમતી એશિયનો સામે પૂર્વગ્રહ બંધાતો જાય છે. વર્ષ ૨૦૦૯માં તો મોટી સંખ્યામાં ભારતીય વિદ્યાર્થીઓ સામે ઑસ્ટ્રેલિયામાં હિંસા થઈ હતી. અમેરિકામાં તાજેતરમાં અકારણ બે અશ્વેતોની હત્યા પોલીસે કરી અને તે પછી અશ્વેતોના હિંસક પ્રદર્શનોમાં પાંચ પોલીસ મરાયા. આમ, શ્વેત-અશ્વેતોમાં પણ અન્યાયની લાગણી વ્યાપક છે.

તો મધ્યમ વર્ગને લાગે છે કે રાજકારણીઓ ગરીબોને અનેક છૂટ આપે છે, ધનવાન વર્ગને બધી સુવિધાઓ મળે છે. ટૅક્સ મધ્યમ વર્ગ જ ભરે છે પરંતુ તેમ છતાં તેની સુવિધાઓ કોઈ વિચારતું નથી. શ્રીમંત વર્ગને લાગે છે કે તે સાહસ કરે છે. અનેક લોકોને રોજી આપે છે તો તેને છૂટ મળવી જ જોઈએ પરંતુ સરકાર તેમના પર સુપર રિચ ટૅક્સ નાખે છે. તેમની પાસેથી રાજકારણીઓ ફંડ લે છે. તેમના સ્ટેટસ મુજબ, તેમના ખર્ચા પણ વધુ હોય છે, તો તેમને સુવિધાઓ મળવી જ જોઈએ. શ્રીમંતો જેવી જ લાગણી સત્તાધીશોમાં પણ પ્રવર્તતી હોય છે. આ જ રીતે ખાનગી-સરકારી ક્ષેત્રે કર્મચારીઓને થતું હોય છે- પોતે કામ કરે છે અને બોસને જલસા હોય છે. બોસને નકામા કર્મચારી ભટકાય ત્યારે થતું હોય છે કે આ જલસા કરે છે અને એનું કામ મારે કરવું પડે છે અથવા માલિકનો ઠપકો સાંભળવો પડે છે. ગ્રાહકોને લાગે છે કે વેપારી તેમને છેતરે છે અને વેપારીને લાગે છે કે તેમના પર ટૅક્સ અને કાગળિયાં કામથી સરકાર દ્વારા તેમની બહુ કનડગત થાય છે. ખાસ કરીને તહેવારોના સમયે પડતા આઈટી દરોડાના લીધે. (વેપારીઓ જેવી જ ફરિયાદો દર્દી-અસીલોને ડૉક્ટરો-વકીલો સામે હોય છે.) દલિતોને-મુસ્લિમોને પોલીસ પ્રત્યે ફરિયાદો હોય છે તો સામે પક્ષે પોલીસમાંય અસંતોષની લાગણી ભરપૂર હોય છે. વારેતહેવારે રજા ન મળવી, સતત ઓન ડ્યૂટી, રાજકારણીઓનું દબાણ, ઓછો પગાર વગેરે તેમની ફરિયાદો છે. શિક્ષકોમાં પણ અસંતોષ જોવા મળે છે. ઓછો પગાર, શિક્ષણ સિવાયનાં ચૂંટણી ફરજો જેવાં કામો સહિતની ફરિયાદો તેમની હોય છે. બ્યુરોક્રેટને સત્તાધીશ રાજકારણી સામે અને રાજકારણીને કામ ન કરતા બ્યુરોક્રેટ સામે ફરિયાદ રહેતી હોય છે. ચૂંટાયેલી સરકાર અને ન્યાયપાલિકા વચ્ચે પણ ટકરાવ અજાણ્યો નથી. ભક્તોનેય ભગવાન પ્રત્યે ફરિયાદ હોય છે- ફલાણાને આટલું સુખ મળ્યું જ્યારે પોતાને નહીં. (અહીં ભક્તને ધાર્મિક અર્થમાં જ લેવો) પણ સામે પક્ષે ભગવાનની ફરિયાદ બોલકી નથી!

આ બધી સ્થિતિમાં ખરેખર તટસ્થતાથી કોઈ વિચારતું નથી. આ દરેક ક્ષેત્રે કામ કરતી સંસ્થાઓ એક તરફી જ પ્રચાર પ્રસાર કરતી હોવાથી, દરેક બાબતમાં અન્યાયનો વળ ચડી જાય છે. પરિણામે ખાઈ વધતી જાય છે. જે વર્ગનું સંગઠન મજબૂત અને હિંસક બની શકે , જેનો અવાજ બોલકો તેનો અવાજ વધુ સંભળાય છે. આમાં જ્યારે રાજકારણ ભળે ત્યારે પરિસ્થિતિ સુધરવાના બદલે વણસે છે. દુર્ભાગ્યે અત્યારે ગાંધીજી કે મોરારજી દેસાઈ જેવા સાચા અર્થમાં આગેવાનો કોઈ નથી. બધા રાજકારણી બની ગયા છે.