media, sanjog news, vichar valonun

આઠ કૉલમ અને બાઇટની દુનિયામાં ખોવાયો છે પત્રકાર

(વિચાર વલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, તા.૨૨/૭/૧૮)

પત્રકારત્વ જગત માટે તાજેતરમાં ત્રણ આઘાતજનક સમાચાર આવ્યા. એક તો ‘ભાસ્કર’ સમૂહના નેશનલ એડિટર કલ્પેશ યાજ્ઞિકની આત્મહત્યાના. ‘અસંભવની વિરુદ્ધ’ એવી કૉલમ લખતા તંત્રી આત્મહત્યા કરે તેવું માનવામાં જ ન આવે. શરૂઆતમાં તો તેમનું અવસાન હૃદયરોગના હુમલાથી થયાના સમાચાર ‘ફેલાયા’. પછી પોલીસ ચિત્રમાં આવી અને ‘આત્મહત્યા’ કર્યાની પુષ્ટિ થઈ. આ આત્મહત્યા પાછળ અનેક કારણોની ચર્ચા/ગોસિપો ચાલી રહી છે. એક પત્રકાર-કૉલમિસ્ટના અવસાન પાછળનું રહસ્ય ક્યારેય બહાર આવશે? કદાચ નહીં. સંજય ગાંધી હોય કે સુનંદા પુષ્કર, આવા મોટા લોકોના રહસ્યમય મૃત્યુ વિશે રહસ્ય અને તેમના વિશે થતી વાતો ક્યારેય અટકતી નથી.

બીજા સમાચાર એટલે એક ગુજરાતી સમાચાર ચેનલમાં વરસાદનું થોડું પાણી ભરાયું તેને ચાર-પાંચ ફૂટ તરીકે રિપૉર્ટર દ્વારા વર્ણવાયું. ત્રીજા સમાચારમાં એક જગ્યાએ વરસાદનું એટલું પાણી નહોતું ભરાયું તો લીંબડી પાસે રણોલ ગામમાં લોકોને પાણીમાં બેસી જવા કહ્યું અને કેમેરા ટ્રિકથી તેઓ પાણીમાં ગળાડૂબ હોય તેમ દેખાડાયું.

પત્રકારને કેવું સ્ટ્રેસ? પત્રકાર તો મજાની જિંદગી જીવે. રોકટોક વિના ગમે ત્યાં જઈ શકે. પૉલિટિશિયન, પોલીસ અને પ્રૉસિક્યૂટર (વકીલો) સહિતના ત્રણેય ‘પી’ (અંગ્રેજી મૂળાક્ષર) ચોથા ‘પી’ એટલે કે પ્રેસ (પત્રકારો)ને હંમેશાં નમસ્કાર કરતા ફરે. તેમની ઓળખાણો નરેન્દ્ર મોદીથી માંડીને મેયર સુધી, રતન તાતાથી માંડીને કરશનભાઈ પટેલ સુધી, અમિતાભ બચ્ચનથી માંડીને નરેશ કનોડિયા સુધી, વિરાટ કોહલીથી લઈને પાર્થિવ પટેલ સુધી હોય. ચપટી વગાડતાં તેમનાં કામ થઈ જાય. તેમની અવગણના કરવાનું કોઈને પોસાય નહીં. તેમને અમેરિકામાં ડૉનાલ્ડ ટ્રમ્પ શું કરે છે તેનાથી માંડીને આગામી લોકસભાની ચૂંટણીમાં કોનેકોને ટિકિટ મળવાની છે ત્યાં સુધી બધી જ જાણકારી હોય.

ટીવીની સમાચાર ચેનલોમાં કામ કરતાં એન્કરો (આમ તો કામ કરતી એન્કરો, કારણકે ટીવી પત્રકારત્વમાં મહિલા ચહેરા વધુ દેખાય છે)ને તો કેટલા જલસા! સુંદર કપડાં, સરસ મજાનો મેક-અપ કરીને ચિલ્ડ એસીવાળા સ્ટુડિયોમાં મોટા-મોટા લોકો સાથે ડિબેટ કરવાની. સમાચાર વાંચવાના. ગમે તેવા રાજકારણી હોય કે પોલીસ, લાઇવ ટેલિકાસ્ટમાં ‘કામ કેમ નથી કરતા’ તેમ પૂછવાની સત્તા!

ઉપર કહ્યા તેવા મતો પત્રકારો વિશે જનતામાં સામાન્ય રીતે હોય છે. આ વાતો સાચી, પરંતુ શું પત્રકાર પણ એક સામાન્ય માણસ નથી? ડૉક્ટર, વકીલ, એન્જિનિયર, માર્કેટિંગ, મેનેજમેન્ટ, આઈ.ટી. એન્જિનિયર જેવા ક્ષેત્રના લોકોને જેવો સ્ટ્રેસ હોય છે તેવો જ સ્ટ્રેસ પત્રકારોને પણ હોય જ છે. ચીફ એડિટરથી માંડીને રિપૉર્ટર સુધી બધા આ અનુભવ કરે જ છે. દરેક પર ટીઆરપી સારા લાવવા કે સમાચારપત્રનું વેચાણ વધારવાનું દબાણ હોય છે. સાચો પત્રકાર ચોવીસે કલાક પત્રકાર તરીકે જ જીવતો હોય છે. તેને દરેક બાબતમાં કોઈક સ્ટૉરીની આશા હોય છે. કોઈ સમાચાર બને તો તેનું રસાળ શૈલીમાં નાનકડું પણ ધ્યાનાકર્ષક મથાળું શું બની શકે તે વિચારો તેના મગજમાં તરત ચાલુ થઈ જાય છે. તેના મગજમાં કોઈ વિચાર ઝબુકે એટલે તે અડધી રાત્રે કે મોડી રાત સુધી પણ પેનથી ડાયરીમાં કે હવે મોબાઇલના જમાનામાં કલરનૉટમાં ટપકાવવા લાગે છે.

પરંતુ આ બધી મહેનત પર ક્યારેક ‘ઉપરવાળા’ (શ્લેષ અભિપ્રેત છે) પાણી ફેરવી દે અને આવું વારંવાર બને ત્યારે તેના મનમાં સ્વાભાવિક જ નિરાશા જન્મે છે. કામ માટે સમય ન જોનારો પત્રકાર જ્યારે તેના કામની કદર તો ઘરે ગઈ, પરંતુ તેના વિચારો, તેની સ્ટૉરી, તેના હેડિંગ, તેના એન્કરિંગને પાણીમાં પધરાવવામાં આવે, કોઈ ‘પૉલિટિક્સ’ ખેલાઈ જાય, તેની જાણ બહાર તેની સ્ટૉરીનું એડિટિંગ કોઈ બીજાને અપાઈ જાય, તેણે આખી સ્ટૉરી કે પૂર્તિ માટે મહેનત કરી હોય, પરંતુ છેલ્લી ઘડીએ બૉસના માનીતા કોઈ પત્રકારનું નામ ક્રેડિટ લાઇનમાં ઘૂસી જાય ત્યારે આવો સાચો પત્રકાર પડી ભાંગતો હોય છે.

પોતે સારું કામ કરતો હોય પરંતુ નવા તંત્રી આવે એટલે ઊંચા પગારે લાવેલા પોતાના માનીતા પત્રકારને જ્યારે એ જ ‘બીટ’ સોંપી દઈ પોતાને કોઈ બીજી નકામી (જેમ આઈએએસ અધિકારીને સાવ નકામા વિભાગમાં ફેંકી દેવામાં આવે કે ધારાસભ્ય/સાંસદને નકામું ગણાતું ખાતું આપવામાં આવે તેમ) ‘બીટ’ સોંપવામાં આવે ત્યારે આ પત્રકારનું હૈયું રડી ઊઠતું હોય છે. પોતે જે સ્ટોરીનો આઇડિયા આપ્યો હોય તે જ સ્ટોરી એડિટરે બીજા કોઈને સોંપી દીધી હોય તે જાણીને પત્રકારને આઘાત લાગવો સ્વાભાવિક છે. પોતે ઘણી મહેનત કરીને, દોડધામ કરીને, કોઈ ઑફિસમાં અજાણી વ્યક્તિ તરીકે ઘૂસ મારીને ઉદ્યોગપતિ-મંત્રી-પોલીસનું કૌભાંડ શોધી લાવ્યો હોય અને તે સ્ટોરી આવા વ્યક્તિ સાથે ‘સેટિંગ’ થઈ જવાથી ‘કિલ’ થઈ જાય ત્યારે પત્રકારની મનોદશા કલ્પના કોઈ ન કરી શકે.

સમાચાર કોને કહેવાય? સામાન્યતઃ વ્યાખ્યા આવી છે- કૂતરું માણસને કરડે તે સમાચાર ન કહેવાય, હા, માણસ કૂતરાને કરડે તો સમાચાર કહેવાય. ચીલાચાલુ સ્ટૉરી નહીં, મસાલેદાર, ધમાકેદાર સ્ટૉરી અખબાર વેચવા કે ન્યૂઝ ચૅનલ ચલાવવા જોઈએ. અખબારમાં હવે તસવીરોનું મહત્ત્વ યથાર્થ જ છે. તસવીરો માટે પણ ફૉટોગ્રાફરોની દોડધામની કલ્પના પત્રકારત્વ જગતની બહારના લોકો ન કરી શકે. સારા સમાચાર કે સારી તસવીર આવે તેની કદર મેનેજમેન્ટ તરફથી મોટા ભાગે નથી થતી, પરંતુ કોઈ સમાચાર ચૂક્યા કે ફૉટોગ્રાફર સારી તસવીર ન લાવી શક્યો તો આવી બન્યું! શહેરોમાં કેટલી બધી ઇવેન્ટ થતી હોય, તે બધી ઇવેન્ટ એક અખબારના જૂજ ફૉટોગ્રાફરોએ કવર કરવાની હોય. એટલે બાઇક કે કારમાં એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ જવાની મારામારી, વળી, સમયસર એ ફૉટો મોકલવાની મગજમારી…આ બધી પડદા પાછળની કવાયત છે. જનતા તો બીજા દિવસે સારો ફૉટો જોઈને રાજી થાય. કેટલા લોકો એ ફૉટો જોઈને તેના તસવીરકારનું નામ વાંચતા અને યાદ રાખતા હશે?

ઘણા વાચકોની યાદશક્તિ અદ્ભુત હોય છે. સ્વ. હાસ્ય લેખક વિનોદ ભટ્ટનો રમૂજી કિસ્સો છે. “ઝરમર વરસાદ પડતો હતો. માંડ એક રિક્ષા મળી. હું તેમાં બેસવા જતો હતો, ત્યાં બે યુવાનો મારી પાસે આવ્યા. બેમાંના એકે કુતૂહલથી મને પૂછ્યું : “તમે જ વિનોદ ભટ્ટ છો?” મને એમ કે જો હું હા પાડીશ તો કદાચ તે વધુ પૂછશે અથવા મારો ઑટૉગ્રાફ માગશે. આમાં ને આમાં માંડ મળેલી આ રિક્ષા હાથમાંથી છટકી જશે. તેથી મેં નમ્રતાથી જણાવ્યું કે “ના, હું વિનોદ ભટ્ટ નથી”, ને રિક્ષામાં ગોઠવાઈ ગયો, એટલે બીજા યુવકે પહેલા યુવકને કહ્યું કે હું નહોતો કહેતો કે વિનોદ ભટ્ટ આવો ન હોય?”

આજે તો ‘સંજોગ ન્યૂઝ’ સહિત સમાચારપત્રોમાં લેખકોનાં નામ ઉપરાંત ફોટોગ્રાફ પણ પ્રસિદ્ધ થાય છે, ઇ-મેઇલ આઈડી પણ હોય છે, પરંતુ કેટલા વાચકો કૉલમિસ્ટોને ઓળખી શકે? એ તો જવા દો, પણ કેટલા વાચકો પોતે લેખનસામગ્રી માણી તે બદલ સમાચારપત્રોને ઇ-મેઇલ કે વૉટ્સએપ કરે છે? કૉલમિસ્ટોને માટે કદાચ સૌથી મોટું સન્માન કોઈ વાચક તેને પત્ર લખી કે રૂબરૂ મળે ત્યારે ઓળખીને તેનું લખાણ સાચા અર્થમાં (ખુશામત માટે નહીં) કેમ ગમ્યું તે કહે તે હોય છે.

ટીવીના રિપૉર્ટર અને કેમેરામેનનું કામ વધુ કપરું છે. તેમને વિઝ્યુલી સમાચાર બતાવવાના છે. અને એટલે જ દૃશ્યો સારાં હોવા જોઈએ. જેની સ્ટૉરી હોય તે વિઝ્યુઅલી સારી રીતે પ્રૅઝન્ટ થઈ શકે તેવી હોવી જોઈએ. સમાચારના કેન્દ્રમાં રહેલી વ્યક્તિ પાસે નાનકડું નિવેદન (બાઇટ) લાવવું ફરજિયાત છે. જો તેમ ન હોય તો સ્ટૉરી ચાલે નહીં અને સ્ટ્રિંગરના કિસ્સામાં તો તેને પૈસા ન મળે. કદાચ ઉપરોક્ત કિસ્સા જેમાં રિપૉર્ટરે ચાલાકી કરી પાણીમાં બેસાડી કેમેરા ટ્રિકથી વધુ પાણી બતાવ્યું તેનું કારણ આ હોઈ શકે.

પત્રકાર માટે ઉનાળો, ચોમાસું કે શિયાળો, ત્રણેય ઋતુ સરખી. ૪૦થી ૪૫ ડિગ્રીમાં પણ સ્ટૉરી માટે કોઈએ સમય આપ્યો હોય તો દોડીને જવું પડે. વરસતા વરસાદમાં પણ ક્યાં ખાડો પડ્યો છે તેની જાણકારી લાવવી પડે. ટીવી પત્રકારને તો બિચારાને પલળતાંપલળતાં પણ સમાચાર આપવા પડે. અને આ બધામાં જે લોકો ઑફિસમાં કે સ્ટુડિયોમાં બેસીને કામ કરતા હોય છે તેમનો સ્ટ્રેસ ઓછો નથી હોતો. છેલ્લી ઘડીએ આવતી સ્ટૉરી વાંચી-મઠારી તેને આકર્ષક હેડિંગ આપીને જેટલી જગ્યા હોય તેમાં ફિટ બેસાડવાની છે. તેમાં જો જાહેરખબર આવી તો એડિટ કરવાની છે. આમ કરવા જતાં તેને સ્ટૉરી આપનાર પત્રકારના મનદુઃખનો સામનો પણ કરવાનો છે. સ્ટૉરીમાં કંઈ ચુકાય જાય તો પહેલો ઠપકો રિપૉર્ટરને નહીં, ડેસ્ક પરના કૉપી એડિટરને પડે છે. સ્ટુડિયોમાં બેસીને ઇનપુટનું કામ સંભાળતી વ્યક્તિને સાંભળવું પડે છે.

પત્રકાર તો ચોવીસ કલાક પત્રકાર હોય જ છે પરંતુ આજે બદલાયેલી કામ કરવાની પદ્ધતિમાં તેને ઑફિસ કે ઑફિસની બહાર દસ-બાર કલાક કામ કરવું પડે છે. વીકલી ઑફ જતા કરવા પડે છે. આ બધામાં પરિવાર-સામાજિક કામોને તે સમય ફાળવી શકતો નથી. ઘરમાં પત્ની કે પતિ માંદાં હોય તો ડૉક્ટર પાસે જવા માટે રજા કેટલાક કિસ્સામાં નથી પણ મળતી. બાળકોને પરીક્ષા હોય ત્યારે સરકારી કર્મચારી ફટાક દઈને રજા લઈ શકે છે, પરંતુ આવી સાહ્યબી પત્રકાર માટે નથી. પોતાનાં લગ્ન માટે પણ માંડ અઠવાડિયાની રજા મળતી હોય છે. અને તેની આગલા દિવસોમાં ઍડવાન્સમાં કામ પૂરું તો કરીને જવાનું જ. દિવાળી, બેસતું વર્ષ, નવરાત્રિ, ૩૧ જાન્યુઆરી લગભગ ઑફિસમાં જ વિતે છે.

રાતે ઉજાગરા, ખાવાપીવાના કોઈ ધડા નહીં, સતત સ્ટ્રેસ અને ટેન્શન.. પરિણામે સમાજ અને દેશનું આરોગ્ય સારું રહે તે માટે ઝઝૂમતા પત્રકારનું પોતાનું આરોગ્ય ક્યારે કથળી જાય છે, ક્યારે નાની ઉંમરે ધોળા વાળ થઈ જાય છે તે ખબર નથી પડતી. અને હવે વધુ ને વધુ પ્રૉફેશનલ અને ‘પ્રાઇવસી’ચાહક બનતા જતા સમાજમાં પત્રકારને સાજે-માંદે ખબર કાઢવાવાળું કોઈ ન આવે ત્યારે દુનિયાના રંગો સમજાઈ જાય છે. સ્ટૉરી માટે રોજ મળતા મિત્ર જેવા પત્રકારો ખરેખર મિત્રો હોય છે ખરા? કેટલા પત્રકારોના પરિવારો એકબીજાને ઓળખતા હશે? આવવાજવાનો સંબંધ હશે? કોઈ પત્રકારને શારીરિક-માનસિક કે આર્થિક તકલીફ પડે ત્યારે કેટલા પત્રકારો તેમને બીજી કોઈ મદદ તો ઘેર ગઈ, સધિયારો આપવા-હૂંફ આપવા પણ જાય છે?

એટલે જ હવે જ્યારે માહિતી અને મનોરંજનથી સભર ‘સંજોગ ન્યૂઝ’ વાંચો, કોઈ ચૅનલ જુઓ ત્યારે તેના આઠ કૉલમના આકર્ષક સમાચાર-લેખો પાછળનો પત્રકારોનો આ અકથ્ય સંઘર્ષ-પીડા-વેદના-મહેનત અચૂક યાદ કરજો.

Advertisements
gujarat, politics, sanjog news, satsanshodhan

ટીવી ડિબેટના જાણીતા ચહેરાઓની અજાણી વાતો

(સત્સંશોધન કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, તા.૨૯/૧૧/૧૭)

ચૂંટણીનું વાતાવરણ બરાબર જામ્યું છે. પણ આ લખાય છે ત્યારે હજુ પ્રચારસભાની ગરમી જોઈએ તેવી આવી નથી. હા, ટીવી પર ડિબેટમાં રોજેરોજ ગરમાગરમી જોવા મળી રહી છે. આજે એવું થઈ ગયું છે કે સંસદ અને વિધાનસભામાં ચર્ચા ઓછી, ટીવીમાં વધુ જોવા મળે છે. સંસદ-વિધાનસભાના દિવસો જ હવે ઘટી ગયા છે, જે છે તેમાં પણ હોહલ્લા થઈને મોટા ભાગે સત્રો વેડફાતા જોવા મળે છે. આ એક ખરાબ બાબત પણ છે પરંતુ વાદળની રૂપેરી કોરની જેમ ટીવી પર ડિબેટમાં પક્ષો પોતાની વાત મૂકી ચર્ચા કરતા હોય છે. મોટા ભાગે રાડારાડી-દેકારા કરતા હોય છે. એકબીજાને બોલવા ન દેવા, ભાજપ આવો છે અને કૉંગ્રેસ આવી છે, તમે આટલો ભ્રષ્ટાચાર કર્યો અને તમે આટલાં કૌભાંડો કર્યાની હુંસાતુંસીમાં સાચા મુદ્દા ક્યાંક દબાઈ જતા જોવા મળે છે.

હવે ગુજરાતીમાં પણ સમાચારચેનલો વધી ગઈ છે. તેમાં રાત્રે ૮થી ૧૦ ડિબેટનો સમય હોય છે. તે ઉપરાંત ગમે તે સમયે કોઈ મહત્ત્વના સમાચાર આવે ત્યારે ટૅક્નૉલૉજીના પ્રતાપે ફૉનથી, ઑફિસેથી વગેરે રીતે જોડીને ચર્ચા ગોઠવી દેવામાં આવે છે. આવા સમયે ચિત્રમાં આવે છે પ્રવક્તાઓ. ટીવી ડિબેટમાં ભાગ લેતા પ્રવક્તાઓ પક્ષનો જાણીતો ચહેરો છે. તેઓ પોતાના પક્ષની છબી ઘડવામાં બહુ મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવતા હોય છે. તેઓ કેટલી ધારદાર અને અસરકારક રીતે પોતાના પક્ષની વાત મૂકી શકે છે તેના પરથી લોકો અભિપ્રાય બાંધતા હોય છે. ઘણી વાર પક્ષ કોઈ મુદ્દે ફસાયો હોય કે તેના કોઈ નેતાએ બાફ્યું હોય ત્યારે પ્રવક્તાઓને મુશ્કેલી પણ પડતી હોય છે પરંતુ આવા સમયે તેઓ સિફતપૂર્વક વિરોધી નેતાઓ પર આક્રમણ કરીને બહાર નીકળી જતા હોય છે.

પ્રવક્તાઓને વિશાળ વાંચન ખૂબ જરૂરી છે. થોડા થોડા સમયે સમાચાર મેળવતા રહેવા પડે અને ગુજરાતથી લઈને વિશ્વભરના પ્રવાહો પર જાણકારી રાખવી પડે. ડિબેટ એવી પરીક્ષા છે જેનો કોઈ અભ્યાસક્રમ નથી. ચર્ચામાં એન્કર કે વિરોધી નેતા કે રાજકીય વિશ્લેષકો તરફથી બાઉન્સર કે ગૂગલી આવી જાય ત્યારે તેનો જવાબ ડિફેન્સિવ આપવો કે તેના પર ચોગ્ગા-છગ્ગા મારી દેવા એ પ્રવક્તાની હોંશિયારી પર નભે છે. આ ઉપરાંત ડિબેટ એ એવી પરીક્ષા છે જેની તૈયારી માટે પૂરતો સમય ન પણ મળે. મોટા ભાગે એકાદ કે બે કલાક પહેલાં જાણ થાય અને તેમાંથી અડધો કલાક તો અમદાવાદ જેવા ટ્રાફિકની સમસ્યાવાળા શહેરમાં ચેનલના સ્ટુડિયોએ પહોંચતા થાય.

છેલ્લાં ઘણા વર્ષોથી રાજકીય વિશ્લેષક તરીકે ટીવી ડિબેટમાં ભાગ લેતો હોવાથી ભાજપ, કૉંગ્રેસ, આઆપના પ્રવક્તાઓને નજીકથી ઓળખવાનું બન્યું છે. ભાજપમાં ૬૦-૭૦ પ્રવક્તાઓ છે તો કૉંગ્રેસમાં પણ સારી એવી સંખ્યામાં પ્રવક્તાઓ છે. આમ આદમી પાર્ટી નવી છે પરંતુ તેના પ્રવક્તાઓ પણ મજબૂત છે. તો છેલ્લા અઢી વર્ષથી સામાજિક આંદોલનો બહાર આવ્યાં તેના લીધે તેમના પ્રવક્તાઓ પણ ટીવી ડિબેટમાં ભાગ લેતા હોય છે. અલ્પેશ ઠાકોર અને જિજ્ઞેશ મેવાણી એકલવીર છે, પરંતુ પાટીદાર અનામત આંદોલન સમિતિ (પાસ)ના અનેક લોકો વિગત સમયમાં પ્રવક્તા તરીકે જોવા મળ્યા જેમાંના ઘણા તો હવે રાજકારણમાં છે! ભાજપ-કૉંગ્રેસના કેટલાક પ્રવક્તાઓ સાથે વાત કરી એ જાણવાની કોશિશ કરી કે તેઓ કઈ રીતે ડિબેટ માટે તૈયારી કરે છે, પોતાની અંગત જિંદગીને કઈ રીતે સંભાળે છે, ડિબેટ અંગે તેમનો યાદગાર પ્રસંગ કયો છે, પડોશી-મિત્રોમાં કેવા અનુભવ રહે છે.

ભાજપ અને કૉંગ્રેસમાં મિડિયા ઇનચાર્જ પર ટીવી ચેનલો ફૉન કરી તેમની પાસેથી પ્રવક્તા નક્કી કરાવતા હોય છે. મિડિયા ઇનચાર્જ જે તે પ્રવક્તાને જાણ કરતા હોય છે. ડિબેટના વિષયમાં નિષ્ણાત પ્રવક્તાની પસંદગી થતી હોય છે. જેમ કે આર્થિક વિષય હોય તો ભાજપમાંથી સુનીલ શાહ, પ્રશાંત વાળા, યમલ વ્યાસ વગેરે જાય તો કૉંગ્રેસમાંથી હિમાંશુ પટેલ, કૈલાસ ગઢવી વગેરેને કહેવામાં આવે. ભાજપમાં આ કામ હર્ષદ પટેલ અને કૉંગ્રેસમાં નિશીથ વ્યાસ સંભાળે છે.

ભાજપમાં ભરત પંડ્યા, જગદીશ ભાવસાર, ડૉ. અનિલ પટેલ, ડૉ. હેમન ભટ્ટ, ભાવના દવે, કિશોર મકવાણા, અમિત ઠાકર, જયેશ વ્યાસ વગેરે પ્રવક્તાઓ છે, કૉંગ્રેસમાં અશોક પંજાબી, ડૉ. હિમાંશુ પટેલ, સી.એ. હિમાંશુ પટેલ, જયરાજસિંહ પરમાર, ભૂમિન ભટ્ટ, સોનલ પટેલ, પૂજા પ્રજાપતિ જેવાં પ્રવક્તાઓ છે અને આમ આદમી પાર્ટીમાં આપમાં વંદના પટેલ, ઋતુરાજ મહેતા અને જે. જે. મેવાડા છે, તેમાંથી પહેલાં બે હવે કૉંગ્રેસમાં જોડાઈ ગયાં છે!

આમાંથી કેટલાક ઉગ્ર છે તો કેટલાક ઠંડા કલેજે જવાબ આપનારા છે. ડિબેટમાં તેઓ કઈ રીતે પરિસ્થિતિને સંભાળે છે, કઈ રીતે ઉશ્કેરાટને ખાળે છે, કઈ રીતે તૈયારી કરે છે, પરિવાર-વ્યવસાય-પક્ષ-સંગઠનો અને ટીવી ડિબેટને એક સાથે કઈ રીતે સંભાળે છે, જાણીતા ચહેરા હોવા છતાં બહાર રેસ્ટૉરન્ટ કે થિયેટરમાં કોઈ ન ઓળખે ત્યારે કેવું અનુભવે છે તે મુદ્દે કેટલાક પ્રવક્તાઓ સાથે વાત કરીને તેમની અંગત જિંદગી જાણવા પ્રયાસ કર્યો.

ગુજરાત કૉંગ્રેસના ઉપપ્રમુખ અશોક પંજાબી કહે છે, “ઘણી વાર છેલ્લી ઘડીએ ડિબેટમાં જવાની સૂચના મળે ત્યારે કસોટી થાય છે. વિષય એક લાઇનમાં જ જણાવાયો હોય છે. ઉપરાંત પક્ષમાં બ્રેઇનસ્ટૉર્મિંગ જોઈએ તેટલું થતું નથી. સેન્સિટિવ ઇશ્યૂ હોય તો ગાઇડલાઇન મળી જાય છે. અમારું મુખ્ય કામ પક્ષની રાજકીય લાઇન, કૉંગ્રેસના જૂના મિત્રોનો બચવા કરવાનો અને ભાજપને ઍક્સપૉઝ કરવાનો હોય છે.” પરિવારને હંમેશાં ફરિયાદ રહેતી હોય છે કે અશોકભાઈ સમય આપી શકતા નથી. અશોકભાઈ કહે છે, “મેં પરિવારને વિદેશ લઈ જવાનું ઘણાં વર્ષો પહેલાં કહેલું, પરંતુ પાસપૉર્ટને દસ વર્ષ પૂરાં થઈ ગયા, (વિદેશયાત્રાનો) કોઈ સિક્કો મરાવ્યા વગર ફરીથી તાજેતરમાં રિન્યૂ કરાવ્યો.”

વ્યવસાયે ચાર્ટર્ડ એકાઉન્ટન્ટ અને કૉંગ્રેસના પ્રવક્તા હિમાંશુ પટેલ તેમની શાંત પરંતુ ધારદાર ચર્ચા માટે જાણીતા છે. ડિબેટ અને અન્ય પ્રસંગ માટે તેમણે પોતાની લાઇબ્રેરી રાખી છે. તેઓ પોતાની રીતે તૈયારી કરીને ચર્ચામાં આવતા હોય છે. તેમના યાદગાર પ્રસંગ જાણવા જેવા છે. તેઓ કહે છે, “૨૦૧૩-૧૪માં કેન્દ્રીય બજેટની ચર્ચા હતી ત્યારે ગુજરાત સરકારના મંત્રી સૌરભ પટેલ ચર્ચા અધૂરી છોડીને જતા રહેલા.” તો ‘જાનો દુનિયા’ ચેનલ પર રાજકીય વિશ્લેષક હરીશ મોતિયાણીએ નેશનલ મિડિયામાં જશો તેવી આગાહી કરેલી કારણકે તે વખતે ચર્ચા હિન્દીમાં હતી.

કૉંગ્રેસના યુવાન પ્રવક્તા ભૂમન ભટ્ટ ટૅક્નૉસેવી છે. તેમની પહેલી ડિબેટ ભાજપના ખાડિયાના ધારાસભ્ય ભૂષણ ભટ્ટ સાથે હતી. તેઓ ગૂગલ અને ઇન્ટરનેટનો તૈયારી માટે વધુ સહારો લે છે. આ ઉપરાંત કૉંગ્રેસની લાઇબ્રેરીની અને મિત્રો પાસેથી વેરિફિકેશનની રીતે મદદ પણ લે છે. જાણીતા ચહેરા તરીકે બહાર જાય અને કોઈ ન ઓળખે તો કોઈ પણ વ્યક્તિના અહંકારને ઠેસ પહોંચે પણ ભૂમિન ભટ્ટ કહે છે કે સાઇકૉલૉજી જ એવી બનાવી લેવાની કે બહાર જઈએ ત્યારે સામાન્ય વ્યક્તિ તરીકે જવાનું. પડોશીઓ તો સારા મળ્યા છે પરંતુ મિત્રોમાં કેટલાક હંમેશાં સળી જ કરતા હોય તેમને ટાળતા શીખી જઈએ.

પોતાની વાત મજબૂત રીતે મૂકવા માટે જાણીતા ભાજપના પ્રવક્તા જગદીશ ભાવસાર કહે છે, “ડિબેટમાં જરૂર પડ્યે ઉગ્રતા પણ લાવવી પડે. એન્કર જો સાવ વિરુદ્ધ જતો હોય તો સિફતપૂર્વક સંઘર્ષમાં પણ ઉતરવું પડે. ભાજપમાં કેન્દ્રીય કાર્યાલયથી માંડીને પ્રદેશ કાર્યાલય સુધી બધી જ ઉચ્ચ સ્તરીય વ્યવસ્થા છે જે તમામ મુદ્દા પર સતત અવગત કરાવતા રહે છે. ડિબેટ જ્યારે ઉગ્ર બને ત્યારે ક્યારેક હાસ્યસભર વાત કરીને વાતાવરણ હળવું પણ બનાવી દેતા હોઈએ. પક્ષ-વ્યવસાય અને ડિબેટ આ બધાનો સ્ટ્રેસ દૂર કરવા સવારે ઉઠતી વખતે અને રાત્રે સૂતી વખતે ભગવાનનું નામ અને સવારે કસરત ખૂબ ઉપયોગી છે. કોઈને નડવું નહીં તેવું નક્કી કર્યું હોય એટલે પરિવાર સાથે બહાર ગયા હોઈએ ત્યારે પ્રશ્ન આવતો નથી.”

ભાજપના પ્રવક્તા પ્રશાંત વાળા મૂળ રાજકોટના છે, થોડા સમયથી ગાંધીનગર સ્થાયી થયા છે. આર્થિક બાબતે તેમની કુશળતા છે. તેઓ કહે છે, “સવારે ધ્યાન ડિબેટમાં ખૂબ જ ઉપયોગી થાય છે. કોઈ મુદ્દા ધ્યાન (મેડિટેશન)ના કારણે તત્સમયે જ એવા સૂજી જાય કે વિરોધીઓની બોલતી બંધ થઈ જાય. તૈયારીમાં સોશિયલ મિડિયા અને ઇન્ટરનેટ ખૂબ ઉપયોગી થાય છે. પ્રતિક્રિયા આપવામાં કે ડિબેટમાં પણ બેલેન્સ ઑફ માઇન્ડ રાખવામાં ધ્યાનથી ફાયદો થાય છે. પ્રવક્તા જ પક્ષની છબી બનાવે છે આથી વિનમ્રતા જરૂરી છે.” ભાજપમાં પ્રવક્તાઓની રોજ અથવા એકાંતરે બેઠક ચોક્કસ થાય. હર્ષદ પટેલ, ભરત પંડ્યા અને આઈ. કે. જાડેજા જેવા અનુભવીઓનું માર્ગદર્શન સતત મળતું રહે છે. પરિવારનાં કામો અંગે પ્રશાંતભાઈ કહે છે, “પક્ષ પણ પરિવારની બાબત હોય તો છૂટ આપે છે. થોડા સમય પહેલાં સુધી મારા માતુશ્રી બીમાર હતા. અને તાજેતરમાં તેમનું અવસાન થયું. તો પક્ષે મને સંપૂર્ણ છૂટ આપી હતી અને બાર-તેર દિવસ હું સંપૂર્ણપણે પક્ષનાં કાર્યોથી મુક્ત રહ્યો, પરંતુ મારી પણ સામે ફરજ છે કે તે પછી સંપૂર્ણ રીતે પક્ષને સમર્પિત રહેવું.” એક યાદગાર પ્રસંગ વિશે તેઓ કહે છે, “પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવવધારા વખતે એક ચેનલ પર એન્કર, રાજકીય વિશ્લેષક, કૉંગ્રેસ, અર્થશાસ્ત્રી વગેરે બધા મારી વિરુદ્ધ હતા. પરંતુ મેં આંતરરાષ્ટ્રીય બજાર, આંકડા વગેરે સાથે એવી રજૂઆત કરી કે ડિબેટ પછી એન્કર મને ભેટી પડ્યા અને કહ્યું કે તમે તમારા વિરુદ્ધની ડિબેટને તમારી તરફેણમાં ફેરવી નાખી.”

ભાજપના વરિષ્ઠ આગેવાન અને ‘નમસ્કાર’ મેગેઝિનના તંત્રી કિશોર મકવાણાએ પ્રવક્તા કેવા હોવા જોઈએ તે અંગે વિસ્તૃત વાત કરી. “પ્રવક્તાએ શાંત રહેવું જરૂરી છે. મનનું નિયંત્રણ રાખવું પડે. રજૂઆત સ્પષ્ટ, કપડાં વ્યવસ્થિત અને બેસવાની ઢબ સારી હોવી જોઈએ. શાલિનતાથી વાત કરવી જોઈએ. વિષયનું પૂરતું જ્ઞાન અને તૈયારી ન હોય તો ડિબેટમાં ન જવું જોઈએ. હું રોજ દસથી બાર સમાચારપત્રો અને ઇન્ટરનેટની મદદ તૈયારી માટે લઉં છું. મેં મારી પોતાની લાઇબ્રેરી પણ બનાવી છે, જેમાં સંદર્ભ પુસ્તકો વસાવ્યાં છે. એક ડાયરી રાખું છું જેમાં જરૂરી મુદ્દા ટપકાવતો રહું છું. બહાર જતી વખતે સામાન્ય માનવી બનીને જ જઉં છું જેથી અહંકારનો પ્રશ્ન આવતો નથી. સિક્યોરિટી ગાર્ડ હોય કે બીજું કોઈ, નિયમો પાળવાના. ગાર્ડ સાથે પ્રેમથી વાત કરવાની. માનઅપમાનનો ભાવ રાખતો નથી. તેથી કોઈ તકલીફ નથી પડતી. સવારમાં પ્રાણાયામ માત્ર ડિબેટમાં જ નહીં, પરંતુ ટ્રાફિકથી લઈને અનેક સ્ટ્રેસ સર્જક ઘટનાઓમાં ઉપયોગી નિવડે છે.”

society, Uncategorized

યે દુનિયા અગર મિલ ભી જાયે તો ક્યા હૈ!

શું આ વાત સાચી છે? વકીલ, ઓપીડી સંભાળતા ડૉક્ટર અને પત્રકાર પાસે જો બેસવા મળે અને આ રંગબેરંગી દુનિયાની વાત નીકળે તો એમ થઈ જાય કે યે દુનિયા અગર મિલ ભી જાયે તો ક્યા હૈ. તાજેતરમાં સવાઈ માધોપુરના એક કેસમાં પુત્રવધૂએ સાસુ-સસરાને ભરણપોષણ આપવું એવો ચુકાદો આપ્યો તેની મંતવ્ય ચેનલ પર ચર્ચા હતી. ચર્ચા પછી ચા પીવા ગેસ્ટ પેનલના અમે લોકો-ચેનલના એક્ઝિક્યુટિવ એડિટર @dilip gohil દિલીપભાઈ ગોહિલ, રૂજાનબહેન ખંભાતા, વકીલ સોનલબહેન જોશી અને હું બેઠાં હતાં ત્યારે આવા જે કેસોની ચર્ચા નીકળી તે સાંભળી ત્યારથી મગજ ચકરાવે ચડી ગયું. લગ્ન થતા હોય ને ચોથા ફેરે કન્યા પચાસ લાખ માગે, સંપત્તિ માટે યુવતી વૃદ્ધ સાથે લગ્ન કરે, દીકરો ભરણપોષણ આપવા ના પાડે પણ ન્યાયાલયમાં કેસ થાય તો સારામાં સારો વકીલ રાખે અને ન્યાયાધીશ કહે કે તમારી પાસે વકીલ રાખવા પૈસા છે પણ માતાપિતાનું ભરણપોષણ કરવાના પૈસા નથી.

આદરણીય લેખક દિનકરભાઈ જોશીએ મુંબઈ સમાચારના લેખમાં જે જે કિસ્સાઓ ટાંક્યા છે તે તો આનાથીય આઘાત પમાડે તેવા છે. (http://bombaysamachar.com/frmStoryShowA.aspx?sNo=381711)

શું આનું કારણ મિડિયા છે, જે સતત નેગેટિવિટી પ્રમોટ કરે છે (પોઝિટિવ સમાચાર નથી આપતા તેમ નથી કહેતો પણ પ્રમાણભાન જળવાતું નથી)? શું દિવસની શરૂઆત સારી થાય તે માટે ટીવી સમાચાર ચેનલ કે છાપાની હેડલાઇન પૉઝિટિવ ન હોઈ શકે? શું ટીવી ચેનલો પર થતી ડિબેટમાં રાજકારણીઓ કે પંથગુરુઓ ઉગ્રતા, ઘાંટાઘાંટી લાવ્યા વગર, બીજા બોલતા હોય ત્યારે વચ્ચે બોલ્યા વગર ચર્ચા ન કરી શકે?
શું વધતા વિકારનું કારણ ટીવી સિરિયલો છે જેમાં સતત કાવાદાવા અને ઝઘડા જ બતાવાય છે? શું ફિલ્મોમાં દર્શાવાતી હિંસા અને સેક્સની સમાજ પર કોઈ અસર નથી? ફિલ્મ હોય કે વેબસીરિઝ, પ્રેમ, સેક્સ અને હિંસા સિવાય કોઈ મુદ્દા જ નથી? સંગીત શું ઘોંઘાટિયું જ હોય તો જ સંગીત કહેવાય? અને આ ઘોંઘાટિયા સંગીતની સમાજમાં વધતા તણાવ પર અસર કેટલી? સોશિયલ મિડિયામાં સતત ડરના સમાચાર, અથવા બીજાની ભૌતિક પ્રગતિના સમાચાર માણસમાં તણાવ અને ઈર્ષા પેદા કરે છે કે નહીં? શું બધા હિન્દુ ધર્મગુરુઓ ખરાબ જ છે? અને બધા ઇમામ-મૌલવીઓ અને પાદરીઓ શાંત અને સેવાભાવી જ છે? શું પાકિસ્તાન અને ચીન આપણને પતાવી દેવાનું છે? શું આ દુનિયાનો પ્રલય આવી ગયો છે? શું ભારતમાં બધું ખરાબ જ છે અને વિદેશો બધા સ્વર્ગથી પણ સુંદર જ છે?

sankalan shreni, television

સાંસ્કૃતિક આઘાત કરતી ટીવી જાહેરખબરો

(સંકલન શ્રેણી પાક્ષિક તા. ૭/૮/૧૫ની કવરસ્ટોરી)

આપણે મોટા ભાગે માનતા હોઈએ છીએ કે ભારત દેશના દુશ્મનો ચીન અને પાકિસ્તાન છે. ક્યારેક ત્રાસવાદને આપણું મોટો શત્રુ માનીએ છીએ તો ક્યારેક ગરીબીને પણ આપણી રિપુ લેખાવાય છે. પણ સાંસ્કૃતિક આક્રમણથી મોટો શત્રુ કોઈ નથી. કોઈ દેશને જીતવો હોય તો તેના દેશના લોકોને તેમની સંસ્કૃતિ પ્રત્યે ધિક્કાર કરતા કરી દો, તેમને તેમનાં મૂલ્યોથી વિમુખ કરી દો, તમે યુદ્ધ જીતી ગયા. પશ્ચિમી દેશો અને તેમણે સ્થાપેલી કોન્વેન્ટિયા શાળામાં ભણેલા લોકો આ જ કામ કરી રહ્યા છે. ફિલ્મો, સિરિયલો અને ટીવી પર આવતી જાહેરખબરો દ્વારા થતું સાંસ્કૃતિક આક્રમણ ન દેખાય તેવું છે, પરંતુ તે અત્યંત ખતરનાક છે. આપણે આ કવરસ્ટોરીનો વિષય માત્ર ટીવી પર આવતી જાહેરખબરો પૂરતો સીમિત રાખીએ.

ટીવી પર દર દસ મિનિટે એક બ્રેક આવે છે. કહેવાય છે તો બે મિનિટનો બ્રેક પણ ઘણી વાર તેનાથી વધુ હોય છે. તે બે મિનિટમાં તમે ઓછામાં ઓછી પાંચેક જાહેરખબર જુઓ છો અને તે જાહેરખબરો દરેક બ્રેકમાં રિપિટ થતી હોય છે. આજે માણસ સરેરાશ પાંચથી છ કલાક ટીવી જુએ છે. અને જાહેરખબરો માત્ર મનોરંજન આપતી ચેનલો જેવી કે સ્ટાર પ્લસ, સોની, ઝી ટીવી વગેરે પર જ નથી બતાવાતી, પણ ન્યૂઝ ચેનલો, ફૂડ ચેનલો, મૂવી ચેનલો કોઈ પણ ચેનલ લો, તેના પર આ જાહેરખબરો દર્શાવાય છે. તે બનાવનારા લોકોમાંથી મોટા ભાગના ભારતીયતામાં માનનારા નથી હોતા અને તે પશ્ચિમી જાહેરખબરો પરથી પ્રેરાઈને જાહેરખબર લખતા- ફિલ્માવતા હોય છે. વળી, તેમાં જે અભિનેતા કે અભિનેત્રી કામ કરે છે તેમના માટે ફિલ્મો કે સિરિયલ મેળવવાનું આ પહેલું પગથિયું હોય છે. તેથી તેઓ પણ આવી જાહેરખબરોમાં બિન્દાસ કામ કરે છે. આ જાહેરખબરો દિવસમાં ઓછામાં ઓછી ૩૬થી ૪૦ વાર આપણી આંખો અને કાનોમાં અથડાય છે. કહેવાય છે કે એક ને એક જૂઠાણું જો વારંવાર કહેવામાં આવે તો માણસ તેને સત્ય માનવા લાગે છે.

જ્યારે ભારતમાં ટીવી જગતનો પ્રારંભ થયો ત્યારે પણ જાહેરખબરોમાં જૂઠાણાં અને આપણને આપણા ધર્મ-સંસ્કૃતિ અને મૂલ્યોથી વિમુખ કરવાનો પ્રયાસ હતો જ પરંતુ હવે એ અનહદ વધી ગયો છે. આવી જાહેરખબરોના રચયિતાઓ પોતાના બચાવમાં એવો દાવો કરતા હોય છે કે તેઓ સમાજનું જ પ્રતિબિંબ પાડે છે, પરંતુ એવું હોતું નથી.

આપણે કેટલીક જાહેરખબરોનાં ઉદાહરણ સાથે ચર્ચા કરીએ તો વધુ સમજાશે. કેડબરી ફાઇવ સ્ટારની ‘રમેશ-સુરેશ’નાં પાત્રોવાળી અનેક જાહેરખબરો આવી ગઈ છે. તેમાં એકમાં રમેશ-સુરેશના પિતાજીને મળવા માટે કોઈ ભાઈ આવે છે. તેના પિતાજી બહાર બેઠા છે. બહાર ખુરશી મૂકવા પિતાજી રમેશ-સુરેશને કહે છે. રમેશ-સુરેશ ચોકલેટ ખાતાં ખાતાં એવા ખોવાઈ ગયા છે કે તેમને સંભળાય છે તો ખરું પણ તેઓ અમલ કરતા નથી. આથી છેવટે પિતાજી અને મહેમાન અંદર આવે છે અને બેસવા જતા હોય છે ત્યાં જ રમેશ-સુરેશ એ સોફા લઈને બહાર એમ કહેતા જાય છે કે ‘અંકલજી કી કુર્સી ઝટ સે આ ગઈ’. બોલો, આવા નકામા છોકરા થવાનો સંદેશો આપતી જાહેરખબર સારી કહેવાય કે?

કોલગેટની વર્ષો પહેલાં (એટલે કે દૂરદર્શનના સમયમાં) એક જાહેરખબર આવતી હતી જેમાં કોલસા અને મીઠું ઘસતા માણસની મજાક ઉડાવાતી હતી અથવા આવું ઘસવાની ના પાડતા હતા અને કોલગેટ ઘસવાનું કહેતા હતા. આજે કોલગેટની જાહેરખબરમાં તમે ઢાબામાં જમતા હો અને મૂળો ખાવા જતાં દાંતમાંથી લોહી નીકળે એટલે અચાનક અભિનેત્રી પ્રિયંકા ચોપરા સુપરમેનની જેમ આકાશમાંથી પ્રગટ થઈ જાય છે. અને તે પૂછે છે ક્યા આપકે ટૂથપેસ્ટ મેં નમક ઔર નીમ હૈ? ઉપરાંત લારા દત્તાવાળી કોલગેટની જાહેરખબરમાં કહે છે કે કોલસાથી દાંત ચોખ્ખા થાય છે. બહેન, અમારા વડવાઓ તો કોલસા અને મીઠાથી દાંત ઘસતા જ હતા. તમને હવે જ્ઞાન લાધ્યું?

આપણા સમાજમાં ટાપ-ટીપનું મહત્ત્વ હતું પરંતુ એ ઘરેલુ નુસખાથી જ કરાતી હતી. જ્યારથી ઉદારીકરણ અને વૈશ્વીકરણનો પ્રારંભ થયો ત્યારથી કોસ્મેટિક ઉત્પાદનોમાં ઊછાળો આવી ગયો છે. મિસ વર્લ્ડ અને મિસ યુનિવર્સ તરીકે ભારતીય સુંદરીઓને વિજેતા બનાવી દેવાઈ, તે પછી સુંદર દેખાવવાની યુવતીઓમાં હોડ વધી ગઈ. પોતાનું કામ પૂરું થઈ ગયું એટલે કંપનીઓએ ભારતીયોને મિસ વર્લ્ડ અને મિસ યુનિવર્સ તરીકે વિજેતા બનાવવાની બંધ કરી બીજા દેશોને પ્રલોભવાનું ચાલુ કર્યું. હવે સ્ત્રીઓ તો સૌંદર્ય પ્રસાધનો ઢગલાબંધ વાપરતી થઈ એટલે આ કંપનીઓ હવે પુરુષોને નિશાન બનાવી રહી છે. શાહરુખ ખાન અને જોન અબ્રાહમ જેવા જાણીતા કલાકારોને લઈને પુરુષોને ગોરા બનાવવાનું છેતરામણું વચન આપતી ફેરનેસ ક્રીમની જાહેરખબરો આવી રહી છે. હકીકતે ઈશ્વરે જેને જે રૂપ આપ્યું છે તે જ રહેવાનું અને આપણા ભગવાન શ્રી રામ અને શ્રીકૃષ્ણ શ્યામ છે. આપણે ત્યાં રૂપ કે રંગ કરતાં સદ્ગુણોને પ્રાધાન્ય અપાયું છે અને આઠે અંગ વાળા અષ્ટવક્રને પણ મહાન ગણાવાયા છે. પરંતુ આ જાહેરખબર ગેરભ્રમે દોરનારી છે.

ભારતમાં પાન મસાલા પર ઘણી જગ્યાએ પ્રતિબંધ છે અને મોટા ભાગે એવી માન્યતા છે કે સ્ત્રીઓ તો પાન મસાલા ન જ ખાય. તે તો ધાણા દાળ, વરિયાળી, તલ, અજમા વગેરે ખાય. પરંતુ હવે સ્ત્રીઓને પણ પાનમસાલા ખાતી કરવાની બદઈરાદાવાળી જાહેરખબર ટીવી પર વારંવાર દેખાડાઈ રહી છે. શાહરુખ ખાન અને રીમા લાગુએ ફિલ્મી પડદે ઘણી વાર દીકરા-માની ભૂમિકા કરી છે. તેમને લઈને આ જાહેરખબર બનાવાઈ છે. તેમાં બતાવાય છે કે પાન વિલાસ નામનો પાનમસાલો ખાવાથી રીમા લાગુનો ગુસ્સો શાંત થઈ જાય છે અને તેઓ સીટી મારવા લાગે છે!

અંતઃવસ્ત્રોની તો જાહેરખબરો પાર વગરની ગંદી હોય છે. અમૂલ નામના અંતઃવસ્ત્રની જાહેરખબરમાં એક યુવતી ભણવા અગાશી પર આવી હોય છે પરંતુ તે એક પુરુષને કસરત કરતો જોઈ જાય છે. તેની પત્ની કપડાં સૂકવતી હોય છે અને તેના કારણે યુવતીને દેખાતું નથી. અને તે જોખમ લઈને ટાંકી પર ચડી જાય છે. આવી જાહેરખબરો વારંવાર માનસ પર અથડાયા રાખે ત્યારે ગંદી છાપ જ છોડી જવાની કે નહીં?

અત્યારે જેના પર પ્રતિબંધ છે તેવી મેગીની એક જાહેરખબરમાં અભિનેત્રી ઝરીના વહાબને માતા બતાવાય છે અને તે તેની દીકરીને પૂછે છે કે તું એક જ શહેરમાં અમારાથી અલગ કેમ રહે છે? દીકરી કહે છે કે હું એકવીસ વર્ષની થઈ ગઈ છું અને હવે ઇન્ડિપેન્ડન્ટ રહેવા માગું છું. બોલો! આવું આપણા સમાજમાં ક્યાં જોવા મળ્યું? ૨૧ વર્ષની થઈ એટલે દીકરીએ અલગ રહેવાનું? દીકરાએ પણ અલગ શું કામ રહેવાનું હોય? વિભાજીત થયેલા કુટુંબને ઓર વિભાજીત કરવાની વાત થઈ આ.

રેડ લેબલ નામની ચાની એક નવી જાહેરખબરમાં કેવું બતાવાય છે? ચિરાગ નામનો દીકરો ક્યાંક બહારગામ ભણે છે. (મહાનગર જ હશે તેમ કલ્પી લઈએ.) તેના જન્મદિવસે તેને સુખદ આશ્ચર્ય આપવા તેનાં માતાપિતા તેના ઘરે આવી ચડે છે અને જુએ છે તો છોકરી પણ છે! ચિરાગ ખુલાસો કરે છે કે આ પલ્લવી છે. અમે સાથે જ રહીએ છીએ. છોકરી માતા-પિતા માટે ચા બનાવી લાવે છે. મા કહે છે કે ચિરાગના પિતાને ડાયાબિટીસ છે એટલે તેને ખાંડ વગરની ચા ચાલશે. પણ પલ્લવી બતાવે છે કે તેને ખબર છે એટલે તે આવી જ ચા લાવી છે. એટલે દીકરો ચાના સંદર્ભમાં પૂછે છે કે કૈસી હૈ? મા (અભિનેત્રી હિમાની શિવપુરી) કહે છે, “બૂરી નહીં હૈ”. આ વાક્ય ચા અને પલ્લવી બંનેના સંદર્ભમાં હતું. હવે કહો જોઈ, આ જાહેરખબર લિવ ઇન રિલેશનશિપનો પ્રચાર કરે છે કે નહીં?

ઝટક નામના ડીઓની જાહેરખબરની વાત કરીએ. તેમાં એક નવોઢાની લગ્નની પહેલી રાત્રિ છે. તે પલંગ પર પતિની રાહ જોતી બેઠી હોય છે ત્યાં એક સુગંધ આવે છે. આ સુગંધ તેને એટલી ઉત્તેજિત કરી દે છે કે તે તેના રૂમની બારી ખોલીને જુએ છે તો સામે બીજી બારીમાં કોઈ છોકરો આ ડીઓ છાંટતો દેખાય છે. આના કારણે નવોઢા તે છોકરા આગળ પોતાનું ચારિત્ર્ય ગુમાવવા તૈયાર થઈ જાય છે, તેની સાડી સરી પડે છે અને પોતાના હાથમાં પતિએ પહેરાવેલી વીંટી કાઢી નાખતી બતાવાય છે. અનૌક નામની એક વસ્ત્રોની બ્રાન્ડની જાહેરખબરમાં બે યુવતીઓને સમલૈંગિક બતાવીને હદ જ કરી નાખી.

પીયર્સ નામના એક સાબુની જાહેરખબરમાં મા (અભિનેત્રી હુમા કુરૈશી) તેની દીકરીને નવડાવતા નવડાવતાં પ્રખ્યાત ગીત ‘દિલ હૈ છોટા સા’ની ધૂનમાં ઇતિહાસ શીખવાડે છે કે બાબર કા બેટા હુમાયુ, હુમાયુ કા બેટા અકબર. આ જાહેરખબર જોઈને અનેક બાળકોને બાબરની વંશાવળી યાદ રહી ગઈ હશે. સવાલ એ છે કે ભારત પર આક્રમણ કરીને અનેક નિર્દોષોને મારનારાઓની વંશાવળી શું કામ યાદ કરાવવી જોઈએ?

ટીવીની જાહેરખબરોમાં મોટા ભાગે હિન્દુ પાત્રો જ હોય છે. તેથી શું સંદેશો જાય? હિન્દુ યુવતી ૨૧ વર્ષની થાય એટલે તેણે અલગ રહેવું જોઈએ. હિન્દુ દીકરો હોય તો તે લિવ ઇન રિલેશનશિપમાં રહે તો વાંધો નહીં. હિન્દુ નવોઢા એક સુગંધ માટે પોતાનું ચારિત્ર્ય ગુમાવી પારકા પુરુષ સાથે સંબંધ બાંધવા તૈયાર થઈ જાય. હિન્દુઓએ આક્રમણ કરનારાઓનો વંશ યાદ રાખવો જોઈએ, તેમને સારા માનવા જોઈએ.

શું આ જાહેરખબરોમાં અન્ય ધર્મનાં પાત્રો જ નથી બતાવાતાં? બતાવાય છે ને પણ કેવી રીતે? રેડ લેબલની જ એક જાહેરખબરમાં હિન્દુ દંપતી પોતાના ઘરની ચાવી ભૂલી ગયાં છે. પડોશી મુસ્લિમ મહિલા છે. તે તેમને પોતાના ઘરમાં રાહ જોવા કહે છે. હિન્દુ દંપતી પૈકી પતિ અચકાય છે. તેમ છતાં મુસ્લિમ મહિલા ચા મૂકી દે છે અને તેની સુગંધથી હિન્દુ પતિ માની જાય છે. તે પત્ની સાથે ઘરમાં જાય છે અને ચા પીએ છે. એટલું જ નહીં એક ઓર ચા માગે છે. આનો અર્થ એ થયો કે હિન્દુઓ રૂઢિચુસ્ત અને સંકુચિત માનસિકતાવાળા હોય છે,મુસ્લિમો સાથે હળતાભળતા નથી. જ્યારે મુસ્લિમો સહૃદય હોય છે. તેઓ મહેમાનગતિ સારી કરી જાણે છે.

વાંદાને મારવા માટે વપરાતા રેડ હિટની જાહેરખબરમાં એવું બતાવાય છે કે છોકરો માંદો પડી ગયો છે અને માતા કહે છે કે સ્કૂલનું પાણી પીવાના કારણે આવું થયું. ત્યાં અચાનક સંખ્યાબંધ ખ્રિસ્તી સાધ્વી (નન) જેવી ચાર-પાંચ મહિલા પ્રગટ થાય છે. તેમના ગળામાં ક્રોસ લટકે છે અને તેઓ કહે છે કે તમારા ઘરના વાંદાના કારણે તે માંદો પડ્યો છે. મતલબ કે ક્રિશ્ચિયન કે કોન્વેન્ટ સ્કૂલો તો હંમેશાં સારી જ હોવાની. આ રીતે નનને તો સારી બતાવાય છે પણ જાહેરખબરોમાં સાધુ-સંતો અને બાબાની મજાક ઉડાવાય છે.

પ્રશ્ન એ થાય છે કે ફિલ્મને પ્રસારિત કરવા માટે સેન્સર બૉર્ડ છે, પરંતુ સિરિયલો કે જાહેરખબરો માટે કેમ સેન્સર બૉર્ડ કંઈ કરતું નથી? ફિલ્મો તો ત્રણ કલાક પૂરતી જ અસર કરે જ્યારે આ જાહેરખબરો તો ૩૬૫ દિવસ X ૫ કલાક અસર કરે છે. તેની સામે તમે એડવર્ટાઇઝિંગ સ્ટાન્ડર્ડ કાઉન્સિલ ઑફ ઇન્ડિયાને ફરિયાદ કરી શકો, પરંતુ તે કેટલી અસરકારક છે તે એ ઉદાહરણ પરથી જ સાબિત થાય છે કે આવી જાહેરખબરો આવતી જ રહે છે.

sankalan shreni, society

એકલા રહેતાં વૃદ્ધોની સમસ્યા: ન કહેવાય, ન સહેવાય

સમાજમાં સમય સાથે પરિવર્તન આવતું હોય છે. પરંતુ એ પરિવર્તન સારું પણ હોઈ શકે અને ખરાબ પણ. અત્યારનો સમય અર્થપ્રભાવી છે. તમામ લોકોના જીવનમાં અર્થ એટલે કે ધન/પૈસો/નાણાં અને તેના દ્વારા ભૌતિક સુખ મેળવવું એ સર્વોચ્ચ પ્રાથમિકતા છે. સારા અર્થોપાર્જન માટે યુવાનો અન્ય શહેરમાં જાય છે. તેમાં કંઈ ખોટું પણ નથી. પરંતુ આજે મોટા ભાગના કિસ્સાઓમાં એવું જોવા મળે છે કે યુવાનના લગ્ન મોડી ઉંમરે થાય છે. અને તેનાં સંતાનો પણ તેનાથી મોટી ઉંમરે થાય એટલે વૃદ્ધ માબાપને યુવાન દીકરા અને પુત્રવધૂ સાથે ફાવતું નથી. પુત્રવધૂને પણ સાસુ-સસરા સાથે રહેવું ગમતું નથી. વૃદ્ધ માબાપ હોય એટલે બી.પી., ડાયાબિટિસ વગેરે સમસ્યા હોય.

સંયુક્ત કુટુંબમાં રહેવું પુત્રવધૂઓને ફાવે નહીં. પરિણામે એકલા રહે અને તેથી હવે મોટા ભાગે કોઈ પુત્રવધૂ ચારથી વધુ માણસની રસોઈ અને અન્ય ઘરકામ કરવાની શારીરિક અને માનસિક ક્ષમતા ધરાવતી નથી. વળી, પાછી રસોઈ એકસરખી કરવાની હોય તો વાત અલગ છે. બીમારીના કારણે સાસુ-સસરાનો આહાર અલગ (મીઠા વગરનો, ઓછો ગળ્યો) હોય. બાળકોને પિત્ઝા, મેગી જેવો આહાર જોઈતો હોય. પહેલાં પણ આવું બનતું હતું, પરંતુ ત્યારે પુત્રવધૂઓ અલગ-અલગ રસોઈ બનાવતી (કપડાં-વાસણ-નાસ્તા-ભરતકામ-સ્વેટર-ગોદડા વગેરે કામો પાછાં અલગ!). હવે પુત્રવધૂઓ માટે કરવાનાં કેટલાં બધાં કામો? વૉટ્સએપ જોવું પડે, ફેસબુક જોવું પડે, ટીવી પર ઓછામાં ઓછી ચાર-પાંચ સિરિયલો જોવી પડે. ફિલ્મ જોવી પડે. ન્યૂઝથી પણ માહિતગાર તો રહેવું જ પડે. પિયરમાં માતા સાથે રોજ વાત કરવી પડે. ભાઈ અને પરણેલી બહેન સાથે રોજ વાત કરવી પડે. સંતાનની સાથે ભણતા લોકોની માતાઓને ફ્રેન્ડ બનાવી હોય તેમની સાથે પણ વાત કરવી પડે. (પરણ્યા પહેલાંના બોયફ્રેન્ડ સાથે ચક્કર ચાલુ હોય તો તો વાત જ અલગ.) વળી, દિવસમાં બે-ત્રણ સેલ્ફી તો ખેંચવી પડે અને ફેસબુક પર મૂકવી પડે ને. વૉટ્સએપ પર પ્રોફાઇલ પિક્ચર મૂકવાં પડે.

સામે પક્ષે વર્ષોથી ચોક્કસ ઢબે રહેવા, ખાવાપીવા અને ઘરનાં કામ કરવા ટેવાયેલાં વૃદ્ધ માતાપિતા પણ અપેક્ષા રાખે કે તેમની પુત્રવધૂ તેમની ટેવો મુજબ ઢળી જાય. આ પણ વધુ પડતું છે કારણકે હવે પુત્રવધૂ પણ ૨૫-૩૦ વર્ષે લગ્ન કરીને આવી હોય. તેથી તેની પણ ઘણી બધી ટેવો બદલવી અઘરી પડે. વળી, તેને નાની ફરિયાદ હોય તો પણ મમ્મીનો સપોર્ટ મળે. મમ્મી સીધું કહી દે કે બેટા, પાછી આવતી રહે. પહેલાંના સમયમાં થોડું આત્યંતિક વલણ રહેતું કે લગ્ન પછી તારી અર્થી પણ તારા સાસરિયેથી જ ઉઠવી જોઈએ. દીકરી રિસાઈને પિયર આવતી રહે તો પિયરવાળા માટે થૂથૂ થતું. આ તો ઠીક, પણ દાદા-દાદીને ટીવી પર કઈ ચેનલ જોવી તે અંગે દસથી લઈ વીસ વર્ષનાં પૌત્ર-પૌત્રી સાથે ઘર્ષણ થાય. યુવાન દીકરો અને પુત્રવધૂ પણ તેમનાં સંતાનોને સમજાવે નહીં કે દાદા-દાદીને જે જોવું હોય તે જોવા દે. માનો કે, દાદા-દાદી જતું કરે અને પૌત્ર-પૌત્રીને જે જોવું હોય તે જોવા દે તો પણ ટીવીનો મોટો અવાજ કે પછી પૌત્ર-પૌત્રી રમતા હોય તે અવાજ પણ બીપી, હૃદય રોગ વગેરે બીમારીથી પીડાતા કે ન પીડાતા હોય તો પણ ઉંમરના કારણે દાદા-દાદીને ત્રાસ આપે. સામે પક્ષે દાદા-દાદી વહેલા ઊઠીને પૂજા-પાઠ કરવા ટેવાયેલાં હોય તો તે પુત્રવધૂ કે પૌત્ર-પૌત્રીને ડિસ્ટર્બ કરનારું પરિબળ બની રહે. ઘણી વાર એવું પણ બને કે દાદા-દાદીને ઉંમરના કારણે ઓછું સંભળાતું હોય અને તેમને ટીવી મોટા અવાજે જોવા-સાંભળવા જોઈએ. બીજી તરફ પૌત્ર-પૌત્રીઓને ભણવામાં આ અવાજ ખલેલ પહોંચાડે. આ મુદ્દે પણ ઘર્ષણ થતું હોવાના કિસ્સા ધ્યાનમાં આવ્યા છે.

ઘણા કિસ્સામાં પુત્રવધૂ નોકરી પણ કરતી હોય. આવા સંજોગોમાં દાદા-દાદીને આખો દિવસ એકલા રહેવાનું થાય તો ઘણા કિસ્સામાં દીકરો કમાવવા માટે ભાવનગર-રાજકોટ-સુરેન્દ્રનગરથી અમદાવાદ-વડોદરા કે સુરત જેવા શહેરમાં ગયો હોય. અમદાવાદ રહેતા હોય તો દીકરો અમેરિકા, લંડન કે પૂણે, મુંબઈ જેવા શહેર ગયો હોય. આવા સંજોગોમાં વૃદ્ધ માબાપ દીકરા સાથે જવાના બદલે પોતાના ઘરમાં એકલા રહેવાનું પસંદ કરે છે.

આના કારણે તકલીફો આવવાની શરૂ થાય. ઉંમર જેમ જેમ વધતી જાય તેમ તેમ શરીરને ઘસારો પહોંચે. તેના કારણે પણ તકલીફો આવે. તેમાંય જો ખાવાપીવાની ટેવો, દિનચર્યા ઉંમરના હિસાબે બદલાઈ ન હોય તો તો હૃદયરોગ, ડાયાબિટીસ, કિડની વગેરે અનેક મોટા રોગો ઘર કર્યાં હોય. બૅન્કોનાં કામો કરવાં, ઘરનું મેઇનટેનન્સ, વીજળીનું બિલ, મિલકત વેરો, પાણી વેરો વગેરે ભરવા જવું આ બધું કરવું પડે. વળી, ઘરના નોકર કંઈ વર્ષના ૩૬૫ દિવસ કામ ન કરવા આવે. તે રજા પાડે એટલા દિવસ ઘરનાં કામો કરવાં.

આનાથી પણ વધુ ચિંતાની બાબત ઘરઘાટીની અથવા ઘરનોકરની છે. ઘરનાં કામો કરવા આવતા નોકર કે ડ્રાઇવર દ્વારા પૈસાદાર પરંતુ એકલા રહેતા વૃદ્ધ-વૃદ્ધાની લૂંટના ઈરાદે અથવા તો માત્ર ઠપકો આપ્યો હોય તો પણ હત્યા કરાઈ હોય તેવા કિસ્સા ચિંતાજનક રીતે વધી રહ્યા છે. વૃદ્ધોને એટીએમમાં કાર્ડથી નાણાં ઉપાડવામાં પણ તકલીફ પડતી હોય છે. મોટી ઉંમરે ટૅક્નૉલૉજી શીખવી અઘરી છે અને તેમાં પાસવર્ડ ખોટો નખાઈ જાય તો કાર્ડ સ્થગિત થઈ શકે છે. અથવા કોઈ વૃદ્ધ બાજુમાં ચોકીદાર કે પૈસા ઉપાડવા આવેલાને જો પાસવર્ડ કહીને નાખવાનું કહે તો તો ઓર મુસીબત!

તેમાં જો વૃદ્ધો એકલા રહેતા હોય (અર્થાત્ વૃદ્ધ પતિ અને પત્ની તેમનાં સંતાનોથી જુદા એક જ શહેરમાં અથવા બીજા શહેરમાં રહેતાં હોય) તો તેમાં જો એક જણ બીમાર પડે તો બીજા માટે મુશ્કેલીઓનો પાર રહેતો નથી. ઘરનાં કામ ઉપરાંત ડૉક્ટરને ત્યાં જીવનસાથીને લઈ જવા, દવાઓ લાવવી, ઘરમાં જીવનસાથીનું ખાણી-પીણીથી લઈ દવા અંગે ધ્યાન રાખવું, તેમને બાથરૂમ-શૌચાલય લઈ જવા અને આવા સંજોગોમાં કોઈ કામમાં મદદરૂપ થવા આવવાના બદલે ખબર કાઢવા આવીને ભારરૂપ બને ત્યારે તેમના માટે ચાપાણીની વ્યવસ્થા કરવી. વળી, માંદગી સમયે જીવનસાથીનો સ્વભાવ ચીડચિડિયો થઈ જાય તો તેમને સહન કરવા.

આવા બધા સંજોગોના લીધે આજે આટલી બધી સુવિધા અને સરળતા છતાં વૃદ્ધોનું જીવવું મુશ્કેલ બન્યું છે. આવું ન બને તે માટે શું કરી શકાય? પહેલાં તો બને તો વૃદ્ધોએ અલગ રહેવું જ ન જોઈએ. આપણી કુટુંબ વ્યવસ્થા સંયુક્ત કુટુંબની હતી. તેના લીધે નાનાં સંતાનો સચવાઈ જતાં અને ક્યારે મોટા થઈ જતાં તે ખબર પણ યુવાન માતાપિતાને નહોતી પડતી. અને આ જ રીતે વૃદ્ધ માતાપિતા પણ સચવાઈ જતા. પરંતુ હવે સમય બદલાયો છે. બે-ત્રણ ભાઈ હોય તો પણ એક માતાપિતા સચવાતાં નથી. માતાપિતાને મહેમાનની જેમ દીકરાના ઘરમાં રહેવું પડે છે. થોડો સમય થાય એટલે એક દીકરાના ઘરેથી બીજા દીકરાના ઘરે જવું પડે છે. એટલે દીકરા-વહુએ સમજવું પડશે કે આપણે જો વૃદ્ધ માબાપને નહીં સાચવીએ તો આપણાં સંતાનો પણ આપણી વૃદ્ધાવસ્થામાં આપણને નહીં સાચવે. પૌત્ર-પૌત્રી અને દાદાદાદી વચ્ચે ટીવી અંગે ઘર્ષણ થાય તો પૌત્ર કે પૌત્રીને સમજાવવા જોઈએ. દાદાદાદીએ પણ પૌત્ર માટે જતું કરવું જોઈએ. ટીવી પર કાર્યક્રમો તો દિવસ-રાત આવતા રહેતા હોય છે. થોડી બુદ્ધિપૂર્વકની ગોઠવણ થઈ શકે? પૌત્ર-પૌત્રી શાળા કે ટ્યૂશનમાં ગયાં હોય ત્યારે દાદાદાદી ટીવી જોઈ લે. પૌત્ર-પૌત્રીની પરીક્ષા હોય ત્યારે ટીવી ન જુએ અથવા અવાજ ધીમો રાખીને જુએ. અને હવે તો ટૅક્નૉલૉજી પણ આ બાબતમાં સાથ દે છે. એવાં ટીવી આવે છે જેમાં તમે મોબાઇલમાં જેમ હેન્ડ્સ ફ્રી આવે છે તેમ ટીવીનો અવાજ માત્ર હેડફોન ભરાવેલી વ્યક્તિને જ સંભળાય. દાદાદાદી બીજા શહેરમાં કે એક જ શહેરમાં આવેલા બીજા ઘરમાં રહેતા હશે તો  દીકરાને જેટલી દોડાદોડી થશે તેના કરતાં દાદાદાદી ઘરમાં હશે તો દોડાદોડી ઓછી થશે. દાદાદાદીનું દીકરા-વહુ ધ્યાન રાખી શકશે એટલું કોઈ પગાર દઈને રાખેલા બહેન કે ભાઈ નહીં રાખી શકે. વળી, સંતાનને પણ દાદા-દાદીના કારણે સારા સંસ્કાર મળશે. સંતાન નાનું હોય ત્યારે કે મોટું થાય ત્યારે ડગલે પગલે જે તકલીફો આવે તે અનુભવની એરણે ઘડાયેલ દાદાદાદીની સૂજબૂજથી દૂર થશે. દીકરા-વહુ બંને નોકરી કરતા હોય તો દાદાદાદી વગરના ઘરમાં આયાના ભરોસે સંતાનને છોડવું જોખમી છે. સંતાન નાનું હોય કે કિશોર કે પછી યુવાન, શારીરિક શોષણના બનાવો આજકાલ વધી રહ્યા છે. શારીરિક શોષણ ન થાય તો પણ કિશોર કે યુવાન વયે સંતાનનો પગ લપસી શકે છે. દાદા-દાદી હોય તો અઘટિત થતું અટકશે. ખાસ કરીને દીકરીઓએ ધ્યાન રાખવું જોઈએ કે તેઓ પોતે તો તેમના ભાઈ-ભાભીની ખામી શોધી શોધીને માતાપિતાને ન કહે અને જો તેમનાં વૃદ્ધ માતાપિતા દીકરા કે વહુની ફરિયાદ તેમની આગળ કરે તો માતાપિતાને પોઝિટિવ રીતે સમજાવે કારણકે દીકરીઓ પણ કોઈકની તો ભાભી જ છે અને બીજું એ કે દીકરીઓ સાસરેથી દોડી દોડીને માતાપિતાની સેવા કરવા આવી શકવાની નથી કે નથી માતાપિતાને પોતાની સાથે રાખી શકવાની. તો પછી તેમણે પ્રયાસો એવા જ કરવા જોઈએ કે જેથી માતાપિતા અને ભાઈ-ભાભી સંપીને રહે.

પરંતુ માનો કે આ બધું શક્ય નથી. દીકરાને નોકરી જ એવી જગ્યાએ છે જ્યાં દાદા-દાદીને ફાવે તેમ નથી તો શું કરવું? કેટલાંક સૂચનો: એટીએમમાં પૈસા ઉપાડવા જતી વખતે કોઈને પાસવર્ડ કહેવો જ નહીં. બને તો દીકરો જ્યારે આવે ત્યારે પૈસા ઉપાડીને આપે તે જ ઉત્તમ. અથવા પરંપરાગત રીતે ચેકથી પૈસા ઉપાડવા. ઘરનોકરનો ફોટો પાડી, તેનું પૂરું નામ, સરનામું લઈ લેવું. તેની જાણ પોલીસમાં પણ કરી રાખવી. ઘરનોકર માનવ છે તે વાત સાચી પરંતુ વધુ પડતી આત્મીયતા પણ નુકસાનકારક છે. તેની સામે પૈસાથી લઈને ઘરમાં દીકરા-વહુ સાથે ચાલતા ઝઘડા કે અન્ય કોઈ ભેદ ખોલવા નહીં. તો, આનાથી વિરુદ્ધ તેને ઠપકો આપતી વખતે પણ ભાષા સંયમ રાખવો. પોતે કે પોતાના જીવનસાથી બીમાર ન જ પડે તેવી કાળજી રાખવી. સમયાંતરે શરીરની તપાસ કરાવતા રહેવી. દવા સમયે સમયે લેવાનું યાદ રાખવું. અડોશપડોશમાં સારા સંબંધો હોય તે જરૂરી છે. દીકરા-વહુ દૂર હોય ત્યારે પડોશી જ કામે આવતા હોય છે. યુવાનોએ પણ ધ્યાન રાખવું જોઈએ કે તેમની આજુબાજુ કોઈ વૃદ્ધ પતિ-પત્ની રહેતાં હોય તો તેમના રોજ ખબરઅંતર પૂછતા રહેવું. કોઈ દિવસ તેમના ઘરનો દરવાજો ન ખૂલે તો તેમની ચિંતા કરવી. તેમને શાક, દવા જેવી નાનીમોટી વસ્તુ લાવવી હોય કે બિલ ભરવાનું હોય તો તેવા કામ પોતે જતા હોય ત્યારે એક ધક્કે જ પતાવી શકાય છે. તેના માટે તમારે કોઈ વિશેષ તસ્દી લેવાની નથી. તો પછી આવાં નાનામોટાં કામ કરવામાં શું વાંધો? તમને ઘરડા લોકોના આશીર્વાદ મળશે. જોકે ઈન્ટરનેટના કારણે હવે તો એક જ શહેરમાં અલગ રહેતા કે બીજા શહેરમાં રહેતા દીકરા-વહુ પણ તેમનાં માતાપિતાના બિલ ભરી દઈ શકે છે. દીકરા-વહુએ યાદ રાખવું જોઈએ કે કારકિર્દી અને ભૌતિક સુખ પાછળ આંધળી દોટમાં વૃદ્ધ માબાપના આશીર્વાદ હશે તો જ સફળ થવાશે, બાકી જો તેમનો હાયકારો હશે તો પછડાટ મળતા વાર નહીં લાગે. તેઓ મરી જશે પછી તેમના નામે હૉસ્પિટલ બનાવવી કે મંદિર બનાવવાનો કોઈ અર્થ નથી. માબાપને જીવતાં પૂજવા જોઈએ. સામે પક્ષે વૃદ્ધ માબાપ પણ યાદ રાખે કે હિન્દુ શાસ્ત્રમાં પચાસની ઉંમર પછી વાનપ્રસ્થાશ્રમ અને ૭૫ની ઉંમર પછી સન્યાસ્તશ્રમની જોગવાઈ છે. અર્થાત્ તમારે દીકરા-વહુને સોંપીને સંસારમાં રહેવા છતાં અલિપ્ત બનીને રહેવાનું છે. મોહમાયા અને સ્વાદ વગેરે ધીમે ધીમે છોડતા જઈ ઈશ્વરની ભક્તિમાં લીન રહેવાનું છે. આના માટે વનમાં જવાની કે સન્યાસ લેવાની જરૂર નથી. ઘરમાં રહીને, દીકરા-વહુ અને પૌત્ર-પૌત્રીને મદદરૂપ બનીને પણ રહી શકાય છે. બંને પક્ષે આવું થાય તો પરિવારથી અલગ સ્વર્ગ બીજે ક્યાંય નથી.

politics, sikka nee beejee baaju

દ્વારકાપ્રસાદ મિશ્ર: કૉંગ્રેસી જે નહેરુના કડક ટીકાકાર અને ઈન્દિરાના પ્રશંસક હતા

(મુંબઈ સમાચારની રવિવારની પૂર્તિમાં ‘સિક્કાની બીજી બાજુ’ કૉલમમાં તા.૨૫/૧૨/૧૬ના રોજ આ લેખ પ્રકાશિત થયો.)

નોટબંધી અને તે પછી સહારા-બિરલાની વાતમાં સિનેમાગૃહોમાં રાષ્ટ્રગીતની વાત થોડા વિવાદ પછી ભૂલાઈ ગઈ. આપણે સિનેમાગૃહોમાં રાષ્ટ્રગીત વગાડવું જોઈએ કે નહીં તેની વાત નથી કરવી. પરંતુ એક જૂની વાત જરૂર કરવી છે. શું તમને કોઈએ કહ્યું કે ૧૯૬૨માં ચીને ભારત પર આક્રમણ કર્યું ત્યારે ભારતીયોમાં રાષ્ટ્રભક્તિ જગાવવા માટે સિનેમા ઘરોમાં રાષ્ટ્રગીત ફરજિયાત કરવામાં આવ્યું હતું?

૧૯૬૨માં આ નિર્ણય કરાયો તે મધ્ય પ્રદેશના કૉગ્રેસી નેતા દ્વારકાપ્રસાદ મિશ્ર (સાચી અટક મિશ્ર છે તેના પરથી ઘણા અપભ્રંશમાં મિસર પણ લખે છે, પરંતુ અંગ્રેજી સ્પેલિંગ મુજબ જેમ રામનું રામા, કૃષ્ણનું ક્રિષ્ના, શુક્લનું શુક્લા થયું તેમ મિશ્રનું મિશ્રા થયું)ની ભલામણ પર થયો હતો. આપણે વાત આ મિશ્રજીની કરવી છે. તેઓ ડી.પી.મિશ્રા તરીકે પણ ઓળખાય છે.

યુદ્ધ થયું ત્યારે વડા પ્રધાન તો નહેરુજી જ હતા પરંતુ દીકરી ઈન્દિરા ગાંધીને કેન્દ્રીય નાગરિક પરિષદનાં અધ્યક્ષા બનાવાયેલા. મધ્યપ્રદેશના મિશ્ર જનસંપર્ક સમિતિના અધ્યક્ષ હતા. આ મિશ્રજીની ભલામણ પર સિનેમાઘરોમાં રાષ્ટ્રગીત વગાડવાનો આદેશ થયેલો. તે વખતે ફિલ્મના અંતમાં રાષ્ટ્રગીત વગાડાતું. પડદા પર રાષ્ટ્રધ્વજ અને મહાત્મા ગાંધીજીનું ચિત્ર દેખાડવું ફરજિયાત હતું. થિયેટરોના દરવાજા બંધ કરી દેવા પણ ફરજિયાત હતા. રાષ્ટ્રગીતનું આ મધ્યપ્રદેશ કનેક્શન હતું જે તાજેતરમાં ફરી જીવંત થયું કેમ કે તાજેતરમાં સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયે જે ચુકાદો આપ્યો તે મધ્યપ્રદેશના રહેવાસી શ્યામનારાયણ ચૌકસેની અરજી પર આપેલો અને જે ન્યાયમૂર્તિએ ચુકાદો આપ્યો તે ન્યાયમૂર્તિ દીપક મિશ્ર પણ મધ્યપ્રદેશના! આ દીપક મિશ્રએ તેર વર્ષ પહેલાં આ જ અરજદારની અરજી પર આવો જ ચુકાદો આપેલો અને કરણ જૌહરની ફિલ્મ ‘કભી ખુશી કભી ગમ’માંથી જ્યાં સુધી રાષ્ટ્રગીતનું દૃશ્ય કાઢી ન નખાય ત્યાં સુધી થિયેટરોમાં દેખાડવા પર પ્રતિબંધ મૂકેલો.

એક બીજી રસપ્રદ વાત ઇતિહાસ ફંફોળતા એ પણ જાણવા મળી કે ૧૯૬૧માં નહેરુની અધ્યક્ષતામાં રાષ્ટ્રીય એકતા પરિષદે ભલામણ કરી હતી કે શાળા-કૉલેજોમાં શરૂઆત રાષ્ટ્રગીત ગાવાથી થવી જોઈએ. આ ભલામણનો અમલ સૌ પહેલાં જમ્મુ-કાશ્મીર અને મદ્રાસ (તે વખતે મદ્રાસ રાજ્ય હતું) તેમજ કેન્દ્ર શાસિત પ્રદેશોએ કર્યો હતો. ગુજરાત, મહારાષ્ટ્ર, ઉત્તર પ્રદેશ અને પંજાબે પછી અમલ કરેલો.

સિનેમાઘરો, શાળા-કૉલેજો તો ઠીક પરંતુ ટીવી પર પણ રાષ્ટ્રગીત વગાડાતું હતું! ત્યારે જોકે ટીવી ઘરેઘરમાં નહોતું. ટ્વિટર પણ નહોતું નહીંતર ટ્વિટર પર સેક્યુલરો-લિબરલો મંડી પડ્યા હોત. અત્યારે તો એટલી ખરાબ મજાક ઉડાવાઈ કે વાત ન પૂછો. ૩ જૂન ૧૯૬૪ના રોજ ઉત્તર પ્રદેશનાં સાંસદ સરલા ભદૌરિયાએ સરકારને પ્રશ્ન કરેલો કે ટીવી પર જ્યારે રાષ્ટ્રગીત વગાડવામાં આવે છે ત્યારે  દિલ્લીમાં લોકો ટીવી સામે ઊભા નથી થતા, બેઠા જ રહે છે, ત્યારે માહિતી અને પ્રસારણ પ્રધાન સત્યનારાયણ સિંહાએ જવાબ આપેલો કે સરકારને આ બાબતની જાણ નથી.

હવે મિશ્રજીની વાત. મિશ્રજીને ઇતિહાસ ચાણક્ય તરીકે ઓળખે છે. અટલ બિહારી વાજપેયી સરકારમાં રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સલાહકાર રહેલા બ્રિજેશ મિશ્રના તેઓ પિતા થાય અને ‘ઈસ રાત કી સુબહ નહીં’ ફિલ્મના નિર્દેશક સુધીર મિશ્રના દાદા થાય. તેમણે સરદાર પટેલના ઉપ મંત્રી તરીકે સ્વતંત્ર ભારતની પહેલી સરકારમાં ગૃહ ખાતામાં પ્રશંસનીય ભૂમિકા ભજવી હતી. એક તરફ, તેમણે ગાંધીજીની હત્યા પછી રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ પર લાગેલા પ્રતિબંધને ઉઠાવવામાં મધ્યસ્થીની ભૂમિકા ભજવી હતી તેવો દાવો પણ છે તો બીજી તરફ, તેમણે ગાંધીજીની હત્યા પછી સંઘના દ્વિતીય સરસંઘચાલક માધવરાવ સદાશિવ ગોળવળકરની ધરપકડ કરાવવામાં ભૂમિકા ભજવી હોવાનું પણ કહેવાય છે. મિશ્રજીને સંઘના પ્રચારક, વિચારક અને ભારતીય મઝદૂર સંઘ, ભારતીય કિસાન સંઘ, સ્વદેશી જાગરણ મંચ જેવી સંસ્થાઓના સ્થાપક દત્તોપંત ઠેંગડી સાથે ખૂબ જ સારું બનતું. ૧૭ ઑક્ટોબર ૧૯૪૯ના રોજ બેઠકમાં મધ્યપ્રદેશના ગૃહ પ્રધાન તરીકે તેમણે સંઘના સ્વયંસેવકોને કૉંગ્રેસમાં સ્થાન મળે તે માટે તરફેણ કરતા કહેલું કે “જ્યારે કૉંગ્રેસીઓ જમાયતે-ઉલ-ઉલેમાના સભ્યોને કૉંગ્રેસના સભ્ય બનતા રોકતા નથી અને ભારત વિભાજનમાં જેની ભૂમિકા રહી છે તે મુસ્લિમ લીગના સભ્યોનું કૉંગ્રેસમાં સ્વાગત કરે છે તો પછી કોઈ કારણ નથી કે કૉંગ્રસીઓ સંઘના સભ્યોના કૉંગ્રેસમાં પ્રવેશનો  વિરોધ કરે.” મિશ્રએ એમ પણ કહેલું કે “વિભાજનકાળ વખતે હિંસામાં હિન્દુઓની રક્ષા કરવા માટે સંઘના સ્વયંસેવકો સિવાય કોણ તૈયાર હતું? સંઘના સ્વયંસેવકોએ પાકિસ્તાનના લાખો હિન્દુઓ જેમાં કૉંગ્રેસના નેતા અને કાર્યકર્તા પણ હતા તેમને મરતા બચાવેલા.” આમ, પહેલો દાવો વધુ યોગ્ય લાગે છે.

દ્વારકાપ્રસાદ મિશ્રનું વ્યક્તિત્વ આપણા ઈન્દુલાલ યાજ્ઞિક સાથે થોડું સામ્ય ધરાવે છે. ઈન્દુલાલ ગાંધીજી અને સરદાર પટેલના ટીકાકાર હતા તેમ દ્વારકાપ્રસાદ કૉંગ્રેસના હોવા છતાં જવાહરલાલ નહેરુના ટીકાકાર હતા. ઈન્દુલાલની જેમ તેમણે પણ ફિલ્મ નિર્માણ પર હાથ અજમાવેલો અને અમૃત બઝાર પત્રિકા (આજનું એબીપી)માં રિપોર્ટર તરીકે શરૂઆતમાં કામ પણ કરેલું. તેમણે પુસ્તક લખ્યું છે ‘ધ નહેરુ એપોચ: ફ્રોમ ડેમોક્રસી ટૂ મોનોક્રસી’. તેમણે પોતાના પુસ્તકમાં સરદાર પટેલે તેમને લખેલા પત્રનો સમાવેશ કર્યો છે જેમાં સરદાર પટેલે લખેલું, “જોકે નહેરુ ચોથી વાર કૉંગ્રેસ અધ્યક્ષ બન્યા છે, પરંતુ હજુ પણ તેઓ એક બાળકના ભોળપણ (ચાઇલ્ડલાઇક ઇન્નોસન્સ) સાથે કામ કરે છે જેનાથી તેઓ આપણને બધાને બહુ મોટી મુશ્કેલીઓમાં મૂકી દે છે.” આ પત્રમાં સરદારે સંવિધાન સભામાં શીખ પ્રતિનિધિઓની ચૂંટણીમાં તેમનો હસ્તક્ષેપ અને કેબિનેટ મિશનના પ્રસ્તાવો વિશે પત્રકાર પરિષદમાં તેમની નકારાત્મક પ્રતિક્રિયાનો ઉલ્લેખ કર્યો છે. પટેલ મુજબ, કેબિનેટ મિશનના પ્રસ્તાવ મુજબ, જે વચગાળાની સરકાર બની તે સાથે મુસ્લિમ લીગ પાસે નિષેધાધિકાર (વીટો)ની તાકાત બચતી નહોતી. પરંતુ નહેરુએ ૧૯૪૬માં કહ્યું કે બહુમતી અને લઘુમતી વચ્ચેની સમસ્યા હિન્દુસ્તાનની આંતરિક સમસ્યા હતી અને તેમાં અંગ્રેજોને દખલ દેવાની જરૂર નથી. તેનાથી ઝીણાને પાકિસ્તાનની માગણી ઉઠાવવાનું બહાનું મળી ગયું.

કૉંગ્રેસના અધ્યક્ષ તરીકે સરદાર પટેલ તરફી પુરુષોત્તમદાસ (પી.ડી.) ટંડન ચૂંટાયા ત્યારે નહેરુનો તેમની સામે વિરોધ હતો. નહેરુની રીતિનીતિના કારણે ટંડને કૉંગ્રેસ અધ્યક્ષ તરીકે સ્વમાનભેર હટી જવા નિર્ણય કર્યો પરંતુ મિશ્રજીના નેતૃત્વમાં કૉંગ્રેસની અંદર નહેરુ વિરોધી જૂથ બની ગયું હતું. નહેરુએ કૉંગ્રેસ કાર્યકારી સમિતિમાંથી રાજીનામું આપીને ત્રાગું કરેલું ત્યારે ૨૨ ઑગસ્ટ ૧૯૫૧ના રોજ મિશ્રજીએ એક જાહેર નિવેદન કરીને કહેલું કે નહેરુનાં કાર્યો આપખુદ પ્રકારનાં છે અને જો સરદાર પટેલ જીવતા હોત તો તેમણે તેમનો પૂરો ટેકો ટંડનને આપ્યો હોત. (ધ કૉંગ્રેસ પાર્ટી ઑફ ઇન્ડિયા: ધ ડાયનેમિક્સ ઑફ અ વન પાર્ટી ડેમોક્રસી, લેખક: સ્ટેનલી એ. કોચાનેક)

મિશ્રજીએ ચીન અને પાકિસ્તાન અંગે નહેરુની નીતિઓનો વિરોધ કર્યો પરિણામે તેમને કૉંગ્રેસમાંથી બહાર નીકળવું પડ્યું. રાજીનામા વખતે તેમણે નહેરુ પર ઘણા આક્ષેપો કર્યા. તેમણે ભવિષ્યવાણી કરેલી કે એક દિવસ નહેરુની નીતિઓના કારણે ચીન અને પાકિસ્તાન ભારત પર હુમલા કરશે. તેઓ એ વાતથી ખૂબ જ ક્રોધિત હતા કે ભારતે તિબેટને ચીનના હાથમાં સોંપી દીધું.

મિશ્રજીએ એમ પણ કહેલું કે “નહેરુ એમ માનતા કે સેક્યુલરિઝમ માત્ર હિન્દુઓએ જ રાખવું જોઈએ. જ્યારે તેમણે (નહેરુએ) સરદાર પટેલને પત્ર લખેલો કે હૈદરાબાદના મુસ્લિમોના મતને મહત્ત્વ મળવું જોઈએ. પરંતુ જમ્મુ-કાશ્મીર બાબતે નહેરુ આ વાત ભૂલી ગયેલા કે એ રાજ્ય હિન્દુ બહુમતીવાળું રાજ્ય છે.

કૉંગ્રેસ છોડ્યા પછી જન સંઘ (ભાજપનો પૂર્વાવતાર)માં જોડાયા અને પછી પ્રજા સમાજવાદી પક્ષમાં જોડાયા હતા. તેઓ બાર વર્ષ કૉંગ્રેસથી દૂર રહ્યા. જોકે સમાજવાદીઓ એ વખતે કૉંગ્રેસ અને સંઘ બંને માટે પડકારરૂપ હતા. દત્તોપંત ઠેંગડી સાથે આ સમાજવાદીઓને કેવી રીતે પરાજિત કરવા તેના પરામર્શમાં મિશ્રજીએ કહેલું, “તેમના કાર્યકર્તાઓને આરામપ્રિય અને તેમના નેતાઓને સ્ટેટસ પ્રિય કરી દો (સ્ટેટસ એટલે વૉટ્સએપ-એફબી નહીં, પરંતુ માનમોભાનું સ્ટેટસ). કાર્યકર્તાઓ જનતા સાથેનો સંપર્ક ગુમાવી દેશે અને નેતાઓ કાર્યકર્તાઓ સાથેનો.” આજે કૉંગ્રેસ-ભાજપમાં આમ જ થયું છે ને.

જોકે મિશ્રજીને ઈન્દિરા ગાંધી સાથે સારું બનતું. તેથી તેઓ બાર વર્ષ પછી કૉંગ્રેસમાં પાછા ફર્યા અને બાદમાં મધ્ય પ્રદેશના મુખ્યપ્રધાન પણ બન્યા. કૉંગ્રેસમાં નહેરુજીના અવસાન બાદ ઈન્દિરાજી અને મોરારજી વચ્ચે સત્તાની સાઠમારી હતી. તેમની મહત્ત્વની ભૂમિકાના કારણે ઈન્દિરા અને મોરારજી વચ્ચે સમજૂતી થયેલી કે ઈન્દિરા વડાં પ્રધાન અને મોરારજી નાયબ વડા પ્રધાન બને. જોકે તે સમજૂતી તૂટી પડી અને કૉંગ્રેસના ઈન્દિરા અને સિન્ડિકેટ કૉંગ્રેસ એમ બે ભાગલા પડ્યા. તત્કાલીન વડા પ્રધાન મનમોહનસિંહના મિડિયા ઍડ્વાઇઝર રહેલા હરીશ ખરે મુજબ, ડી. પી. મિશ્ર તરીકે પણ જાણીતા મિશ્રજીએ ઈન્દિરા ગાંધીને વડા પ્રધાન બનાવવા માટે તેમની તરફેણમાં મુખ્યપ્રધાનોને મનાવેલા. તેના કારણે તેમને ચાણક્યનું બિરુદ મળ્યું હતું.

આજે ઉત્તરાખંડમાં અને અરુણાચલ પ્રદેશમાં પક્ષપલટાના કારણે સરકાર તૂટતી અને બનતી જોઈએ છીએ પરંતુ દ્વારકાપ્રસાદ મિશ્રના સમયમાં આ ખેલ ખેલાતો હતો. ઈ.સ. ૧૯૬૩માં તેઓ જ્યારે મધ્યપ્રદેશના મુખ્યપ્રધાન બન્યા ત્યારે કૉંગ્રેસ પાસે માત્ર ૧૪૨ બેઠકો હતી. તે વખતે પ્રજા સમાજવાદી પક્ષ (પીએસપી)ના ચોવીસ ધારાસભ્યો પક્ષાંતર કરીને કૉંગ્રેસમાં જોડાઈ ગયા હતા!

મિશ્રજીના કાર્યકાળમાં વિદિશામાં બીજામંડલ મંદિર અને મસ્જિદનો વિવાદ ચગેલો. ઔરંગઝેબે બીજામંદિર (વિજયમંદિર)નો ધ્વંસ કર્યો હતો. તેના સ્થાને બનેલી મસ્જિદ બીજામંડલ મસ્જિદ કહેવાતી હતી. તેણે વિદિશાનું નામ બદલીને આલમગીરપુર રાખી દીધું હતું. પરંતુ મિશ્રજીએ ૧૯૬૫માં આ મસ્જિદને સંરક્ષિત સ્મારક ગણાવીને ત્યાં નમાઝ પર પ્રતિબંધ મૂકી દીધો હતો.

કેન્દ્રમાં કૉંગ્રેસ સરકારમાં માનવ સંસાધન પ્રધાન રહેલા અર્જુનસિંહ (જે મધ્યપ્રદેશના મુખ્યપ્રધાન પણ હતા) હોય કે ભાજપના સુંદરલાલ પટવા (તા.ક.: તેમનું ૨૮ ડિસેમ્બર ૨૦૧૬ના રોજ નિધન થયું), તેઓ મિશ્રજીની કાર્યશૈલી પર ચાલતા હતા. વર્ષ ૨૦૦૦માં તેમની જન્મશતાબ્દિ ઉજવાઈ ત્યારે તત્કાલીન વડા પ્રધાન અટલ બિહારી વાજપેયી, પૂર્વ વડા પ્રધાનો નરસિંહરાવ,  ઈન્દ્રકુમાર ગુજરાલ એમ બધા પક્ષના મહાનુભાવો એકત્ર થયા હતા. હરીશ ખરે મુજબ, મિશ્ર તેમના રાજકીય હરીફોને દુશ્મન નહોતા માનતા.

અત્યારે આવું કોઈ વ્યક્તિત્વ છે ખરું?

sadhana, sarvottam karkirdee margadarshan

રાષ્ટ્રગીત: સિનેમાગૃહોમાં જ કેમ, તેના માનમાં ઊભા કેમ થવાનું?

(સર્વોત્તમ કારકિર્દી માર્ગદર્શન માટે ‘સાંપ્રત’ કૉલમમાં લખેલો લેખ)

૨૮ નવેમ્બરે સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયે એક મહત્ત્વનો આદેશ આપ્યો કે દેશભરનાં તમામ સિનેમાગૃહોમાં ફિલ્મ દર્શાવતા પહેલાં રાષ્ટ્રગીત વગાડવું ફરજિયાત છે અને તે વખતે હાજર તમામ લોકોએ ઊભા થવું પડશે. થિયેટરમાં આવવાના અને બહાર જવાના દરવાજા બંધ કરી દેવામાં આવે જેથી રાષ્ટ્રગીત વાગતું હોય ત્યારે કોઈ વ્યવધાન ન આવે. જ્યારે રાષ્ટ્રગીત વાગતું હોય ત્યારે પડદા પર રાષ્ટ્રધ્વજ જ દેખાડવો પડશે.

આ સિવાય સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયે કહ્યું કે રાષ્ટ્રગીતનો કોઈ રીતે વ્યવસાયિક ઉપયોગ ન થઈ શકે જેથી કોઈ તેનો પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ રીતે આર્થિક લાભ ઉઠાવી શકે. રાષ્ટ્રગીતનો નાટકીય ઉપયોગ ન થઈ શકે કે તેને મનોરંજન કાર્યક્રમનો હિસ્સો ન બનાવી શકાય. આવું એટલા માટે કારણકે જ્યારે રાષ્ટ્રગીત વાગે છે ત્યારે ત્યાં હાજર બધા લોકોનું કર્તવ્ય છે કે તેના પ્રત્યે પૂરતું સન્માન પ્રદર્શિત કરવું પડે. રાષ્ટ્રગીતની નાટકીય પ્રસ્તુતિ સંપૂર્ણ રીતે કલ્પનાથી પર છે.

રાષ્ટ્રગીત કે તેનો કોઈ હિસ્સો કોઈ વસ્તુ પર છાપી ન શકાય અથવા તેને તે રીતે અથવા એ જગ્યાઓ પર પ્રદર્શિત ન કરી શકાય જ્યાં તેનું અપમાન થવાની (સન્માન ન થવાની) શક્યતા હોય. રાષ્ટ્રગીતના ગાયન-વાદનથી શિષ્ટાચારના નિયમ જોડાયેલા છે જેનાં મૂળ આપણી રાષ્ટ્રીય ઓળખ, રાષ્ટ્રીય એકતા અને સંવૈધાનિક દેશભક્તિની ભાવનામાં છે. રાષ્ટ્રગીતનું કોઈ પણ સંક્ષિપ્ત સંસ્કરણ (વર્ઝન) કોઈ પણ કારણથી બનાવવા અને તેનું પ્રદર્શન કરવાની અનુમતિ કોઈને પણ નથી.

સર્વોચ્ચે કહ્યું કે ભારતના દરેક નાગરિકની પવિત્ર ફરજ છે કે તે બંધારણમાં આપેલા આદર્શોનું પાલન કરે. આમાંનો એક આદર્શ છે રાષ્ટ્રગીત અને રાષ્ટ્રધ્વજ માટે સન્માન દર્શાવવાનો. સમય આવી ગયો છે કે દેશના નાગરિકો સમજે કે તેઓ એક રાષ્ટ્રમાં રહે છે અને તેમની ફરજ છે કે તેઓ રાષ્ટ્રગીત માટે સન્માન દાખવે. રાષ્ટ્રગીત એ બંધારણીય દેશભક્તિનું પ્રતીક છે. આ બાબતે કોઈ જુદા વિચાર કે વ્યક્તિગત અધિકારોના વિચારને કોઈ સ્થાન નથી. રાષ્ટ્રગીત અને રાષ્ટ્રધ્વજ માટે જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ સન્માન દર્શાવે છે ત્યારે માતૃભૂમિ માટેના પ્રેમ અને સન્માનનું પ્રતિબિંબ દર્શાય છે.

સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયનો આ આદેશ એક જાહેર હિતની અરજી પર આવ્યો હતો. મધ્યપ્રદેશના રહેવાસી શ્યામનારાયણ ચૌકસેએ આ અરજી દાખલ કરી હતી. આ અરજી પાછળની ભૂમિકા એવું છે કે જ્યારે ચૌકસે વર્ષ ૨૦૦૨માં કરણ જૌહરની ફિલ્મ ‘કભી ખુશી કભી ગમ’ જોવા થિયેટરમાં ગયા ત્યારે આ ફિલ્મના ભાગરૂપે એક દૃશ્યમાં રાષ્ટ્રગીત વાગ્યું. તેને માન આપવા ચૌકસે પોતાની જગ્યા પર ઊભા થયા. પાછળ બેઠેલા બીજા દર્શકો ઊભા ન થયા. (તેમના મનમાં રાષ્ટ્રગીત માટે માન નહોતું.) તેથી તેમણે વિરોધ કર્યો અને ચૌકસેની મજાક ઉડાવી. ચૌકસેએ સિનેમાગૃહના મેનેજરને ફરિયાદ કરી પણ તે બહેરા કાને પડી. તે પછી તેમણે રાષ્ટ્રગીતને સન્માન આપવા માટે ઝુંબેશ ઉપાડી અને જબલપુર ઉચ્ચ ન્યાયાલયમાં અરજી કરી. અરજીમાં તેમણે કહ્યું હતું કે કરણ જૌહરે પોતાની ફિલ્મમાં રાષ્ટ્રગીતનો ખોટો ઉપયોગ કર્યો છે. ઉપરાંત જ્યારે હૉલમાં આ ધૂન વાગી ત્યારે તેના સન્માનમાં કોઈ ઊભું ન થયું. ઉચ્ચ ન્યાયાલયે ચૌકસેના પક્ષમાં આદેશ આપતા કહ્યું કે કરણ જૌહરે પોતાની ફિલ્મમાંથી આ દૃશ્ય કાઢવું પડશે પરંતુ નિર્માતા-નિર્દેશક કરણ જૌહરે સર્વોચ્ચમાંથી આ નિર્ણય પર સ્થગન આદેશ (સ્ટે) મેળવી લીધો.

તે પછી પણ ચૌકસેએ હાર ન માની. તેઓ અનેક વર્ષ સુધી આ મુદ્દા પર માહિતી મેળવતા રહ્યા. એટલે સુધી કે વર્ષ ૨૦૧૪માં તમિલનાડુનાં મુખ્યપ્રધાન જયલલિતાના શપથગ્રહણ સમારંભમાં બાવન સેકન્ડની જગ્યાએ માત્ર ૨૦ સેકન્ડ જ રાષ્ટ્રગીત વગાડવા સામે તેમણે ભોપાલમાં અરજી કરી હતી. સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૬માં તેમણે આ બાબતે ફરી યાચિકા કરી જેમાં તેમણે કહ્યું કે કોઈ પણ વ્યાવસાયિક પ્રવૃત્તિ માટે રાષ્ટ્રગીતના વલણ પર રોક લગાવવી જોઈએ અને મનોરંજનમાં નાટક (ડ્રામા) બનાવવા માટે રાષ્ટ્રગીતનો ઉપયોગ ન કરવો જોઈએ. અરજીમાં એમ પણ કહેવાયું હતું કે રાષ્ટ્રગીત એક વાર શરૂ થાય તે પછી તેને અંત સુધી વગાડવું જોઈએ. વચ્ચેથી બંધ ન કરવું જોઈએ. ચૌકસેની મહેનત રંગ લાવી અને સર્વોચ્ચે પહેલી જ સુનાવણીમાં ઉપર મુજબ આદેશ આપ્યો.

જોકે સિનેમાઘરોમાં રાષ્ટ્રગીત વગાડવાની પ્રથા નવી નથી! ભારત અને ચીન વચ્ચે ૧૯૬૨ના વર્ષમાં યુદ્ધ થયું ત્યારે મધ્યપ્રદેશના કૉંગ્રેસી નેતા દ્વારકાપ્રસાદ મિશ્ર (જે બાદમાં રાજ્યના મુખ્યપ્રધાન બનેલા)ની સલાહ પર તત્કાલીન કૉંગ્રેસ સરકારે (જવાહરલાલ નહેરુએ) દેશની જનતામાં દેશભક્તિની લાગણી જગાડવા માટે સિનેમાઘરોમાં રાષ્ટ્રગીત વગાડવું અનિવાર્ય બનાવ્યું હતું. યુદ્ધ થયું ત્યારે ઈન્દિરા ગાંધીની અધ્યક્ષતામાં કેન્દ્રીય નાગરિક પરિષદ બનાવાઈ હતી. દ્વારકાપ્રસાદ મિશ્ર તે વખતે જનસંપર્ક સમિતિના અધ્યક્ષ હતા. તે વખતે પણ સિનેમાઘરોના દરવાજા બંધ રાખવાનો નહેરુ સરકારે આદેશ આપ્યો હતો અને તે વખતે પડદા પર રાષ્ટ્ર ધ્વજ અને મહાત્મા ગાંધીજીનું ચિત્ર દેખાડવું ફરજિયાત હતું. તે વખતે થિયેટરમાં ફિલ્મના અંતમાં રાષ્ટ્રગીત વગાડાતું હતું. તે વખતે એક સાંસદે પૂછેલું કે રાષ્ટ્રગીત ફિલ્મની પહેલાં વગાડવું જોઈએ, કારણકે અંત વખતે લોકો ઘરે જવાની ઉતાવળમાં હોય છે. ત્યારે તત્કાલીન માહિતી અને પ્રસારણ ખાતાના નાયબ પ્રધાન શામ નાથે કહ્યું હતું કે દુનિયામાં ક્યાંય રાષ્ટ્રગીત ફિલ્મની પહેલાં વગાડાતું નથી. આથી અમે પણ આવો જ નિર્ણય કર્યો છે.

પહેલાં થિયેટરોમાં રાષ્ટ્રગીતનું નાનું સંસ્કરણ (વર્ઝન) વગાડાતું એટલે કે આખું નહોતું વગાડાતું પરંતુ ૨૩ માર્ચ ૧૯૬૩ના રોજ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા પરિષદની જન સંપર્ક સમિતિની બેઠક થઈ તે પછી આખું (એટલે કે ટાગોરે લખેલું આખું ગીત નહીં, પરંતુ જે અધિકારિક રીતે નક્કી થઈ છે તેટલી કડીનું) જ રાષ્ટ્રગીત વગાડવું ફરજિયાત છે.

મધ્યપ્રદેશના વરિષ્ઠ પત્રકાર દીપક તિવારીએ ‘રાજનીતિનામા મધ્યપ્રદેશ’ પુસ્તકમાં આ વાતનો ઉલ્લેખ કર્યો છે. દીપક તિવારી મુજબ, ચીનનું આક્રમણ દેશ પર ભારે વિપત્તિનો સમય હતો. તે દિવસોમાં સામાન્ય જનતામાં દેશ પ્રત્યે સમર્પણનો ભાવ જાગૃત કરવાની જરૂર હતી. આ હેતુથી જ કેન્દ્રીય નાગરિક પરિષદ બનાવાઈ હતી.

૧૯૬૧માં નહેરુની અધ્યક્ષતામાં રાષ્ટ્રીય એકતા પરિષદે ભલામણ કરી હતી કે શાળા-કૉલેજોમાં શરૂઆત રાષ્ટ્રગીત ગાવાથી થવી જોઈએ. આ ભલામણનો અમલ સૌ પહેલાં જમ્મુ-કાશ્મીર અને મદ્રાસ (તે વખતે મદ્રાસ રાજ્ય હતું) તેમજ કેન્દ્ર શાસિત પ્રદેશોએ કર્યો હતો. ગુજરાત, મહારાષ્ટ્ર, ઉત્તર પ્રદેશ અને પંજાબે પછી અમલ કરેલો.

માત્ર સિનેમા, કૉલેજોમાં જ નહીં, ટીવી પર પણ રાષ્ટ્રગીત વગાડવામાં આવતું હતું. તે વખતે ટીવી ઘરઘરમાં નહોતું, પરંતુ ૩ જૂન ૧૯૬૪ના રોજ ઉત્તર પ્રદેશનાં સાંસદ સરલા ભદૌરિયાએ સરકારને પ્રશ્ન કરેલો કે ટીવી પર જ્યારે રાષ્ટ્રગીત વગાડવામાં આવે છે ત્યારે  દિલ્લીમાં લોકો ટીવી સામે ઊભા નથી થતા, બેઠા જ રહે છે, ત્યારે માહિતી અને પ્રસારણ પ્રધાન સત્યનારાયણ સિંહાએ જવાબ આપેલો કે સરકારને આ બાબતની જાણ નથી.

સિનેમાગૃહોમાં ફરજિયાત રાષ્ટ્રગીત વગાડવા, તે માટે ઊભા થવા સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયે આદેશ કર્યો છે અને તેના લીધે લિબરલો-સેક્યુલરોને પેટમાં ફરી દુઃખાવો ઉપડ્યો છે. એટલે અમેરિકાના ‘હફિંગ્ટન પૉસ્ટ’ના આર્ટિકલમાંથી ઉછીના તર્ક-કુતર્ક લઈને તેનો વિરોધ કરી રહ્યા છે. આમેય લિબરલોના વિચારોનું ઉદ્ભવસ્થાન ક્યારેય ભારત નથી રહ્યું. કાં તો સોવિયેત સંઘ (રશિયા) અથવા અમેરિકા. નોટબંધી હોય કે રાષ્ટ્રગીત, કોઈ પણ બાબત વિદેશોમાં થતી હોવી જોઈએ. જો તે ન થાય કે તે નિષ્ફળ હોય તો ભારતમાં પણ તે નિષ્ફળ થશે તેવી (ખોટી) ત્રિરાશિ તેઓ બેસાડતા હોય છે.

સંજય લીલા ભણશાળીની ફિલ્મ ‘દેવદાસ’નો સંવાદ છે- બાબુજીને કહા ગાંવ છોડ દો, સબને કહા પારો કો છોડ દો, પારોને કહા શરાબ છોડ દો, આજ તુમને કહ દિયા હવેલી છોડ દો, એક દિન આયેગા જબ વો કહેગા દુનિયા હી છોડ દો.

આ દુનિયામાં બે પ્રકારના લોકો હોય છે- સારા અને ખરાબ. ખરાબ હંમેશાં સારા પર અતિક્રમણ કરે છે અને જો સારા લોકો પાછા હટતા જાય તો તેને પાછા જ હટતા જવું પડે છે. જમ્મુ-કાશ્મીરમાં કાશ્મીરમાંથી હિન્દુઓ પર આક્રમણ શરૂ થયું. ઘણા બધા હિન્દુઓ જમ્મુ ચાલ્યા ગયા. કેટલાક દિલ્લી આવી ગયા. તો જમ્મુમાં તેમના પર હુમલાઓ થવા લાગ્યા. દિલ્લીમાં બૉમ્બ ધડાકા થવા લાગ્યા.

આવું જ ઘણું બધું આ રાષ્ટ્રના સ્વાભિમાનનાં પ્રતીકો સાથે થયું છે. લિબરલો-કટ્ટર મુસ્લિમોના વિરોધના કારણે વંદેમાતરમ્ ને રાષ્ટ્રગીત તરીકે પસંદ ન કરાયું. રાષ્ટ્રીય ગીત તરીકે અપનાવ્યું. ચાલો, વાંધો નહીં. વંદેમાતરમ્ ને રાષ્ટ્રીય ગીત તરીકે અપનાવાયું તેમાંય તેમના વિરોધને માન્ય રાખીને માત્ર પહેલી બે કડી જ રખાઈ. અન્ય ત્રણ કડી ગવાતી નથી. કારણકે તેમાં મા દુર્ગાની સ્તુતિ છે. અને હવે પહેલી બે કડીવાળા વંદેમાતરમ્ નો પણ કટ્ટર મુસ્લિમો વિરોધ કરે છે. તે કેવું!

આઝાદી પહેલાં ફરકાવાતા રાષ્ટ્રધ્વજમાં વંદેમાતરમ્ લખાયેલું હતું. પરંતુ ૧૯૪૭માં સ્વતંત્રતા પ્રાપ્તિ પછી તેને સત્તાવાર રીતે રાષ્ટ્રધ્વજનો દરજ્જો ન મળ્યો. તેમાંથી પણ વંદેમાતરમ્ શબ્દ ગયો. ધ્વજના રંગ પણ સાંપ્રદાયિકતાના આધારે નક્કી કરાયા. સ્વયં પંડિત જવાહરલાલ નહેરુએ ૧૯૩૧માં પટ્ટાભી સીતારામય્યાને લખેલા પત્રમાં જણાવ્યું હતું કે “આપણે એ સ્પષ્ટ કરવું જોઈએ કે આપણા ધ્વજમાં રંગ પાછળ કોઈ સાંપ્રદાયિક ગણતરીઓ ન હોવી જોઈએ. કોઈ રંગ કોઈ સમુદાયનું પ્રતિનિધિત્વ કરતો નથી કે કરશે નહીં.” પરંતુ પછી સાંપ્રદાયિક ગણતરીથી જ તિરંગાને સ્થાન અપાયું. તેમાં પહેલાં માત્ર ભગવા અને લીલા રંગ જ હતા પરંતુ સફેદ રંગ અન્ય સંપ્રદાયોનું પ્રતિનિધિત્વ કરતો હતો.

જેના માટે એક તર્ક એવો પણ છે કે તે ઇંગ્લેન્ડના રાજા જ્યૉર્જના માનમાં ગવાયું હતું તે નોબેલ પારિતોષિક વિજેતા રવીન્દ્રનાથ ટાગોરના જન ગણ મનને રાષ્ટ્રગાન તરીકે અપનાવાયું (તે વખતના દૈનિક અમૃત બઝાર પત્રિકા જે અત્યારે એબીપી ટીવી ચેનલ પણ ધરાવે છે તેમાં તો એવું લખાયેલું કે કૉંગ્રેસે રાજા જ્યૉર્જ પ્રત્યે વફાદારીનો ઠરાવ પણ પસાર કરેલો!) તેમાં પણ માત્ર એક કડી જ રખાઈ અને બીજી ચાર ન રખાઈ. ચાલો, તેનો કંઈ વાંધો નથી. અને હવે લિબરલો એ રાષ્ટ્રગીત ‘જનગણમન’ વાગવા સામે પણ વિરોધ કરે છે, તેના માનમાં ઊભા થવા સામે પણ વાંધો ઉઠાવે છે!

વંદેમાતરમ્ સામે કટ્ટર મુસ્લિમો વાંધો ઉઠાવે છે તો રાષ્ટ્રગીત સામે ખ્રિસ્તી પંથનો એક પેટા સંપ્રદાય! જેહોવાસ વિટનેસીસ નામના આ સંપ્રદાયનાં ત્રણ બાળકોએ શાળામાં રાષ્ટ્રગીત ગાવાનો પણ વિરોધ કર્યો હતો. (હિન્દુવાદીઓની ટીકા કરતા લિબરલો આ વાત લખશે પણ આ બાળકો ખ્રિસ્તી પંથના હતા તેમ લખતા ડરશે) તેના વિરુદ્ધ કેરળ વિધાનસભામાં હંગામો થયો હતો અને તે વખતે (૧૯૮૫માં) કેરળમાં અને કેન્દ્રમાં કૉંગ્રેસની સરકાર હતી. આ બાળકો શાળામાં રાષ્ટ્રગીત વાગતી વખતે ઊભા થયાં હતાં પરંતુ તેમણે ગાયું નહોતું. કારણકે તેમની ઉપાસનાપદ્ધતિ તેની પરવાનગી આપતી નથી. આ પંથના લોકો દુનિયામાં ક્યાંય રાષ્ટ્રગીત નથી ગાતા. કટ્ટર મુસ્લિમો પણ વંદેમાતરમ્ માટે આવું જ તો કહે છે કે તેઓ અલ્લાહ સિવાય કોઈને નમન કરતા નથી. આમ, આ પંથો માટે તેમનો પંથ (રિલિજિયન) પહેલાં અને દેશ પછી આવે છે. અત્યારે અમેરિકામાં પણ આવો જ એક વિડિયો પ્રચલિત છે. ૮ ડિસેમ્બર ૨૦૧૬ના રોજ અમેરિકા ફર્સ્ટ નામના ટ્વિટર હેન્ડલ પરથી મૂકાયેલા આ વિડિયોમાં અમેરિકાના રાષ્ટ્રગીત વખતે મુસ્લિમ ભાઈ ઊભા થતા નથી.

ઉપરોક્ત બાળકોના કેસમાં કેરળ ઉચ્ચ ન્યાયાલયે ચુકાદો આપ્યો અને કહ્યું કે રાષ્ટ્રગીતમાં એવું કંઈ નથી કે તેનાથી તમારી ઉપાસના પદ્ધતિની લાગણી દુભાય. તેણે ત્રણ બાળકો બીજોય એમ્યુએલ, તેની બહેન બિનુ અને બિન્દુની હકાલપટ્ટીને માન્ય રાખી. તેઓ અનુક્રમે દસ, નવ અને પાંચમા ધોરણમાં ભણતા હતા. વિચાર કરો, કે આવડાં બાળકોને કેવું કટ્ટર સાંપ્રદાયિક શિક્ષણ ઘરમાં અપાયું હશે! મામલો સર્વોચ્ચમાં ગયો. સર્વોચ્ચે ઉચ્ચ ન્યાયાલય વિરુદ્ધ ચુકાદો આપ્યો. આ સમયે કેન્દ્રમાં રાજીવ ગાંધીની કૉંગ્રેસ સરકાર હતી. અને રાજીવ ગાંધી પોતાને સર્વોચ્ચની ઉપર સમજતા હતા. થોડા સમય પહેલાં જ તેમણે કટ્ટરવાદી મુસ્લિમોને ખુશ કરવા શાહબાનો કેસમાં સર્વોચ્ચના ચુકાદાને પલટાવી નાખતો ખરડો પસાર કર્યો હતો. આથી પોતાને રાષ્ટ્રવાદી બતાવવા તેમણે ૧૨ સપ્ટેમ્બર ૧૯૮૬ના રોજ જાહેર કર્યું કે (શાહબાનો કેસની જેમ) આ મામલામાં પણ સર્વોચ્ચનો ચુકાદો પલટાવવા સરકાર બંધારણમાં અનુકૂળ સુધારો કરશે. (ટાઇમ્સ ઑફ ઇન્ડિયા, ૧૩ સપ્ટેમ્બર ૧૯૮૬) રાજીવ ભક્ત મોહમ્મદ યુનૂસે તો એમ કહી નાખ્યું કે જેમણે આ ચુકાદો આપ્યો છે તે ન તો ભારતીય છે, ન તો જજ! જોકે તે પછી થોડા જ સમયમાં બૉફૉર્સ કૌભાંડ ચગ્યું અને ચૂંટણી આવતાં સરકાર ગઈ પરિણામે સર્વોચ્ચનો આ ચુકાદો સંસદમાં ખરડો પસાર કરીને રાજીવ ગાંધી સરકાર પલટી ન શકી.

ત્યારે કોઈ ઉહાપોહ ન થયો કારણકે લિબરલોને-સેક્યુલરોને ઘી-કેળાં હતાં. ઈન્દિરા ગાંધીના સમયમાં સિનેમાગૃહોમાં સરકારનો પ્રચાર કરતી દસ્તાવેજી ફિલ્મો થિયેટરમાં મૂવી પહેલાં બતાવવી ફરજિયાત હતી. પરંતુ તેનો કોઈ વિરોધ નહોતો. હકીકતે તો સિનેમેટોગ્રાફ ઍક્ટની કલમ ૧૨ (૪) મુજબ, કેન્દ્ર સરકાર શૈક્ષણિક હેતુ માટે, વિજ્ઞાનની ફિલ્મ, સમાચાર કે સાંપ્રત બનાવોને લગતી દસ્તાવેજી ફિલ્મ મૂળ ફિલ્મ પહેલાં દર્શાવવા સિનેમાગૃહોને બાધ્ય કરી શકે છે. વિચારો કે જો વર્તમાન સરકાર આવો કોઈ નિર્ણય કરે તો કેવો વિરોધ થાય?

અત્યારે સર્વોચ્ચના ચુકાદા પછી પણ જબરો વિરોધ થયો છે. અને વિરોધમાં કોઈ સીમા બાકી નથી રાખી. લિબરલો જાત-જાતની દલીલો કરી રહ્યા છે. માત્ર સિનેમાગૃહોમાં જ શું કામ? અરે ભાઈ. તમે તો દલીલ કરવાના કે સવારે ઉઠવાનું શું કામ? રાત્રે સૂવાનું શું કામ? તમારું ચાલે તો રાત કો ખાઓ પીઓ દિન કો આરામ કરો. પરંતુ દુનિયામાં કેટલાક નિયમો હોય છે. તમે તો પ્રશ્ન કરવાના કે પેન્ટ નીચે જ શા માટે પહેરવાનું? ઉપર કેમ નહીં? શર્ટને ઉપરના બદલે નીચે પહેરીએ તો ન ચાલે? સિનેમાગૃહોમાં એટલા માટે રાષ્ટ્રગીત કારણકે તેની સાઇકૉલૉજિકલ અસર થતી હોય છે. ટોળાની એક માનસિક અસર સર્જાતી હોય છે. જેમ ૩૧મી ડિસેમ્બરે થતી ઉજવણીમાં દેખાદેખીમાં લોકો જોડાતા હોય તો પછી થિયેટરમાં અંધારામાં ફિલ્મ જોતી વખતે તેની માનસિક અસર નથી થતી? ફિલ્મની હિરોઇનને તેની સાસુ દુઃખ દેતી હોય કે હીરોને હેરાન કરાતો હોય ત્યારે તેની સાથે દર્શક જોડાતો નથી? તો પછી સ્વાભાવિક છે આ રાષ્ટ્રગીતની પણ અસર થાય જ. રાષ્ટ્રગીત માટે ઊભા કેમ થવાનું? માન આપવાની એ એક રીત છે. તમે ઘરમાં બેઠા હો અને કોઈ મહેમાન આવે તો ઊભા થઈ જાવ છો અને મહેમાન બેસે પછી જ બેસો છો. કોઈ શોમાં કોઈ વ્યક્તિ સારું ગાય કે નાચે ત્યારે તેને માન આપવા ઊભા થાય તેને સ્ટેન્ડિંગ ઓવેશન કહે છે. સ્કૂલમાં શિક્ષક વર્ગખંડમાં આવે ત્યારે બધા વિદ્યાર્થી કેમ ઊભા થઈ જાય છે?

વિકલાંગનું શું? તો તેના માટે તો સર્વોચ્ચે છૂટ આપી જ દીધી છે. તેમ છતાં એક વાત વિચારવા જેવી છે. અત્યારે મોટા ભાગના થિયેટર મોલના ટોચના માળે છે તો દિવ્યાંગ ગમે તેમ મેળ કરીને લિફ્ટમાં ઉપર પહોંચીને થિયેટરમાં પગથિયા ઉતરીને પોતાની બેઠક સુધી પહોંચે જ છે ને. તો તે બાવન સેકન્ડ પૂરતો આજુબાજુવાળાનો સહારો લઈને ઊભો/ઊભી ન રહી શકે? અને કોઈ તકલીફ હોય તો પહેલાં જ આજુબાજુવાળાને કહી દે જેથી તેના પ્રત્યે કોઈ રોષે ન ભરાય. લોકો પણ એટલા તો અબૂધ-ગમાર નથી કે કારણ વગર મારવા લાગે. ફિલ્મના મૂડનું શું? તમે મૂડને ચોવીસ કલાક સાથે રાખો છો? ઘરમાં ઝઘડો થયો હોય તો તેની ઑફિસના કામ પર અસર થવા દો છો? ફિલ્મ જોતા પહેલાં ન ગમતી જાહેરખબર દર્શાવાય તો તેની અસર ફિલ્મ જોવા પર થાય છે?

જે દેશમાં સામ્યવાદીઓ એવું કહેતા હોય કે આ દેશ તો અનેક રાષ્ટ્રોનો સમૂહ છે ત્યાં આવો ચુકાદો આપવો પડે અને તે ખેદજનક જ છે. બાકી તો રાષ્ટ્રગીત વાગતું હોય ત્યારે ઊભા થવાનું જ હોય અને ગાવાનું જ હોય. આ શાળામાંથી જ શીખવાડવું જોઈએ. પરંતુ શાળામાં પણ આ દેશ પ્રત્યે સન્માન જાગે તેવું શિક્ષણ અપાતું ન હોય ત્યાં શું વાત કરવી? થોડોક સરકારનો વાંક, થોડો મિડિયાનો વાંક…આ બધાના કારણે નેગેટિવિટી એટલી પ્રસરી રહી છે કે આપણને આ દેશ પ્રત્યે ગૌરવ થતું જ નથી. ઘણાં માતાપિતા તેમનું બાળક જન્મે ત્યારથી જ તેને વિદેશ મોકલવાની પેરવી શરૂ કરી દેતાં હોય છે. હજારો વર્ષની વિદેશી મુસ્લિમ અને અંગ્રેજોની ગુલામીનાં મૂળિયાં અને તે પછી ચાલુ રહેલી સાંસ્કૃતિક ગુલામીના કારણે આપણને આ દેશની એકેય વાત સારી નથી લાગતી. આ જ કારણે આવો ચુકાદો આપવો પડે છે.

મૂળ તો લિબરલોની દલીલ વાતોને આડા પાટે ફંટાવવાનો પ્રયાસ જ હોય છે. નોટબંધી આવશે તો કહેશે કે શું બધી જનતા કાળું નાણું ધરાવે છે? મોલમાં સુરક્ષા તપાસ થશે તો કહેશે કે શું અમે આતંકવાદી છીએ? પણ એ જ લિબરલો અમેરિકામાં લેક્ચર આપવા જશે તો હોંશે હોંશે કપડાં ઉતરાવી તપાસ કરાવડાવશે. કેમ કે ત્યાં ડૉલર મળે છે.

આ દેશને પોતાનો માનતા હો તો બીજા કોઈ પ્રશ્ન આવે જ નહીં. તેના માટે કોઈ દલીલ આવે જ નહીં. પરંતુ લિબરલોની તકલીફ એ છે કે તેમને અહીં કોઈ કાયદા પાળવા નથી અને અમેરિકા વગેરે વિદેશોમાં કમાણી કરી અહીં સરકાર સામે વાંધા-વચકા ઉઠાવતા રહેવા છે.

મૂળ પ્રશ્ન માત્ર એટલો જ છે કે દેશ માટે બાવન સેકન્ડ ઊભા રહેવામાં પેટમાં કેમ ચૂંક ઉપડે છે?