abhiyaan, economy

પેટ્રોલડીઝલના ભાવવધારામાં રહેલું ટેક્સ ફેક્ટર

(અભિયાન સામયિક, તા.૧૩/૧૦/૧૮ના અંકની કવરસ્ટોરી)

પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ વધે એટલે વિપક્ષ, ચાહે તે કોઈ પણ હોય, ગેલમાં આવી જાય છે અને કેન્દ્ર સામે બાંયો ચડાવી જનતાને ઉશ્કેરે છે કે મારી વધી રહી છે છતાં પણ કેન્દ્ર સરકાર કંઈ કરતી નથી. પરંતુ સમજવાની બાબત એ છે કે પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ વધવા પાછળના આંતરરાષ્ટ્રીય કારણો અને દેશની અંદરનાં કારણો સમજવા માટે કોઈ તૈયાર નથી. શું પેટ્રોલ અને ડીઝલનો જે ભાવ આપણે અલગ-અલગ રાજ્યમાં ચૂકવીએ છીએ તે કેન્દ્ર સરકારને આભારી છે? જો ખરેખર તે કેન્દ્ર સરકારને આભારી હોય તો દરેક રાજ્યમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ એક સમાન હોવા જોઈએ પરંતુ તેવું નથી થતું.

આજે એટલે કે ૩૦ સપ્ટેમ્બરે ગુજરાતમાં પેટ્રોલના ભાવ ૮૨.૫૯ રૂપિયા છે જ્યારે નવી દિલ્લી જ્યાં આમ આદમી પાર્ટીનું શાસન છે ત્યાં પેટ્રોલના ભાવ ૮૩.૪૯ રૂપિયા છે. પંજાબ જ્યાં કોંગ્રેસનું શાસન છે ત્યાં પેટ્રોલનો આજનો ભાવ ૮૮.૮૬ રૂપિયા છે. કર્ણાટકમાં જ્યાં કોંગ્રેસ અને જેડીએસનું સંયુક્ત શાસન છે ત્યાં પેટ્રોલનો ભાવ ૮૪.૧૫ રૂપિયા છે. મા, માટી અને માનુષના સૂત્ર સાથે પશ્ચિમ બંગાળમાં સરકારમાં આવેલા ગરીબોનાં બેલી મમતા બેનર્જીના શાસનમાં પેટ્રોલનો આજનો ભાવ ૮૫.૩૦ રૂપિયા છે. આ રીતે જોવા જઇએ તો ગુજરાત કરતાં નવી દિલ્લી, પંજાબ, કર્ણાટક અને પશ્ચિમ બંગાળ આ દરેક જગ્યાએ પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ વધુ છે. આવું કેમ?

થોડા વખત પહેલાં કૉંગ્રેસે ઇંધણના ભાવવધારાના વિરોધમાં ભારત બંધનું એલાન આપેલું. એ બંધ જોકે સફળ ન રહ્યો પરંતુ તેનાથી કૉંગ્રેસની એક પોલ ખુલ્લી પડી ગઈ. તે એ કે કોંગ્રેસ શાસિત રાજ્યોમાં પણ પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવમાં ભાજપ શાસિત રાજ્યોની સરખામણીએ કોઈ ખાસ રાહત નથી ઊલટું ઘણાં રાજ્યોમાં તો ભાવ વધુ જ છે. પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ વધારામાં વિપક્ષોની સરકારો પણ કેન્દ્ર સરકાર જેટલી જ જવાબદાર છે કદાચ તે કરતાં વધારે જવાબદાર ગણી શકાય. કોંગ્રેસશાસિત ચાર રાજ્યોમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ અન્ય રાજ્યોમાં છે તે કરતાં પણ વધારે છે. જોકે કૉંગ્રેસ આ મુદ્દે પણ જુઠાણું ચલાવે છે. કોંગ્રેસના પ્રવક્તા મનીષ તિવારીએ કહ્યું હતું કે જો રાજ્ય સરકાર વેરા ઘટાડે તો પણ તેની ભાવ પર આંશિક અસર પડશે કારણકે કેન્દ્ર સરકારે પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનોના ભાવ વધુ રાખ્યા છે. જે કોંગ્રેસ સત્તામાં રહી ચૂકી હોય અને કોંગ્રેસના જે પ્રવક્તા તેઓ સરકારમાં પ્રધાન રહી ચૂક્યા હોય તે આવું કહે તે નવાઈ લાગે કારણ કે કેન્દ્ર સરકાર આંતરરાષ્ટ્રીય ભાવના આધારે જ પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનોના ભાવ નક્કી કરતી હોય છે અને કેન્દ્ર સરકાર નહીં, પરંતુ ઓઈલ કંપનીઓ જ ભાવ નક્કી કરતી હોય છે. પેટ્રોલના ભાવ ડીકંટ્રોલ કૉંગ્રેસના શાસનમાં થયેલા છે.

પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ નું ગણિત સમજવું ખૂબ જ જરૂરી છે. પેટ્રોલ અને ડીઝલ પર આપણે એક્સાઈઝ ડ્યુટી, વેટ અને ડીલરોનું કમિશન ચૂકવીએ છીએ. એ બાબત સાચી કે કેન્દ્ર સરકારે જ્યારે પેટ્રોલ અને ડીઝલના આંતરરાષ્ટ્રીય ભાવ ઘટે ત્યારે એક્સાઇઝ ડ્યુટી વધારી પોતાની આવક વધારી દીધી હતી અને તે પછી એક્સાઈઝ ડ્યૂટીમાં ઘટાડો કર્યો નથી. આપણે રૂ. ૧૯ જેટલી એક્સાઈઝ ડ્યુટી પેટ્રોલ ઉપર ચૂકવીએ છીએ. તો ડીલરોને પણ સ્ટાફના પગાર વધતા હોવાથી ગયા વર્ષે ઓગસ્ટમાં કમિશનમાં ૫૫ ટકા સુધીનો વધારો ઓઇલ કંપનીઓએ કરી આપ્યો હતો. પેટ્રોલ ઉપર પ્રતિ લિટર આપણે રૂ. ત્રણથી લઈ રૂ. ૩.૬૫ સુધીનું કમિશન ડીલરોને ચૂકવીએ છીએ. હવે વેટ (વેલ્યૂ એડેડ ટેક્સ)ની વાત.

પેટ્રોલ ઉપર સૌથી વધુ વેટ ભાજપ અને શિવસેના શાસિત મહારાષ્ટ્રમાં છે. મુંબઈ થાણે અને નવી મુંબઈમાં ૩૯.૧૨ ટકા વેટ છે. જયારે બાકીના માસમાં ૩૮.૧૧ ટકા વેટ છે. તે પછી સૌથી વધુ વેટ મધ્યપ્રદેશમાં ૩૫.૭૮ ટકા છે. મધ્ય પ્રદેશ પણ ભાજપ શાસિત રાજ્ય છે. ત્યારબાદ સૌથી વધુ વેટ આંધ્રપ્રદેશમાં ૩૫.૭૭ ટકા છે. આંધ્રપ્રદેશમાં ટીડીપીની સરકાર છે જે અત્યારે વિપક્ષમાં છે. કેન્દ્રમાં ભાજપ સાથે વાંકુ પડ્યા પછી વિપક્ષમાં આવ્યા બાદ ચંદ્રાબાબુ નાયડુએ પણ કૉંગ્રેસના ભારતબંધના એલાનને ટેકો આપ્યો હતો અને પેટ્રોલડીઝલમાં ભાવવધારાનો વિરોધ કર્યો હતો. કૉંગ્રેસ શાસિત પંજાબમાં પેટ્રોલ પર ૩૫.૧૨ ટકા જેટલો ઊંચો વેટ લાગે છે. ત્યારબાદ તેલંગાણામાં જ્યાં ટીઆરએસ એટલે વિપક્ષની સરકાર છે ત્યાં ૩૩.૩૧ ટકા વેટ પેટ્રોલ પર લાગે છે. તમિલનાડુમાં ૩૨.૧૬ ટકા જ્યારે રાજસ્થાનમાં ૩૦.૮૦ ટકા વેટ છે. ગરીબોના બેલી ગણાતા સીપીએમ અને સીપીઆઈની સંયુક્ત એવી કેરળ સરકારમાં પણ પેટ્રોલ પર વેટ વસુલવાનો મોહ છૂટતો નથી અને ત્યાં ૩૦.૩૭ ટકા જેટલો ઊંચો વેટ લાગે છે. કર્ણાટક કોંગ્રેસ અને જેડીએસનું સંયુક્ત શાસન છે ત્યાં પણ પેટ્રોલ પર ૩૦.૨૮ ટકા જેટલો વેટ લાગે છે. આ બધાની સરખામણીએ ગુજરાતમાં તો ઘણો ઓછો વેટ લાગુ પડે છે. ગુજરાતમાં ૨૫.૪૫ ટકા જ વેટ છે. ગોવા જ્યાં ભાજપનું શાસન છે ત્યાં ૧૬.૬૬ ટકા વેટ જ લાગુ પડે છે. પેટ્રોલ પર સૌથી ઓછો વેટ જોકે કેન્દ્ર શાસિત આંદામાન અને નિકોબાર ટાપુમાં છ ટકા જેટલો છે. આમ, પેટ્રોલિયમ પ્રૉડક્ટ પર ઊંચો વેટ નાખીને આવક વસૂલવાની લાલચ વિપક્ષી રાજ્યો પણ રોકી શકતા નથી. તેઓ ધારે તો ગરીબ અને મધ્યમવર્ગને વેટ ઘટાડીને રાહત આપી શકે તેમ છે પરંતુ તેઓ તેમ કરતા નથી કારણકે તેઓ તેમ કરે તો તેમના હાથમાં કેન્દ્ર સરકાર પર પ્રહાર કરવાનું એક છૂટી જાય તેમ છે અને રાજ્યને આવક ગુમાવવી પડે તે તો લટકામાં.

કેન્દ્ર સરકાર અને રાજ્ય સરકારો પેટ્રોલ અને ડીઝલ પરના વેરા કેમ ઘટાડતી નથી? જો તેઓ વેરા ઘટાડે તો દેશની અને રાજ્યની તિજોરી પર કુહાડી મારવા જેવું થાય, કેન્દ્ર સરકાર કે રાજ્ય સરકારો, બંનેમાંથી કોઈ વેરા ઘટાડવાની સ્થિતિમાં નથી. આનું કારણ એ છે કે જ્યારે ચૂંટણી આવે છે ત્યારે રાજકીય પક્ષો વોટબેન્કને લલચાવવા માટે જાતજાતની રાહતદાયક અથવા તો મફત આપવાની યોજનાઓનાં વચનો આપે છે અને પછી જ્યારે સરકારમાં આવે ત્યારે તેને એ વચનો પાળવાં મજબૂરી બને છે. ચોખા-ઘઉં જેવી ચીજોનાં વચનો હોય તો ઠીક છે, પરંતુ રાજકીય પક્ષો વચ્ચે સ્પર્ધા એ હદે વધી ગઈ છે કે લેપટોપ, મોબાઇલ ફૉન ટીવી જેવી, જરૂરિયાતની નહીં, પરંતુ મોજશોખની ચીજો મફતમાં આપવાનાં વચનો ચૂંટણી સમયે અપાય છે. આ બધી ચીજો મફતમાં આપવા માટેના પૈસા પણ અંતે તો દેશની અથવા તો રાજ્યોની તિજોરીમાંથી જ કાઢવાના ને.

વર્ષ ૨૦૧૪-૧૫માં કેન્દ્ર સરકારે પેટ્રોલિયમ પ્રૉડક્ટમાંથી રૂપિયા ૧૦.૦૪ લાખ કરોડની આવક એકઠી કરી હતી. પરંતુ આ આવક વિવિધ સામાજિક સુરક્ષા યોજનાઓમાં તેને લગાવવી પડી હતી. રાજ્યોએ પણ આવું જ કર્યું છે. હવે જો પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનોના મેળામાં એક રૂપિયાનો ઘટાડો કરે તો તે સીધો રૂ. ૧૩,૦૦૦ કરોડ ની ખાધમાં પરિણમે. એમાઈ તે કેટલીક બાબતોમાં તો કેન્દ્ર સરકાર પહેલેથી ખોટ કરી રહી જ છે; જેમકે જીએસટી ઉઘરાણીમાં અંદાજે રૂપિયા ૧૦,૦૦૦ કરોડ પ્રતિ માસની ખાતધ તે વેઠી રહી છે. કેન્દ્ર સરકારનો જી. એસ. ટી વસૂલવાનો લક્ષ્યાંક પ્રતિ માસ રૂ. ૧.૦૪ લાખ કરોડનો છે. પરંતુ એપ્રિલમાં તેને રૂ.૧.૦૩ લાખ કરોડની આવક થઈ હતી. મે માસમાં તે ઘટીને ૯૪, ૦૧૬ થઇ હતી. જૂનમાં તે વધીને ૯૫,૬૧૦ થઈ હતી. જુલાઇમાં તે વધીને ૯૬,૪૮૩ થઈ હતી. પરંતુ ઑગસ્ટમાં તે ઘટીને ૯૩,૯૬૦ થઈ હતી. આમ ચાલુ નાણાકીય વર્ષમાં સરકારે માત્ર રૂ. ૪.૮ લાખ કરોડની આવક મેળવી છે જે  તેના લક્ષ્યાંક રૂ. ૫.૨૦ લાખ કરોડ કરતાં રૂપિયા ૩૬,૪૭૩ કરોડ ઓછી છે.

કેન્દ્ર સરકાર ગરીબો અને મધ્યમવર્ગ માટે અનેક કલ્યાણકારી યોજનાઓ ચલાવે છે; જેમકે નરેગા, ખાદ્ય સુરક્ષા યોજના, ઉજ્જવલા યોજના, સૌભાગ્ય યોજના, ઉજાલા યોજના, પ્રધાનમંત્રી વીમા યોજના, પ્રધાનમંત્રી આવાસ યોજના, પ્રધાનમંત્રી કૃષિ સિંચાઈ યોજના. એમાં તાજેતરમાં આયુષ્માન ભારત યોજના શરૂ કરવામાં આવી છે વિશ્વની સૌથી મોટી આરોગ્ય યોજના ગણાય છે. આ બધા માટેનાં નાણાં ક્યાંથી આવે છે?

સ્વાભાવિક જ પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદન સહિત જે કોઈ સીધા કે આડકતરા વેરાની આવક થાય તેમાંથી જ આ નાણાં આવવાનાં. વળી કેન્દ્ર સરકારના હાથ બીજી રીતે પણ બંધાયેલા છે. જીએસટીનો સફળ અમલ થવા પાછળ કેટલાંક કારણો છે. એક કારણ એ છે કે કેન્દ્ર સરકારે રાજ્યોને વચન આપ્યું છે કે રાજ્યોને જીએસટીમાં ઓછી આવક થશે તો પાંચ વર્ષ સુધી તે ભરપાઈ કરશે. ગત એપ્રિલમાં કેન્દ્ર સરકારે એવો દાવો કર્યો હતો કે ભારતના તમામ ગામડાંઓમાં હવે વીજળી પહોંચી ગઈ છે. આ વીજળી હોય એ સિક્કિમમાં એરપોર્ટ બાંધવા જેવા ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનાં કામો હોય, તેનાં નાણાં પણ વેરાની આવકમાંથી જ આવે છે.

તમને યાદ હોય તો નવેમ્બર ૨૦૧૪થી જુલાઈ ૨૦૧૭ દરમિયાન જ્યારે આંતરરાષ્ટ્રીય ભાવ હતા ત્યારે કેન્દ્ર સરકારે તેના કોઈ લાભ જનતાને આપવાના બદલે ઉલટું, પેટ્રોલ પરની એકસાઇઝમાં રૂ.૧૨.૨૮નો પ્રતિ લિટરે અને ડીઝલમાં રૂ. ૧૧.૮૭નો પ્રતિ લિટરે વધારો કર્યો હતો.

આમાંથી કેટલીક યોજનાઓ તો ગરીબો અને નિમ્ન મધ્યમ વર્ગ માટે જરૂરી છે જ પરંતુ ચૂંટણીમાં મત મેળવવાની હોડમાં  મફત ચીજો આપવાની યોજનાઓનાં વચનો અપાય છે તે જો બંધ થાય તો પેટ્રોલ અને ડીઝલ આપણને સસ્તાં મળી શકે. હવે જ્યારે આ બધી ચીજો કે સેવાઓ આપણને મફત અથવા તો ઓછા ભાવે મળે છે રોડ અને વીજળી સારી ગુણવત્તાની અને સમય મળે છે ત્યારે આપણે એ ભૂલી જઈએ છીએ કે સરકાર એનો ખર્ચો વેરામાંથી જ કાઢતી હોય છે. એના માટે આકાશમાંથી કે કોઈ ઝાડ ખંખેરવાથી પૈસા આવતા નથી. આ દેશમાં સરકાર આપણને બધું જ મફત જ આપે તેવી માનસિકતા આપણે ત્યાં વર્ષોથી સમાજવાદી અને સામ્યવાદી ના મિશ્રણ એવી આર્થિક નીતિના કારણે ઘર કરી ગઈ છે પરંતુ તેના કારણે ૧૯૯૧માં અને ૨૦૧૪માં દેશની તિજોરી તળિયાઝાટક થઇ ગઈ હતી તે આપણે ભૂલી જઈએ છીએ. પેટ્રોલ અને ડીઝલ ઉપરના વેરા ઘટવાની બીજી શક્યતા એ છે કે વેરાના અન્ય પ્રકાર છે તેમાં સરકારને વધુ આવક થાય. પરંતુ આપણે ત્યાં સરકાર પર સાવ અવિશ્વાસ થાય તેવી સ્થિતિનું નિર્માણ કરી દેવામાં આવ્યું છે અને તેથી વેરા ભરીને આપણને શો ફાયદો તેવી એક મનસ્થિતિ થઈ ગઈ છે.

પેટ્રોલડીઝલના ભાવવધારાની આ પરિસ્થિતિનો એક ઉપાય પેટ્રોલિયમ પેદાશોને જીએસટીમાં આવરી લેવાનો છે. જો આમ કરવામાં આવે તો તેની સીધી અસર એ થાય કે સમગ્ર દેશમાં આ બંને જણસો પર એકસરખો વેરો લેવામાં આવે અને ભાવમાં પણ સમાનતા આવે. જીએસટીના જે સ્લેબ છે તેમાં આ જણસોને ૨૮ ટકાના સ્લેબમાં રાખવામાં આવે તો નજીવો ભાવઘટાડો થાય, પરંતુ જો ૧૮ ટકાના સ્લેબમાં રાખવામાં આવે તો હાલ છે તેના કરતાં ચાલીસથી પચાસ ટકા જેટલું ટેક્સનું ભારણ ઘટી જાય અને ભાવમાં સારો એવો ઘટાડો થઈ શકે. જીએસટી કાઉન્સિલની બેઠકમાં એકાદ વખત આ મુદ્દો ચર્ચાયો હતો, પરંતુ રાજ્યો જ આ જણસોને જીએસટી હેઠળ મૂકવા સંમત નથી. રાજ્યો તેમની આવકનો મોટો સ્રોત ગુમાવવા તૈયાર નથી. એટલે આ મુદ્દો અટવાયેલો છે. આ બાબતમાં વિવિધ રાજ્યોમાં શાસન ધૂરા સંભાળતા બધા પક્ષોનું વલણ લગભગ સમાન છે, એથી લોકોના હિતેચ્છુ હોવાના બધાના દાવા પોકળ સાબિત થાય છે. એ સ્થિતિમાં લોકોએ ભાવવધારો સહન કર્યા સિવાય કોઈ વિકલ્પ નથી.

અલબત્ત, વ્યાપક જનહિતની લોકકલ્યાણકારી યોજનાઓ માટેનાં નાણાંના સ્રોતના ઓઠા હેઠળ પેટ્રોલ-ડીઝલ પરના જંગી કરવેરાનો બચાવ થઈ શકે તેમ નથી. આ બંને વસ્તુના ભાવો એક ચોક્કસ સપાટીએ જળવાઈ રહે એવી સામાન્ય સ્થિતિમાં લોકો આટલા ઊંચા કરવેરા વિશે કશું બોલતા પણ નથી, પરંતુ ક્રૂડના આંતરરાષ્ટ્રીય ભાવવધારા જેવી અસાધારણ પરિસ્થિતિમાં લોકોને ભાવવધારા અને મોંઘવારીમાં રાહત આપવાના ઉદ્દેશથી કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારોએ આ રોજિંદી અને આવશ્યક જણસ પરના જંગી કરવેરા દ્વારા ધરખમ આવક મેળવવાની લાલચ અને મોહનો ત્યાગ કરવો જોઈએ. કરવેરાને માત્ર પાંચથી દસ ટકા જેટલી એકદમ નીચી સપાટીએ લઈ જઈને ભાવમાં રાહત આપી શકાય તેમ છે. સવાલ શાસકોની દાનત અને ઈચ્છાશક્તિનો છે. સરકાર ધારે તો વહીવટી કરકસર દ્વારા અઢળક નાણાંની બચત કરી શકે તેમ છે. આખરે તો ભાવમાં ઘટાડો અને સ્થિરતા એ પણ એક પ્રકારે લોકકલ્યાણનું પગલું જ છે. આ દિશામાં કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારોએ અનિવાર્ય રીતે વિચારવું જોઈએ અને લોકોના આક્રોશની અભિવ્યક્તિ પહેલાં સક્રિયતા દાખવવી જોઈએ.

(તાજો ઉમેરો) સામે પક્ષે લોકોએ પણ પેટ્રોલ-ડીઝલનો સ્વયંશિસ્તથી ઉપયોગ ઘટાડવો જોઈએ. મારે આવક છે અને મને પોસાય છે અથવા તો પછી મારા માટે પેટ્રોલ-ડીઝલથી ચાલતાં વાહનો અનિવાર્ય છે તેવી દલીલ ખોટી છે. એક વ્યક્તિ એક સ્કૂટર પર નીકળે કે એક વ્યક્તિ કાર લઈને નીકળે તે કરતાં ગંતવ્યસ્થાન એક જ દિશામાં નજીક-નજીક હોય કે એક જ હોય ત્યારે કારપૂલિંગ –કારશૅરિંગ જેવા વિકલ્પો અપનાવવા જોઈએ. નજીકનાં સ્થાનોએ સાઇકલનો ઉપયોગ પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવવધારાથી રાહત પણ અપાવશે અને શરીરને સ્વસ્થ પણ રાખશે. બાળકો કે કૉલેજમાં ભણતા વિદ્યાર્થીઓને બસ દ્વારા જવાની ટેવ, શક્ય હોય તો પાડીએ. એ યાદ રાખવું જોઈએ કે છેવટે પેટ્રોલ-ડીઝલ વિદેશમાંથી આયાત થાય છે. તેથી જેટલું વધુ વાપરીશું તેટલું વધુ વિદેશી હુંડિયામણ દેશમાંથી ઘટશે. વેપાર ખાધ પણ વધશે. રૂપિયો નબળો પડશે. ડૉલર મજબૂત થશે. પરંતુ સામે પક્ષે સરકારો પણ જાહેર પરિવહનની સુવિધા નિયમિત નહીં બનાવે, તેમાં લોકોને ઊભાઊભા જવાના બદલે આરામદાયક જઈ શકે તેવી સ્થિતિ બને તે માટે ફ્રીક્વન્સી નહીં વધારે, વળી, લોકોના ઘરની ૩૦૦ મીટરના વિસ્તારમાં બસ મળે તેવું નહીં કરે (તે માટે સરકાર પોતે શટલ રિક્ષા શરૂ કરી શકે) તો જાહેર પરિવહનનો ઉપયોગ જનતા નહીં જ કરે. જો જાહેર પરિવહન વધશે તો સ્વાભાવિક લોકોને પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવવધારાથી તો રાહત મળવાની જ છે પરંતુ સાથે પર્યાવરણનો- પ્રદૂષણનો પ્રશ્ન પણ હળવો થશે.

બીજું કે સરકારે પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવવધારાથી થતી ચક્રવૃદ્ધિ અસર પર નિયંત્રણ મૂકવું પડશે. પેટ્રોલ-ડીઝલથી માત્ર વાહન ચલાવવું જ મોંઘું નથી પડતું, પરંતુ તેની અસર સીધી મોંઘવારી પર પડે છે. દૂધ, શાકભાજીથી લઈને કેશકર્તન-કીટલીની ચા સહિત બધી જ ચીજોના ભાવ પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવવધારાની સાથોસાથ ટપોટપ વધવા લાગે છે. પરંતુ જ્યારે પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ ઘટે ત્યારે પાછા, આ ચીજોના વધારાયેલા ભાવ ઘટાડાતા નથી. આના લીધે સૌથી વધુ માર મધ્યમ વર્ગના નોકરિયાત લોકોને અને વેપારીઓને પડે છે. બધા નોકરિયાતોના પગાર પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવવધારા સાથે વધતા નથી. મધ્યમ વર્ગના વેપારીઓ પણ તેમની ચીજોમાં ભાવવધારો કરી શકતા નથી. આથી સ્કૂલની ફી, કૉલેજની ફી કે હૉસ્પિટલમાં પેમેન્ટ વગેરે સહિત તમામ ભાવો પર નિયંત્રણ રહેશે તો પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવવધારા સામે જનતાની આટલી બૂમ નહીં પડે.

 

બૉક્સ

રાજ્યવાર પેટ્રોલડીઝલ પર વેટ

રાજ્યો પેટ્રોલ ડીઝલ

આંધ્રપ્રદેશ     35.77%       28.08%

અરુણાચલ પ્રદેશ      20.00%       12.50%

આસામ        30.90%       22.79%

બિહાર  24.71%        18.34%

છત્તીસગઢ     26.87%       25.74%

દિલ્લી  27.00%       17.24%

ગોવા  16.66%        18.88%

ગુજરાત        25.45%       25.55%

હરિયાણા       26.25%       17.22%

હિમાચલ પ્રદેશ        24.43%       14.38%

જમ્મુ-કાશ્મીર 27.36%       17.02%

ઝારખંડ        25.72%       23.21%

કર્ણાટક 30.28%       20.23%

કેરળ   30.37%       23.81%

મધ્યપ્રદેશ     35.78%       23.22%

મહારાષ્ટ્ર – મુંબઈ, થાણે, નવી મુંબઈ ,       39.12%        24.78%

મહારાષ્ટ્ર (શેષ રાજ્ય) 38.11%        21.89%

મણિપુર        23.67%       13.97%

મેઘાલય       22.44%       13.77%

મિઝોરમ       18.88%        11.54%

નાગાલેન્ડ     23.21%        13.60%

ઓડિશા        24.62%       25.04%

પંજાબ 35.12%        16.74%

રાજસ્થાન      30.80%       24.09%

સિક્કિમ 27.87%       15.71%

તમિલનાડુ     32.16%        24.08%

તેલંગણા       33.31%        26.01%

ત્રિપુરા 23.15%        16.18%

ઉત્તરાખંડ      27.15%        16.82%

ઉત્તર પ્રદેશ    26.90%       16.84%

પશ્ચિમ બંગાળ 25.25%       17.54%

કેન્દ્ર શાસિત પ્રદેશો

આંદામાન અને નિકોબાર ટાપુઓ     6.00% 6.00%

ચંડીગઢ        19.76%        11.42%

દાદરા અને નગર હવેલી      20.00%       15.00%

દમણ અને દીવ       20.00%       15.00%

લક્ષદ્વીપ       –       – –

પુડુચેરી        21.15%        17.15%

Advertisements
economy, international, sanjog news, vichar valonun

ટ્રમ્પની ટ્રેડ વૉર યુદ્ધની નોબત આણશે?

(વિચાર વલોણું કૉલમ , સંજોગ ન્યૂઝ, તા.૧૧-૩-૧૮)

હમણાં ભારતનાં શેરબજારોમાં કડાકો બોલી ગયો. કડાકો બોલે એટલે સમાચાર આવે કે મૂડીરોકાણકારોના કરોડો રૂપિયાનું ધોવાણ થઈ ગયું. આ વાતમાં વાસ્તવિકતા કેટલી હશે તે તો રામ જાણે અને બીજા રોકાણકારો જાણે કારણકે બધા જ રોકાણકારો કંઈ એમ કડાકો બોલે એટલે ખોટમાં ચાલ્યા જાય તે માનવામાં આવતું નથી, પરંતુ આપણી મૂળ વાત અલગ છે. ભારતનાં શેરબજારો વિદેશમાં કોઈ છિંક ખાય તો પણ ગબડી પડે તેવાં છે. વાતમાં અતિશયોક્તિ લાગશે પરંતુ વિદેશની હિલચાલની સીધી અસર ભારતનાં શેરબજારો પર થતી હોય તેમ કહેવાનો અર્થ છે.
તાજેતરમાં જે કડાકો બોલ્યો તે પાછળનું કારણ જણાવવાની તસદી બહુ ઓછાં મિડિયાએ લીધી, તેનું કારણ એક તો પોતે જ કારણોમાં પડતાં નથી. હવે પત્રકારત્વ બોદું અને ખોખલું બની રહ્યું છે. સપાટી પર જ છબછબિયાં કરવાનાં. જે એંગલ મોટા ભાગની ચેનલો આપે તે જ એંગલ અખબારોમાં પણ પકડી લેવાય છે. ટૂંકમાં ચેનલોના ચાર-પાંચ તંત્રી જ એંગલ નક્કી કરતા હોય છે. એટલે ચેનલો પર આખો દિવસ શ્રીદેવીના સમાચાર ચાલે તો અખબારો પણ શ્રીદેવી પર ઓળઘોળ થઈ જાય. અલબત્ત, શ્રીદેવીની લાયકાત એટલી હતી જ, પરંતુ આ એક ઉદાહરણ છે. તો ભારતનાં શેરબજારોમાં કડાકા પાછળ મૂળ કારણ હતું…ટ્રમ્પે શરૂ કરેલી ટ્રેડ વૉર!
અમેરિકા પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે સ્ટીલ અને એલ્યુમિનિયમની આયાત પર જકાત વધારી દીધી. એ તો નક્કી જ હતું, કારણકે ટ્રમ્પ ચૂંટાયા હતા જ ‘અમેરિકા પ્રથમ’ના સૂત્ર સાથે. પરંતુ તેમના આ પગલાંથી ધંધાકીય ઝઘડા શરૂ થઈ જશે. ટ્રમ્પનું આ પગલું બીજા દેશોને પણ આવા જ પગલાં લેવા ફરજ પાડશે. અમેરિકાનો આ નિર્ણય અમેરિકાના સ્ટીલ અને એલ્યુમિનિયમ ઉત્પાદકો માટે તો બહુ સારો છે, પરંતુ ચીન જેવા દેશ માટે આ નિર્ણય ફટકારૂપ છે. ચીન સ્ટીલના ક્ષેત્રે વિશ્વનું સૌથી મોટું ઉત્પાદક અને નિકાસકાર છે. સ્વાભાવિક છે કે ચીન પણ કંઈક વળતો જવાબ આપશે જ. તેણે ચેતવણી તો આપી જ દીધી છે. તેણે કહ્યું છે કે તે અમેરિકા સાથે ધંધાકીય ઝઘડો ઈચ્છતું નથી, પરંતુ જો તેના અર્થતંત્રને નુકસાન થશે તો તે ચૂપચાપ બેસી નહીં રહે.
જોકે ચીન ઉપરાંત કેનેડા અને બ્રાઝિલને પણ ટ્રમ્પના આ નિર્ણયથી ફટકો પડશે. કેનેડા અને બ્રાઝિલ અમેરિકામાં આયાત થતી સ્ટીલની ચીજો પૈકી એક તૃત્તીયાંશ જેટલી ચીજો નિકાસ કરે છે. ટ્રમ્પે યુરોપીય સંઘમાંથી આયાત થતી કાર પર પણ વેરો નાખવા ધમકી આપી છે. તેમણે અગાઉ જ કહ્યું હતું કે ટ્રેડ વૉર તો સારી કહેવાય.
જોવાની વાત એ છે કે જે દેશો મુક્ત વેપારની અને વૈશ્વિકીકરણની વાત કરતા હતા તે જ દેશોને હવે તકલીફ પડવા લાગી છે કારણકે મુક્ત વેપાર અને વૈશ્વિકીકરણમાં કેટલીક અંચઈ છતાં એશિયાના ભારત અને ચીન જેવા દેશો તો દક્ષિણ અમેરિકાના બ્રાઝિલ જેવા દેશ હરીફ બનીને ઉભરવા લાગ્યા. અમેરિકા, બ્રિટન જેવા દેશોને તકલીફ પડવા લાગી. પરિણામે ત્યાં ચૂંટણી જીતવા માટે ‘રાષ્ટ્ર પ્રથમ’નું સૂત્ર આપવું પડ્યું. બ્રિટન યુરોપીય સંઘમાંથી બહાર નીકળી ગયું તેનું એક કારણ આર્થિક પણ છે.
ઉપર નીચે નીચે ઉપર લહેર ચલે જીવન કી… ‘શ્રી ૪૨૦’ના ‘મેરા જૂતા હૈ જાપાની’ ગીતની આ કડી દુનિયામાં ચાલતાં વલણો અને ફૅશન માટે એકદમ સચોટ છે. વલણો અને ફૅશનનું એક ચક્ર હોય છે. ભારત જેવા દેશ જયાં નીતિમત્તા અને મર્યાદાની બોલબાલા હતી ત્યાં હવે અનૈતિકતા અને સ્વચ્છંદતાનું જોર વધ્યું છે. તો પશ્ચિમ કે અન્યત્ર દેશોમાં હિન્દુ જીવન પદ્ધતિ સમજવા માટે લોકો આતુર છે. ભારત ૧૯૯૦ સુધી તમામ રીતે બંધનોની બેડીમાં જકડાયેલું રહ્યું, ચાહે તે સંયુક્ત કુટુંબ હોય કે પછી નૈતિક બંધનો કે કપડાંનાં બંધનો હોય. ભારતે ૧૯૯૧માં ઉદારીકરણ અપનાવ્યું. માર્કેટ નીતિમત્તા પર હાવી થવા લાગ્યું. બજારવાદ ઉપભોક્તાવાદ લાવે છે અને બજારવાદ તેમજ ઉપભોક્તાવાદ બંને નીતિમત્તાને માનતા નથી. આશ્ચર્યની વાત એ છે કે એક સમયે સ્વદેશીની વાત કરનાર ભાજપ પણ સત્તામાં આવ્યા પછી રિટેલ એફડીઆઈમાં ૧૦૦ ટકા છૂટ જેવાં પગલાં ભરે છે! અમેરિકામાં કહેવાય છે કે ‘નો લંચ ઇઝ ફ્રી’ અર્થાત્ કોઈ ચીજ મફત નથી મળતી.
ભારતમાં એક સમયે દૂધ-છાશથી માંડીને શાકભાજી સહિતની ચીજો મફત મળતી હતી, સંબંધ સાચવવા ભેટમાં અપાતી હતી. શિક્ષક હોય કે ડૉક્ટર, તેને ગામડાંના લોકો આ બધી ચીજો ભેટમાં આપી જતા, હજુ પણ આપી જતા હશે, પરંતુ ‘નો લંચ ઇઝ ફ્રી’ની વિચારસરણી બહુ જ ઝડપથી ઘૂસણખોરી કરતી જાય છે. આધ્યાત્મિકતા પણ હવે વેપલાનું સાધન બની ગયું છે. સાઉદી અરેબિયા જેવો ચુસ્ત દેશ હવે મહિલાઓ માટે છૂટછાટ મૂકી રહ્યો છે. જોકે ભારતના મુસ્લિમોમાં બુરખા, દાઢી, ટોપી સહિતની ચુસ્તતા વધી રહેલી જણાય છે.
બીજી તરફ, અમેરિકા, બ્રિટન સહિતના કહેવાતા વિકસિત દેશોમાં સમયચક્ર ઊંધું ચાલી રહ્યું છે. ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ પછી આ દેશોમાં તમામ બંધનો ફગાવી દેવાની વાત ચાલી હતી. ૧૯૯૦ના દાયકામાં રૂઢિવાદી અને પૂર્વ શિક્ષણ પ્રધાન વિલિયમ જે. બેનેટે ‘ઇન્ડૅક્સ ઑફ લીડિંગ કલ્ચરલ ઇન્ડિકેટર્સ’ની રચના કરી હતી. તેમણે ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી કે અમેરિકામાં નૈતિક મૂલ્યો અને સામાજિક માળખા તથા વર્તન-મૂલ્યોમાં ઘટાડો થઈ રહ્યો છે. કેટલાંક વર્ષો પછી તેમણે તેમાં કેટલોક સુધારો થયો હોવાનું જણાવ્યું હતું, પરંતુ તેમ છતાં હજુ તેઓ આ પરિવર્તનથી ખાસ ખુશ નથી. અમેરિકાના વ્હાઇટ હાઉસમાં દિવાળી ઉજવાય છે, વૈદિક મંત્રોચ્ચાર થાય છે. સાથે જ વૈશ્વિકીકરણની હવા સામે ‘રાષ્ટ્ર પ્રથમ’ના નારા સાથે સંકોચન આવી રહ્યું છે.
અમેરિકાના ટ્રેડ વૉર શરૂ કરનારા આ પગલાંથી ચીન ઉપરાંત કેનેડા, બ્રાઝિલ, યુરોપીય સંઘ વગેરે પણ ખુશ નથી. જોકે આ ટ્રેડ વૉર માટે માત્ર ડૉનાલ્ડ ટ્રમ્પને દોષ દેવો પણ યોગ્ય નથી. બરાક ઓબામાએ પણ ૨૦૧૬ના વર્ષમાં ચીનમાંથી આયાત થતાં સ્ટીલ પર જકાતમાં ૫૦૦ ટકાનો વધારો કર્યો હતો! અમેરિકાની સરકારો કોઈ પણ હોય, તેમના માટે રાષ્ટ્ર પ્રથમ જ હોય છે. આપણા જેવું નથી કે વૉટ બૅંક અને ફંડ બૅંક (ઉદ્યોગપતિઓ) પ્રથમ હોય. યુરોપીય સંઘ હવે અમેરિકાથી આયાત થતી ચીજો પર જકાતમાં વધારો કરવા ગંભીર વિચારણા કરી રહ્યો છે. બ્રાઝિલ, મેક્સિકો અને જાપાન પણ આવા જ પગલાં અંગે વિચારી રહ્યાં છે. ઇન્ટરનેશનલ મોનિટરી ફંડ (આઈએમએફ) અને વર્લ્ડ ટ્રેડ ઑર્ગેનાઇઝેશન જેવી અમેરિકાની પીઠ્ઠુ ગણાતી સંસ્થાઓએ પણ અમેરિકાને આ પગલા અંગે ફેરવિચારણા કરવા સલાહ આપી છે. અરે! ડૉનાલ્ડ ટ્રમ્પ જે પક્ષના છે તે રિપબ્લિકન પક્ષના કેટલાક નેતાઓએ પણ ટ્રમ્પના આ પગલાની પાછળ ડહાપણ અંગે પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા છે. પરંતુ અમેરિકાનો સ્ટીલ ઉદ્યોગ આનાથી ખુશ છે. વર્ષ ૨૦૦૦થી અમેરિકાના સ્ટીલ ઉદ્યોગની માઠી બેઠી હતી. ઉત્પાદન સતત ઘટતું જતું હતું જેની સીધી અસર કર્મચારીઓ પર પડતી હતી. તેમની છટણી કરવામાં આવતી હતી.
શું આ ટ્રેડ વૉરના પગલે ખરેખર યુદ્ધ થઈ શકે? સંભાવના તો ખરી જ. પૂરેપૂરી. જર જમીન અને જોરુ, ત્રણેય કજિયાના છોરુ. પૈસા માટે તો આજકાલ સગાં સંતાનો પણ માબાપને તરછોડી દે કે રાખે છે. તો આ તો સમગ્ર દેશની વાત છે. ઇતિહાસ કહે છે કે ધંધામાંથી ખરેખર યુદ્ધો પણ થયેલાં છે. ચાહે તે બ્રિટન અને ચીન વચ્ચે લડાયેલાં બે યુદ્ધો હોય કે બ્રિટન અને નેધરલેન્ડ વચ્ચે એશિયામાં મસાલાના ધંધા બાબતે થયેલું યુદ્ધ હોય. અમેરિકામાં બ્રિટનની સામે થયેલી ક્રાંતિ પણ બ્રિટને લાદેલા વેરામાંથી જ થઈ હતી ને? આમેય ભૌગોલિક સંજોગો પણ એવા છે જ જે યુદ્ધની નોબત લાવી શકે. દક્ષિણ ચીન સમુદ્ર પર ચીનની દાદાગીરી, ચીનનું પાકિસ્તાનને સંરક્ષણ, ઉત્તર કોરિયાને ચીનની મદદ અને પીઠબળ વગેરે મુદ્દે અમેરિકા, ભારત જેવા દેશો ચીન સામે છે. તાજેતરમાં અમેરિકાનું નૌ સેના જહાજ વિયેતનામ સામેના યુદ્ધ પછી પ્રથમ વાર વિયેતનામ પહોંચ્યું હતું. ચીને આ અંગે પોતાનો અસંતોષ પણ વ્યક્ત કર્યો છે. તો બીજી તરફ, ડોકલામમાં ચીન હેલિપેડ અને અન્ય આંતરમાળખું બાંધી રહ્યું હોવાનો ભારતનાં સંરક્ષણ પ્રધાન નિર્મલા સીતારમણે સ્વયં સ્વીકાર કર્યો છે.
આગે આગે દેખિયે હોતા હૈ ક્યા!

abhiyaan, economy

નોટબંધી: લોકોને મુશ્કેલી પડી પણ…

(અભિયાનના તા.૧૧/૧૧/૧૭ના અંકમાં પ્રકાશિત થયેલો લેખ.)

આઠ નવેમ્બર ૨૦૧૬. આ તારીખ, મહિનો અને વર્ષ લોકોને વર્ષોવર્ષ યાદ રહી જવાનો છે. સારી કે ખરાબ રીતે તે જુદી વાત છે. રાત્રે કરાયેલી જાહેરાત અને તે જ દિવસ રાતથી રૂ. ૫૦૦ અને રૂ. ૧૦૦૦ની નોટ બંધ થઈ ગઈ. દિવાળીના તહેવારોની મજા બધી ઉતરી ગઈ.

આઠ તારીખ નજીક આવી રહી છે ત્યારે લોકો સંદેશાઓ ફરતા કરી રહ્યા છે. સાવધાન…આઠ તારીખ આવી રહી છે.

મિડિયા અને ખાસ તો રાહુલ ગાંધી ફરી ફરીને યાદ અપાવી રહ્યા છે કે ભાજપે નોટબંધી અને જીએસટીના નામે લોકોને હેરાન કરી નાખ્યા.

પરંતુ હું જેને નૉટિકલ સ્ટ્રાઇક કહું છું તે નોટબંધી જેવા આકરા નિર્ણયને લેવા માટે ખરેખર છપ્પનની છાતીવાળો નેતા જોઈએ. અને આવા નિર્ણયો અત્યારની સ્થિતિમાં નરેન્દ્ર મોદી જ લઈ શકે. (અને હજુ અમદાવાદનું કર્ણાવતી, કલમ ૩૭૦, રામમંદિર વગેરે મુદ્દે  તેમની પાસેથી આકરા નિર્ણયોની અપેક્ષા છે.) વિચાર કરો, ઉત્તર પ્રદેશ, ઉત્તરાખંડ, પંજાબ, ગોવા અને મણિપુર જેવા પાંચ રાજ્યોની ચૂંટણી માથે ઝળુંબતી હોય તેવા સમયે જ નોટબંધીનો નિર્ણય લીધો અને લોકોને કેટકેટલી મુશ્કેલીઓ પડી! કોઈને લગ્નના લીધે તકલીફ પડી તો કોઈને બીમારીના લીધે. કોઈને પ્રવાસમાં તકલીફ પડી તો કોઈને કોઈ ફી ભરવામાં. પરંતુ સરેરાશ દરેક વ્યક્તિએ આ નિર્ણયને હસતાં હસતાં સ્વીકારી લીધો. ટીવી ચેનલોએ લાઇને લાઇને ફરી ફરીને મોઢામાં આંગળા નાખીનાખીને બોલાવવાની કોશિશ કરી પરંતુ જે નેતાએ પોતાની છબી રાષ્ટ્રને સમર્પિત વ્યક્તિની બનાવી દીધી હોય અને બે વર્ષમાં સારાં કામો કરી બતાવ્યાં હોય તેને જનતા પણ સમર્થન કરે જ છે. વર્ષોથી એવી નેગેટિવ માનસિકતા મિડિયાના મોટા ભાગના વર્ગોએ બનાવી દીધી છે કે પત્રકાર કે ટીવી કેમેરો જુએ એટલે લોકો રોદણાં જ રોતાં હોય, પરંતુ આ નિર્ણયમાં ખૂબ જ મુશ્કેલી પડી રહી હોવા છતાં લોકો કહી રહ્યા છે કે મોદીજીએ દેશના ભલા માટે, આપણા ભલા માટે નિર્ણય લીધો છે ને? અમે મુશ્કેલી સહન કરી લઈશું.

બિહારના કટિહાર જિલ્લાના મનસાહી પ્રખંડમાં એક યુગલ સરસ્વતી સાહની અને રાજાકુમારના મહેમાનોને માત્ર ચા-પાણી અને લાડુ આપી પંડિત વગર અગ્નિની સાક્ષીએ માત્ર રૂ. ૧,૧૦૦માં લગ્ન કર્યા. સુરતની દક્ષા પરમારે તો કમ્પ્યૂટર એન્જિનિયર એવા ભરત મારુ સાથે માત્ર ચા પીવડાવીને લગ્ન કર્યાં. મધ્યપ્રદેશના બેતુલ જિલ્લાના માંડાઈ ગામના ઉમાશંકરનાં લગ્ન તો સાધના પાટીલ સાથે શાસ્ત્રોક્ત વિધિથી પરંતુ નિ:શુલ્ક જ થયા. ઉલટાનું મંદિરના વહીવટકર્તાઓએ હાજર લોકોને જમાડ્યા. (‘પીકે’ જેવી ફિલ્મો મંદિરનો વિરોધ કરે છે, પરંતુ મંદિર સમાજસેવાનાં કામો કરે જ છે.)

આવા સમયે લોકો સાથેના વ્યક્તિગત સંબંધો અને મોબાઇલ બંને કામ આવ્યાં. કરિયાણા-દૂધ-છાપા-ટેલિવિઝન ચેનલ વગેરેએ ઉધાર પર માલ-સેવા આપ્યાં. મોબાઇલથી પેમેન્ટ થયા. એટીએમ કાર્ડથી ખરીદી થઈ. નવી પેઢી જે નાણાંનું મહત્ત્વ ઓછું સમજે છે તેમને ખ્યાલ આવ્યો કે કરકસરથી, સાદગીથી પણ ચાલી શકે. એક-એક રૂપિયાનું મહત્ત્વ સમજાયું. મહિલાઓની વર્ષોની બચતની ટેવ સારી હતી પરંતુ તેમને આ નાણાં જમા કરાવવાં પડ્યાં, પરંતુ મહિલાઓએ હસતા મોઢે આ યજ્ઞમાં પોતાની આહુતિ આપી.

બીજી તરફ, આ સમયે લોકોમાં માનવતા પણ બહાર આવી. યાદ રહે કે ભારતના લોકોની પોઝિટિવ વાતો મિડિયાના ઘણા વર્ગમાં નથી આવતી. અમેરિકાના ટેક્સાસમાં પૂર આવ્યું ત્યારે લૂટફાટ થઈ હતી જ્યારે મુંબઈમાં ટ્વિટર પર લોકો પોતાના વિસ્તારમાં ફસાયેલા લોકોને ઘરે આવવા આમંત્રણ આપતા હતા. આ જ રીતે નોટબંધીના સમયે પણ લોકોએ, સંસ્થાઓ અને બૅન્કોએ માનવતા દાખવ્યાનાં અનેક ઉદાહરણો છે.

મુંબઈની મેજિક દિલ નામની ડૉક્ટરોની સંસ્થાએ કટોકટીની આ ક્ષણોમાં એક મિસ્ડ કૉલ પર ઘરે આવીને ઉધારી પર દર્દીના ઈલાજ કર્યા. રાંચીમાં વિનાયક હૉસ્પિટલ એન્ડ રિસર્ચ સેન્ટરે ૧૦થી ૧૩ નવેમ્બર દર્દીઓને નિ:શુલ્ક ટ્રીટમેન્ટ આપી. મેંગ્લુરુ જેવા દક્ષિણ ભારતના શહેરમાં શીખ ભાઈ બલવિન્દરસિંહ વીરડીએ રેલવે મથકે અંદાજે ૨,૦૦૦ લોકોને નિ:શુલ્ક ભોજન આપ્યું. પંજાબમાં પણ શીખ બંધુઓએ બૅન્ક ગ્રાહકોને લંગર (નિ:શુલ્ક ભોજન) અને પાણી પૂરી માનવતા દર્શાવી. કેરળના એર્નાકુલમના કક્કાનાદમાં એક ચર્ચે રવિવારે પ્રાર્થનામાં આવેલા ખ્રિસ્તી બંધુઓ માટે દાનપેટી ખુલ્લી મૂકી દીધી.

મુંબઈની એક જગ્યાએ એચડીએફસી બૅન્કની આગળ ખુરશીઓ મૂકાઈ લોકોને બેસીને પોતાના વારાની રાહ જોવાની સુવિધા પૂરી પડાઈ. મુંબઈની એક પત્રકાર પૂજા મહેતાએ પોતાની માતા પંજાબ નેશનલ બૅન્કમાં કર્મચારી છે તો તે ત્યાં પત્રકારના નાતે ગઈ પરંતુ પરિસ્થિતિ જોઈ તે પણ ત્યાં કામ કરવા બેસી ગઈ! બૅન્કો પાસે રૂ. ૧૦૦ની ઓછી નોટો હતી. સ્ટાફને કમને રૂ. ૨,૦૦૦ની નોટો આપવી પડતી હતી. સ્વાભાવિક જ લોકો ગુસ્સામાં અથવા હતાશ હતા. સુરક્ષા કર્મચારીઓને લોકોને નિયંત્રિત કરવામાં મુશ્કેલી પડી રહી હતી. આવામાં એક ગ્રાહકે આગળ આવીને લોકોને નિયંત્રિત કરવામાં મદદ કરી.  ગુવાહાતીમેંક  પૂર્વ બૅન્ક કર્મચારી નમિતા લહકર જ્યારે પૈસા જમા કરાવવા ગયાં ત્યારે લોકોનો ખૂબ ધસારો જઈ તેઓ ગ્રાહકના બદલે બૅન્કના પોતાના પૂર્વ સાથીઓને મદદ કરવામાં જોડાઈ ગયા. ભૂજમાં પોલીસ કર્મચારીઓએ બૅન્ક લાઇનમાં ઊભા રહેલા લોકોને પીવાનું પાણી આપ્યું. ઉત્તર પ્રદેશમાં પણ મહિલા પોલીસે બૅન્ક ગ્રાહકોને પીવાનું પાણી આપ્યું. ચેન્નાઈમાં એસબીઆઈની બૅન્કોમાં સ્વયંસેવકોએ મોટી સંખ્યામાં લોકોને એક્સચેન્જ ફોર્મ ભરવા, પાણી આપવા સહિતની મદદ કરી. એક બૅન્ક કર્મચારીએ મોટી સંખ્યા જોઈ જમવાનું જતું કર્યું.

ઉત્તર પ્રદેશના સહારનપુરનના પિંજોરા ગામના શિવકુમાર પાઠક નાના ખેડૂત છે. તેમણે રૂ. ૩,૦૦૦ની કિંમતની રૂ. ૧૦૦ અને રૂ. ૫૦ની નોટો જમા કરાવી જેથી છુટ્ટાની મારામારીના સમયમાં બૅન્ક ગ્રાહકોને તે આપી શકાય. આ પૈસા તેમની બચતના હતા.

ગરીબ ગણાતા ઑડિશાના ભુવનેશ્વરમાં પાણીપુરી જેને ત્યાં ગુપચુપ કહે છે તે વેચનારા શિવશંકર પાત્રા જેવા અનેક લોકો હવે ડિજિટલ રીતે પૈસા સ્વીકારતા થઈ ગયા છે.

આ નોટબંધીથી સૌથી મોટો ફટકો ત્રાસવાદીઓને પડ્યો. પાકિસ્તાન તરફથી નકલી નોટો ઘૂસાડીને ત્રાસવાદ, ડ્રગ્ઝ વગેરે અનૈતિક કાર્યો દ્વારા ભારતને અંદરથી જ ખોખલું કરવાનું ષડયંત્ર ચાલતું હતું તેને જબરો ઘા વાગ્યો. કાશ્મીરમાં પથ્થરબાજી બંધ થઈ ગઈ છે. જોકે આનાથી એમ માનવું યોગ્ય નથી કે ભવિષ્યમાં ત્રાસવાદી ઘટના નહીં જ બને. બળાત્કાર વિરોધી કાયદો હોવા છતાં બળાત્કાર થાય જ છે. પરંતુ તેનો અર્થ એ નથી કે તેના લીધે આ કાયદો કાઢી નાખવો.

કાળાં નાણાંને પણ મોટો ફટકો આનાથી પડ્યો છે. કેટલાક વિરોધીઓ નહીં માને, પરંતુ આ હકીકત છે. તેમની દલીલ છે કે બેન્કમાં ૯૦ કે ૯૫ ટકા રકમ આવી ગઈ તો આમાં કાળાં નાણાંને ફટકો કેવી રીતે પડ્યો? પરંતુ ખરું કામ હવે શરૂ થશે. બૅન્કમાં આવેલા નાણાંના આધારે આવકવેરા વિભાગ અને એન્ફૉર્સમેન્ટ ડિરેક્ટોરેટ પોતાની કાર્યવાહી કરશે.

શંકાસ્પદ એવાં ૧૮ લાખ ખાતાંની ચકાસણી અત્યારે ચાલુ છે. રૂ. ૨.૮૯ લાખ કરોડની કેશ ડિપોઝિટની તપાસ કરાઈ રહી છે. એડવાન્સ ડેટા એનાલિટિક્સમાં ૫.૫૬ લાખ નવા શંકાસ્પદ કેસો મળી આવ્યા છે. રૂ. ૨૯,૨૧૩ કરોડની અઘોષિત આવક પકડાઈ અને લોકો દ્વારા સ્વીકારાઈ. રૂ. ૧૬,૦૦૦ કરોડનું કાળું નાણું નોટબંધી પછી પાછું ફર્યું નથી.

સાથે આડ અસર તરીકે એ પણ ફાયદો થયો કે ૫૬ લાખ નવા કરદાતાઓ ઉમેરાયા.નોટબંધીમાં રૂ. ૫૦૦ની નોટ વટાવવા લોકોએ એડવાન્સ ટૅક્સ ભર્યો. નગરપાલિકા, મ્યુનિસિપલ કૉર્પોરેશન વગેરેની આવકમાં ખૂબ જ વધારો થયો.

કેટલાક અમીરોને પોતાના ડ્રાઇવર, કામવાળા, માળી કે ધોબીનો સહારો લઈ તેમની પાસે તેમના ખાતામાં નાણાં જમા કરાવવાં પડ્યા. આ એક જાતની મોટી ક્રાંતિ હતી. ગરીબોને પોતાનું મહત્ત્વ સ્થાપિત થતાં આનંદ થયો. આ પણ એક કારણ હતું કે જ્યાં ગરીબો મોટી સંખ્યામાં છે તેવા ઉત્તર પ્રદેશમાં ભાજપને નોટબંધી છતાં પ્રચંડ વિજય મળ્યો.

આ નિર્ણયના બે વર્ષ પહેલાં નરેન્દ્ર મોદી સરકારે ગરીબોના જન ધન ખાતા ખોલાવી દીધા હતા. એટલે નોટબંધીથી ગરીબોને અપેક્ષા કરતાં ઓછી તકલીફ પડી. અગાઉ આ જ ભાજપે નોટબંધી કરવાની યુપીએ સરકારની વિચારણા હતી ત્યારે વિરોધ કર્યો હતો તેનું કારણ આ જ હતું કે પહેલાં પૂરતી તૈયારી કરવી પડે.

આમ છતાં, મોદી સરકાર પર પૂરતી તૈયારી વગર નોટબંધીના નિર્ણયનો આક્ષેપ થયો. પરંતુ આ નિર્ણય મોદી સરકારના મંત્રીઓને પણ જાણ કર્યા વગર કરાયો હતો. જો આ માહિતી બહાર પડે કે અગાઉ વહેલાસરથી નિર્ણયની જાણ થઈ જાય તો કાળાં નાણાં ધરાવતા લોકો પોતાના નાણાં સગેવગે ન કરી નાખે. તો પણ સ્કૂટર વગેરે વાહનોનાં વેચાણમાં ઊછાળો તો આવ્યો જ. એક્સિસ સહિત કેટલીક બૅન્કોના અધિકારીઓએ કાળાં નાણાંને ધોળાં કરવામાં મદદ પણ કરી.

પૂરતી તૈયારી સાથે લીધેલા નિર્ણય પછી પણ કેટલાક ફેરફાર સમય-સ્થિતિ મુજબ, લોકોની માગણીઓ મુજબ તેમાં સુધારાવધારા કરવા જરૂરી હોય છે. નોટબંધીના નિર્ણય પછી જેમ જેમ દિવસો પસાર થતા ગયા અને લોકોનો પ્રતિસાદ સામે આવતો ગયો તેમ સરકારે અક્કડ રહેવાના બદલે નિર્ણયો બદલ્યા.

યુકે જે એક સમયે ભારતનો શાસક દેશ હતો તેમાં પણ ગત ૧૫ ઑક્ટોરે એક પાઉન્ડના સિક્કાને બંધ કરી દેવામાં આવ્યો, પરંતુ ત્યાં કોઈ નેટેગિટિવિટી નથી ફેલાવાઈ.

નરેન્દ્ર મોદી અને ભાજપ લોકોમાં નોટબંધીનો નિર્ણય દેશના હિતમાં હોવાનું લોકોને સમજાવવામાં સફળ રહ્યા. આથી નોટબંધી પછી ઉત્તર પ્રદેશ, ઉત્તરાખંડ અને ગોવામાં, મહારાષ્ટ્ર-ઓડિશા-ચંડીગઢ-ગુજરાતની સ્થાનિક ચૂંટણીમાં ભાજપનો વિજય થયો.

અમુક અમુક સમયે નોટબંધી જરૂરી હોય છે. ભવિષ્યમાં પણ આવું બની શકે છે. રોકડ વ્યવહારો કાળાં નાણાંના સર્જનમાં મદદરૂપ થતાં હોય છે. આની સામે ડિજિટિલ પેમેન્ટને પ્રોત્સાહન આપતી સરકારે પણ ડિજિટલ પેમેન્ટ સરળ બને, તે માટેની સુવિધા સરળ બને અને ખાસ તો બૅન્કો દ્વારા કાર્ડ દ્વારા પૈસા ઉપાડવા-ચૂકવવા પર બેફામ ચાર્જ લેવાય છે તે બધું બંધ થાય એ પણ જરૂરી છે. સાથે જ કાળાં નાણાં અટકે-પકડાય, નવા કરદાતાઓ વધ્યા- નગરપાલિકા-મહાનગરપાલિકાની આવક વધે તો વિકાસ પણ દેખાવો જોઈએ. નહીંતર જો સત્તાધીશો દ્વારા સત્તાનો અને જનતાનાં નાણાંનો ઉપયોગ જ લોકોને દેખાશે તો આગામી નોટબંધી કે આવા કોઈ નિર્ણય વખતે જનસમર્થન નહીં મળે.

economy, sadhana

માલ અને સેવા વેરો: ઐતિહાસિક, અભૂતપૂર્વ, એકસૂત્રતા

(સાધના સાપ્તાહિક દિ. ૮/૭/૧૭ની કવરસ્ટોરી)

 મધરાત્રે જ શું કામ?

હિન્દુ પંચાંગમાં અષાઢ મહિનો શુભ છે. અષાઢી બીજે વરસાદ શુભસંકેત ગણાય છે. અષાઢ પૂર્ણિમા ગુરુપૂર્ણિમાના તહેવાર તરીકે ભારતવર્ષમાં ઉજવાય છે. વિ.સં. ૨૦૧૭૩ના અષાઢ મહિનાની શુક્લ અષ્ટમીના રોજ ભારતવર્ષમાં એક નવો યુગ મંડાયો.

આંગ્લ પંચાંગની રીતે તેને ૩૦ જૂન અને ૧ જુલાઈની વચ્ચેનો સમય કહી શકાય. ૩૦ જૂનની રાત્રે બાર વાગે ૧ જુલાઈની તારીખ બેસે એ જ સમયે સંસદના સેન્ટ્રલ હૉલમાં રાષ્ટ્રપતિએ મા.સે.વે. (જીએસટી)ની શરૂઆત કરી. સિત્તેર વર્ષ પહેલાં મધરાત્રે સ્વતંત્રતા સમયે જેવો ઉમંગ-ઉત્સાહ અને ઉલ્લાસનું વાતાવરણ હતું અને સાથે જ મુસ્લિમ-હિન્દુઓનાં રમખાણો, મારકાપ, બળાત્કાર, લૂટફાટ, સ્થળાંતર, જે ભૂમિ પર વર્ષોથી રહેતા હતા તે રાતોરાત અલગ દેશ બની જતી હતી તેના કારણે અને ખાસ તો વિષૈલા વાતાવરણના કારણે ત્યાં રહેવું મુશ્કેલ બની ગયું હતું એટલે જે મળ્યું તે અને જે કપડાં પહેર્યાં હતાં તેમાં રાતોરાત ભારત આવી ગયા, ભારતના કેટલાક લોકો પાકિસ્તાન ચાલ્યા ગયા તે રીતે ભય-ચિંતાનું વાતાવરણ પણ હતું.

તો મા.સે.વે. વખતે પણ આ પ્રકારનું મિશ્ર વાતાવરણ જોવા મળી રહ્યું છે. અંતર માત્ર એટલું છે કે આ વખતે બહુમતી સંખ્યા આ વેરાથી ખુશ છે પરંતુ વેપારીઓના એક નોંધપાત્ર વર્ગમાં ભય-ચિંતાનું વાતાવરણ આ વેરા અંગે પ્રવર્તતી શંકા-કુશંકાના કારણે દેખાય છે. ૧૫ ઑગસ્ટ ૧૯૪૭ના રોજ અંગ્રેજોથી સ્વતંત્રતા મળેલી તો અષાઢ શુક્લ આઠમ, વિ.સં. ૨૦૭૩ અને ૧ જુલાઈ ૨૦૧૭ના રોજ મધરાત્રે ૧૮ વેરાઓના બોજામાંથી સ્વતંત્રતા મળી અને તે બધાના સ્થાને એક મા.સે.વે. આવ્યો. (જુઓ બૉક્સ) મધરાત્રે દેશભરમાં તેની ઉજવણી થઈ.

અલબત્ત, જ્યારે એનડીએ સરકાર અનેક બાબતમાં ભારતીયતા લાવી રહી હોય ત્યારે આ કાર્યક્રમ પણ મોડી રાતના બદલે વહેલી સવારે રાખીને એક નવો ચીલો પાડી શકાયો હોત તો સોનામાં સુગંધ ભળત!

વિરોધીઓને સાથે લઈ ચાલ્યા

જ્યારે આવું મોટું કામ થવા જઈ રહ્યું હોય ત્યારે એક સાચા આગેવાનનું કર્તૃત્વ છે કે યશની વહેંચણી કરવી. સેન્ટ્રલ હૉલમાં વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ કહ્યું કે આ ઐતિહાસિક વેરાના યશના ભાગીદારો તમામ રાજકીય પક્ષો છે.

વર્ષ ૨૦૦૦માં અટલ બિહારી વાજપેયીની એનડીએ સરકારે મા.સે.વે. માટે પાયાનો પથ્થર મૂકવાનું કામ કર્યું અને ઉદારતા જુઓ! વિચારસરણીથી ઘોર વિરોધી એવા સામ્યવાદીઓની પશ્ચિમ બંગાળ સરકારના નાણા પ્રધાન અસીમ દાસગુપ્તાને સમિતિના અધ્યક્ષ બનાવ્યા! આ માટે અટલજીએ પોતે પ.બંગાળના મુખ્યપ્રધાન જ્યોતિ બસુને વિનંતી કરેલી કે અસીમ દાસગુપ્તાને આ કામ માટે ફાળવવામાં આવે. દાસગુપ્તાને આ દેશના ટોચના અર્થશાસ્ત્રીઓમાં ગણવામાં આવે છે. એટલે અટલજી પછી આવેલી કૉંગ્રેસ સરકારે પણ તેમને આ કામ માટે ચાલુ રાખ્યા. પરંતુ વર્ષ ૨૦૧૧માં કેરળની કૉંગ્રેસના નાણા પ્રધાન કે. એમ. મણિએ અસીમ દાસગુપ્તાનું સ્થાન લીધું. મણિનું નામ કૌભાંડમાં આવતા વર્ષ ૨૦૧૫માં તેમની વિદાય થઈ.

મોદી સરકારે પણ અગાઉની સરકારોની પરંપરા ચાલુ રાખી અને મણિના સ્થાને પોતાના મોરચાના નહીં પરંતુ ઘોર વિરોધી એવા તૃણમૂલના નેતા તેમજ પ. બંગાળના નાણા પ્રધાન અમિત મિત્રાને મૂક્યા.

કૉંગ્રેસે દસ વર્ષમાં ન કર્યું, તે ત્રણ વર્ષમાં કેવી રીતે થયું?

યુપીએ સરકારમાં નાણા પ્રધાન ચિદમ્બરમે વર્ષ ૨૦૦૬માં જાહેરાત કરેલી કે વર્ષ ૨૦૧૦થી મા.સે.વે. લાગુ થશે. પરંતુ વર્ષ ૨૦૧૪ સુધી આ શક્ય ન બન્યું. તો પછી મોદી સરકારે ત્રણ વર્ષના ટૂંકા ગાળામાં આ કામ કેવી રીતે કરી બતાવ્યું? કૉંગ્રેસની દલીલ છે કે નરેન્દ્ર મોદી જ ગુજરાતના મુખ્યપ્રધાન તરીકે વિરોધ કરતા હતા (જેના કાંટછાંટ કરીને અત્યારે વિડિયો પ્રચલિત થઈ રહ્યા છે) એટલે આ ન થયું અને મોદી સરકાર વખતે કૉંગ્રેસે સમર્થન આપ્યું એટલે તો આ વેરો આવી શક્યો.

એવું નથી. મોદી જ નહીં તે વખતે કૉંગ્રેસની રાજ્ય સરકારો પણ મા.સે.વે.ના વિરોધમાં હતી. તેમની ચિંતા એ હતી કે રાજ્યોને થનારી આવક ગુમાવવી પડે તેમ હતી. તેની સામે વળતરનું કોઈ પ્રાવધાન નહોતું. ૧૩ જુલાઈ ૨૦૧૨ના ‘ધ હિન્દુ’ના અહેવાલ પ્રમાણે, કેન્દ્રની કૉંગ્રેસ સરકાર સામે સૌથી મોટો અવરોધ જો કોઈ હોય તો તે (મોદી નહીં) પરંતુ મહારાષ્ટ્રની કૉંગ્રેસ-એનસીપી મિશ્ર સરકાર હતી! આ ઉપરાંત તમિલનાડુ અને ઓડિશા સરકારો પણ વિરોધમાં હતી. તો ૨૧ ડિસેમ્બર ૨૦૧૩ના ‘ઇન્ડિયન ઍક્સ્પ્રેસ’ના અહેવાલ મુજબ, કેરળના નાણા પ્રધાન કે. એમ. મણિ (એ જ મણિ જે મા.સે. વે. સમિતિના અધ્યક્ષ બનેલા) એ તત્સમયે નરેન્દ્ર મોદીની ગુજરાત સરકારને પત્ર લખી મા.સે.વે. અંગે તેમની રાજ્ય સરકારની ચિંતા વ્યક્ત કરેલી. મણિએ સેવા વેરા તેમજ સપ્લાય નિયમો અંગે કેન્દ્રની કૉંગ્રેસ સરકાર માહિતી નહોતી આપી રહી તેની આ પત્ર દ્વારા જાહેરમાં ટીકા કરી હતી.

રાજ્યોને મુખ્યત્વે વાંધો આ બાબતો પર હતો: ૧. પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનો-દારૂને મા.સે.વે.માંથી બાકાત રાખવામાં આવે, જેથી રાજ્યોને સારી આવક મળી રહે. આ અંગે પણ મોદી વિરોધીઓનો અપપ્રચાર છે કે મોદી સરકાર પેટ્રોલિયમ પદાર્થોને મા.સે.વે.માં એટલા માટે નથી લાવતી કે પછી પેટ્રોલ-ડીઝલ સસ્તું થઈ જશે. હકીકતે રાજ્યોનો જ વિરોધ છે. ૨. આબકારી વિભાગને પણ બાકાત રાખવામાં આવે. ૩. એન્ટ્રી ટૅક્સને પણ મુક્ત રાખવામાં આવે અને ૪. આવકની ખોટ થાય તો કેન્દ્ર સરકાર તેનું વળતર ભરપાઈ કરે.

મોદી સરકારને પણ આ ખરડાને કાયદો બનાવતી વખતે કૉંગ્રેસ સહિતના વિપક્ષોના વિરોધનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. રાજ્યસભામાં બહુમતી ન હોવાથી કૉંગ્રેસની માગણી પર આ ખરડો સિલેક્ટ કમિટીને આપવો પડ્યો હતો. પરંતુ વડા પ્રધાન મોદીએ સત્તા સંભાળ્યા પછી પહેલેથી આ કામને ટોચની પ્રાથમિકતા આપી હતી, તેથી વર્ષ ૨૦૧૫માં તેઓ, નાણા પ્રધાન અરુણ જેટલી અને વેંકૈયા નાયડુ પૂર્વ વડા પ્રધાન મનમોહનસિંહ અને કૉંગ્રેસ અધ્યક્ષા સોનિયા ગાંધીને મળ્યાં હતાં અને મા.સે.વે. પર સહકાર આપવા અનુરોધ કર્યો હતો. જેટલીએ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫માં ૧ એપ્રિલ ૨૦૧૬થી મા.સે.વે.નો અમલ કરવા જાહેરાત કરી હતી. નિયમ પ્રમાણે, ઓછામાં ઓછાં ૧૫ રાજ્યોએ પણ વિધાનસભામાં મા.સે. વે. ખરડો પસાર કરવો જરૂરી હતો. ઑગસ્ટ ૨૦૧૫માં રાજ્યસભામાં વિપક્ષોના વિરોધના કારણે મા.સે.વે. ખરડો પસાર ન થઈ શક્યો. આથી ૨૦૧૬ની ડેડલાઇન ચૂકી જવાઈ. છેવટે ૩ ઑગસ્ટ ૨૦૧૬ના રોજ રાજ્યસભામાં મા.સે.વે. ખરડો પસાર થયો અને ૨ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૬ના રોજ ૧૬ રાજ્યોએ મા.સે.વે. ખરડો પસાર કરી દીધો, તેથી માર્ગ મોકળો થયો.

આમ, મા. સે. વે. અમલી થવાની સિદ્ધિ મેળવીને મોદીજીએ એવા ખોટા અપપ્રચારની પોલ ખોલી નાખી છે કે તેઓ સરમુખત્યારની જેમ વર્તે છે, પક્ષના કોઈને સાથે લઈને ચાલતા નથી કે વિપક્ષો-રાજ્યોને ગણકારતા નથી.

તોફાન વચ્ચે શ્રીનગરમાં મા.સે.વે.ની બેઠકથી રાજકીય સંદેશ!

ચીલાથી હટીને નવી કેડી કંડારવા માટે જાણીતા નરેન્દ્ર મોદીએ મા.સે.વે.ને અમલી બનાવવાના રસ્તામાં એક બીજો રાજકીય સંદેશ પણ આપ્યો છે. બહુ ઓછાનું ધ્યાન ગયું હશે કારણકે સમાચારપત્રોમાં મોદી વિરોધમાં ઘણા સમાચારો પર કાતર ચલાવી દેવાય છે.

મોદી સરકાર આવી તે પહેલાં બધી જ બેઠકો દિલ્લીમાં મળતી હતી. પરંતુ મોદીજીએ દિલ્લી બહાર બેઠકો કરવા લાગી. તદનુસાર, મા.સે.વે. પરિષદની બેઠક શ્રીનગરમાં પણ મળી હતી! અને તે પણ એવા સમયે જ્યારે પથ્થરબાજી અને આતંકવાદીઓના હુમલા ચાલુ હતા ત્યારે! આ માત્ર જમ્મુ-કાશ્મીરના પાકિસ્તાન પ્રેમી ઉપદ્રવી તત્ત્વોને જ સંદેશો નહોતો, પરંતુ ભારતની અંદર અને શેષ વિશ્વને પણ એક મજબૂત સંદેશો હતો કે કાશ્મીર ભારતનું અભિન્ન અંગ હતું, છે અને રહેશે.

રાજકીય વિરોધ હજુ ચાલુ જ છે!

આટલી મોટી ઐતિહાસિક ઘટના છતાં પણ દેશને નુકસાન કરનારી રાજનીતિ તો ચાલુ જ છે. કૉંગ્રેસે અને તેનું જ સંતાન એવી તૃણમૂલ કૉંગ્રેસે ઐતિહાસિક સંસદીય સત્રનો બહિષ્કાર કરીને રાજકીય અપરિપક્વતા દાખવી છે. તૃણમૂલના અમિત મિત્રા મા.સે. વે.ના એક ઘડવૈયા હોવા છતાં પશ્ચિમ બંગાળનાં મુખ્યપ્રધાન મમતા બેનર્જીએ રાજ્યમાં હજુ આ ખરડો પસાર કર્યો નથી. તેમણે આ વેરાનો અમલ મોકૂફ રાખવા પણ અનુરોધ કરેલો પરંતુ નાણા પ્રધાન અરુણ જેટલીના કહેવા પ્રમાણે, સપ્ટેમ્બરથી જે વેરાઓનું સ્થાન મા.સે. વે. લેવાનો છે તે વેરાઓ નિષ્ક્રિય થઈ જતા હતા, તેથી જો કોઈ વેરો ન હોય તો કેન્દ્ર અને રાજ્યોના અર્થતંત્રને એટલે સરવાળે દેશના અર્થતંત્રને મોટું નુકસાન જવાની સંભાવના હતી તેથી અમલ મોકૂફી શક્ય નહોતી. જમ્મુ-કાશ્મીરમાં પણ હજુ આ મા.સે.વે.ના અમલ માટે રાજ્યનો પોતાનો કાયદો પસાર થયો નથી.

વેપારીઓમાં ભય-શંકા અને કુશંકા- કેટલી સાચી, કેટલી ખોટી?

પહેલાં મજાકમાં એમ કહેવાતું હતું કે સ્ત્રીને સમજવી મુશ્કેલ જ નહીં, અશક્ય છે. પરંતુ હવે કહેવાય છે કે મા.સે.વે.ને સમજવો અશક્ય છે. દરેક તબક્કે વેરો કપાય છે, પરંતુ જેને વેરો ચૂકવાય છે તે દર વખતે સરકાર નથી હોતી. પી.એફ.નું ઉદાહરણ લઈએ તો જલદી સમજાશે. ખાનગી કંપનીઓ પી.એફ. પેટે કર્મચારીના પગારમાંથી પૈસા કાપે (અને પોતાના તરફથી ઉમેરવાના હિસ્સાના પણ) પરંતુ તે પૈસા જમા જ ન કરાવે તો? આવી મોટી કંપનીઓ સામે લડવાની કર્મચારીઓની ત્રેવડ હોતી નથી આથી પીએફમાં નુકસાન જતું હોય તેવાં ઉદાહરણો છે. આ જ રીતે ખરીદનાર વેચનારને મા.સે.વે. ચૂકવે પરંતુ વેચનાર તે સરકારમાં ભરે નહીં તો ખરીદનારને તેની ક્રેડિટ મળશે નહીં. આમ, આવા સંજોગોમાં વેચનાર ગેરલાભ મેળવી જશે.

પેઢીનાં ગોદામો બીજાં રાજ્યોમાં હોય તો તે તેનાં ઉત્પાદનોને એકમાંથી બીજા રાજ્યમાં ખસેડે તો તેણે વેરો ચૂકવવો પડશે પરંતુ જ્યાં સુધી માલ વેચાશે નહીં ત્યાં સુધી તેને ક્રેડિટ મળશે નહીં. આમ, લાંબો સમય પૈસા સલવાયેલા રહેશે.

પહેલાં નિકાસકારને વિદેશમાંથી કાચી સામગ્રી (ઇનપૂટ)ની આયાત પર વેરામુક્તિ હતી પરંતુ હવે તેણે મા.સે.વે. ચૂકવવો પડશે. અને તેની નિકાસ થાય તે પછી તેની ક્રેડિટ તે મેળવી શકશે. આમ, વેરો ભરવામાં અને રિફંડ વચ્ચે લાંબો અવકાશ પડી જવાની સંભાવના છે. મા.સે.વે.ના ઊંચા દરોથી પણ કાપડના વેપારીઓ સહિત ઘણાને પોતાનો ધંધો ઠપ થવાની ભીતિ છે જેના લીધે ઘણા કર્મચારીઓને બેરોજગાર થવાનો વારો આવી શકે છે. વાત એક જ વેરાની, એક જ દરની હતી પરંતુ મા.સે.વે.ના ત્રણ પ્રકાર છે- સીજીએસટી (કેન્દ્રનો વેરો), એસજીએસટી (રાજ્યનો વેરો), આઈજીએસટી (કેન્દ્ર-રાજ્યનો સંકલિત વેરો). દરના માળખા પણ ૫%, ૧૨%, ૧૮%, અને ૨૮% એમ અલગ-અલગ છે. અને આ તો હજુ શરૂઆત છે. આગળ જતાં આ દરો ઘટવાના બદલે વધવાની પૂરી શક્યતા છે!

જો કોઈ વ્યક્તિ એક રાજ્યમાં નોંધાયેલો હોય અને બીજા રાજ્યમાં વેપારાર્થે થોડા સમય માટે, માનો કે કોઈ પ્રદર્શનમાં જાય તો તે રાજ્યમાં પણ તેણે નોંધણી કરાવવી પડશે. મા.સે.વે.ની પૂરતી તૈયારી નથી અને તેને લાદી દેવાયો છે. આવા ઘણા મુદ્દાઓ છે.

બીજા કોઈ નહીં, પરંતુ વિરોધીઓને યમરાજા સમાન લાગતા સુબ્રમણિયન સ્વામીએ પણ પોતે અર્થશાસ્ત્રી હોવાના સંબંધે ભીતિ વ્યક્ત કરી છે કે મા.સે.વે. નરેન્દ્ર મોદી સરકાર માટે વૉટરલૂ (જ્યાં નેપોલિયન ૧૮ જૂન ૧૮૧૫ના રોજ હાર્યો હતો.) સાબિત થશે.

કેટલાકને ભીતિ છે કે આ વેરાથી ફરીથી ઇન્સ્પેક્ટર રાજ (જે ઈન્દિરા-રાજીવના સમયમાં હતું) પાછું ફરશે. અધિકારીઓને દરોડા-ધરપકડની છૂટ મળી જશે.

ઘણાને ડર છે કે વર્ષનાં ૩૭ રિટર્ન ભરવા પડશે. આથી આ કામ વધી પડશે. ઉપરાંત અત્યાર સુધી ચોપડે કામ ચાલતું હતું, હવે કમ્પ્યૂટરથી કામ કરવું પડશે.

મા.સે.વે.ના ફાયદા અનેક છે

અત્યાર સુધી મોટો વર્ગ વેરાજાળની બહાર હોવાથી મોટા ભાગે નોકરિયાત વર્ગ જ વેરો ભરતો હતો. ઘણા વેપારીઓ ચીઠ્ઠિ પર વ્યવહાર કરી, ચોપડે ખોટ બતાવી વેરો ભરવામાંથી છટકી જતા હતા. બિલ આપતા નહોતા. આવકવેરાના અધિકારીઓનું કહેવું હતું કે વ્યવસાયિકો, હૉલસેલ વેપારીઓ, ઉદ્યોગપતિઓ વગેરે રિટર્ન ભરતા હતા પરંતુ ટૅક્સ નહિવત ભરતા હતા. વેરામાંથી મળતી આવક કરતાં તેમના રિટર્નની ફાઇલની જાળવણીનો ખર્ચ વધી જતો હતો. આ બધું હવે મોટા પાયે અટકે તેવી શક્યતા છે. આના કારણે કાળાં નાણાંનું સર્જન થતું હતું.

નાણા પ્રધાન અરુણ જેટલીના કહેવા અનુસાર, “સતત ઓછી કર આવકના કારણે અર્થતંત્રને ભારે નુકસાન જતું હતું. સરકાર દેવું કરે રાખતી હતી. આથી કરના દરો વધારીને કર ભરનારા પ્રમાણિક લોકોને દંડવા કરતાં આ કરજાળમાં વધુ લોકો આવે તે જોવું જરૂરી હતું.” જોકે સાથે સાથે શાસકોએ અને સાંસદો-ધારાસભ્યોએ પણ વૈભવી ઠાઠમાઠ-ઊંચા પગાર-ભથ્થાં-સંસદના કિંમતી સમયનો વેડફાટ-ઘટાડી સાદગી અપનાવવી જોઈએ તો પણ અર્થતંત્રનું ઘણું ભારણ ઘટે. ઉપરાંત હજુ અસંગઠિત ક્ષેત્રના લોકો તેમજ મોટા મોટા ખેડૂતો આ કરજાળમાંથી બાકાત છે તેમને પણ મતબૅંકનો મોહ ત્યજી કરજાળમાં લાવવા પડશે કારણકે આ લોકોની સંખ્યા અંદાજે ૫૦ ટકાથી વધુ છે.

મા.સે.વેરાથી વેરામાળખું સરળ બનશે. અનેક વેરાના બદલે એક જ વેરો ભરવો પડશે. નાણા સચિવ હસમુખ અઢિયાના કહેવા પ્રમાણે, “વેપારીઓએ મહિને એક જ રિટર્ન ભરવું પડશે. બાકીનાં બે રિટર્ન કમ્પ્યૂટર જાતે ભરી લેશે. કમ્પૉઝિટ ડીલરોએ તો ત્રણ મહિને એક રિટર્ન ભરવું પડશે અને તે પણ ખાલી ટર્નઑવરની વિગતો.”

વળી, જે દરોડા કે ધરપકડની જે જોગવાઈઓ છે તે વાજબી છે. અગાઉ આપેલાં ઉદાહરણ પ્રમાણે, ખરીદનાર વેચનારને વેરો ચૂકવી દે પરંતુ વેચનાર સરકારને તે વેરો ન ભરે તો સરકાર તે વેચનારને પકડશે. તેની સામે કાર્યવાહી કરશે. વેરો ઘટાડવામાં આવે પરંતુ તેનો લાભ જો વેપારી ગ્રાહકને ન આપે તો પણ સરકાર તેની સામે કાર્યવાહી કરશે.

આમ, માલ અને સેવા વેરાથી છેવટે ગ્રાહકને જે લાભ મળવો જોઈએ તે ન મળે તેવા સંજોગોમાં ધરપકડ અને દરોડાની કાર્યવાહી થવાની છે. વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ ૩૦ જૂને રાત્રે સંસદમાં કહ્યું કે આ વેરાથી આખો દેશ આર્થિક રીતે એકસૂત્રે બંધાઈ રહ્યો છે. અને આ વાત સાચી છે.

વળી, આ વેરાથી કાળું નાણું અને ભ્રષ્ટાચાર પણ અટકશે તેમ નીતિન ગડકરીનું કહેવું છે. રહી વાત પૂરતી તૈયારીની તો, મલયેશિયામાં મા.સે.વે.ની તૈયારી દોઢ વર્ષ જેટલો લાંબો સમય અપાયા છતાં તેના ખરેખર અમલ પછી તીવ્ર વિરોધ ફાટી નીકળ્યો હતો.

સરકાર તરફથી આ ધ્યાન રખાવું જરૂરી

બિલ્ડરૉએ વેરાના અમલ પહેલાં જ મોટી લૂટ મચાવી હોવાનું બહાર આવ્યું છે. બિલ્ડિંગ પર ચાર ટકાનો વેરો લાગતો હતો પરંતુ મા.સે.વે. પછી ૧૨ ટકા લાગવાનો છે. ત્યારે તૈયાર થઈ ગયેલાં મકાનો પર કેટલાક બિલ્ડરોએ ૧૨ ટકા વેરો માગ્યાનું બહાર આવ્યું છે. જે રીતે નોટબંધીના કડક કાયદા છતાં કાળાં કામો કરનારાએ પોતાનાં ખોટાં કામો માટે રસ્તા શોધી લીધા હતા તેમ મા.સે.વે બાબતે ન થાય તેનું ધ્યાન રાખવું પડશે. મા.સે.વે. સાથે સંકળાયેલા અધિકારીઓ વેપારીઓને ખોટી રીતે ન રંજાડે તે જોવું પડશે. સિંગાપોરમાં આ વેરાના અમલ પછી મોંઘવારી ફાટીને ધૂમાડે ગઈ હતી તેવું ઓલરેડી મોંઘવારીથી પીડિત ભારતમાં ન બને તેનું સરકારે ધ્યાન રાખવું પડશે.

તો સાથે સાથે ગ્રાહકને લાભ ન મળતો હોય તેવા સંજોગોમાં આ અધિકારીઓ મોટા ઉદ્યોગપતિઓ-વેપારીઓ સાથે સાંઠગાંઠ ન કરી લે તે જોવું જોઈએ. સૌથી મોટી ચિંતા આ વેરાના ડિજિટલાઇઝેશનના પાસા અંગે છે. ૧૫૦ દેશોમાં ‘વૉન્નાક્રાય’ નામના રેન્સમવૅરના હુમલા અને તેના કારણે અર્થંતંત્રને નુકસાન પછી આ ચિંતા સ્વાભાવિક છે. મેન્યુઅલી કામ (ચોપડાં)માં હૅકિંગ શક્ય નથી. પણ આ ચિંતા ન હોય તો પણ વેબસાઇટ ક્રેશ થાય, ધીમી ચાલે, ફૉર્મ ભરાઈ ગયું હોય ત્યાં એરર આવી જાય, અને નવેસરથી વિધિ કરવી પડે તેવું સ્કૂલ, કૉલેજ, બીએસએનએલ વગેરે સરકારી વેબસાઇટોમાં અનુભવો છે ત્યારે આ વેબસાઇટોની સાથે મા.સે.વે.ની વેબસાઇટ પણ વડા પ્રધાન જેવી જ વાઇબ્રન્ટ બનાવવી પડશે.

બૉક્સ-૧

આ ૧૮ વેરાનું સ્થાન મા.સે.વે.એ લીધું

૧. વૅટ/વેચાણ વેરો, ૨. મનોરંજન કર, ૩. લક્ઝરી કર, ૪. લૉટરી, સટ્ટા અને જુગાર પરનો કર, ૫. રાજ્યના ઉપકર (સેસ) અને સરચાર્જ, ૬. એન્ટ્રી ટૅક્સ, ૭. ઇલેક્ટ્રિસિટી ડ્યુટી, ૮. કેન્દ્રીય આબકારી જકાત (એક્સાઇઝ), ૯. સ્પેશિયલ એડિશનલ ડ્યુટી ઑફ કસ્ટમ, ૧૦. એડિશનલ કસ્ટમ ડ્યુટી, ૧૧. એડિશનલ ઍક્સાઇઝ ડ્યુટી, ૧૨. મેડિકલ ઍન્ડ ટોઇલેટરિઝ પ્રીપરેશન ઍક્ટ હેઠળ એક્સાઇઝ ડ્યુટી, ૧૩. સેવા કર (સર્વિસ ટૅક્સ), ૧૪. કાઉન્ટરવેઇલિંગ ડ્યુટી, ૧૫. સ્પેશિયલ એડિશનલ ડ્યુટી ઑફ કસ્ટ્મ, ૧૬. શિક્ષણ ઉપકર, ૧૭. પ્રેસ/ટીવી/રેડિયો સિવાય જાહેરખબરો પરનો વેરો, ૧૮. લૉટરી, સટ્ટા અને જુગાર પર કેન્દ્રીય વેરો,

 

બૉક્સ-૨

આ વેરાઓ હજુ મા.સે.વે.માં નથી સમાવાયા

૧. બેઝિક કસ્ટમ ડ્યુટી, ૨. સ્ટેમ્પ ડ્યુટી, ૩. વાહન વેરો, ૪. મિલકત વેરો, ૫. દારૂ પરની એક્સાઇઝ, ૬. વીજળીના વેચાણ/વપરાશ પરનો વેરો, ૭. ઇલેક્ટ્રિસિટી ડ્યુટી, ૮. અન્ય એન્ટ્રી ટૅક્સ અને ઑક્ટ્રોય, ૯. મનોરંજન કર (જે સ્થાનિક સંસ્થાઓ દ્વારા લગાવાય છે), ૧૦. ભારતમાં આયાત થતી ચીજો પર બેઝિક કસ્ટમ ડ્યુટી અને સૅફગાર્ડ ડ્યુટી

agriculture, economy

ખેડૂતોનું આંદોલન: લાંબા ગાળાનો ઇલાજ માગતી સમસ્યા

વિપક્ષમાં હોવું અને સત્તામાં આવવું એ અલગ વાત છે એ આજે ભાજપ કરતાં બીજા કોને વધારે સમજાતું હશે? ખેડૂતોના મુદ્દે અનેક આંદોલનોમાં સાથ આપનાર ભાજપ આજે સત્તામાં છે ત્યારે તેની સામે બીજા બધાં આંદોલનો અને ઝુંબેશો કરતાં ખેડૂતોની ઝુંબેશ બહુ અકળાવનારી અને મત સાથે જોડાયેલા ચૂંટણી ભવિષ્યને ધૂંધળી કરનારી પણ છે. અત્યાર સુધીમાં ભાજપ સામે અખલાક (કેન્દ્રમાં ભાજપ- ઉત્તર પ્રદેશમાં અખિલેશ યાદવની સપ સરકાર) અને કર્ણાટક-મહારાષ્ટ્રમાં રેશનાલિસ્ટોના (યુપીએ શાસન દરમિયાન) થયેલા મૃત્યુના મુદ્દે અસહિષ્ણુતાના રાગ આલાપીને એવોર્ડ વાપસીની ઝુંબેશ થઈ જે નિષ્ફળ રહી. ત્યાર બાદ વિવિધ વિશ્વ વિદ્યાલયોમાં ભારત વિરોધી સૂત્રોચ્ચાર થયા અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતાની નિષ્ફળ ઝુંબેશો થઈ.

એફટીઆઈઆઈના અધ્યક્ષ તરીકે યુધિષ્ઠિરની ભૂમિકામાં પ્રશંસા મેળવી ચૂકેલા અભિનેતા ગજેન્દ્ર ચૌહાણનો વિરોધ થયો, તે પણ નિષ્ફળ રહ્યો. ગુજરાતમાંથી અનામત વિરોધી આંદોલન પણ શરૂ થયું, પરંતુ તેનો નેતા જ નબળો પાક્યો. બેફામ નિવેદનો કરવામાં ભરાઈ પડ્યો અને ખાસ્સો સમય જેલ ભેગો રહ્યો. ગુજરાતમાંથી જ ઊના કાંડ સર્જાયો ત્યારે દલિત નેતા તરીકે જિજ્ઞેશ મેવાણી બહાર આવ્યો પરંતુ ગુજરાત અને ભાજપ રાજ્યો સિવાયના રાજ્યો મુદ્દે તેનું મૌન તેના ડાબેરી રાજકીય ઝુકાવની ચાડી ફૂંકી ગયું. આ બધામાં ભાજપને કોઈ વાંધો ન આવ્યો. પરંતુ પહેલી વાર એવું લાગી રહ્યું છે કે ખેડૂત આંદોલન મુદ્દે ભાજપ ભરાઈ પડ્યો છે. આનું કારણ બીજું કોઈ નથી પણ ભાજપ પોતે જ છે!

આશ્ચર્ય થયું? પણ વાત સાચી છે. કોઈ પણ નેતા માટે ચૂંટણીઓ જીતતા રહેવું જરૂરી હોય છે એ વાત નરેન્દ્ર મોદી સિવાય બીજું કોઈ સારી રીતે જાણતું હોય? કેમ કે કેશુભાઈ પટેલના મુખ્યપ્રધાન કાળમાં (૧૯૯૮થી ૨૦૦૧) સાબરમતી વિધાનસભા અને સાબરકાંઠા લોકસભાની પેટા ચૂંટણી હારવાના કારણે તેમને મુખ્યપ્રધાન પદ ગુમાવવાનો વારો આવ્યો હતો. મોદી વડા પ્રધાન બન્યા પછી વર્ષ ૨૦૧૪માં મહારાષ્ટ્રમાં શિવસેના વગર સૌથી મોટા પક્ષ તરીકે ભાજપને જીતાડી લાવ્યા, સિક્કિમમાં ભાજપ સમર્થિત પક્ષની સરકાર બનાવી, આંધ્રપ્રદેશમાં ભાજપના સાથીદાર ટીડીપીની સરકાર બની, હરિયાણામાં પણ ભાજપની સરકાર બની, જમ્મુ-કાશ્મીરમાં પીડીપી સાથે કમને સમાધાન કરીને મિશ્ર સરકાર બનાવી, ઝારખંડમાં એકલા હાથે ભાજપની સરકાર બનાવી, પરંતુ વર્ષ ૨૦૧૫માં દિલ્લી અને બિહારમાં ભૂંડો પરાજય થયો. વર્ષ ૨૦૧૬માં આસામમાં એકલા હાથે જીત મેળવી, કેરળ, પ.બંગાળ, તમિલનાડુ અને પુડુચેરીમાં સારો દેખાવ પણ કર્યો, પરંતુ એ ઊડીને આંખે એટલા માટે ન વળગ્યો કારણકે સત્તા ન મળી. આથી ૨૦૧૭માં ઉત્તર પ્રદેશ જેવા મોટા રાજ્યમાં સત્તા મેળવવી અતિ અનિવાર્ય હતી.

રાજ્યસભામાં કોઈ પક્ષને સ્પષ્ટ બહુમતી નથી. એટલે કૉંગ્રેસની સરકાર હોય ત્યારે ભાજપ સહિતના વિપક્ષો અડચણ ઊભી કરે અને ભાજપ સત્તામાં આવ્યો તો એને પણ આ સ્થિતિનો સામનો કરવો પડ્યો. વળી, ૨૦૧૭માં રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી પણ આવવાની હતી. ખરડાઓ પસાર કરવા માટે તેમજ રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી જીતવા રાજ્યસભામાં સંખ્યાબળ વધારવું જરૂરી હતું. આ ઉપરાંત નરેન્દ્ર મોદી વારાણસીમાંથી સાંસદ બન્યા હોવાથી ઉત્તર પ્રદેશ એ નરેન્દ્ર મોદીનું રાજ્ય ગણાય. આ બધા સંજોગોમાં યેનકેન પ્રકારેણ ઉત્તર પ્રદેશમાં સત્તા મેળવવી જરૂરી બની ગઈ હતી. એટલે તેમાં મોકળા મને વચનો અપાયાં જેમાંનું એક હતું ખેડૂતોને ઋણમાંથી માફી.

પરંતુ ભાજપે કદાચ વિચાર્યું નહીં હોય કે જો આ પગલું ઉત્તર પ્રદેશમાં ભરવામાં આવશે તો તેના પડઘા બીજે ક્યાંય નહીં પરંતુ તેનાં જ શાસિત રાજ્યોમાં પડશે. સ્વાભાવિક છે કે બીજાં બધાં મુદ્દે આંદોલનો અને વિરોધને હવા દેવામાં પાછા પડેલા કૉંગ્રેસ સહિતના વિપક્ષો પણ આ મુદ્દાને હાથમાંથી જવા ન દે, ખાસ કરીને જ્યારે કૉંગ્રેસ સહિતના વિપક્ષોના પણ અસ્તિત્વનો પ્રશ્ન ઊભો થઈ ગયો હોય. શિવસેના મહારાષ્ટ્રમાં મોટો ભા હોય તે નાનો ભા થઈ જાય, રોજે રોજ બખાળા કાઢે તોય તેની અવગણના થાય, (શિવસેનાના નેતા ઉદ્ધવ ઠાકરે પણ પિતા જેવા વિચક્ષણ નથી અને પરિસ્થિતિ સમજતા નથી કે વાજપેયી સરકાર વખતે ૧૩થી વધુ પક્ષોની મિશ્ર સરકાર હતી તેથી બધા પક્ષોને ભાવ આપવો પડતો, આ વખતે તેવી ગરજ નથી, આમ છતાં હિન્દુવાદી પક્ષ હોવાના કારણે ભાજપે શિવસેનાને સાવ વહેતો મૂકી નથી દીધો પરંતુ ત્રાગાની પણ કોઈ મર્યાદા હોય. ખાસ કરીને જ્યારે તમે એવી સ્થિતિમાં ન હો ત્યારે ત્રાગું ન કરાય. અગાઉ તે મોટા ભાની સ્થિતિમાં હતો ત્યારે ઠીક છે. શિવસેનાએ પણ પ્રતિભા પાટીલ વખતે ભાજપને છેહ દીધો જ હતો.) કૉંગ્રેસનાં બે મુખ્ય નેતાઓ સોનિયા ગાંધી, રાહુલ ગાંધી નેશનલ હેરાલ્ડ કેસમાં ફસાયેલાં હોય. રોબર્ટ વાડ્રાના સાથીઓનાં ઠેકાણાં પર દરોડા પડતા હોય. આવા સંજોગોમાં શિવસેના કે કૉંગ્રેસ પાસે તેઓ ખેડૂતોના આંદોલનો નહીં કરાવે કે તેને હવા નહીં આપે તેવી અપેક્ષા રાખવી મૂર્ખતા ગણાય.

આવું જ થયું. મહારાષ્ટ્રમાં શિવસેનાએ ખેડૂતોના આંદોલનને ટેકો જાહેર કર્યો તો મધ્ય પ્રદેશમાં કૉંગ્રેસના નેતાઓ-ધારાસભ્યો જિતુ પટવારી અને શકુંતલા ખટિકે આંદોલનને હિંસક બનાવવામાં કોઈ કચાશ બાકી રાખી નહીં. જે લોકોની ધરપકડ થઈ છે તેમાંના ઘણા કૉંગ્રેસ સાથે સંકળાયેલા હોવાનું માનવામાં આવે છે. મહારાષ્ટ્રમાં આંદોલન લાંબું ન ચાલ્યું અને હિંસક પણ ન બન્યું. દેવેન્દ્ર ફડણવીસ જલદી માની ગયા અને ઋણ માફ કરી દીધું પરંતુ મધ્ય પ્રદેશમાં હિંસક વધુ બન્યું. તેનું કારણ પોલીસ ગોળીબારમાં પાંચ જણા માર્યા ગયા તે છે. ‘ઇન્ડિયન ઍક્સ્પ્રેસ’ના અહેવાલ પ્રમાણે આ પાંચ જણાની પોતાની જમીન નહોતી કે ખેતી નહોતી. તેમાંનો એક તો અગિયારમા ધોરણનો વિદ્યાર્થી હતો જેને જીવવિજ્ઞાન પસંદ હતું તો બીજો ૨૩ વર્ષનો બેરોજગાર યુવાન હતો જે બે મહિના પહેલાં જ પરણ્યો હતો અને સેનામાં જોડાવા ઈચ્છતો હતો. ત્રીજો ત્રીસ વર્ષીય યુવાન દાડિયો હતો. બાકીના બે ૨૨ વર્ષીય અને ૪૪ વર્ષીય હતા જેમનાં પોતાનાં ખેતર નહોતાં.

ખેડૂતોના આંદોલનને શાંત કરાવવા મધ્ય પ્રદેશના મુખ્ય પ્રધાન શિવરાજસિંહ ચૌહાણ પોતે ઉપવાસ પર બેઠા. આંદોલન કરનારા ખેડૂતોને પણ મળ્યા. તેમણે ખેડૂતો માટે કલ્યાણકારી કેટલાક નિર્ણયો જાહેર કર્યા જેમાં લઘુતમ ટેકાના ભાવે તમામ પાક સરકાર ખરીદી લેશે, અમૂલ ડૅરીની ફૉર્મ્યૂલા મુજબ દૂધ ખરીદાશે અને મધ્ય પ્રદેશમાં ખેડૂતોનું બજાર સ્થપાશે જેથી તેમને વચેટિયાઓથી બચાવી શકાય. જોકે શિવરાજસિંહ ચૌહાણ ખેડૂતોનું ઋણ માફ નહીં કરવા દૃઢ નિશ્ચયી જણાય છે. તેમનું કહેવું છે કે રાજ્યના ૮૦ ટકા ખેડૂતોએ વ્યાજ મુક્ત ધિરાણો લીધાં છે. માત્ર ૨૦ ટકા જ દોષિત છે. તેમને પણ વ્યાજ મુક્ત ધિરાણ હેઠળ લાવવા માટે પ્રયાસો કરાશે. આ લખાય છે ત્યાં સુધી મધ્ય પ્રદેશમાં છેલ્લા છ દિવસમાં દસ ખેડૂતોએ આત્મહત્યા કરી લીધી છે.

મધ્ય પ્રદેશ બાદ હરિયાણા, રાજસ્થાન અને ગુજરાત આ તમામ ભાજપ શાસિત રાજ્યોમાં (જ્યાં આ વર્ષે ચૂંટણી યોજાવાની છે) ખેડૂતોનું આંદોલન શરૂ થઈ ગયું છે. પંજાબના નવા મુખ્યપ્રધાન કૉંગ્રેસના અમરિન્દરસિંહે તો પહેલેથી ચેતીને આંદોલન થાય તે પહેલાં જ ધિરાણ માફી આપી દીધી! તમિલનાડુના ખેડૂતો તો અગાઉથી દિલ્લીના જંતરમંતર ખાતે આંદોલન કરવા આવી પહોંચ્યા હતા, પરંતુ તેમના દેખાવો કોઈને ધ્યાને ન પડ્યા. ન રાજ્ય સરકારને કે ન કેન્દ્ર સરકારને. જોકે બાદમાં તમિલનાડુના મુખ્યપ્રધાન ઇ. પલાનીસ્વામીએ દુષ્કાળ રાહત યોજના જાહેર કરતાં તેમણે દેખાવો મોકૂફ રાખ્યા હતા. પ્રશ્ન એ પણ છે કે આટલા બધા દેખાવો બાદ જ કેમ સરકારના કાને માગણી અથડાય છે? જ્યાં સુધી સમસ્યા વિકરાળ સ્વરૂપ ન લે ત્યાં સુધી સરકાર પગલાં ભરતી નથી? શું સરકારો આટલી અસંવેદનશીલ હોવી જોઈએ?

બૅંકોનું વલણ પણ નિરાશાજનક છે. ખેડૂતોના ઋણની માફી અંગે ઉત્તર પ્રદેશમાં નિર્ણય લેવાનો હતો ત્યારે એસબીઆઈનાં અધ્યક્ષા અરુંધતી ભટ્ટાચાર્યએ કહ્યું હતું કે ખેડૂતોને ઋણ માફીથી ધિરાણની શિસ્ત બગડશે. બહુ અટપટા અંગ્રેજી શબ્દોમાં કહેલી વાતનો સાર એ હતો કે ખેડૂતોને જો ઋણ માફી અપાશે તો ભવિષ્યમાં ખેડૂતો ધિરાણ ચુકવશે નહીં અને એમ માનશે કે એ તો માફ થવાનું જ છે ને અને અર્થતંત્રને ખોટ જશે. અરુંધતીબેનની વાત તો સાચી છે, પરંતુ પક્ષપાતવાળી છે. જ્યારે વિજય માલ્યા સહિતના ઉદ્યોગપતિઓને અબજો રૂપિયાના ધિરાણોની માફી આ બૅંકો તરફથી જ થતી હોય અને તેમની સામે પગલાં લેવાતાં ન હોય, વિજય માલ્યા જેવા સરળતાથી દેશ છોડીને ભાગી જતા હોય ત્યારે બૅંકો અને સરકાર સામે પ્રશ્ન ઊભો થવાનો જ છે કે આ દેશનું અર્થતંત્ર મુખ્યત્વે કૃષિ આધારિત છે ત્યારે ઉદ્યોગપતિઓને ગોળ અને ખેડૂતોને ખોળ આ નીતિ ન ચાલે.

તો, બીજી બાજુ એ પણ વાત સાચી છે કે ધિરાણ માફી એ ઇલાજ નથી જ. અને ધિરાણ માફી ખેડૂતોને જેમ ન મળવી જોઈએ તેમ ઉદ્યોગપતિઓને પણ ન મળવી જોઈએ. તેનાથી અર્થતંત્ર પર મોટી ખોટ પડે છે. ઉદ્યોગપતિઓના કિસ્સામાં તો સંપત્તિ ટાંચમાં લઈ શકાય છે પરંતુ ખેડૂતોના કિસ્સામાં ગિરવે રાખવા જેવું શું હોય છે? બીજી એક દલીલ એવી પણ છે કે બૅન્કમાંથી ધિરાણ લેનારા ખેડૂતો ઘણા ખરા રાજકારણીઓ હોય છે જેમની ખેતીની આવક કરોડોમાં હોય છે. આથી ધિરાણ માફીનો ફાયદો તો તેમને થાય છે. નાના ખેડૂતો તો બિચારા શાહુકારો પાસેથી કે અન્ય ખાનગી રીતે ધિરાણ લેતા હોય છે. આથી સરકાર ધિરાણ માફી કરે તેનો ફાયદો મોટા ખેડૂતોને જ વધુ મળતો હોય છે. સામાજિક વૈજ્ઞાનિક નરેન્દ્ર પાણીના કહેવા પ્રમાણે, આ વખતે ખેડૂતોની સમસ્યા દુષ્કાળજનિત નથી, પરંતુ વધુ પાકની છે જેના કારણે પાકના ભાવ ગગડ્યા છે.

એ વાત સાચી કે ખેડૂતોને વચેટિયાઓ નડે છે. તેમની પાસેથી વચેટિયાઓ ઓછી કિંમતે પાક લઈ લે છે અને વધુ કિંમતે ગ્રાહકોને વેચે છે. પરંતુ એ વાત પણ સ્વીકારવી પડશે કે વચેટિયાઓ પાસે સ્ટૉરેજની સુવિધા હોય છે. આ સુવિધા નિભાવવાનો પણ ખર્ચ થાય. પરંતુ તેનો અર્થ એ નથી કે બહુ ઊંચી કિંમતે પાક વેચવો. વળી, આ વચેટિયાઓની સમસ્યા કે ઊંચા નફાની સમસ્યા તો દરેક ક્ષેત્રમાં છે. ખેડૂતો પાસેથી જમીન વેચાતી લેનાર બિલ્ડર કે ડેવલપર કેટલી ઊંચી કિંમતે ફ્લેટ કે બંગલા વેચે છે તે ક્યાં અજાણ્યું છે? બાંધણી, ભરતકામ કરતા કે પાપડ, ચવાણુ જેવા નાસ્તા ઘરે બેઠા બનાવનારાઓ પાસેથી કાપડના શૉ રૂમ કે ફરસાણવાળા માલ ખરીદે તે અને વેચે તે કિંમતમાં ઘણો ફરક હોય છે. પ્રકાશન સંસ્થાઓ અનુવાદ કરનારાને જે ભાવ આપે અને તેમને પુસ્તકો વેચવાથી જે ફાયદો થાય તેની વચ્ચે ઘણો મોટો ફરક હોય છે. સ્કૂલ સંચાલકો મસમોટી ફી લે પરંતુ શિક્ષકોને કાગળ પર જે પગાર આપે તેના કરતાં તેમના હાથમાં પગાર ઓછો આવે. દરેક ખાનગી કંપનીમાં આવું શોષણ જોવા મળે છે. અને દરેક ખાનગી કંપનીના કર્મચારીની પણ સામાજિક જવાબદારી હોય છે. ઉલટું, ખેડૂતોને મળતા સરકારી લાભો ખાનગી કર્મચારીઓને મળતા નથી હોતા.

બીજું કે ખેડૂતોની જે વાસ્તવિક સમસ્યાઓ છે તે પણ વિચારવી જોઈશે. તેમને પાક માટે પૂરતું પાણી મળી રહે, ખાતર સસ્તા ભાવે મળી રહે અને અન્ય યંત્રો-ચીજો મળી રહે તે સરકારે જોવું પડશે. આમ ને આમ, ભાષણ કરવાથી ૨૦૨૨ સુધીમાં ખેડૂતોની આવક બમણી નહીં થાય. હા, રાજકારણી કે અન્ય મોટા ખેડૂતોની આવક જરૂર બમણી થશે. ખેડૂતોને વૈજ્ઞાનિક અભિગમવાળી ટપક સિંચાઈવાળી ખેતી તેમજ જૈવિક ખેતી તરફ વાળવા પડશે. સરકાર અનેક યોજનાઓ અને લાભો જાહેર કરતી હોય છે પરંતુ તે વાસ્તવિક (જેન્યુઇન) અને જેમને તે મળવા જોઈએ તેવા ખેડૂતોને જ મળે કોઈ ખોટા (ફૅક) ખેડૂતો તે લાભ ન મેળવી જાય તે જોવું જોઈએ. બીજી તરફ, ખેડૂતોને બંને હાથમાં લાડવા જોઈએ છે તે પણ ન ચાલે. જો નિકાસમાં સારા ભાવ મળતા હોય તો ઊંચા ભાવે નિકાસ કરશે અને ત્યારે ઘરઆંગણાના બજાર તરફ નહીં જુએ. પરંતુ જો નિકાસના ભાવ સારા ન મળતા હોય તો ઘરઆંગણે વધુ ભાવ મળે તેવી તેની માગણી હોય છે. વળી, જ્યારે મબલખ પાક થાય અને ભાવ ન મળે ત્યારે બટેટા, ડુંગળી, દૂધ વગેરે રસ્તા પર ફેંકી દઈ તે તેમના જ ધંધાને લાત મારે છે. શિક્ષકો કે પત્રકારો તો કાગળને પગ પણ અડાડતા નથી કારણ કે તે તેમનો વ્યવસાય કે ધંધો ગણાય છે. તો પછી જે માલ ઉત્પાદન થકી કમાણી થતી હોય તેનો આવો વ્યય કરવો કેટલો યોગ્ય ગણાય? ભૂખ્યા બાળકોને તે ન આપી શકાય? તો પુણ્ય પણ મળે.

કેટલીક વાર સરકારમાં બેઠેલા લોકોનું પણ સ્થાપિત હિત હોય છે. ઘઉં, ડુંગળી વગેરેનો સારો પાક થયો હોય તો તેની વિદેશમાંથી આયાત કરવાની પરિસ્થિતિ ઊભી થાય (અને તેના કારણે તેને કટકી મળે) તેથી તે નિકાસ થવા દે અને પરિણામે ઘર આંગણે ભાવ ઊંચા જવા દે. કેટલીક  વાર મબલખ જથ્થો હોવા છતાં યોગ્ય સ્ટૉરેજના અભાવે ઘઉં વગેરે સડી જતા હોવાના દાખલા પણ સામે આવ્યા છે. આ બધા પ્રશ્નો આજના નથી. વર્ષોથી ચાલ્યા આવે છે, પરંતુ આપણા દેશમાં ખેડૂતોને પણ મુસ્લિમ, દલિત, સ્ત્રીની જેમ મતબૅંકના હિસ્સા જ ગણી લેવામાં આવ્યા છે અને તેથી ધિરાણ માફી જેવી લૉલિપોપ આપીને તેમને ખુશ કરીને કામચલાઉ ઉપાયો કરી દેવામાં આવે. પરિણામે સમસ્યા જેમની તેમ યથાવત્ રહે છે.

economy

બજેટ ૨૦૧૭: સૌને રાજી કરવાનો પ્રયાસ

નાણા પ્રધાન અરુણ જેટલીએ આજે રજૂ કરેલું બજેટ નોટબંધીની મુશ્કેલીઓ પછી મલમપટ્ટાની જેમ રાહત આપવા અને ઉ.પ્ર., પંજાબની ચૂંટણી લક્ષી છે તેમાં ના નથી. તેમાં ખેડૂતો, ગરીબો, ગામડાં, યુવાનો, દલિતો, મહિલાઓ અને મધ્યમ વર્ગને અને લઘુ- મધ્યમ સાહસિકોને ખુશ કરવા પ્રયાસ છે. રાજકીય પક્ષોને કાળાં નાણાંમાંથી બહાર લાવવાનો સારો પ્રયાસ છે. જેટલીજીએ ગાંધીજીનો ચારથી પાંચ વાર અને એક વાર સ્વામી વિવેકાનંદનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો. બે હિન્દી અને એક અંગ્રેજી કાવ્ય પંક્તિઓ પણ ટાંકી હતી. જોકે રમૂજનો અભાવ હતો. રેલવે બજેટને આ બજેટમાં ભેળવી, ૨૮ ફેબ્રુ.ના બદલે ૧ ફેબ્રુ.ના રોજ બજેટ અને આયોજન પંચ નાબૂદ થવાથી પ્લાન અને નોન પ્લાન ખર્ચનું વર્ગીકરણ દૂર થવું આ બધી વાતો આ બજેટને ઐતિહાસિક બનાવે છે. ઉલ્લેખનીય છે કે એ ભાજપ (વાજપેયી) સરકાર હતી જેણે સોએક વર્ષની અંગ્રેજોને અનુકૂળ પરંપરા હટાવી હતી. બ્રિટનમાં સવારના અગિયાર વાગ્યા હોય ત્યારે આપણે ત્યાં સાંજના પાંચ વાગ્યા હોય. એટલે બજેટ સાંજે પાંચ વાગ્યાથી શરૂ થતું. આ એક દિવસ આખા દેશને કારણ વગર ઉજાગરો થતો. કાળા અંગ્રેજોએ આ પરંપરા આઝાદીના ૬૩ વર્ષ સુધી ચાલુ રાખી હતી. વાજપેયી સરકારે ૨૦૦૦માં તે દૂર કરી.

બજેટ સંક્ષિપ્તમાં
ખેડૂતો માટે:
■ પાક વીમા માટે ૯ હજાર કરોડ
■ ૧૦ લાખ કરોડ ક્રેડિટ કાર્ડ
■ નાબાર્ડમાં ૧૪ હજાર કરોડનું ઇરિગેશન ફંડ
■ રૂ. ૫ હજાર કરોડનું માઇક્રો ઇરિગેશન ફંડ સ્થપાશે
■ ખેડૂતોને વધુ ભાવ મળે તે માટે પ્રયાસો.
■ સોઇલ હેલ્થ કાર્ડ આપવાની ઝડપ વધી.
■ કૃષિ વિજ્ઞાન કેન્દ્રોમાં લેબ સ્થપાશે

ગરીબો માટે:
■ મનરેગા માટે ૪૮ હજાર કરોડની અત્યાર સુધીની સૌથી મોટી ફાળવણી.
■ ૫૦ હજાર ગ્રામ પંચાયતોને ગરીબીમાંથી બહાર લવાશે.
■ પ્રધાનમંત્રી આવાસ યોજનાની ફાળવણી રૂ. ૧૫ હજાર કરોડથી વધારી રૂ. ૨૩ હજાર કરોડ કરી.
■ ચીટ ફંડમાંથી ગરીબોને બચાવવા ખરડો લવાશે.
■ ૨૦૧૯માં ગાંધીજીની ૧૫૦મી જન્મજયંતિએ ૧ કરોડ ગરીબોને ઘરો.

દલિતો-આદિવાસીઓ માટે
■ સ્ટેન્ડ અપ ઇન્ડિયા હેઠળ દલિત, આદિવાસી, ગરીબ સાહસિકોને પ્રોત્સાહન

ગ્રામ્ય ક્ષેત્ર:
■ સ્વચ્છતા-શૌચાલય પર ભાર.
■ ચાર વર્ષમાં પીવાનું સ્વચ્છ પાણી પહોંચાડવા નેશનલ રૂરલ ડ્રિંકિંગ પ્રૉગ્રામ.
■ગ્રામીણ અને કૃષિ માટે રૂ. ૧,૮૭,૨૨૩ કરોડની ફાળવણી. ૨૪ ટકા વધારો.
■ ગ્રામ પંચાયતોમાં વાઇફાઈ-ઇન્ટરનેટની પહોંચ વધારાશે.
■ દુષ્કાળની અસર નિવારવા પાંચ લાખ તળાવો બનાવાશે.
■ ૨૦૧૮ સુધીમાં ૧૦૦ ટકા ગામડાંમાં વીજળી.
■ ડિજિટલ ગાંવ પહેલ.

યુવાનો માટે:
■ માધ્યમિક શાળાઓમાં ઇનોવેશન ફંડ.
■ કૉલેજોને ઓળખી સ્વાયત્તતા અપાશે.
■ વિદેશી ભાષાના કોર્સ ચલાવાશે.
■ ગુજરાત, ઝારખંડમાં એઇમ્સ.
■ યુજીસીનું પુનર્ગઠન કરાશે.
■ નેશનલ ટેસ્ટિંગ એજન્સી સીબીએસઇની જગ્યાએ પરીક્ષા લેશે.
■ ૩.૫ કરોડ યુવાનોને સંકલ્પ કાર્યક્રમ હેઠળ પ્રશિક્ષણ અપાશે.
■ ૮ જિલ્લા કેરોસીન મુક્ત બનાવાશે.
■ ૩૫૦ ઓનલાઇન અભ્યાસ શરૂ કરાશે.

મહિલા-બાળકો માટે:
■ ૩૧મી ડિસેમ્બરે જ વડા પ્રધાન મોદીએ ગરીબ ગર્ભવતી મહિલાઓને રૂ. ૬૦૦૦ની સહાય જાહેર કરી હતી.
■ મહિલાઓ-બાળકો માટે ભંડોળ રૂ. ૧.૫ લાખ કરોડથી વધારી રૂ. ૧.૮૪ લાખ કરોડ.
■ એલએનજી પર કસ્ટમ ડ્યૂટી ઘટાડી ૨.૫ ટકા કરાતાં પાઇપલાઇનથી ગેસ સસ્તો થશે.
■ ગ્રામીણ મહિલાઓ માટે આંગણવાડીઓમાં સશક્તિકરણ કેન્દ્રો.

વૃદ્ધો માટે:
■ એલઆઈસી પોલિસી પર ૮ ટકા રિટર્ન
■ આધાર કાર્ડ આધારિત હેલ્થ કાર્ડ.

મધ્યમ વર્ગ અને લઘુ- મધ્યમ સાહસિકો માટે:
■ એફોર્ડેબલ હાઉસિંગને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનો દરજ્જો.
■ રૂ. ૨.૫ લાખથી રૂ.૩ લાખની આવક પર દર ૧૦ ટકાથી ઘટાડી ૫ ટકા.
■ મુદ્રા બેંક દ્વારા નિર્ધારિત લક્ષ્ય કરતાં વધુ ફાળવણી. રૂ. ૨૨ હજાર કરોડની ફાળવણી. લક્ષ્ય વધારો રૂ. ૨.૪૪ લાખ કરોડ.
■ એફોર્ડેબલ હાઉસિંગમાં કાર્પેટ એરિયાને આધાર બનાવાશે.
■ રૂ. ૫૦ કરોડથી ઓછો નફો કરતી કંપનીને ટેક્સમાં એક ટકા ઘટાડો.
■ નાની કંપનીઓને વેરામાં પાંચ ટકા છૂટ. ૨૫ ટકા કરાયો.

પોલિટિકલ ફંડિંગને પારદર્શી બનાવવા અને રાજકીય પક્ષોને કાળુ નાણું મળતું અટકાવવા પગલાં:
■ મહત્તમ રૂ. ૨૦૦૦નું દાન રોકડમાં લઈ શકાશે.
■ દાતાની યાદી જરૂરી.
■ આવકવેરા રિટર્ન ભરવું પડશે.
■ ઇલેક્ટોરલ બોન્ડ બહાર પડાશે. ચેક/ડિજિટલ પેમેન્ટ જરૂરી.

અમીરો પર વેરો
■ રૂ. ૫૦ લાખથી રૂ. ૧ કરોડની આવક પર દસ ટકા સરચાર્જ.

વેરા દરખાસ્તો:
■ પાંચ લાખ સુધીની આવક માટે આવકવેરાનું ફોર્મ એક પાનાનું કરાયું.
■ સ્થાવર સંપત્તિમાં કેપિટલ ગેઇન ટેક્સ હૉલ્ડિંગ ત્રણ વર્ષથી ઘટાડી બે વર્ષ.

સંરક્ષણ ક્ષેત્રે:
■ સૈનિકોને ટિકિટ માટે લાઇનમાં ઊભા નહીં રહેવું પડે.
■ સંરક્ષણ ખર્ચ રૂ. ૨.૭૪ લાખ કરોડ.

રેલવે-શહેર-સુવિધાઓ:
■ મુસાફર સુરક્ષા પર જોર. રેલ સંરક્ષા કોષ બનાવાશે. રૂ. ૧ લાખ કરોડની ફાળવણી પાંચ વર્ષ માટે.
■ ઇ-બુકિંગમાં સર્વિસ ચાર્જ દૂર થશે.
■ ૫૦૦ સ્ટેશનો પર દિવ્યાંગોની સુવિધા વધશે.
■ ૭ હજાર સ્ટેશનોએ સૌર ઊર્જાથી ચલાવવા પ્રયાસ.
■ કોચ મિત્ર સુવિધા અપાશે. કોચ સંબંધિત ફરિયાદો હલ કરાશે.
■ બાયો ટોઇલેટ બનાવાશે.
■ નવી મેટ્રો રેલ પોલિસી બનાવાશે.
■ યાત્રા અને પર્યટન માટે ખાસ ટ્રેનો.
■ રેલવેની બે કંપનોઓને શેરબજારમાં લવાશે.
■ એફડીઆઈ માટે એફઆઈપીબી દૂર કરાશે.
■ રાષ્ટ્રીય રાજમાર્ગો માટે રૂ. ૬૪ હજાર કરોડની ફાળવણી.
■ કોસ્ટલ કનેક્ટિવિટી વધારાશે.
■ દેવાળું ફૂંકનારની સંપત્તિ જપ્ત કરવા નવો કડક કાયદો લવાશે.
■ આધારવાળી પેમેન્ટ સિસ્ટમ લવાશે.
■ હેડ પોસ્ટ ઑફિસનો ઉપયોગ પાસપૉર્ટ ઑફિસ તરીકે કરાશે.
■ વણવપરાયેલા એરપૉર્ટને પીપીપી ધોરણે ફરી ધમધમતા કરાશે.
■ સાબરમતી આશ્રમની શતાબ્દિ ઉજવાશે.
■ શ્રમ કાયદા સરળ બનાવાશે.
■ દવાઓ સસ્તી ઉપલબ્ધ કરાવાશે. ગામડામાં સારાં ડૉક્ટરો માટે બેઠકોમાં ૫૦૦૦નો વધારો.