sanjog news, society, vichar valonun

MeToo: પુરુષે ફરજિયાત શ્રી રામના આદર્શોનું પાલન કરવું પડશે!

(વિચારવલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, દિ.૧૪/૧૦/૧૮)

તનુશ્રી દત્તાના અમેરિકાથી ભારતમાં આગમન સાથે #MeTooની મોસમ ફરી શરૂ થઈ ગઈ છે. તનુશ્રીએ દસ વર્ષ પહેલાંનો કેસ ઉખેળી નાના પાટેકર પર એક ગીતના ફિલ્માંકન દરમિયાન તેને ન પસંદ પડે તે રીતે સ્પર્શવાનો આક્ષેપ લગાવ્યો છે. નિર્દેશક વિકાસ બહલ સામે ‘બૉમ્બે વેલ્વેટ’ ફિલ્મની એક મહિલા સભ્યએ જાતીય સતામણીનો આક્ષેપ કર્યો. વિકાસ બહલની સામેના આક્ષેપો અનુરાગ કશ્યપને પણ દઝાડી ગયા કારણકે સભ્યએ કહ્યું કે તેમને પણ જાણ હતી. અનુરાગ કશ્યપ, વિકાસ બહલ અને બીજા બે જણા ‘ફેન્ટમ ફિલ્મ્સ’ નામની પ્રૉડક્શન કંપનીમાં ભાગીદાર હતા. આખી કંપની વિસર્જિત કરી દેવી પડી!

કંગના રનૌતે પણ વિકાસ બહલે તેની સાથે અભદ્ર ચેષ્ટા કરી હોવાનું કહ્યું.

હવે જરા ૧૯૯૩માં જઈએ. તે સમયની બહુ આધુનિક ‘તારા’ સિરિયલમાં નાયિકાને પુરુષ જેવા ટૂંકા વાળ સાથે અને સિગરેટ પીતી બતાવાઈ હતી. આજે પણ હિન્દી સિરિયલોમાં આવું બતાવવાનું કોઈ વિચારી શકતું નથી. તારા (નવનીત નિશાન) પરિણિત પુરષ (આલોકનાથ)ના પ્રેમમાં પડે છે અને આ પુરુષની તરુણ દીકરી (ગૃશા કપૂર) તેની નવી માતાને સ્વીકારી શકતી નથી. ગૃશા કપૂરને સિરિયલમાં બીયર પીતી દેખાડાઈ હતી. સિરિયલમાં નવનીત નિશાન અને દીપક શેઠ વચ્ચે ચુંબનનું દૃશ્ય પણ દેખાડાયું હતું જેનો તે સમયે બહુ જ વિરોધ થયો હતો. તારા કુંવારી માતા બને છે તેવી પણ વાર્તા તેમાં હતી.

સિરિયલની કથા માંડીને એટલા કહી કારણકે આવી સિરિયલની લેખિકા-નિર્દેશિકા વિનિતા (આમ તો તે તેઓ તેમના નામનો સ્પેલિંગ કરે છે તે પ્રમાણે વિન્તા) નંદાએ ૧૯ વર્ષ જૂનો કેસ ઉખેળી કહ્યું કે તે સમયે આલોકનાથે તેમના પર બળાત્કાર કર્યો હતો.

વિનિતાની લાંબી પૉસ્ટ વાંચવા જેવી છે. તેમણે લખ્યું તેનો સાર એ છે કે …તે (આલોકનાથ) સેટ પર દારૂ પીને ખરાબ વર્તન કરતો…તેથી અમે તેને ના પાડવાના હતા…ચેનલના સીઇઓએ અમને ‘તારા’માં મુખ્ય અભિનેત્રીને કાઢી નવી પેઢીને લાવવા કહ્યું. (આ ટ્રૅન્ડ પછી સ્ટાર પ્લસ અને એકતા કપૂરે બહુ વાપર્યો.) અમે તેમ કર્યું તો પણ એક દિવસ અમારો શૉ જ બંધ કરી દેવા કહ્યું કારણકે ટીઆરપી નહોતી આવતી. અમારા બીજા કાર્યક્રમો પણ બંધ કરી દેવાયા. હું સફળ મહિલા હતી. હું સિગરેટ- દારૂ પીતી. હું લિબરેટેડ (એટલે કે મુક્ત મનની) વ્યક્તિ હતી. એક દિવસ મને આ પુરુષ (આલોકનાથ)ના ઘરે પાર્ટી માટે આમંત્રણ મળ્યું. તેની પત્ની, જે મારી ગાઢ બહેનપણી હતી, તે ઘરમાં નહોતી. રાત જેમજેમ આગળ વધતી ગઈ તેમ મારા પીણાંમાં કંઈક ભેળવાયું. મને કંઈક વિચિત્ર લાગ્યું.

રાતના બે વાગે હું ત્યાંથી નીકળી ગઈ. મને કોઈ મારા ઘરે મૂકવા પણ ન આવ્યું. મેં ચાલવાનું શરૂ કર્યું. ત્યાં આ માણસ (આલોકનાથ) મારી પાછળપાછળ પોતાની કારમાં આવ્યો. મને ઘરે ઉતારી જવા કહ્યું. મેં તેના પર વિશ્વાસ કર્યો અને કારમાં બેસી ગઈ. તે પછી મને બહુ યાદ નથી. મને એટલું જરૂર યાદ છે કે મારા મોઢામાં દારૂ રેડાતો હતો અને મારા પર અંતહીન હિંસા થતી હતી. મારા પર માત્ર બળાત્કાર જ નહોતો થયો પરંતુ મારી સાથે ક્રૂર વ્યવહાર થયો હતો.

તે પછી બધા લોકોએ મને આ ભૂલી જવા કહ્યું. મારી કંપની બંધ થઈ ગઈ. પરંતુ મને એક ચેનલ માટે લેખન-નિર્દેશનનું કામ મળી ગયું. પણ તેણે (આલોકનાથે) એવું વાતાવરણ બનાવી દીધું જેનાથી મને ભય લાગવા લાગ્યો અને મેં મારા નિર્માતાને કહ્યું કે હું હવે નિર્દેશન નહીં કરું. મેં શૉ લખવાનું ચાલુ રાખ્યું. પછી હું નવી શ્રેણી લખી રહી હતી તે વખતે તેણે (આલોકનાથે) મને ફરી તેના ઘરે બોલાવી અને હું ત્યાં ગઈ. મેં મારા પર હિંસા થવા દીધી. (વિનિતા નંદા અંગ્રેજીમાં લખાયેલી પૉસ્ટમાં રૅપ શબ્દના બદલે વાયૉલેટ શબ્દ વાપરે છે.) મારે નોકરીની જરૂર હતી અને મારે તે છોડવી નહોતી કારણકે મારે નાણાંની જરૂર હતી. આ પછી જોકે મેં છોડી દીધું.

નાના અને આલોકનાથ-બંનેએ આક્ષેપો નકારી કાઢ્યા છે.

એઆઈબી નામનો વાહિયાત શૉ છે. વિદેશી ગ્રૂપ સ્ટાર જે કલ્ચરલ માર્ક્સિઝમ અંતર્ગત ભારતીય પરિવારો તૂટે તેવી સિરિયલો જ મોટા ભાગે પ્રસારિત કરે છે તેની ઍપ હૉટ સ્ટાર પર આ શૉ દર્શાવાય છે. એઆઈબીમાં કરણ જોહર, રણવીરસિંહ, અર્જુન કપૂરે તેમનાં સગાંની હાજરીમાં જે અભદ્ર જૉક અને ચેષ્ટાઓ કરેલી તેની તે સમયે બહુ ટીકા થઈ હતી. આ પછી તન્મય ભટ્ટે સચીન તેંડુલકર અને લતા મંગેશકરની વાહિયાત અને ગંદી મજાક ઉડાવી હતી.

આ એઆઈબીના ઉત્સવ ચક્રવર્તી સામે સૉશિયલ મિડિયા પર મહિલાઓને અભદ્ર તસવીરો મોકલવાનો આરોપ લાગ્યો છે. તો એક અજાણી સ્ત્રીએ આ ગ્રૂપના સહસ્થાપકો તન્મય ભટ્ટ અને ગુરસિમરન ખાંબા પર માનસિક સતામણીનો આક્ષેપ કર્યો છે. આક્ષેપો પછી એઆઈબીએ તેમને રજા પર મોકલી દીધા છે. (એટલે કે આક્ષેપો પુરવાર ન થાય તો તેમને પાછા લઈ લેવામાં આવશે.)

આ બધા MeToo આક્ષેપોમાં ફિલ્મ ઉદ્યોગ વહેંચાઈ ગયો છે. કંગના રનૌતે વિકાસ બહલ સામે આક્ષેપ કર્યા તો સોનમ કપૂરે કહ્યું કે (કંગનાના) આક્ષેપો માનવામાં નથી આવતા. તનુશ્રી દત્તાનું પ્રકરણ થયું ત્યારે તેની જગ્યાએ રાખી સાવંતને લેવામાં આવી હતી. રાખી સાવંત તો બોલવામાં બેફામ છે. તેણે આક્ષેપ કર્યો કે તે વખતે તનુશ્રી દત્તા ડ્રગ્સ લઈને વાનમાં બંધ રહેતી હતી અને કામ નહોતી કરતી એટલે કૉરિયોગ્રાફર ગણેશ આચાર્યએ મને બોલાવી અને મારે તેમના અને નાના પાટેકરના માન ખાતર ગીત કરવું પડ્યું.

આ બધામાં માત્ર વિન્તા નંદાએ બળાત્કારનો આક્ષેપ કર્યો છે, તેમના લખાણમાંથી પણ ઘણા પ્રશ્નો તો ઉઠે જ છે. બાકીના કેસોમાં બળાત્કારનો આક્ષેપ નથી. તનુશ્રી દત્તાના કેસમાં અઘટિત રીતે સ્પર્શ કરવાનો આક્ષેપ છે, કંગનાએ વિકાસ બહલ તેના વાળ સૂંઘતો હોવાનું, પોતાનું માથું તેના ગળામાં નાખી દેતો હોવાનો અને બાથમાં કડકાઈથી જકડી લેતો હોવાનો આક્ષેપ કર્યો છે. વિકાસ પર ક્રૂ મેમ્બર મહિલાએ કરેલા આક્ષેપમાં વિકાસે ખૂબ જ અભદ્ર ચેષ્ટા કરી હોવાની વાત છે. એઆઈબીના કેસમાં પણ અભદ્ર ચેષ્ટાઓની વાત છે. બંનેમાં બીજી એક વાત એ પણ સરખી છે કે અનુરાગ કશ્યપને વિકાસ બહલના ગંદા પ્રકરણની ખબર હતી. તે જ રીતે તન્મય ભટને પણ ઉત્સવની ગંદી ટેવોની ખબર હતી.

ફિલ્મ ઉદ્યોગમાં માત્ર પડદા પર જ નહીં, પરંતુ શૂટિંગના પ્રમૉશનમાં, એવૉર્ડ કાર્યક્રમોમાં ભેટવું, ચુંબન કરવું એ તો જાણે સામાન્ય વાત છે. આ બધા કાર્યક્રમોમાં સ્ત્રી કલાકારો દ્વારા અંગ પ્રદર્શન થાય તેવાં કપડાં પહેરવાં તે પણ સામાન્ય વાત હતી. પરંતુ છેલ્લાં કેટલાંક વર્ષોથી વાત બહુ આગળ વધી ગઈ હતી. પુરુષ અને સ્ત્રી કલાકારો અંગ્રેજી પત્રકારોને ઇન્ટરવ્યૂ આપવામાં પણ બહુ બિન્દાસ બન્યા હતા.

સ્ત્રી કલાકારો દ્વારા પુરુષોની ચેષ્ટાને બહુ હળવાશથી લેવામાં આવતી હતી. બાકી, ‘શાહજહાં’, ‘દિલ્લગી’, ‘દિલ દિયા દર્દ લિયા’, ‘દુલારી’ જેવી ફિલ્મોના નિર્માતા-નિર્દેશક એ.આર. કારદાર દ્વારા ઑડિશન માટે સાડીમાં આવેલી યુવતીઓ પાસે કપડાં ઉતારાયાંની તસવીરો પ્રચલિત છે, એટલે ફિલ્મમાં કામ માટે પુરુષો દ્વારા સ્ત્રીનું શોષણ બહુ વખતથી ચાલ્યું આવે છે. વર્ષો પહેલાં પરવીન બાબીને પૂછાયું હતું કે શું તે અક્ષત યોનિ એટલે કે વર્જિન છે? ત્યારે તેણે જવાબ આપેલો, “ફિલ્મ ઉદ્યોગમાં કોઈ અક્ષત યોનિ નથી. જો તમે માનતા હો તો પણ તમને પુરુષો સ્ત્રીઓની ભૂમિકા કરતા જોવા મળશે.” પીઢ અભિનેત્રી નાદિરાજીએ તો કહેલું કે આ ઉદ્યોગ શબ્દ તો ફિલ્મવાળાઓને એક ગરીમા બક્ષે છે જેના માટે તે લાયક નથી. આ તો એક મોટું કૌભાંડ જ છે. ફિલ્મ ઉદ્યોગમાં ‘ગે’ નિર્માતા-નિર્દેશકોના કારણે, હવે સ્ત્રીઓ જ નહીં, પુરુષ કલાકારો પણ કાસ્ટિંગ કાઉચના ભોગ બનતા હોવાનું બહાર આવ્યું છે.

વિદેશ ખાતાના રાજ્ય પ્રધાન એમ. જે. અકબર (જે પહેલાં તંત્રી-પત્રકાર હતા) સામે ત્રણ મહિલા પત્રકારોએ પણ જૂના કેસ ઉખાળી જાતીય સતામણીની ફરિયાદ કરી છે. આ અગાઉ ‘તહલકા’ના પૂર્વ સંપાદક તરુણ તેજપાલ સામે એક મહિલા પત્રકારે ગોવામાં એક કાર્યક્રમ દરમિયાન લિફ્ટમાં ગંદી ચેષ્ટા કરી હોવાનો આરોપ લગાવતાં તરુણ જેલમાં છે.

૧૮મી-૧૯મી તારીખે દશેરા છે. પુરુષોએ હવે ચારિત્ર્યમાં શ્રી રામ જેવા ફરજિયાત બનવું જ પડશે. અત્યાર સુધી ભારતમાં કેટલાક પુરુષો સીતા જેવી પત્નીની આશા રાખતા હતા અને બહાર છિનાળાં કરતા હતા. પરંતુ હવે તેવું નહીં ચાલે. હવે કાયદા અને સામાજિક-મિડિયા-કૉર્ટનું વલણ બહુ બદલાઈ ગયાં છે. સ્ત્રી આક્ષેપ કરે તેના પરથી વાત સાચી માની લેવામાં આવે છે. ‘રામાયણ’ કાળમાં ધોબીના ખોટા આક્ષેપ પર સીતાનો ત્યાગ થયો હતો, હવે પુરુષે અગ્નિપરીક્ષા દેવાનો સમય આવ્યો છે! (અહીં કહેવાનો અર્થ એ નથી કે ઉપરોક્ત સ્ત્રીઓના ખોટા આક્ષેપો છે અને આરોપી પુરુષો પવિત્ર છે.) સર્વોચ્ચે ૪૯૭ કલમ રદ્દ કરી વ્યભિચારને માન્યતા આપી કે ન આપી તેના વિવાદમાં ન પડીએ પરંતુ જે રીતે બળાત્કાર અને MeToo અંતર્ગત જાતીય સતામણીના આક્ષેપો થવા લાગ્યા છે તે જોતાં, લાગે છે કે હવે પુરુષોએ સ્ત્રીઓથી દસ ફૂટનું અંતર રાખવું પડશે. ગળે મળવું, ભેટવું, ચુંબનની આપલે કરવી, વાળમાં હાથ પસારવા, હાથ પર હાથ મૂકવોથી માંડીને જૉકની કે સંદેશાઓની આપલે સુધી…કોઈ પણ વર્તન જે સ્ત્રીને ન ગમે તે જાતીય સતામણીમાં ખપી શકે છે.

ભાવનગરમાં સનાતન ધર્મ હાઇ સ્કૂલ માત્ર કિશોરો માટે જ છે અને માજીરાજ-મુક્તાલક્ષ્મી મહિલા વિદ્યાલય જેવી શાળા માત્ર કન્યાઓ માટે છે. એસએનડીટી માત્ર મહિલાઓની કૉલેજ છે. પરંતુ હવે જમાનો બહુ બદલાઈ ગયો છે. સહશિક્ષણથી હવે વાત સહનોકરી સુધી પહોંચી ગઈ છે. પુરુષ-સ્ત્રી માત્ર દોસ્ત હોઈ શકે છે તેવું પણ ઘણા કહે છે. પુરુષોમાં ઘણા ભ્રમરવૃત્તિના હોય છે તેથી સીતા જેવી મર્યાદાશીલ સ્ત્રી તરફ પણ વાસનાની દૃષ્ટિથી જોતા હોય તો પછી ફેમિનિઝમના વાવાઝોડામાં સ્ત્રીઓનાં કપડાં, તેમની બેસવા-ઉઠવાની મર્યાદા, વાતચીત, વગેરેમાં ઘણું પરિવર્તન આવ્યું છે. સ્ત્રી પણ હવે નૉનવેજ જૉક આપલે કરતી થઈ છે. દારૂ-સિગરેટની મોટાં મહાનગરોમાં નવાઈ નથી રહી. આવા સમયે નિકટતા આવે, મિત્રતા બને, ક્યારેક પુરુષ આવેગમાં તણાઈ જાય, ક્યારેક સ્ત્રી પુરુષને પોતાની તરફ આકર્ષે, તેવા સમયે હવે પુરુષે બહુ સાવધાન રહેવું પડશે, કારણકે પુરુષનું વર્તન કે સ્ત્રીનો એક સાચો-ખોટો આક્ષેપ પુરુષની કારકિર્દી બરબાદ કરી શકે છે. જિંદગી ધૂળધાણી કરી શકે છે. કેટલીક સ્ત્રીઓ શૂર્પણખાની જેમ સિડ્યૂસ કરનારી હોય તો પણ તેને સિફતપૂર્વક રવાના કરવી જરૂરી છે (નાકકાન તો શબ્દથી પણ ન કપાય, નહીં તો ખોટો આક્ષેપ પણ થઈ શકે). એટલું જ નહીં, પરંતુ અનુરાગ કશ્યપ, તન્મય ભટ્ટની જેમ જે પુરુષો પોતાના દોસ્ત કે પોતાની કંપનીના પુરુષો ખોટું કરતા હોય તે જાણતા હોય તેમને પણ તેમણે અટકાવવા પડશે, નહીં તો જાણ હોવાની કારકિર્દી પર ખરાબ અસર પડી શકે છે.

Advertisements
sanjog news, society, vichar valonun

સજાતીયોની ‘બૉર્ન ધેટ વે’ દલીલ ખોટી છે

(ભાગ-૨)

(ભાગ-૧:  ‘સજાતીયતા: પોપથી માંડીને સંઘ-રામદેવના વલણમાં આઘાતજનક યૂટર્ન!’ અહીં વાંચો)

(વિચારવલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, તા.૭/૧૦/૧૮)

સજાતીયતાને પ્રમૉટ કરવા પાછળ કંઈક ષડયંત્ર હોવાની ગંધ આવે છે તે ગયા સપ્તાહે તમે વાંચ્યું. એક બીજું બિઝનેસ કારણ પણ હોઈ શકે છે. તે છે સેક્સ ટૉય્ઝનું માર્કેટ. જોકે વિજાતીય સંબંધમાં પણ સેક્સ ટૉય્ઝનો ઉપયોગ હોઈ શકે છે, પરંતુ સેક્સ ટૉય્ઝ એ જેઓ કુદરતી રીતે એકબીજા સાથે સેક્સ નથી કરી શકતા તેમના માટે ઉપયોગી છે તેવું વિવિધ માધ્યમોથી ઠસાવાય છે. ભારતમાં સેક્સ ટૉય્ઝ પર પ્રતિબંધ છે, પરંતુ સજાતીય સંબંધોને કાયદેસર ઠેરવ્યા પછી આગામી પગલું સેક્સ ટૉય્ઝના વેચાણને માન્યતા આપવાનું હોઈ શકે છે. અત્યારે ઑલરેડી, ૧૫ અબજ ડૉલર (અંદાજે ૧૧૦૦ અબજ રૂપિયા)નું માર્કેટ તો છે જ. કદાચ કલ્ચરલ માર્ક્સિઝમ ઉપરાંત સેક્સ ટૉય્ઝનું કારણ પણ છે જેના લીધે, યૂ ટયૂબ પર જે હિન્દી સહિત ભારતીય ભાષાઓની શૉર્ટ ફિલ્મોની ભરમાર છે કે પછી જે વેબસિરિઝો બની રહી છે તેમાં પૉર્ન પ્રકારનાં દૃશ્યો બતાવાઈ રહ્યાં છે. એટલું જ નહીં, મા, માસી, બહેન, શિક્ષિકા વગેરે અનૈતિક સંબંધોને પ્રમૉટ કરાઈ રહ્યાં છે. વિવિધ ટીવી પર ક્રાઇમના જે શૉ આવે છે તેમાં પણ ક્રાઇમના બહાને આવી વાર્તાઓ બહેલાવી બહેલાવીને બતાવાઈ રહી છે. ‘શીલસંપન્ન’ સમાજનું નિર્માણ કરવાની વાત કરતાં હિન્દુ સંગઠનો, ખ્રિસ્તી ચર્ચો, સહિત સરકારો અને અન્ય સમાજચિંતકોનું આ મુદ્દે મૌન અકળાવનારું છે. સજાતીય સંબંધોને કાયદેસર ઠરાવાયા પછી આવનારા સમયમાં વિશ્વભરમાં નવી ચળવળો જે સેક્સના વિકૃત પ્રકારો છે- થ્રીસમ, સ્વિપિંગ કપલ્સ, ઑર્ગી, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ ધરાવતી સેક્સ ડૉલ સાથે સેક્સ, તેને પણ માન્યતા આપવાની સર્જાઈ શકે છે.

સજાતીય સંબંધોમાં માનનારાઓની દલીલ હોય છે કે વી આર બૉર્ન ધેટ વૅ. અમને ભગવાને જ એવા બનાવ્યા છે, શું કરીએ? આ દલીલનો આરોગ્ય નિષ્ણાતો જ ભાંગીને ભુક્કો કરી નાખે છે. આપણને અમેરિકાની જ દલીલો ગળે ઉતરે તેવું વાતાવરણ બુદ્ધુજીવીઓએ બનાવી નાખ્યું છે, તેથી હું પણ અમેરિકાના આરોગ્ય નિષ્ણાતોની જ વાત કરીશ. અમેરિકાની જૉન હૉપકિન્સ યુનિવર્સિટીના ડૉ. લૉરેન્સ મેયર અને ડૉ. પૉલ મૅકહ્યુનો ‘ધ ન્યૂ એટલાન્ટિસ’ નામની જર્નલમાં ‘સેક્સ્યુઆલિટી એન્ડ જૅન્ડર: ફાઇન્ડિંગ્સ ફ્રૉમ ધ બાયૉલૉજિકલ, સાઇકૉલૉજિકલ એન્ડ સૉશિયલ સાયન્સીસ’ નામનો એક અભ્યાસ પ્રગટ થયો છે. આ ડૉક્ટરોએ અનેક જિનેટિક્સ સહિત ‘બૉર્ન ધેટ વે’ના હાઇપૉથિસિસની સમજૂતીઓનો અભ્યાસ અને સમીક્ષા કરી પછી તારણ કાઢ્યું છે કે ભગવાન સજાતીયોને આવા ઘડીને મોકલે છે તે વાત ખોટી છે. સેક્સ્યુઅલ ઑરિએન્ટેશન જીન્સ (જનીન)માં જ હોય છે તે વાત પણ ખોટી છે. અને જો કુદરતી રીતે જ તેઓ ‘આવા’ જન્મ્યા હોય તો આખી જિંદગી તેમનું વલણ ‘આવું’ જ રહેવું જોઈએ ને. પરંતુ તેમ નથી થતું. આનો અર્થ એ કે તેમનું બાળપણમાં શોષણ થયું હોય, મોટા થઈને સેક્સ્યુઅલ પ્રેફરન્સ બન્યા હોય તેના આધારે તેમનું સેક્સ્યુઅલ ઑરિએન્ટેશન ઘડાય છે જે બદલાય પણ છે.

ગયા વખતે મેં અમેરિકાના જ સીડીસીના આંકડા આપ્યા હતા જેમાં એક વાત ચોંકાવનારી એ હતી કે સજાતીય લોકો ડિપ્રેશન સહિતના માનસિક રોગોથી પીડાતા હોય છે. આ બાબતે સજાતીય લોકોની દલીલ હોય છે કે એ તો સામાજિક રીતે તેમને સ્વીકૃતિ નથી મળતી, તેમની સાથે ભેદભાવ થાય છે તેથી તેમને આવી બધી તકલીફો પડે છે. ડૉ. મેયર અને ડૉ. મૅકહ્યુ આ દલીલનો પણ છેદ ઉડાડે છે. તેઓ કહે છે કે જે ‘સૉશિયલ સ્ટ્રેસ મૉડલ’ના વૈજ્ઞાનિક પુરાવાના આધારે સજાતીયો માટે કહેવાય છે કે તેમની સાથે ભેદભાવ અને ખરાબ વર્તનના કારણે તેમને માનસિક તકલીફો થાય છે તે મૉડલ જ અનેક ઉણપોથી ભરપૂર છે. તેથી આ વાત સાચી ન હોઈ શકે.

સજાતીયો કે કિન્નરો એવી દલીલ કરતા હોય છે કે અમને ભગવાને પુરુષનો દેહ આપ્યો છે પરંતુ અંદરથી અમે સ્ત્રી જેવા છીએ કે અમને સ્ત્રીનો દેહ મળ્યો છે પરંતુ અંદરથી અમે પુરુષ જેવા છીએ. આ વાત આંશિક રીતે સાચી હોઈ શકે છે, પરંતુ પૂર્ણ રૂપે નહીં. ડૉ. મેયર અને ડૉ. મૅકહ્યુ કહે છે કે આ દલીલના કોઈ વૈજ્ઞાનિક પુરાવા નથી. ટ્રાન્સજેન્ડર (કિન્નરો)ના મગજમાં ન્યુરૉબાયૉલૉજિકલ ડિફરન્સીસના અભ્યાસોની સમીક્ષા કર્યા પછી તેમણે તારણ કાઢ્યું છે કે કિન્નરો અને અન્ય લોકો વચ્ચે મગજનો તફાવત કિન્નરોને કિન્નર બનાવે છે તે વાત પણ ખોટી છે.

સજાતીયોની તરફેણ કરનારા લોકો, પ્રાણીઓમાં પણ સજાતીયતા હોય છે તેવી (ખોટી) દલીલ લોકોના મનમાં ઠસાવવાનો પ્રયત્ન કરતા હોય છે. આ એક વિકૃત અને મારીમચડીને ઠોકી બેસાડવાનો પ્રયાસ જ છે, કારણકે પ્રાણીઓથી માંડીને માનવીઓમાં પણ બે સમાન જાતિના લોકો વચ્ચે દોસ્તી, મિત્રતા કે પછી ભાઈચારો-બહેનચારો હોઈ શકે છે. તેનો અર્થ એ નથી કે તેમના વચ્ચે સજાતીય સંબંધો જ હોય. (જોકે સજાતીય સંબંધોના વધતા જતા ફેલાવા પછી હવે કોઈ બે પુરુષો કે બે સ્ત્રીઓ વચ્ચે શુદ્ધ મિત્રતાને પણ ‘આ રીતે’ જોવાતી થઈ શકે છે અને કોઈ બદમાશ પુરુષ કે સ્ત્રી બીજી કોઈ પુરુષ કે સ્ત્રી સામે બદલો લેવા કે પૈસા પડાવવા (બળાત્કારના ઘણી વાર ખોટા આક્ષેપો થતા હોય છે તેમ) સજાતીય સંબંધોની ખોટી પોલીસ ફરિયાદો થઈ શકે છે. એવૉર્ડ વિજેતા વિજ્ઞાન પત્રકાર (એ વળી શું એવો પ્રશ્ન ગુજરાતી મિડિયાવાળા પૂછી શકે) મેલિસ્સા હૉગેનબૂમે બીબીસી પર એક લેખમાં લખ્યું છે કે પ્રાણીઓમાં હૉમોસેક્સ્યુઅલ બિહેવિયર છે અર્થાત્ તેમનું વર્તન હૉમૉસેક્સ્યુઅલ પ્રકારનું લાગી શકે (એ તો દોસ્તો કે બહેનપણીઓમાં પણ લાગી શકે જેમ કે મસ્તી કે લડાઈ કરતા હોય તો ગળે મળવું, ભેટવું કે એકબીજા પર ચડીને સામેવાળાને દબાવી દેવાની કોશિશ કરવી) પરંતુ ખરેખર હૉમોસેક્સ્યુઆલિટી નથી.

અને માનો કે (તેવું નથી તો પણ) જો પ્રાણીઓમાં હૉમોસેક્સ્યુઆલિટી હોય તો માણસમાં પણ તે લાવવી તે યોગ્ય છે? માણસે પશુતા તરફ વળવાનું છે? પશુઓ તો જંગલી હોય છે, શું માણસે જંગલી સભ્યતા તરફ જવાનું છે? એટલે આ તર્ક પણ ખોટો સાબિત થાય છે કે પ્રાણીઓમાં પણ હૉમોસેક્સ્યુઆલિટી જોવા મળે છે તેથી માણસોમાં જોવા મળે તો તે અકુદરતી નથી.

હવે વાત આરોગ્યની. સજાતીય લોકો સંબંધ બાંધે તે આરોગ્યની રીતે નુકસાનકારક છે. સજાતીય પુરુષો ગુદામૈથુન કે મુખમૈથુન કરે છે. આ બંને આરોગ્ય માટે જોખમી છે. ગુદામૈથુન એટલે ગુદામાં શિષ્નનો પ્રવેશ. કુદરતે અથવા ભગવાને શિશ્નના પ્રવેશ માટે અલગથી યોનિ સર્જી છે જે મળ અને મૂત્ર માર્ગથી જુદી છે. ગુદા શિશ્ન પ્રવેશ માટે બની જ નથી, તે મળ વિસર્જન માટે બની છે. આથી જ જો ગુદામૈથુન (ચાહે તે સજાતીય પુરુષો વચ્ચે હોય કે પુરુષ-સ્ત્રી વચ્ચે હોય) કરવામાં આવે તો તેનાથી ‘ફેકલ ઇનકન્ટિનન્સ’ની તકલીફ થાય છે. અમેરિકન જર્નલ ઑફ ગેસ્ટ્રૉએન્ટેરૉલૉજિસ્ટમાં ‘એનલ ઇન્ટરકૉર્સ એન્ડ ફેકલ ઇનકન્ટિનન્સ: એવિડન્સ ફ્રૉમ ૨૦૦૯-૨૦૧૦ નેશનલ હેલ્થ એન્ડ ન્યૂટ્રિશન એક્ઝામિનેશન સર્વે’માં ૪,૧૭૦ પુખ્ત પુરુષ અને સ્ત્રીનો સર્વે કરવામાં આવ્યો. તેમાં પણ એ બહાર આવ્યું કે મેજર ડિપ્રેશનનો ઇતિહાસ પુરુષ અને સ્ત્રી બંનેમાં એનલ સેક્સ સાથે ગાઢ રીતે જોડાયેલો છે. અર્થાત્ એનલ સેક્સથી પણ ગંભીર ડિપ્રેશન આવી શકે છે. અભ્યાસના લેખકોને જણાયું કે જેમની સાથે એનલ સેક્સ થાય છે તેવી સ્ત્રીઓમાં ફેકલ ઇનકન્ટિનન્સનો ખતરો ૩૪ ટકા વધે છે અને પુરુષોમાં તો ૧૧૯ ટકા! ‘ફેકલ ઇનકન્ટિનન્સ’ એટલે ગુદા મૈથુનના લીધે ગુદાના સ્નાયુઓને (ઇન્ટરન્લ એનલ સ્ફિન્ક્ટર મસલ) હાનિ થાય છે અને પરિણામે બાળકોની જેમ મળ પર પુરુષ કે સ્ત્રીનો કાબૂ રહેતો નથી. પુરુષ-સ્ત્રી વચ્ચેના સેક્સમાં પણ ગુદામૈથુનને સલામત માનવામાં આવે છે કારણકે તેનાથી પ્રેગનન્સીનો કોઈ ખતરો રહેતો નથી, પરંતુ તેના કારણે એઇડ્સ અને ફેકલ ઇનકન્ટિનન્સ જેવી ગંભીર તકલીફો અને રોગોનું જોખમ રહે છે. કેટલાક એવી દલીલ કરી શકે કે કૉન્ડોમનો ઉપયોગ કરવાથી એઇડ્સ નથી થતો. પરંતુ એઇડ્સ માટેના નિષ્ણાતો હંમેશાં એવી શરત સાથે કૉન્ડોમને સલામત ગણાવતા હોય છે કે તેને જો સાચી રીતે વાપરવામાં આવે તો જ તે ઉપયોગી છે. અમેરિકાની ઇન્ડિયાના યુનિવર્સિટીના સંશોધકોએ કૉન્ડોમના ઉપયોગ વિશે ૧૬ વર્ષના ૫૦ અભ્યાસોનું વિશ્લેષણ કર્યું તો જણાયું કે લોકો કૉન્ડોમ તો વાપરે છે પરંતુ એઇડ્સ નિષ્ણાતો જે રીતે કહે છે તે રીતે નહીં. કૉન્ડોમના ઉપયોગમાં અનેક એવી ભૂલો હોઈ શકે છે જેનાથી એઇડ્સ કે ગુપ્ત રોગોનો ખતરો ટળતો નથી.

સજાતીય લોકો અને કિન્નરોનું બીજું એક દૂષણ પણ છે જે હજુ મોટા પાયે બહાર નથી આવ્યું પરંતુ તે દેખા દેવા લાગ્યું છે. તેને પશ્ચિમી મિડિયા ‘ગે કન્વર્ઝન’ શબ્દથી ઓળખે છે. અર્થાત્ બીજાને બળજબરીથી ગે (અથવા લેસ્બિયન) બનાવવા. આ વાત હસી કાઢવા જેવી નથી. ઘણા પુરુષો એવા બહાર આવી રહ્યા છે જેમને નાનપણમાં તેમના કોઈ સગા કે મિત્ર દ્વારા જાતીય શોષણનો અનુભવ થયો હોય. હિન્દી ફિલ્મોમાં પુરુષોનું પણ આ પ્રકારે કાસ્ટિંગ કાઉચ થાય છે આવું આજના જાણીતા કલાકાર રણવીરસિંહ, આયુષમાન ખુરાના, પ્રિયાંશુ ચેટર્જી, આશીષ બિસ્ત કહી ચૂક્યા છે.

થોડા સમય પહેલાં એક ચેનલમાં ડિબેટ માટે ગયો હતો ત્યારે લિફ્ટમાં કેટલાક અન્ય વિભાગના લોકો વાત કરતા હતા તે ચોંકાવનારી હતી. એકે કહ્યું, “આપણો આ **** (અટક) કોઈ સ્ત્રી પર બળાત્કાર કરશે તો તે સ્ત્રી સાબિત નહીં કરી શકે.” બીજાએ પૂછ્યું, “કેમ?” પહેલાએ કહ્યું, “તેની પાસે તે ગે છે તેવા ફોટા છે.” અનેક પંથોની સંસ્થાઓમાં પોપથી માંડીને કહેવાતા સાધુઓ છોકરાઓનું જાતીય શોષણ કરતા હોય છે. અત્યાર સુધી ૩૭૭ હતી તેથી તેમની સામે કૉર્ટ કાર્યવાહી થતી હતી પરંતુ હવે તો તેમની પાસે એ રસ્તો આવી ગયો ને કે સંમતિથી સેક્સ કર્યું હતું તેવું તેઓ છોકરા પાસે કહેવડાવી દે એટલે પત્યું.

હવે કિન્નરોની વાત. કિન્નરોને બિચારાબાપડા કહીને લેખાય છે. (આપણા મિડિયામાં જે લોકો તોફાની છે, અસામાજિક છે તેમને બિચારાબાપડા રજૂ કરવાની બહુ ફેશન છે.) પરંતુ બધા કિન્નરો શું બિચારાબાપડા હોય છે? શું તેઓ અસામાજિક પ્રવૃત્તિમાં મોટા પાયે લિપ્ત નથી? તેમનું નેટવર્ક મજબૂત હોય છે. કોના ઘરમાં બાળકનો જન્મ થયો ત્યાંથી માંડીને દીકરો-વહુ અલગ રહે છે તે બધી જ તેમને ખબર હોય છે અને વારેતહેવારે જાણે ખંડણી ઉઘરાવતા હોય તેમ પૈસા લેવા આવી જાય. અને તેઓ કહે તેટલા પૈસા આપવાના. જો ન આપો તો સાડી ઊંચા કરવા જેવી અભદ્રતા દાખવવા પર આવી જાય. એટલું જ નહીં, જે ઘરેથી પૈસા લીધા હોય તે ઘરની બહારની દીવાલ પર પોતાનાં નામો ચિતરીને ચાલ્યા જાય. આ રીતસર દાદાગીરી નથી તો શું છે? તેમને બહુચર માતાના ભક્તો ગણાવાય છે પરંતુ મોટા ભાગના શું ભક્ત જેવું જીવન જીવતા હોય છે? આજે જ અમદાવાદમાં સમાચાર છે કે કિન્નરોનાં બે જૂથો વચ્ચે એ વાત પર અથડામણ થઈ કે તેઓ એકબીજાના એરિયામાં આવીને પૈસા ઉઘરાવતા હતા. આ અગાઉ એક વિસ્તારમાં નકલી કિન્નરો (એટલે કે પુરુષો) પેન્ટ પર સાડી પહેરીને પૈસા ઉઘરાવવા આવેલા અને તે જ સમયે અસલી કિન્નરો આવી ચડ્યા અને બંને વચ્ચે પછી તો લડાઈ થઈ. કિન્નરોનું કેટલાક સજાતીય પુરુષો શોષણ પણ કરતા હોય છે તો કેટલાક કિન્નરો પૈસા માટે મુખમૈથુન કરતા હોય છે. તો કેટલાકને ફરજિયાત સેક્સના ધંધામાં ધકેલાતા હોય છે. બાંગ્લાદેશની ડેઇલી સ્ટાર વેબસાઇટ મુજબ, હિજડાઓ દ્વારા ઑર્ગેનાઇઝ્ડ ક્રાઇમમાં ખૂબ જ વધારો થયો છે. અમદાવાદની સોનિયા દે કે દિલ્લીની નીલમબાઈ જેવી વ્યંઢળને બિચારીબાપડી કહી શકાય? મોદી સરકારે ૨૦૧૬માં કિન્નરોને સમાજના મુખ્યપ્રવાહમાં લાવવા તેમને સામાજિક જીવન, શિક્ષણ અને આર્થિક ક્ષેત્રમાં સ્વતંત્રતા આપવા કાયદો લાવ્યો. તેમાં કિન્નરોના ઉત્પીડનને રોકવા જોગવાઈ છે, પરંતુ કિન્નરો દ્વારા થતા ઉત્પીડન માટે કોઈ કાયદો છે? તેઓ બળજબરીથી યુવકના ગુપ્તાંગ કાપી તેમને કિન્નર બનાવી દે છે તે માટે કોઈ કાયદો છે?

sanjog news, society, vichar valonun

સજાતીયતા: પોપથી માંડીને સંઘ-રામદેવના વલણમાં આઘાતજનક યૂટર્ન!


(વિચારવલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, દિ. ૩૦/૦૯/૧૮)

(ભાગ-૧)

સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયે ૩૭૭ કલમ પર ચુકાદો આપ્યો. તેણે કહ્યું કે સજાતીય સંબંધો સંમતિથી બંધાય તો તે ગુનો નથી. આના પરિણામે દેશભરમાં કેટલાક સજાતીય લોકોએ ઉત્સવ જેવું વાતાવરણ કર્યું. ટીવી પર પણ આ બધું બહુ બતાવાયું. આના પર મોદી સરકારે કોઈ વલણ ન લીધું અને એટલે સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયનો આ ચુકાદો આવ્યો.

મોદી સરકારે જુલાઈમાં કહી દીધું હતું કે તે હૉમોસેક્સ્યુઆલિટીને અપરાધ ગણવાથી મુક્ત કરવાની અરજીનો વિરોધ નહીં કરે. ભાજપ ૨૦૧૩માં જ્યારે સુપ્રીમે દિલ્લી ઉચ્ચ ન્યાયાલયના ચુકાદાને ફેરવી તોળ્યો ત્યારે પણ વહેંચાયેલો હતો. રાજનાથસિંહ ત્યારે ૩૭૭ની તરફેણમાં હતા જ્યારે અરુણ જેટલી અને શાઇના એન.સી. આને અપરાધ નહીં માનવાના મતના હતા. ૨૦૧૩માં કૉંગ્રેસના ઉપાધ્યક્ષ રાહુલ ગાંધી જેને એલજીબીટી કૉમ્યૂનિટી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે તેવા સજાતીયોના અધિકારોની તરફેણમાં હતા. આમ આદમી પાર્ટીએ તે વખતે સર્વોચ્ચના ચુકાદા બાબતે નિરાશા વ્યક્ત કરી સજાતીયોની તરફેણ કરેલી. આ બધા તો સજાતીયોને મત બૅન્ક ગણતા હોય તેથી સ્વાભાવિક છે કે આવી વાત કરે. પરંતુ આઘાતની વાત એ હતી કે તે વખતે રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘે નરો વા કુંજરો વા જેવું વલણ અપનાવેલું. સંઘના દત્તાત્રેય હોસબોળેએ તે વખતે કહેલું કે અપરાધ નથી, પણ તેને બહુ માનથી જોવાની પણ જરૂર નથી.

આ જ રીતે સજાતીય સંબંધોનો જોરશોરથી વિરોધ કરતા આવેલા ખ્રિસ્તીના રોમન કેથોલિક સંપ્રદાયના વડા પોપ ફ્રાન્સિસે પણ ૨૦૧૩માં આઘાતજનક રીતે યુટર્ન લીધેલો અને કહેલું કે “હું નિર્ણય કરનાર કોણ?” જોકે સાથે તેમણે એમ પણ કહેલું કે ગે લગ્ન કૌટુંબિક માળખા માટે જોખમરૂપ છે. હમણાં દિલ્લીમાં ત્રણ દિવસીય વ્યાખ્યાન માળામાં સંઘના સરસંઘચાલક મોહન ભાગવતે પણ કહ્યું કે “તેઓ છે તો સમાજનાં અંગ. તેમની વ્યવસ્થા કરવાનું કામ સમાજે કરવું પડશે. હવે સમય બદલાયો છે તો અલગ પ્રકારની વ્યવસ્થા કરવી પડશે. તેને મોટી ચર્ચા અને સમસ્યા બનાવીને હોહલ્લા કરવાથી કામ નહીં ચાલે. તે સહૃદયતાથી જોવાની વાત છે.” (પાંચજન્ય, http://www.panchjanya.com/Encyc/2018/9/25/Bharat-of-Future-RSS-Perspective-Day-3.html)

૨૦૧૩માં બાબા રામદેવ પણ પ્રગટપણે ૩૭૭ના સમર્થનમાં અને સજાતીયોના વિરોધમાં બહાર આવેલા. તેમણે કહેલું કે આ એક રોગ છે અને યોગ દ્વારા તેને ઠીક કરી શકાય છે. પરંતુ આ વખતે તેઓ પણ મૌન છે.

સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયની સામે ચાર ન્યાયાધીશોએ જાહેરમાં પત્રકાર પરિષદ કરી અને વિપક્ષોએ પણ સર્વોચ્ચની સામે અવિશ્વાસનું વાતાવરણ સર્જવા પ્રયાસ કર્યો, મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ દીપક મિશ્ર વિરુદ્ધ મહાભિયોગ પ્રસ્તાવ લાવવા પ્રયાસ કર્યો તે પછી સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયના ચુકાદાઓ આવ્યા છે તે નોંધવા લાયક છે. સર્વોચ્ચે અર્બન નક્સલોના કેસમાં સેક્યુલર અને ડાબેરી રોમીલા થાપર અને અન્યોએ કરેલી અરજીના સંદર્ભમાં કહ્યું કે “અસંમતિ અથવા મતભેદ તો લોકશાહીના સેફ્ટી વાલ્વ છે. જો સેફ્ટી વાલ્વ નહીં હોય તો પ્રેશર કૂકર ફાટી જશે.”
દહેજ અંગેના કેસમાં પણ સર્વોચ્ચે પોતાના જ અગાઉના આદેશને ફેરવી તોળ્યો! અગાઉ સર્વોચ્ચે કહેલું કે કલમ ૪૯૮એ હેઠળ ફરિયાદ થાય તો તરત જ ધરપકડ કરવાના બદલે પરિવાર કલ્યાણ સમિતિ દ્વારા તેની તપાસ થાય પછી જ ધરપકડ થશે. જુલાઈ ૨૦૧૭માં સર્વોચ્ચે કહેલું કે આ સમિતિ પોતાનો અહેવાલ ન સોંપે ત્યાં સુધી કોઈ ધરપકડ નહીં કરવામાં આવે. ૧૪ સપ્ટેમ્બરે સર્વોચ્ચના મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ દીપક મિશ્ર કહે છે કે આવી ફરિયાદોની તપાસ કરવા માટે પરિવાર કલ્યાણ સમિતિની કોઈ જરૂર નથી! કેસની હકીકતોના આધારે પોલીસ અધિકારીઓ જ નિર્ણય લેશે.

૩૦ નવેમ્બર ૨૦૧૬ના રોજ દીપક મિશ્ર (ત્યારે મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ નહોતા બન્યા) અને અમિતાવ રોયની બૅન્ચ ચુકાદો આપે છે કે દેશભરના સિનેમા હૉલમાં ફિલ્મો બતાવતા પહેલાં રાષ્ટ્રગીત વગાડવું ફરજિયાત છે અને હૉલમાં હાજર તમામ લોકોએ તેના સન્માનમાં રાષ્ટ્રગીત પૂરું ન થાય ત્યાં સુધી ઊભા રહેવું પડશે. આ જ દીપક મિશ્ર મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ બન્યા પછી ૯ જાન્યુઆરી ૨૦૧૮ના રોજ ચુકાદો આપે છે કે “સિનેમા હૉલ માટે રાષ્ટ્રગીત વગાડવું ફરજિયાત નથી! લોકોએ પોતાને દેશભક્ત સાબિત કરવા માટે સિનેમા હૉલમાં (રાષ્ટ્રગીત વાગતું હોય ત્યારે) ઊભા થવું જરૂરી નથી!”

અને આ જ સર્વોચ્ચ ન્યાયાલય ૨૦૧૩માં ૩૭૭ને માન્ય રાખી સજાતીય સંબંધોને અપરાધી ગણાવે છે. તે વખતે તે દિલ્લી ઉચ્ચ ન્યાયાલયના ચુકાદા વિરુદ્ધ પોતાનો ચુકાદો આપે છે, પરંતુ ૨૦૧૮માં આ જ સર્વોચ્ચ ન્યાયાલય સજાતીય સંબંધો હવે અપરાધ નથી તેમ કહે છે. એટલું જ નહીં, પરંતુ એમ કહે છે કે “ઇતિહાસ એલજીબીટી સમુદાયની માફી માગે છે, સજાતીય સંબંધો વ્યક્તિગત બાબત છે.”

સજાતીય સંબંધોની બાબતમાં પોપથી માંડીને ભાગવત-બાબા રામદેવ સુધીના લોકોનું યૂટર્ન જેવું વલણ આશ્ચર્યજનક જ નથી, આઘાતજનક પણ છે. સજાતીય સંબંધ અકુદરતી છે તે બધા જ પંથો અને સમાજચિંતકો માને છે. હિન્દુ ધર્મમાં અર્ધનારીશ્વર, વિષ્ણુ ભગવાનના મોહિની સ્વરૂપ સહિત કેટલાંક ઉદાહરણોને હવે સજાતીયતાના ઉદાહરણ તરીકે વિકૃત રીતે ચિતરવામાં આવી રહ્યાં છે! ખજૂરાહોનાં શિલ્પનાં ઉદાહરણોને પણ પ્રસ્તુત કરવામાં આવે છે. ખરેખર તો અર્ધનારીશ્વર તો એ સમજાવવા માટે છે કે આ વિશ્વ શિવ અને શક્તિ- પુરુષ અને સ્ત્રીથી બનેલું છે અને બંને એકબીજા વગર અધૂરાં છે!
હકીકતે ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ પછી કલ્ચરલ માર્ક્સિઝમનો વાદ જર્મનીથી અમેરિકા ગયો ત્યાર પછી સેક્સુઅલ ક્રાંતિ અમેરિકામાં સર્જાઈ. (જુઓ સંજોગ ન્યૂઝ તા.૧૦ જૂન ૨૦૧૮) આ પ્રકારના સામ્યવાદે ધનિક અને ગરીબ જ નહીં, પરંતુ પુરુષ અને સ્ત્રીને પણ સામસામે લડતા કરી દીધા. તેમાંથી ફેમિનિઝમ આવ્યું અને તે પછી સેક્સ ક્રાંતિ સર્જાઈ.

૨૦૧૬માં સંયુક્ત રાષ્ટ્રોની ઇન્ટરનેશનલ એઇડ્સ કૉન્ફરન્સમાં અભિનેત્રી અને સ્વઘોષિત એઇડ્સ એક્ટિવિસ્ટ ચાર્લીઝ થેરોને તો એઇડ્સ પર એવું કહ્યું કે એઇડ્સ માટે સેક્સ જવાબદાર નથી! (આપણે કલાકારોને તેમની કલાના સંદર્ભમાં જ મૂલવવા જોઈએ. રાષ્ટ્રીય કે સામાજિક મુદ્દાઓ પર તેમનાં મંતવ્યોને બહુ ગંભીરતાથી અને આદર્શ તરીકે ન લેવાં જોઈએ, પરંતુ આજકાલ ઉલટું થઈ રહ્યું છે.) ચાર્લીઝ થેરોન તો આ બાબતે પુરુષ-સ્ત્રી, શ્વેત-અશ્વેત, સ્ટ્રેઇટ-ગેને લઈ આવી. તેણે કહ્યું કે “આપણે સ્ત્રી કરતાં પુરુષોને વધુ મહત્ત્વ આપીએ છીએ. સ્ટ્રેઇટ લવને ગે લવ કરતાં વધુ મહત્ત્વ આપીએ છીએ. શ્વેત ત્વચાને કાળા લોકો કરતાં વધુ મહત્ત્વ આપીએ છીએ. ધનિકોને ગરીબો કરતાં વધુ મહત્ત્વ આપીએ છીએ.” આવી વાહિયાત બાબતોને એઇડ્સ સંદર્ભે લઈ આવતા, ચાર્લીઝ થેરોને આગળ કહ્યું કે “એચઆઈવી માત્ર સેક્સ દ્વારા જ ફેલાતો નથી! તે સેક્સિઝમ, રેસિઝમ, પોવર્ટી અને હૉમૉફૉબિયા દ્વારા ફેલાય છે.” અર્થાત્ તમે મહિલાઓ પ્રત્યે, કાળા લોકો પ્રત્યે, ગરીબો અને સજાતીય લોકો પ્રત્યે જે ભેદભાવ કરો છો તેના દ્વારા એઇડ્સ ફેલાય છે! શું લૉજિક છે ચાર્લીઝ થેરોનનું!

નેશનલ કેથોલિક બાયોએથિક્સ સેન્ટરમાં સિનિયર ફૅલો મેથ્યૂ હેન્લી આના વિરુદ્ધમાં સ્પષ્ટ રીતે લખે છે કે “ચાર્લીઝ થેરોન સેક્સથી ધ્યાન હટાવવા માગે છે. તેની (એઇડ્સ ફેલાવવામાં) મુખ્ય ભૂમિકાને લઘુતમ કરવા માગે છે અને કોઈ બીજી બાબત પર દોષારોપણ કરવા માગે છે. આ પ્રકારનાં નિવેદન કલ્ચરલ માર્ક્સિઝમમાંથી આવે છે…” હેન્લી લખે છે કે “કોઈ એમ નહીં કહે કે સિગરેટ પીવી કે જે પીણાંમાં ખાંડ વધુ પ્રમાણમાં હોય તે પીવાં આરોગ્યપ્રદ છે. તેના માટે કોઈ દવા સ્કૂલમાં વહેંચવામાં આવતી નથી. તેના બદલે આપણે યુવાનોને સિગરેટ જ છોડી દેવા કે ઠંડાં પીણાં ઘટાડી દેવા અનુરોધ કરીએ છીએ. પરંતુ સેક્સ બાબતે આવું નથી કહેતા.”

એઇડ્સ અને સજાતીયતા બાબતે કોઈ મોટા વૈશ્વિક કૌભાંડની આશંકા જાગ્યા વગર રહેતી નથી. યુરોલૉજિસ્ટ ડૉ. પૉલ ચર્ચને ૨૦૧૫માં બેથ ઇઝરાયેલ ડેકનેસ મેડિકલ સેન્ટરમાંથી તગેડી દેવામાં આવ્યા. ત્યાર પછી તેમને બૉસ્ટન વિસ્તારની ચાર હૉસ્પિટલોમાંથી પણ હાંકી કઢાયા. ડૉ. પૉલ ચર્ચ હાવર્ડ મેડિકલ સ્કૂલ ફેકલ્ટીના સભ્ય છે. તેઓ જેવી તેવી વ્યક્તિ નથી. પણ તેમને આ સજા મળી તેનું કારણ એ છે કે તેમણે કહ્યું કે હૉમૉસેક્સ્યુઆલિટી મેડિકલી અનહેલ્ધી છે. અર્થાત્ સજાતીયતા એ તબીબી રીતે આરોગ્યપ્રદ નથી અને હૉસ્પિટલે ગે પ્રાઇડ (એટલે કે સજાતીય હોવું એ ગર્વની વાત છે) પ્રકારની ઇવેન્ટને પ્રમૉટ ન કરવી જોઈએ અને તેને ઉજવવી ન જોઈએ. વિશ્વના લગભગ દરેક પંથ-સમુદાય સજાતીય સંબંધોનો વિરોધ કરે છે તેને તો સજાતીય તરફી લોકો એમ કહીને ઉડાવી દેતા હતા કે ધર્મ તો કહ્યા કરે. કલ્ચરલ માર્ક્સિઝમે લોકોને ધર્મથી વિમુખ તો કરી જ નાખ્યા છે. પરંતુ જ્યારે તબીબી નિષ્ણાત એમ કહેતા હોય કે સજાતીયતા આરોગ્યપ્રદ નથી અને તેના લીધે એચઆઈવી, એઇડ્સ વગેરે રોગો ફેલાય છે ત્યારે તેમને સજા આપવામાં આવે છે. શું આ કોઈ વૈશ્વિક કૌભાંડ તરફ ઈશારો કરતી બાબત નથી?
અમેરિકન ફેમિલી એસોસિએશન (એએફએ)ના ઇસ્યૂઝ એનાલિસિસના પૂર્વ ડિરેક્ટર બ્રાયન જૉનાથન ફિશ્ચર માને છે કે હૉમૉસેક્સ્યુઆલિટી એ અનૈતિક, અકુદરતી અને બિનઆરોગ્યપ્રદ છે. તેઓ તો એવું કહે છે કે હૉમૉસેક્સ્યુઆલિટી એ નાઝીઝમના કેન્દ્રમાં છે. એડૉલ્ફ હિટલર હૉમૉસેક્સ્યુઅલ હતો. નાઝી પાર્ટી મ્યુનિચના એક ગે બારમાં શરૂ થઈ હતી. ફિશ્ચર હૉમોસેક્સ્યુઆલિટીને પિડોફિલિયા, ઇન્સેસ્ટ અને બેસ્ટિઆલિટી સાથે સરખાવે છે. ડૉ. પૉલ ચર્ચની જેમ બ્રાયન ફિશ્ચરને પણ હૉમોસેક્સ્યુઆલિટીના વિરોધની સજા મળી. વર્ષ ૨૦૧૫માં તેમને એએફએના પ્રવક્તા તરીકે હાંકી કઢાયા!

હવે કેટલાક આંકડા પર નજર નાખો. યુએસ સેન્ટર્સ ફૉર ડિસિઝ કંટ્રૉલ એન્ડ પિવેન્શન્સ (સીડીસી) મુજબ, ૬૧ ટકા એચઆઈવી ચેપ ગે અને બાયસેક્સ્યુઅલ પુરુષોના લીધે છે (અને આ આંકડો વર્ષ ૨૦૦૯નો છે! અને માત્ર અમેરિકાનો જ છે!) તેમાં યુવાન ગે (૧૩થી ૨૯ના) સૌથી વધુ ગ્રસિત છે. ૨૦૦૮ના સીડીસીના અભ્યાસ મુજબ, અમેરિકાનાં ૨૧ મોટાં શહેરોમાં દર પાંચ ગે વ્યક્તિએ એક એચઆઈવીથી ગ્રસિત છે અને ૪૪ ટકા આવા લોકોને તો પોતાને લાગેલા ઇન્ફેક્શનની ખબર જ નથી! આ આંકડા બતાવે છે કે સજાતીય લોકો પોતાને જ નુકસાન નથી કરતા, બીજાને પણ કરે છે! આની અસર આર્થિક પણ પડે છે. અમેરિકામાં એચઆઈવી ગ્રસિત લોકોની સારવારનો વાર્ષિક ખર્ચ ૧૨.૧ અબજ ડૉલર છે. અને માત્ર આર્થિક ખર્ચની વાત જ નથી, માનસિક અસરની વાત પણ ચિંતાજનક છે. હૅલ્થ૨૪ ડૉટ કૉમ મુજબ, હૉમૉસેક્સ્યુઅલ ડિપ્રેશનથી પીડિત હોવાની સંભાવના ૫૦ ટકા વધુ છે. તેઓ ડ્રગ્ઝના રવાડે પણ ચડી શકે તેની સંભાવના પણ ૫૦ ટકા વધુ છે. જો વ્યક્તિ હૉમોસેક્સ્યુઅલ પ્રવૃત્તિમાં લાગેલી હોય તો આત્મહત્યાનું જોખમ ૨૦૦ ટકાથી વધુ છે. હૉમૉસેક્સ્યુઅલનું આયુષ્ય પ્રાકૃતિક સેક્સ તરફી (હિટિરોસેક્સ્યુઅલ) વ્યક્તિ કરતાં ૨૪ વર્ષ ઓછું હોય છે. એક સર્વેમાં અમેરિકાના ૭૩ ટકા સાઇકિયાટ્રિસ્ટે એવું માન્યું હતું કે હૉમોસેક્સ્યુઅલ લોકો અન્ય લોકો કરતાં ઓછા સુખી હોય છે. એટલું જ નહીં, આ સજાતીય લોકોમાં બાળકો/બાળકીઓનું શોષણ કરવાનો કુછંદ પણ નોંધવામાં આવ્યો છે! હૉમોસેક્સ્યુઅલ પેરન્ટ્સના ૨૯ ટકા બાળકોનું સેક્સ્યુઅલ મૉલેસ્ટેશન થાય છે જ્યારે હિટિરોસેક્સ્યુઅલ પેરન્ટ્સના ૦.૬ ટકા બાળકોનું સેક્સ્યુઅલ મૉલેસ્ટેશન થાય છે. આ વાત પી. કેમેરોન અને કે. કેમેરોને ૧૯૯૬ના ‘હૉમોસેક્સ્યુઅલ પેરન્ટ્સ’ પુસ્તકમાં નોંધી છે. તેમણે ૨૦૦૨માં ‘ચિલ્ડ્રન ઑફ હૉમોસેક્સ્યુઅલ પેરન્ટ્સ રિપૉર્ટ ચાઇલ્ડહૂડ ડિફિકલ્ટિઝ’ પુસ્તકમાં પણ આ જ પ્રકારની વાત નોંધી છે.

સજાતીયતા અને કિન્નરો વિશે આવતા અંકે વધુ માહિતી અને વિશ્લેષણ કરીશું.
(ક્રમશઃ)

(ભાગ-૨ : ‘સજાતીયોની ‘બૉર્ન ધેટ વે’ દલીલ ખોટી છે’ અહીં વાંચો)

politics, sanjog news, vichar valonun

રાજીવ ગાંધી અને નરેન્દ્ર મોદી: એનઆરસી, ફેશન અને ફિલ્મો

(વિચાર વલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, દિ.૨૩/૯/૧૮)

(ગતાંકથી ચાલુ)

રાજીવ ગાંધી ભ્રષ્ટાચાર માટે બોલી ગયા કે દિલ્લીથી એક રૂપિયો મોકલીએ છીએ પણ નીચે માત્ર ૧૫ પૈસા જ પહોંચે છે. આ વાક્ય આજે પણ કૉંગ્રેસ વિરુદ્ધ મોદી વાપરી રહ્યા છે. રાજીવજીની બીજી એક ભૂલ એ હતી કે તેઓ ચંડાળ ચોકડી તરીકે જાણીતા કેપ્ટન સતીશ શર્મા, માખનલાલ ફોતેદાર, અરુણસિંહ, અરુણ નહેરુ વગેરેથી ખૂબ જ પ્રભાવિત હતા. તેના કારણે તેમને નુકસાન પણ થયું. કાશ્મીરમાં ત્રાસવાદની શરૂઆત રાજીવ ગાંધીના સમયમાં જ થયેલી અને ઈન્દિરા ગાંધીની હત્યા પછી દિલ્લીમાં શીખોને જે રીતે કૉંગ્રેસના ગુંડાઓએ મારી નાખ્યા અને રાજીવે તેને એમ કહીને વાજબી ઠરાવ્યું કે મોટું ઝાડ પડે ત્યારે પૃથ્વી ધ્રૂજી જ ઊઠે છે.

તે પછી પંજાબમાં ખાલિસ્તાની સમર્થક આતંકવાદ પણ બહુ જ ચગ્યો. રાજીવ ગાંધીએ આર્થિક ઉદારીકરણની વાત તો કરી પરંતુ પછી રાજકીય અંકુશ જળવાઈ રહે તે માટે આ નીતિ પડતી મૂકી. મોદીએ આર્થિક સુધારા મજબૂતાઈથી આગળ ધપાવ્યા. રાજીવ ગાંધીએ પણ ગંગાની સફાઈનું કામ હાથમાં લીધેલું અને મોદીએ પણ લીધું છે. જોકે ગંગા એકેય શાસનમાં સાફ નથી થઈ તે હકીકત છે.

રાજીવ ગાંધી દલિતો માટે એટ્રોસિટી કાયદો લાવેલા. વર્તમાનમાં સુપ્રીમના ચુકાદા પછી નરેન્દ્ર મોદીએ આ કાયદો પુનઃસ્થાપિત કર્યો. રાજીવ ગાંધીએ બાંગ્લાદેશી ઘૂસણખોરોને આસામમાંથી કાઢવા માટે આંદોલન ચાલ્યું અને તેના પરિણામે કેન્દ્રની રાજીવ ગાંધી સરકાર, આસામ સરકાર અને આસામ સ્ટુડન્ટ્સ યુનિયન વચ્ચે સમજૂતી પર હસ્તાક્ષર થયા. તેના પરિણામે નાગરિકોનું રાષ્ટ્રીય રજિસ્ટર (નેશનલ રજિસ્ટર ઑફ સિટિઝન-એનઆરસી) તાજું કરવાની વાત આવી જેને હવે મોદી સરકારે કડક રીતે અમલમાં મૂકી છે.

રાજીવ ગાંધીને વિપક્ષમાં કોઈ નેતા સાથે વિશ્વાસ અને સન્માનના સંબંધ નહોતા. મોદી વિશે પણ આવું જ કહેવાય છે. રાજીવ ગાંધીએ રાજ્યમાં કે કેન્દ્રમાં કોઈ નેતાને મોટા ન થવા દીધા. મોદી વિશે પણ આવું જ કહેવાય છે. રાજીવ ગાંધી મનમોહનસિંહની જેમ મૌની બાબા નહોતા. તેઓ ઘણું બોલતા. તેમનું બોલેલું ક્યારેક વિવાદ પણ સર્જતું. ઈન્દિરા ગાંધીની હત્યા પછી દિલ્લીમાં શીખોની ક્રૂર હત્યા કૉંગ્રેસના ગુંડાઓએ કરેલી ત્યારે તેમણે કહેલું- જબ બડા પૈડ ગિરતા હૈ તો ધરતી હિલતી હૈ.

રાજીવ ગાંધીએ ૧૯૮૬ના સ્વાતંત્ર્ય દિનના પ્રવચનમાં સ્વાતંત્ર્ય દિનના બદલે પ્રજાસત્તાક દિન તરીકે ઉલ્લેખ કરતાં ભારે મજાકનું પાત્ર બનેલા. ત્યારે તો આજના જેવું સૉશિયલ મિડિયા નહોતું પરંતુ લોકો કહેતા કે આપણા વડા પ્રધાનને સ્વતંત્રતા દિન અને પ્રજાસત્તાક દિન વચ્ચેનો ભેદ પણ ખબર નથી. (ત્યારથી કોઈ વડા પ્રધાન લાલ કિલ્લા પર મોઢે ભાષણ નથી કરતા. અટલજી વાંચ્યા વગર ભાષણ કરવા માગતા હતા પરંતુ અધિકારીઓએ તેમને તેમ કરતા અટકાવેલા. માત્ર મોદી જ અપવાદ છે.) ‘રાજકારણ’ નામના પુસ્તકમાં ચંદ્રકાંત બક્ષીએ લખ્યું છે, “રાજીવ ગાંધીને ખો-ખો નામની કોઈક રમત છે તે ખબર નથી. ઉત્તર પ્રદેશમાં એક વાંસનાં ઝાડ જોઈને ખુશ થઈને બોલ્યા: આ વર્ષે શેરડીનો પાક સરસ થયો છે!
આંદામાન ટાપુઓમાં પ્રધાનમંત્રી અને મિત્રમંડળ ક્રિસમસમાં જલસો ઉડાવવા ગયા ત્યારે આઈએનએસ વિરાટની નૌકા દળની કસરતોની રાજીવપુત્ર રાહુલે વિડિયો ફિલ્મ ઉતારી. આ મેક્સિમમ સિક્યોરિટી વિસ્તાર છે…વિદેશ પ્રવાસ સમયે વહેમી રાજીવ ગાંધી જમણા બાવડા પર મુસ્લિમોની જેમ ‘ઇમામ ઝમીન’નું તાવીજ બાંધી જાય છે- સલામત પ્રવાસ માટે! કંઈક નવું શરૂ કરતી વખતે ‘બિસ્મિલ્લાહ’ કહે છે કે નહીં એ વિશે સમાચારપત્રો શાંત છે. એમને વિદાય આપવા માટે પૂરી કેબિનેટ લાઇનમાં ઊભી હોય છે…ભૂતપૂર્વ કૉંગ્રેસી મુખ્યમંત્રી ગુન્ડુરાવ કહે છે કે રાજીવ ગાંધીનાં સંતાનો રોમન કેથલિક શિક્ષા-દીક્ષા પ્રમાણે ઊછરી રહ્યાં છે. રાજીવ સ્વયં કેથલિક બની ગયા છે અને ઇટલીમાં કેથલિક લગ્નવિધિ કરી ચૂક્યા છે…

…રાજીવ ગાંધી વેનકુવર ગયા ત્યારે જે ઐશ્વર્ય છલકી ગયું એ પત્રોમાં આવી ચૂક્યું છે. એર-ઇન્ડિયાના જહાજ પર એમની સાથે હતા એ દરેકને એક બેગ, બ્લેક લેબલ, અડધી ઇમ્પૉર્ટેડ વ્હિસ્કી, એક કાર્ટન સ્ટેટ ઍક્સ્પ્રેસ સિગારેટો, એક લોહચુંબકીય શતરંજની રમત, એક બૉક્સ ચૉકલેટ, છ વિભિન્ન મિની ડ્રેસ, એક વિશ્વપ્રસિદ્ધ ગિવાન્ચી, જેન્ટલમેનનો શેવિંગ સેટ, એક ગિવાન્ચીનો લેડિઝનો મેક-અપ સેટ આપવામાં આવ્યો હતો…
…દરમિયાનમાં ભૂલો થવી શરૂ થઈ ચૂકી હતી…અમેરિકામાં જઈને રાજીવ ગાંધીએ રાષ્ટ્રપતિ રેગનને કહીને અમેરિન જેલમાં સબડતા આદિલ શહરિયાર વલ્દ મોહમ્મદ યુનુસને છોડાવ્યો. પાંત્રીસ વર્ષીય શહરિયાર અવૈધ કેફી દ્રવ્યોના કૌભાંડ માટે અમેરિકામાં ૩૫ વર્ષની સખત કેદની સજા ભોગવી રહ્યો હતો.” (આદિલ, સંજય ગાંધી અને અમિતાભના ભાઈ અજિતાભ બચ્ચનનો ખાસ મિત્ર હતો.)
રાજીવ ગાંધી સાથે ૧૯૮૪ના શીખ નરસંહાર અને નરેન્દ્ર મોદી સાથે ૨૦૦૨નાં રમખાણો જોડાઈ ગયાં છે. રાજીવ ગાંધીએ મુસ્લિમો અને હિન્દુઓ બંનેમાં કટ્ટરપંથ જન્મવા દીધો. પહેલાં શાહબાનો કેસ દ્વારા, પછી સલમાન રશદીના પુસ્તક ‘સેતાનિક વર્સિસ’ પર પ્રતિબંધ દ્વારા અને ત્યાર બાદ રામજન્મભૂમિના તાળા ખોલાવીને. નરેન્દ્ર મોદીના કાળમાં લગભગ એકાંતરે ટીવી પર હિન્દુ-મુસ્લિમ જેવા કોઈ ને કોઈ વિષયની ડિબેટ હોય છે અને સૉશિયલ મિડિયા પર પણ આ જ પ્રકારની ચર્ચા વધુ થઈ રહી છે. જોકે મોદીએ વિપક્ષોને નરમ હિન્દુ બનવા માટે વિવશ કરી દીધા છે.

રાજીવ ગાંધીની આપખુદશાહી કેવી હતી? તેમણે આંધ્રના દલિત મુખ્ય પ્રધાન અંજય્યાને બેગમપેટ ઍરપૉર્ટ પર ખખડાવી નાખ્યા હતા. કારણ? તેમના સ્વાગત માટે ઍરપૉર્ટ પર બેન્ડબાજા વગાડવામાં આવ્યા હતા. આ વાત પસંદ ન આવી એટલે રાજીવે તતડાવી નાખ્યા. એક વાર એક પત્રકાર પરિષદમાં એક પાકિસ્તાની પત્રકારે પૂછ્યું કે તમારા અને તમારા વિદેશ સચિવ વચ્ચે પાકિસ્તાનની તમારી ભવિષ્યની યાત્રા અંગે વિચારોમાં આટલો ફરક કેમ છે? તો રાજીવ ગાંધીએ કહી દીધું, “ટૂંક જ સમયમાં, તમે નવા વિદેશ સચિવ સાથે વાત કરશો.”

પૂર્વ કેન્દ્રીય ગૃહ સચિવ સી. જી. સોમૈયાએ પોતાના પુસ્તક ‘ધ ઑનેસ્ટ ઑલવેઝ સ્ટેન્ડ અલૉન’માં લખ્યું છે કે રાજીવ ગાંધીએ મનમોહનસિંહને જૉકર કહ્યા હતા! (રાજીવના પુત્ર રાહુલે પણ મનમોહનનું જાહેરમાં અપમાન કરેલું તોય મનમોહન ગાંધી પરિવારને વફાદારીથી વળગી રહ્યા છે!) વાત એમ હતી કે તે વખતે રાજીવ ગાંધી હોદ્દાના લીધે આયોજન પંચના અધ્યક્ષ હતા અને મનમોહન ઉપાધ્યક્ષ. રાજીવ ગાંધીના વિચારો શહેરી કેન્દ્રિત વિકાસના હતા. ૧૯૮૫-૧૯૯૦ માટેની પંચવર્ષીય યોજના બની રહી હતી. રાજીવ ગાંધી શૉપિંગ મૉલ, ઍરફિલ્ડ, ઝડપી ટ્રેનો, મોટા હાઉસિંગ કૉમ્પ્લેક્સ વગેરે ઈચ્છતા હતા. પરંતુ મનમોહને નબળી આર્થિક સ્થિતિનું વર્ણન કર્યું. પરંતુ રાજીવને મનમોહનના વિચારો પસંદ ન પડ્યા. તેમણે પત્રકારો સમક્ષ આયોજન પંચના સભ્યોને ‘બંચ ઑફ જૉકર્સ’ કહ્યા! દુઃખી મનમોહન રાજીનામું આપી દેવાના હતા પરંતુ સોમૈયાએ તેમને સમજાવી લીધા.
રાજ્યોમાં મુખ્યપ્રધાન પોતાના મંત્રીમંડળમાં કોને સમાવે તે પણ રાજીવ નક્કી કરતા. આમ ન કરે તો પોતાની જ સરકારને ઉથલાવી રાષ્ટ્રપતિ શાસન લાદી દેવાતું. વીરેન્દ્ર પાટીલ રાજીવની આવી જ આપખુદશાહીનો ભોગ બનેલા. તો વિપક્ષો તો બન્યા જ હોય. એસ. આર. બોમ્માઈની સરકારને પણ ઉથલાવીને રાષ્ટ્રપતિશાસન લાદી દેવાયું હતું. બોમ્માઈ કેસમાં સુપ્રીમે રાજીવ ગાંધીની સરકારે ઉથલાવી દીધી હતી. નરેન્દ્ર મોદીના સમયમાં શરૂઆતમાં અરુણાચલ પ્રદેશ અને ઉત્તરાખંડમાં સરકારો ઉથલાવવા માટે પ્રયાસો થયા હતા જેને સુપ્રીમ કૉર્ટમાંથી સ્વીકૃતિ મળી નહીં.

રાજીવ ગાંધીના સમયમાં ‘ઉપર’ના આદેશથી ભોપાલ ગેસ ટ્રેજેડી કાંડના મુખ્ય આરોપી વૉરન એન્ડરસનને ભાગી જવા દેવાયો હતો. નરેન્દ્ર મોદીના શાસનમાં વિજય માલ્યા અને નીરવ મોદી-મેહુલ ચોકસી ભાગી ગયા છે. રાજીવ ગાંધીએ કહેલું: વિરોધ પક્ષો દેશદ્રોહીઓ છે. મોદી આવું નથી કહેતા, પણ મોદી સમર્થકો જરૂર કહે છે. રાજીવ ગાંધીએ કહેલું: બંગાળમાં ફક્ત માર્ક્સવાદનું શિક્ષણ જ અપાય છે. વિદ્યાર્થીઓ ભારતીય સંસ્કૃતિથી અજાણ છે. રાજીવ મુસ્લિમ વીમેન બિલ વખતે સંસદમાં બોલેલા, “સ્ત્રીની સ્વતંત્રતા એ પશ્ચિમી વિચાર છે અને ભારતમાં સ્વીકાર્ય નથી.” નરેન્દ્ર મોદી હંમેશાં સ્ત્રી સ્વતંત્રતાના તરફદાર રહ્યા છે.

રાજીવ ગાંધી સંસદમાં બોલેલા કે વિરોધ પક્ષો જૂઠું જ બોલે છે. સ્પીકરે આ વાત કાઢી નાખી હતી. નરેન્દ્ર મોદી પણ રાજ્યસભાના ઉપાધ્યક્ષની ચૂંટણી વખતે કૉંગ્રેસના ઉમેદવાર બી. કે. હરિપ્રસાદ વિશે કરેલી ટીપ્પણી “ઉનકે નામ કે આગે બીકે થા, કોઈ ન બીકે” કોઈ સાંસદો વેચાયા નહીં તેવા આશયની કરેલી ટીપ્પણી રાજ્યસભાના રેકૉર્ડમાંથી દૂર કરાઈ.

રાજીવ ગાંધી જોધપુરી સૂટની ફેશન લાવેલા. કુર્તા-પાયજામા પર શાલ ડાબા ખભેથી જનોઈની જેમ પહેરવાની સ્ટાઇલ લાવ્યા જે તે સમયના સાંસદ અમિતાભ બચ્ચને પણ અનુસરી. નરેન્દ્ર મોદી, મોદી કુર્તાની ફેશન લાવ્યા. જોકે સૂટ પહેરવો તેમને ‘મોંઘો’ પડી ગયો. રાજીવ ગાંધીના સમયમાં સૌથી સકારાત્મક પાસુ હોય તો તે મનોરંજનનું હતું. આ મનોરંજન ભારતીય સંસ્કૃતિથી ભરપૂર રહ્યું. દૂરદર્શન પર હમલોગ, બુનિયાદ, ભારત એક ખોજ, ફૌજી, કરમચંદ, મિ. યોગી, રામાયણ, મહાભારત, વિક્રમ વૈતાલ જેવી એકથી એક ચડિયાતી સિરિયલો આવી. એટલું જ નહીં, ઇતિહાસનો બોધ થાય તેવી સિરિયલો ‘કહાં ગયે વો લોગ’, ‘રાજ સે સ્વરાજ તક’ વગેરે આવતી. મોદીએ દૂરદર્શન પર હિન્દુત્વની આ પ્રકારની વાતો કરતા ધારાવાહિક લાવીને તેનો સકારાત્મક ઉપયોગ કરવાનું વિચાર્યું જ નહીં. ઉલટાનું અત્યારે સાવ ભંગાર ગુણવત્તાનાં ધારાવાહિકો પ્રસ્તુત થાય છે. રાજીવ ગાંધીના સમયે ફિલ્મો કેવી આવતી હતી? આજ કા એમ.એલ.એ., ઘર એક મંદિર, ઇન્સાફ કૌન કરેગા, કાનૂન ક્યા કરેગા, સારાંશ, ઉત્સવ, ગુલામી, મેરી જંગ, મર્દ, ઇન્સાફ મૈં કરુંગા, માસ્ટરજી, રામ તેરી ગંગા મૈલી, એક રુકા હુઆ ફૈસલા, મિ. ઇન્ડિયા, ઇન્સાફ કી પુકાર, આખરી અદાલત, તેઝાબ, ઝખ્મી ઔરત, પરિન્દા વગેરે ફિલ્મો આવી. આ બતાવે છે કે તે વખતે કાળાબજારી, ધારાસભ્યો-સાંસદોનો ભ્રષ્ટાચાર વગેરે ચરમસીમાએ હતો. વહુઓ પર દહેજના કારણે થતા અત્યાચાર સહિતની સામાજિક સમસ્યાઓ પણ હતી. કાયદો કાયદાનું કામ કરતો નહોતો.

મોદીના શાસનમાં હિન્દુત્વ પર ચોટ કરનારી અને સંસ્કારોનો ફજેતો કરનારી ફિલ્મો-સિરિયલો અને વેબસિરિઝનું પ્રમાણ ચરમસીમાએ છે. પીકે, સિંહમ રિટર્ન્સ, હૉલિ ડે, રાગિણી એમએમએસ ૨, મસ્તરામ, હેટ સ્ટોરી ૨, બજરંગી ભાઈ જાન, પ્રેમ રતન ધન પાયો, દિલવાલે, પીકુ, બેબી, ડર્ટી પૉલિટિક્સ, બાજીરાવ મસ્તાની, દંગલ, સુલતાન, ઍરલિફ્ટ, ક્યા કૂલ હૈ હમ ૩, વન નાઇટ સ્ટેન્ડ, ઉડતા પંજાબ, ગ્રેટ ગ્રાન્ડ મસ્તી, ટોઇલેટ એક પ્રેમ કથા, ગૉલ્ડ, રાઝી, પદ્માવત, પરમાણુ જેવી ફિલ્મો આવી, જેમાં કેટલીક બાયોપિક હતી તો ઘણી બધી ફિલ્મોમાં સેક્સ અને હિંસાનો પ્રચૂર ઉપયોગ કરાયો.

રાજીવ ગાંધીના સમયમાં ૧૯૮૮ના સ્વતંત્રતા દિવસે રાજીવ ગાંધીના પ્રવચન પછી કૈલાસ સુરેન્દ્રનાથ, વિનોદ શર્મા, પીયૂષ પાંડેની ટીમે મળીને ‘મિલે સૂર મેરા તુમ્હારા’ જેવું આજે પણ યાદગાર એવું એક ગીત રાષ્ટ્રીય એકતા માટે આપ્યું. આ જ રીતે ૧૯૮૯ના સ્વતંત્રતા દિને રાજીવ ગાંધીએ આવું જ એક બીજું અદ્ભુત ગીત રાજીવ ગાંધીએ દેશને આપ્યું…‘બજે સરગમ હર તરફ સે’. જોકે રાજીવ ગાંધી ટીવી પર પૉપ કલ્ચર એટલે કે પૉપ મ્યૂઝિક પણ લાવેલા. તેમણે ‘મેરા ભારત મહાન’ જેવું સૂત્ર આપી ભારતની મહાનતાની વાત કરી તો મોદીએ પણ ‘ન્યૂ ઇન્ડિયા’ અને ‘મેરા દેશ બદલ રહા હૈ’ સૂત્ર સાથે દેશવિદેશમાં ભારતનું ગૌરવ પુનઃસ્થાપિત કર્યું.
(સમાપ્ત)

politics, sanjog news, vichar valonun

રાજીવની શાહબાનો અને મોદીની એટ્રૉસિટી મૉમેન્ટ

(વિચાર વલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, દિ.૧૬/૮/૧૮)

(ગત અંકથી ચાલુ)
ચૂંટણી જીતવા માટે મોદીએ કોઈ કસર બાકી ન રાખી. એક તરફ પ્રશાંત કિશોરનો ટૅક્નૉક્રેટ તરીકે સહારો લીધો, તો બીજી તરફ, ગૂગલ પર જાહેરખબરો (કોઈ પણ વેબસાઇટ ખોલો તેમાં મોદીની જાહેરખબર જોવા મળતી)નું નવું પરિમાણ ઉમેર્યું. સૉશિયલ મિડિયાની ટીમને કામે લગાડી. સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૩થી ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૪ સુધી પાંચ મહિનામાં મોદીએ અરુણાચલ પ્રદેશથી લઈને આંધ્ર પ્રદેશ અને મુંબઈથી લઈને મેરઠ સુધી અનેક મોટી મોટી જનસભાઓ કરી. જ્યાં જાય ત્યાં પોતાનો સંબંધ જોડે, ત્યાંના સમાજસેવકો, ક્રાંતિકારીઓને યાદ કરે, સ્થાનિક ભાષામાં શરૂઆત કરી પોતાની વાત મૂકે.

નરેન્દ્ર મોદી માટે પક્ષના અને બહારના વિરોધીઓનો સહુથી મોટો સવાલ હતો કે તેમને વિદેશનીતિમાં શું ખબર પડે? અમેરિકાએ તો ૨૦૦૨નાં રમખાણોના કારણે વિઝા આપવા ઈનકાર કર્યો છે. વળી, તે સમયે કોઈ કલ્પના પણ નહોતું કરી શકતું કે ચૂંટણીમાં ભાજપને બહુમતી મળશે. આથી મોટો પ્રશ્ન એ પણ હતો કે મોદીના લીધે ભાજપ સાથે ગઠબંધન કરવા કોણ તૈયાર થશે? કારણકે રાજદીપ સરદેસાઈ, બરખા દત્ત, રવીશકુમાર જેવા રાષ્ટ્રીય સ્તરે પત્રકારો, તો હિન્દી ફિલ્મોના મહેશ ભટ્ટ, જાવેદ અખ્તર, શબાના આઝમી, નંદિતા દાસ જેવા કલાકારો અને ઘણા બધા બુદ્ધિજીવીઓ, મોદીને સુપ્રીમ કૉર્ટમાંથી રમખાણો બાબતે ક્લીન ચિટ મળી હોવા છતાં આ જ મુદ્દાને ઊછાળી રહ્યા હતા. નીતીશકુમારને મોદીનાં રમખાણો કરતાં મોદીના વર્તન સામે વાંધો હતો કારણકે બિહારમાં પૂર આવ્યું ત્યારે ત્યાં ભાજપની બેઠક હતી તે વખતે ત્યાંના છાપાંઓમાં ગુજરાતે કરેલી સહાય માટે મોદીનો આભાર માનતી જાહેરખબરો છપાઈ હતી. તે પછી બિહારની ચૂંટણી વખતે નીતીશકુમારે ભાજપને સ્પષ્ટ ના પાડી હતી કે મોદીને બિહારમાં પ્રચાર કરવા ન મોકલવા. અને આથી જ ૨૦૧૩માં મોદીને વડા પ્રધાન પદના ઉમેદવાર જાહેર કર્યા એટલે નીતીશકુમારે ભાજપ સાથે ગઠબંધન તોડી નાખ્યું હતું. જોકે ભવિષ્યમાં તેમને મોદીનું નેતૃત્વ સ્વીકારવાની ફરજ લાલુપ્રસાદ યાદવનાં ઘાસચારા કૌભાંડો અને તેમના પુત્રોના સરકારમાં વ્યવહારના લીધે પડવાની જ હતી…

પવન જોઈને સઢ બદલતા રામવિલાસ પાસવાન અને ચંદ્રાબાબુ નાયડુના પક્ષોએ ભાજપ સાથે પાછું ગઠબંધન કરી લીધું. ઉત્તર પ્રદેશ અને બીજે ઘણી બધી જગ્યાએ ભાજપે અપના દલ- અનુપ્રિયા પટેલ જેવા નાના પક્ષો સાથે ગઠબંધન કર્યું.

મોદીએ પ્રચારમાં કોઈ મુદ્દો બાકી ન રાખ્યો. પોતે પછાત જ્ઞાતિના હોવાનો રાગ આલાપ્યો. ચા વેચી હોવાની વાત કરી. વો નામદાર હૈ, ઔર હમ આમદાર. રાહુલ ગાંધીને શહઝાદા કહ્યા અને સોનિયા-રાહુલને મા-બેટે કી સરકાર જેવાં તીખાં વિશેષણોથી નવાજ્યાં. ૨૦૦૪ અને ૨૦૦૯ની ચૂંટણી અને ૨૦૧૪ની ચૂંટણીમાં સૌથી મોટો ફરક એ પણ હતો કે એક તરફ, કૉંગ્રેસ ભાજપને ઘેરવામાં કોઈ કસર બાકી નહોતી રાખતી. અને મતદારોમાં એવો સંદેશો પણ જવા લાગ્યો હતો કે સુષમા-જેટલી જેમને અડવાણીએ લોકસભા-રાજ્યસભામાં વિપક્ષનાં નેતા બનાવ્યાં હતાં તેમની કૉંગ્રેસ સરકાર સાથે ગોઠવણ છે. ૨૦૦૯માં પણ અડવાણીએ કાળાં નાણાંનો મુદ્દો ઉપાડ્યો હતો. સુશાસનનો મુદ્દો તો અડવાણી ઘણાં વર્ષોથી ઉઠાવતા આવ્યા હતા. પરંતુ તેને લોકો સમક્ષ યોગ્ય રીતે મૂકવાનું કામ ૨૦૧૪માં મોદીએ કર્યું. તેમણે રૉબર્ટ વાડ્રાનાં કૌભાંડો જે તે સમયે બહાર આવ્યાં હતાં તેનો મુદ્દો ઉપાડવાની પણ કોઈ કસર બાકી ન રાખી. દામાદ કહીને તેમણે તીખાં કટાક્ષ કર્યા.

અમેઠીમાં સામાન્યતઃ અત્યાર સુધી ભાજપ કે કોઈ બીજો પક્ષ કોઈ મોટા ઉમેદવારને ગાંધી પરિવાર સામે ઊભો નહોતો રાખતો, પણ ભાજપે સ્મૃતિ ઈરાનીને મેદાનમાં ઉતારી ગાંધી પરિવારને અમેઠીની બેઠક બચાવવા દોડતા કરી બીજેથી તેમનું ધ્યાન હટાવી લીધું. સ્મૃતિ ઈરાનીએ પણ લેડી મોદી જેવું રૂપ દર્શાવ્યું. એકેએક ગામનાં નામ, ત્યાં નહીં થયેલાં કામોને ઉઘાડાં પાડ્યાં. (આ એ જ સ્મૃતિ ઈરાની છે જેમણે વાજપેયી સરકાર હતી ત્યારે ૨૦૦૨નાં રમખાણો માટે સુરતમાં મોદી રાજીનામું ન આપે તો પોતે ઉપવાસ કરશે તેવું કહેલું પરંતુ બાદમાં તેમને માફી માગવી પડેલી, પરંતુ મોદીની એ ઉદારતા જ કહેવાશે કે ચૂંટણી પછી સરકારમાં માનવ સંસાધન પ્રધાન જેવો મોટો હોદ્દો આપી દીધો. મિડિયા પણ મહદંશે મોદી વિરુદ્ધ હતું. તેમને ઇન્ટરવ્યૂ તો આપ્યા પરંતુ તેમને પણ ‘ન્યૂઝ ટ્રેડર્સ’ કહી રોકડું પારખવામાં તેમણે કોઈ કસર ન રાખી. ભાજપ અને મોદી સમર્થકોને મોદીની આ નિડર છબી આકર્ષી ગઈ. કારણકે સમર્થકો વર્ષોથી મિડિયાના ભાજપ વિરોધી રૉલને જોતા આવ્યા હતા. મોદીએ સૉશિયલ મિડિયા દ્વારા અને કેટલીક વેબસાઇટો દ્વારા મિડિયાની પૉલ ઉઘાડી પણ પાડવાનું શરૂ કર્યું હતું, જે આજે પણ ચાલુ છે.

એ સમયે રાજસ્થાન, હરિયાણા, મહારાષ્ટ્ર, આંધ્રપ્રદેશ વગેરે અનેક રાજ્યોમાં કૉંગ્રેસની સરકાર બદલાઈ હતી અથવા તો આવનારી ચૂંટણીમાં શાસન વિરોધી જુવાળના કારણે બદલાવાની સ્થિતિમાં હતી. આ બધાનો લાભ ભાજપને મળ્યો. રાજસ્થાન, મધ્ય પ્રદેશ, છત્તીસગઢ જેવાં રાજ્યોમાં ફરીથી ભાજપની સરકાર રચાઈ. રાજસ્થાન-ગુજરાતમાંથી લોકસભાની તમામ બેઠકો ભાજપને મળી. કલ્યાણસિંહ, યેદીયુરપ્પા સહિત અનેક જૂના નેતાઓને ભાજપમાં પાછા બોલાવાયા. કર્ણાટકમાં તેનો ફાયદો થયો. તમિલનાડુમાં રજનીકાંત સાથે મુલાકાત કરી. આનો ત્યાં ફાયદો ન થયો પરંતુ મોદી બ્રાન્ડ મજબૂત બની. ઉત્તર પ્રદેશમાં મુઝફ્ફરપુરમાં હિન્દુ- મુસ્લિમોનાં રમખાણો અને તેના પગલે સૈફાઈમાં મુલાયમસિંહ આણિ કંપની દ્વારા સલમાન ખાન, માધુરી દીક્ષિત વગેરે કલાકારોના મહોત્સવનો અસંવેદનશીલ જલસો…આ બધાના કારણે ભાજપને ઉત્તર પ્રદેશમાં ૮૦માંથી ૭૫ બેઠક મળી! સોનિયા ગાંધી- રાહુલ ગાંધી, મુલાયમસિંહ યાદવ અને તેમના પરિવાર આમ, ગણીને કુલ પાંચ જ બેઠકો જ કૉંગ્રેસ અને સમાજવાદી પક્ષને મળી. પરિણામ બહુ સ્પષ્ટ હતું ભાજપનો પ્રચંડ વિજય.

આપણી આ લેખમાળા રાજીવ ગાંધી અને નરેન્દ્ર મોદી વચ્ચે સામ્યતા અને વિરોધાભાસને જોવાનાં હતાં. બંને પહેલી વાર સંસદમાં પ્રવેશ્યા હતા. રાજીવ ગાંધીને તો તેમની માતા, તેમના પિતા અને તેમના નાનાના કારણે હજુ પણ સરકારનો કક્કો ખબર હતો, નરેન્દ્ર મોદી તો સાવ બિનઅનુભવી હતા. તેમણે આ વાત સ્વીકારી પણ હતી. રાજીવ ગાંધી પાસે ગોરો રંગ અને ધારાપ્રવાહ અંગ્રેજી બોલવાની આવડત હતી. નરેન્દ્ર મોદી અંગ્રેજી બોલી શકે પરંતુ કૉન્વેન્ટ પ્રકારનું નહીં. આથી તેમણે સમગ્ર વિશ્વમાં જ્યાં ગયા ત્યાં મોટા ભાગે હિન્દીમાં જ બોલવાનું પસંદ કર્યું. ૨૦૧૪ની ચૂંટણીમાં પણ કેરળ, તમિલનાડુ, કર્ણાટક, આંધ્રપ્રદેશ વગેરે રાજ્યોમાં તેમણે અનુવાદકોની સેવા લીધી. રાજીવ ગાંધી મિ. ક્લીન તરીકે ગણાતા હતા પરંતુ ૧૯૮૯ સુધીમાં બૉફૉર્સ કૌભાંડે અને તેમના જ સાથી વી. પી. સિંહના આક્ષેપોના કારણે તેમની આ છબી ખરડાઈ ગઈ હતી. કૉંગ્રેસ નરેન્દ્ર મોદી સામે અંગત રીતે કોઈ આક્ષેપ કરી શકે તેમ નથી. રાફેલનો મુદ્દો ઉપાડે છે પરંતુ ફ્રાન્સના પ્રમુખે ના પાડી દીધી પછી એ મુદ્દો કારગત રહ્યો નથી. રાજીવે લાઇસન્સ રાજ, અધિકારીઓની અડચણ, વગેરે દૂર કરવા વાત કરેલી. નરેન્દ્ર મોદીએ પણ કરેલી અને તે કરી પણ બતાવ્યું. આવતાવેંત કર્મચારીઓ માટે બાયૉમેટ્રિક્સ લાગી ગયાં. ગુજરાતની જેમ દિલ્લીમાં પણ કર્મચારીઓને સમયસર આવતા કરી દીધા. ફટાફટ નિર્ણયો લેવાવા લાગ્યા. રાજીવ ગાંધી ટેલિકૉમ ક્રાંતિ લાવેલા. કમ્પ્યૂટર લાવેલા. તે વખતે ભાજપના નેતાઓએ કમ્પ્યૂટરોનો વિરોધ કરેલો. પરંતુ પછી બહુ ટૂંક સમયમાં ભાજપને અંદાજ આવી ગયેલો કે કમ્પ્યૂટર સહિતની ટૅક્નૉલૉજી તો હકીકતે તેમની રાજનીતિમાં ખૂબ જ ઉપયોગી છે. તેથી કૉંગ્રેસ કરતાં પહેલાં બ્લૉગ, સૉશિયલ મિડિયા વગેરેનો ઉપયોગ ભાજપે શરૂ કરી દીધો. અટલજીની સરકાર વખતે મોબાઇલ ક્રાંતિ થયેલી.

તો નરેન્દ્ર મોદીએ પૈસાની ડિજિટલ લેવડદેવડ, ભીમ એપ, નમો એપ વગેરે મોબાઇલ ટૅક્નૉલૉજીનો ખૂબ જ ઉપયોગ કરવા આહ્વાન કર્યું. તેના કારણે પૈસાની લેવડદેવડ ચોખ્ખી બની. જીએસટી કૉંગ્રેસ નહોતી લાવી શકી (કૉંગ્રેસનાં જ કેટલાંક રાજ્યો અને મોદીની ગુજરાત સરકારનો વિરોધ હતો) પરંતુ મોદી સરકારે આ કાયદો પસાર કરાવી દીધો.

સમયનું ચક્ર જુઓ. રાજીવ ગાંધી વખતે સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયે શાહબાનો કેસમાં વૃદ્ધા શાહબાનોને ભરણપોષણ આપવાનો ચુકાદો આપેલો જેનો રાજીવ ગાંધીએ કટ્ટરવાદી મુસ્લિમોને મત બૅન્ક માટે ખુશ કરવા બહુમતીના જોરે કાયદો પલટાવી નાખ્યો. પરંતુ નરેન્દ્ર મોદીના શાસનમાં આ પ્રકારના કેસોમાં સરકારે મજબૂત વલણ દાખવ્યું. તેમાં મિડિયાએ પણ મુસ્લિમ મહિલાઓની વ્યથા અને ડિબેટ દેખાડી સકારાત્મક ભૂમિકા ભજવી. અને આથી લોકસભામાં ત્રણ તલાક રદ્દ કરતો કાયદો પસાર થયો. જોકે મોદી સરકારે રાજીવ ગાંધીનું શાહબાનો જેવું એક કૃત્ય એસ.સી.એસ.ટી. એટ્રૉસિટી એક્ટ બાબતે કર્યું. સર્વોચ્ચે ચુકાદો આપેલો કે કોઈ દલિત ફરિયાદ કરી દે, માત્ર તે જ કારણે કોઈની ધરપકડ ન કરી લેવી જોઈએ. પહેલાં તપાસ કરવી જોઈએ. આ બાબતે જિજ્ઞેશ મેવાણી એન્ડ કંપની અને કૉંગ્રેસ દ્વારા બહુ જ વિરોધ થયો. તેથી મોદી સરકારે સુપ્રીમના ચુકાદાને ઉથલાવી મત બૅન્ક માટે ફરીથી જૂનો એટ્રૉસિટી ઍક્ટ લાવી દીધો. મોદીની આ રાજીવ ગાંધી મૉમેન્ટ હતી. રાજીવ ગાંધી અને નરેન્દ્ર મોદીની બાકીની તુલના આવતા અંકે કરીને આ શ્રેણી સમાપ્ત કરીશું.
(ક્રમશઃ)

politics, sanjog news, vichar valonun

મોદી: શ્રી રામ કૉલેજમાં પ્રવચનથી વડા પ્રધાનના ઉમેદવાર સુધી

(વિચારવલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, તા.૯/૯/૧૮)

રાજીવ ગાંધી અને નરેન્દ્ર મોદી. બંનેને બહુમતીવાળી સરકાર મળી. વચ્ચે એક અંકનો વિરામ આવી ગયો એટલે થોડું તાજું કરી લઈએ. રાજીવ ગાંધી નવા અને શિખાઉ રાજકારણી હતા. તે સમયે પંજાબમાં ખાલિસ્તાની આતંકવાદનો ઉકળતો ચરુ હતો. પૂર્વોત્તર ભારત પણ અલગાવવાદથી ગ્રસિત હતું. વિપક્ષોએ ૧૯૭૭માં સત્તાનો સ્વાદ ચાખી લીધો હતો. આમ છતાં તેઓ ભારે બહુમતીથી કઈ રીતે જીત્યા તેની વાત ગયા અંકે આપણે કરી. અને તે પછી નરેન્દ્ર મોદીની વાત આપણે શરૂ કરી, જેમાં આપણે જોયું કે દિલ્લીની શ્રી રામ કૉલેજમાં વ્યાખ્યાન માટે કૉંગ્રેસના નેતાઓને પણ આમંત્રણ હતું. તેમણે ન સ્વીકાર્યું પરંતુ મોદીજીએ તે તક ગુમાવી નહીં.

એ પ્રવચનમાં કૉલેજના વિદ્યાર્થીઓ અને તેના થઈ રહેલા જીવંત પ્રસારણ થકી સમગ્ર દેશના યુવાનોને સંબોધવાની તક મોદીને મળી રહી હતી. તે વખતે દેશમાં ભયંકર નિરાશાનું વાતાવરણ હતું. ભ્રષ્ટાચારે દેશને અજગર ભરડો લીધો હતો. ત્રાસવાદ અને બૉમ્બ ધડાકાથી હજારો લોકોનાં મૃત્યુ થયાં હતાં. આર્થિક સ્થિતિ કથળેલી હતી. આ સ્થિતિમાં શું મોદીએ માત્ર આક્ષેપો કરી વાતાવરણને વધુ નકારાત્મક અને નિરાશાજનક બનાવ્યું?

ના. તેમણે એવો મંત્ર આપ્યો જે આજ સુધી કદાચ કોઈએ નહોતો આપ્યો. આશાવાદી મુજબ, પાણીનો ગ્લાસ અડધો ભરેલો હોય અને નિરાશાવાદી અડધો ગ્લાસ ખાલી છે તેનું રોદણું રોવે છે. પરંતુ મોદીએ મૌલિક રીતે કહ્યું કે તે અડધો ખાલી નથી, અડધો હવાથી ભરેલો છે. આ નવી વાત હતી જેને કૉલેજના વિદ્યાર્થીઓએ તાળીઓના ગડગડાટથી વધાવી લીધી. તેમણે ગુજરાતના વિકાસનું મૉડલ રજૂ કર્યું, કહ્યું કે દેશમાં વિદ્યાર્થી સહિત સહુ કોઈને થાય છે કે આપણી ભૂલ થઈ ગઈ કે અહીં જન્મ લીધો. ભારતનું કંઈ નહીં થઈ શકે. પરંતુ મારો અનુભવ કહે છે કે એ જ બંધારણ, એ જ નિયમો, એ જ કર્મચારીઓ, એ જ ફાઇલો છતાં ઘણું બધું કરી શકાય છે.

મોદીનું તીર બરાબર નિશાન પર વાગ્યું. મોદીએ આ પ્રવચન આપ્યું તેની તારીખ હતી ૬ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૩. એટલે હજુ ચૂંટણીને એક વર્ષ અને બે મહિના બાકી હતા! તેમણે દિલ્લીમાં જઈને આ પ્રવચન આપીને પોતાની ઉમેદવારીનો શંખનાદ કરી દીધો હતો. રાજદીપ સરદેસાઈ પોતાના પુસ્તક ‘૨૦૧૪ કા ચુનાવ જિસને ભારત કો બદલ દિયા’માં લખે છે, “આ ભાષણના કેટલાક દિવસ પછી મેં તેમની સાથે વાત કરી (સામાન્ય રીતે રાજદીપ મોદી સાથે મોડી રાત્રે કે રવિવારે સવારે ફૉન પર વાત કરતા. આ ચોંકાવનારી વાત છે, કારણકે મોદી પર એક આક્ષેપ એ છે કે તેઓ મુખ્ય પ્રધાન બન્યા પછી પત્રકારોથી તેમણે મોઢું ફેરવી લીધું છે.). એક સારા રાજનીતિજ્ઞની જેમ તેમણે (મોદીએ) પૂછ્યું, “ક્યા ફીડ હૈ?” મેં (રાજદીપે) પ્રમાણિકતાથી સ્વીકાર્યું કે ભાષણ ઘણું જ પ્રભાવી હતું.” વિરોધી માનસિકતાવાળા પત્રકાર જે ૨૦૦૨ પછી સતત મોદી પાછળ જ પડેલા રહ્યા તેમની પાસેથી પણ પ્રતિભાવ મેળવવો એ બહુ મોટી વાત છે.

કૉંગ્રેસના નેતાઓને કોઈ સાચી વાત કહે તો તેઓ તેમને ભાજપવાળા કહીને બ્રાન્ડિંગ કહી તેમનાથી મોઢું ફેરવી લે છે. કેટલીક ચેનલો સાથે પણ તેઓ આવું કરે છે. હવે તો હિન્દી ચેનલો પર રીતસર એન્કરો સામે ચાલુ ડિબેટે આક્ષેપબાજી કરવા લાગ્યા છે. આ વાત કૉંગ્રેસે ભાજપ પાસેથી શીખવી જોઈએ.

બે મહિના પછી આઠ એપ્રિલે મોદીએ ઉદ્યોગ જગતના સંગઠન ફિક્કીની મહિલા પાંખ સમક્ષ પ્રવચન આપ્યું. એવું નહોતું કે આ દરમિયાન રાહુલ ગાંધી નિષ્ક્રિય રહ્યા હતા. મોદીના પ્રવચનના ચાર દિવસ પહેલાં તેમણે ઉદ્યોગોના અન્ય સંગઠન સીઆઈઆઈ સમક્ષ પ્રવચન આપી ચૂક્યા હતા. રાહુલ ગાંધીએ ઉદ્યોગપતિઓ સમક્ષ પોતાનું સપનું રજૂ કર્યું હતું જ્યારે મોદી શ્રી રામ કૉલેજમાં યુવાનો પછી હવે બીજો મોટો મતદાર વર્ગ એવો મહિલાઓ અને તે પણ ઉદ્યોગજગત સાથે સંબંધિત,ને સંબોધી રહ્યા હતા. તે વખતે વિવેચકોએ રાહુલ ગાંધીના ભાષણને ફિક્કું અને અસ્પષ્ટ ગણાવ્યું હતું.

મોદી માટે મુશ્કેલી હતી કારણકે ઉદ્યોગજગતની મહિલાઓ હોય એટલે મોટા ભાગે અંગ્રેજી અને અંગ્રેજીયતની અસરવાળી જ હોય તેમ માની શકાય. પરંતુ મોદીએ ત્યાં જે વાત મૂકી તે હિન્દુ દર્શનમાં સ્ત્રીઓને દર્શાવતી હતી. અર્થાત્, તેમણે કહ્યું કે ભારતમાં સ્ત્રીનો ઊંચો દરજ્જો યુગોથી રહ્યો છે. ગાય-નદીને પણ માતા કહીને સંબોધાય છે. તેમણે સ્ત્રી ભ્રૂણ, ગુજરાતમાં મુખ્ય પ્રધાન તરીકે તેમની સરકારે કરેલાં મહિલાલક્ષી કામોની વાતો કરી. અમદાવાદના જશુબેનના પિઝાની વાત કરીને મહિલાઓનાં હૃદય જીતવા પ્રયાસ કર્યો. રાજદીપ સરદેસાઈ ઉપરોક્ત પુસ્તકમાં લખે છે, “મોદીના આ પ્રવચન પછી મહિલાઓનો એક જ સ્વર હતો, “આ જ પ્રકારના નેતા અમે ઈચ્છીએ છીએ.”

તે જ દિવસે મોદી બીજા એક કાર્યક્રમમાં ભાગ લઈ રહ્યા હતા. રાજદીપ સરદેસાઈની જ ચેનલના નેટવર્ક ૧૮ દ્વારા ‘થિંક ઇન્ડિયા’ પરિષદમાં ‘લઘુતમ સરકાર, મહત્તમ સરકાર’ વિષય પર બોલવાનું હતું જે મોદીનો પ્રિય વિષય હતો. યુપીએ-૨ સરકાર પર અનિર્ણાયકતા અને પૉલિસી પેરાલિસિસના માત્ર વિપક્ષો જ નહીં, પરંતુ બીજા પણ આક્ષેપો કરતા હતા. મોદીએ કહ્યું કે અમલદારોના અવરોધો દૂર કરવા પર ભાર મૂક્યો. આ સમય સુધીમાં મોદીનો સમાવેશ ભાજપના સંસદીય બૉર્ડમાં થઈ ચુક્યો હતો. આવું સ્થાન મેળવનારા તેઓ એક માત્ર મુખ્ય પ્રધાન હતા. આ બૉર્ડના હાથમાં જ ચૂંટણી સંબંધી મહત્ત્વના નિર્ણયો હોય છે. માર્ચ ૨૦૧૩માં મોદી માટે એક બીજો ફેરફાર મહત્ત્વનો હતો. દિલ્લીના તાલકટોરા સ્ટેડિયમમાં મળેલી ભાજપની રાષ્ટ્રીય પરિષદમાં નીતિન ગડકરીએ તેમની કંપની સામે અરવિંદ કેજરીવાલે કરેલા આક્ષેપોના કારણે પક્ષના અધ્યક્ષ તરીકે રાજીનામું આપ્યું અને તેના સ્થાને અધ્યક્ષ બન્યા રાજનાથસિંહ.

આ બેઠકમાં મોદી સતત છવાયેલા રહ્યા. મિડિયાનું ધ્યાન પણ મોદી પર રહ્યું. ભાજપના કાર્યકર્તાઓ-નેતાઓ પણ મોદી સાથે ફોટો પડાવવા ઉત્સુક હતા. આ જોઈને ભાજપના નેતાઓને અંદાજો આવી ગયો હતો કે મોદીનું કદ હવે ભાજપ કરતાં મોટું થઈ ચૂક્યું છે. તે પછી જુલાઈમાં ગોવામાં ભાજપની રાષ્ટ્રીય કાર્યકારિણી મળી જેમાં મોદીને લોકસભા માટેની પ્રચાર સમિતિના વડા બનાવવાની જાહેરાત થઈ હતી. ગોવાના મુખ્ય પ્રધાન મનોહર પારીકરે તો મોદીને ચૂંટણીના છ મહિના પહેલાં વડા પ્રધાનના ઉમેદવાર જાહેર કરી દેવાની માગણી એ સમયે કરી દીધી હતી. પારીકરે ૬૫ વર્ષથી ઉપરના નેતાઓને નિવૃત્ત થવાની સલાહ પણ આપી દીધી હતી.

પરંતુ મોદીની આડે વિપક્ષ કરતાં પોતાના જ પક્ષના કેટલાક નેતાઓની, અને તેય તેમના ગુરુ અડવાણીજીની નારાજગીનું મોટું વિઘ્ન હતું. આ બેઠકમાં અડવાણીજી, રવિશંકર પ્રસાદ, ઉમા ભારતી, વરુણ ગાંધી વગેરે નેતાઓ માંદગી કે બીજું કોઈ બહાનું બતાવીને હાજર રહ્યા નહોતા. આ એ જ ગોવા હતું જ્યાં અગિયાર વર્ષ પહેલાં ભાજપની આવી જ બેઠક મળી હતી અને ત્યારે અડવાણીજીએ મોદીને ગુજરાતના મુખ્યપ્રધાન પદેથી હટાવતા બચાવ્યા હતા! પરંતુ હવે સમયની માગ જુદી હતી. મોદીને અવગણવાનું ભાજપને પોસાય તેમ નહોતું. અડવાણીજીના નેતૃત્વમાં ૨૦૦૯ની ચૂંટણીમાં ભાજપ હારી ગયો હતો. અરુણ જેટલી, સુષમા સ્વરાજ કે રાજનાથસિંહ લોકપ્રિયતામાં મોદીની બરાબરી કરી શકે તેમ નહોતા. વળી તેમની પાસે મોદી જેવો ગુજરાત વિકાસનો ટ્રેક રેકૉર્ડ પણ નહોતો. અડવાણીજીએ ૧ જૂન ૨૦૧૩ના રોજ કાર્યકરોને સંબોધતા મોદી સામે શિવરાજસિંહનું નામ વહેતું મૂક્યું હતું પરંતુ શિવરાજ કોઈ રીતે મોદીની તોલે આવી શકે તેમ નહોતા. તેમણે પક્ષમાંથી તમામ પદો પરથી રાજીનામાં આપી દીધાં, પરંતુ તેમના આ પ્રયાસો વ્યર્થ ગયા. પક્ષના નેતાઓએ બાદમાં તેમને મનાવી લીધા.

૧૫ ઑગસ્ટ ૨૦૧૩ના રોજ મોદીએ એક તોફાની વિદ્યાર્થીનું રૂપ દેખાડ્યું. આગલા દિવસે જ કરી દીધેલી જાહેરાત મુજબ બીજા દિવસે લાલ કિલ્લા પરથી વડા પ્રધાન મનમોહનસિંહના ભાષણ પછી તરત જ મોદીએ ભુજની લલ્લન કૉલેજ પરથી ભાષણ કરી મનમોહનસિંહ અને તેમની સરકાર પર આકરા પ્રહારો કર્યા. સામાન્યત: ૧૫ ઑગસ્ટ અને ૨૬ જાન્યુઆરીએ રાજનીતિ ભૂલી જવાતી હોય છે પરંતુ મોદીએ રમતનો નિયમ તોડી દીધો. સમાચાર ચેનલોએ આ ભાષણ લાઇવ બતાવ્યું હતું.

આ પછી હવે ઔપચારિકતા જ બાકી રહી. તેમના જન્મદિવસના ચાર દિવસ પહેલાં મોદીને પક્ષ તરફથી ભેટ મળી ગઈ હતી. ૧૩ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૩એ દિલ્લીમાં મોદીની વડા પ્રધાન પદના ઉમેદવાર તરીકે સત્તાવાર વરણી થઈ. પરંતુ અડવાણીજીએ પોતાની રીતે વિરોધ વ્યક્ત કરવાનો વ્યર્થ પ્રયાસ કર્યો. તેમણે ભાજપ અધ્યક્ષ રાજનાથસિંહને પત્ર લખી પોતાનો વિરોધ વ્યક્ત કર્યો. તે સમયે શિવસેના સુષમા સ્વરાજની તરફેણમાં હતી અને મોદી પક્ષને સંબોધી રહ્યા હતા ત્યારે ભાજપ વડું મથક છોડી જઈ પોતાનો વિરોધ વ્યક્ત કર્યો હતો. (આમ છતાં સુષમાને વિદેશ પ્રધાન બનાવાય તે મોદીની મહાનતા બતાવે છે. પરંતુ સુષમાને બોલવા નથી દેવાતાં તેમ કોઈ કહે તો આ પૃષ્ઠભૂમિ પણ યાદ રાખવી જોઈએ. શિવસેના સાથે પણ મોદીને કેમ ત્યારથી નથી બન્યું તેમાં પણ આ પૃષ્ઠભૂમિ રહેલી છે.)

મોદી તસવીરોનો ઉપયોગ આજના જમાનામાં કઈ રીતે કરવો તે સારી રીતે જાણે છે. એટલે જ તેમની પૃષ્ઠભૂમિમાં કે તેમના કુર્તા પર પ્રતીકો રહેતા હોય છે. ૨૦૧૪ની ચૂંટણીમાં તેમણે મિશન ૨૭૨નું અને કૉંગ્રેસ મુક્ત ભારતનું સૂત્ર વહેતું કર્યું. અમિત શાહને કૉર્ટ તરફથી ૨૦૧૦માં સોહરાબુદ્દિન એન્કાઉન્ટર કેસમાં ગુજરાતવટો મળ્યો હતો. તેનો તેમણે મોદીની જેમ જ આપત્તિને અવસરમાં પલટી નાખતો ઉપયોગ કર્યો. (મોદીને ૧૯૯૬ પછી ગુજરાતવટો ભાજપે આપ્યો ત્યારે તેમણે જમ્મુકાશ્મીર, હિમાચલ પ્રદેશ, ઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર સહિત ઘણાં રાજ્યોમાં પોતાના સંપર્કો વિકસાવી લીધા હતા.) મોદીના કહેવાથી અમિત શાહને ઉત્તર પ્રદેશની જવાબદારી લોકસભા ચૂંટણીમાં મળી. મોદી-અમિત શાહની જોડી આ અને આવનારી અનેક ચૂંટણીઓમાં અનેક વિજયની પતાકા ફરકાવવાની હતી…

(ક્રમશઃ)

national, politics, sanjog news, vichar valonun

રાજીવ ગાંધી અને નરેન્દ્ર મોદી: ૧૯૮૪ની ચૂંટણી અને ૨૦૧૪ની ચૂંટણી…

(વિચાર વલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, દિ.૨૫-૮-૧૮)

હું છઠ્ઠા ધોરણમાં હતો. એ સમયે સંયુક્ત પરિવાર અને ઘણા ભાડૂઆતોવાળા અમારા બંગલામાં કોઈએ સમાચાર આપ્યા- આપણાં વડાં પ્રધાન ઈન્દિરા ગાંધીજીની હત્યા થઈ! બધે જ સ્તબ્ધતા અને આઘાતનું વાતાવરણ છવાઈ ગયું! થોડા સમય પછી ભાવનગરમાં ગધેડિયા ફિલ્ડ (જવાહર મેદાન)માં એક યુવાન નેતાની જાહેર સભા હતી.

તેમાં વડીલ સાથે હું પણ ગયો હતો. એ વખતે સુરક્ષાની ખાસ માથાકૂટ નહોતી. મેદાન પણ બહુ મોટું કહી શકાય તેવું નહીં. યુવાન નેતા સ્પષ્ટ દેખાતા હતા. આ નેતા એટલે રાજીવ ગાંધી. (મારા જીવનમાં હું માત્ર બે જ રાજનેતાની જાહેરસભામાં ગયેલો-રાજીવ ગાંધી અને તે પછી વી.પી.સિંહ. બંને ભાવનગરમાં જ. વી.પી.સિંહ ગંગાજળિયા તળાવમાં આવેલા.) તેમણે સુરક્ષાની બહુ ચિંતા કરી નહીં. એટલે શ્રીલંકામાં પણ તેમના પર હુમલો કરવા પ્રયાસ થયો અને બીજા હુમલામાં તો તેમનો જીવ પણ ગયો. આવા લોકલાડીલા નેતા અને પૂર્વ વડા પ્રધાન રાજીવ ગાંધી જીવિત હોત તો ગયા સોમવારે ૨૦ ઑગસ્ટે ૭૪ વર્ષ પૂરાં કરી અમૃત મહોત્સવમાં પ્રવેશ કરતા હોત…જીવનના સન્યાસાશ્રમમાં.

રાજીવ ગાંધી અને વર્તમાન વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી વચ્ચે અનેક સમાનતાઓ અને અનેક વિષમતાઓ છે. રાજીવ ગાંધીને રાજકારણમાં પ્રવેશવું નહોતું પરંતુ સંજય ગાંધીના અવસાને તેમને પ્રવેશવા વિવશ કર્યા. ૧૯૮૪ સુધી તેઓ સંગઠનમાં કામ કરતા હતા. ઈન્દિરાજીની હત્યા પછી સર્જાયેલા સંજોગોમાં તેઓ વડા પ્રધાન બન્યા. બીજી તરફ નરેન્દ્ર મોદી પણ સંઘ અને ભાજપમાં પડદા પાછળ કામ કરતા. પરંતુ ૨૦૦૧માં અટલજીના આદેશથી નરેન્દ્ર મોદી ગુજરાતના મુખ્ય પ્રધાન બન્યા.

રાજીવ ગાંધીના વડા પ્રધાન બનવા સમયે પંજાબ ઉકળતો ચરૂ હતો. ખાલિસ્તાની ઉગ્રવાદીઓ જોર પકડી રહ્યા હતા. આસામમાં બાંગ્લાદેશીઓના મુદ્દે વિદ્યાર્થીઓનું આંદોલન હતું. મિઝોરમમાં પણ અલગતાવાદનું જોર હતું. અર્થતંત્ર કથળી રહ્યું હતું. બીજી તરફ, નરેન્દ્ર મોદી વડા પ્રધાન બન્યા ત્યારે પાકિસ્તાન સમર્થિત ત્રાસવાદીઓ પૂરજોશમાં કાર્યરત હતા. ૨૦૦૮થી લઈને ૨૦૧૩ સુધી તેમણે સમગ્ર દેશમાં ત્રાસવાદી હુમલાઓ અને બૉમ્બ ધડાકા કરીને દેશને પારાવાર નુકસાન પહોંચાડ્યું હતું. મણિપુરમાં ૨૦૧૨માં વિદ્યાર્થીઓએ આંદોલન કરીને આર્થિક પ્રતિબંધ મૂકતાં પેટ્રોલ અને ગેસના સિલિન્ડરના ભાવ આસમાને પહોંચી ગયા હતા. નરસિંહરાવ સરકાર પછી મોરચા સરકારો આવતાં અને વિવિધ રાજ્યોમાં પ્રાદેશિક પક્ષો બળવત્તર બનતાં કેન્દ્ર અને રાજ્યો વચ્ચે સંઘર્ષ હતો.

રાજીવ ગાંધી નવાસવા રાજકારણી હતા. ઈન્દિરાજીના અવસાન પછી પ્રણવ મુખર્જી વડા પ્રધાન બનવા માગે છે તેવી કાનભંભેરણી રાજીવને થઈ. રાજીવ ગાંધીએ તેમનું ડિમૉશન કર્યું. પ્રણવદાને કેબિનેટમાંથી પડતા મૂકી પશ્ચિમ બંગાળની જવાબદારી સોંપી. અંતે તેમણે પ્રણવદાની કૉંગ્રેસમાંથી હકાલપટ્ટી જ કરી. ઈન્દિરાજીની એકદમ નિકટ રહેલા પ્રણવદાને કૉંગ્રેસમાંથી ભારે મને વિદાય લેવી પડી. નરેન્દ્ર મોદીને ચૂંટણી વખતે એલ. કે. અડવાણી-સુષમા સ્વરાજના વિરોધનો સામનો કરવો પડ્યો. પરંતુ અડવાણીજી હજુ પણ પક્ષમાં છે. સુષમા સ્વરાજ વિદેશ પ્રધાન છે!

શરમાળ, અંતર્મુખી અને શિખાઉ રાજકારણી રાજીવ ગાંધીના નેતૃત્વમાં કૉંગ્રેસ કેવી રીતે ભારેખમ બહુમતીથી જીતી ગઈ? એ સમય એવો હતો કે અગાઉ જનતા મોરચાની સરકાર આવી ગઈ હતી. એટલે વિપક્ષ જોરમાં હતો. ઈન્દિરા ગાંધીના મૃત્યુ પછી તેમના જેવા કાબેલ રાજકારણીની ગેરહાજરીમાં વિપક્ષ ફરીથી સરકારમાં આવી જશે તેમ કેટલાકને લાગતું હતું. પરંતુ તેમ ન થયું.

એ વખતે મતદાનના એટલા બધા તબક્કા નહોતા. મતદાન પૂર્વે પ્રચાર માટે ત્રણ-ચાર મહિનાનો આટલો બધો સમયગાળો નહોતો રહેતો. ૨૪-૨૭ અને ૨૮ ડિસેમ્બર ૧૯૮૪ના રોજ ચૂંટણી હતી. રાજીવજીએ ૧ ડિસેમ્બરે ઉત્તર પ્રદેશના બુલંદશહરથી પ્રચાર શરૂ કરેલો. રાજીવ પોતે ૨૩ દિવસમાં ૫૦,૦૦૦ કિમી વિમાન, હેલિકૉપ્ટર અને કાર દ્વારા ફરી વળેલા. તેમણે પોતે ૨૫૦ સભાઓ ૨૫૦ મતવિસ્તારોમાં સંબોધેલી. આ રીતે તેમણે પોતે બે કરોડ લોકોનો સંપર્ક સાધેલો. પરંતુ ચહેરા પર ક્યાંય થાક નહીં! હા, અવાજ જરૂર બેસી ગયેલો.

રાજીવજીએ પહેલાં તબક્કામાં પ્રચારમાં પોતાની માતાની હત્યા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરેલું. પરંતુ બીજા તબક્કામાં તેમણે વિપક્ષો પર ભારે પ્રહારો કરવાના શરૂ કર્યા. તે વખતે પંજાબ ઉકળતો ચરૂ હતું. તેથી આનંદપુર સાહિબ ઠરાવ સામે તેમણે પ્રચાર શરૂ કર્યો. આ ઠરાવમાં અકાલી દળે પંજાબને વધુ સ્વાયત્તતા માગેલી. રાજીવે વિપક્ષો પર આક્ષેપો કર્યા કે તેઓ અસ્થિરતા સર્જવા માગે છે. વિપક્ષના ત્રણ સભ્યો ઑપરેશન બ્લુસ્ટાર પહેલાં સુવર્ણ મંદિર ગયેલા તે વાત ઉખાળીને તેમણે કહેલું કે આ સભ્યો બહાર આવ્યા પછી તેમણે કહેલું કે ત્યાં કોઈ ઉગ્રવાદી નથી કે ત્યાં કોઈ શસ્ત્રો પણ નથી.

વિપક્ષો પર વધુ પ્રહાર કરતાં રાજીવે કહેલું, “જે પક્ષો ટિકિટની વહેંચણી પર સંમત નથી થઈ શકતા, તેઓ ભેગા મળીને દેશ ચલાવવા માગે છે… જો તેઓ અસરકારક વિરોધ પક્ષ નથી બની શકતા તો તેઓ અસરકારક સરકાર કેવી રીતે ચલાવશે?”

તેમણે જ્યૉર્જ ફર્નાન્ડિઝ પર પશ્ચિમ જર્મની અને જાપાનથી તેમની મજદૂર સંઘની પ્રવૃત્તિઓ ચલાવવા માટે ભંડોળ મેળવતા હોવાનો આક્ષેપ પણ કર્યો. મુસ્લિમોના મત જીતવા જનતા મોરચાની સરકાર દરમિયાન ઈઝરાયેલના પૂર્વ સંરક્ષણ પ્રધાન મોશે ડયાનની ગુપચૂપ મુલાકાતનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો.

આવા આક્ષેપોથી વિપક્ષો બાઘા બની ગયા. તેઓ મિડિયામાં પોતાના બચાવ અને આક્ષેપોને નકારવા જ જતા. આમ, રાજીવ ગાંધીએ એજન્ડા સેટ કર્યો અને વિપક્ષો ડિફેન્સ મૉડમાં આવી ગયા. કેટલાક વિપક્ષી નેતાઓ ડાહ્યા પૂરવાર થયા પરંતુ સામે પક્ષે ઈન્દિરા ગાંધીની હત્યાથી સર્જાયેલી સહાનુભૂતિ જબરદસ્ત હતી. રાજીવ ગાંધીએ ચૂંટણી જીતવા બધા જ પેંતરા અજમાવી લીધા. ચૂંટણીની રણનીતિ પોતાના ખાસ વિશ્વાસુ કૉંગ્રેસના મહામંત્રી અરુણ નહેરુ, પોતાના દૂન સ્કૂલના ખાસ મિત્ર વિશ્વજીતસિંહ અહલુવાલિયા અને ઇન્ડિયન ઍરલાઇન્સના સાથી કેપ્ટન સતીશ શર્માને આપેલી. અરુણ નહેરુએ એ સુનિશ્ચિત કર્યું કે ઉમેદવારો ચૂંટણી ભંડોળથી વંચિત ન રહે. દરેક ઉમેદવાર માટે રૂ. ૨ લાખની લિમિટ નહેરુએ નક્કી કરેલી. એ વખતે જોકે કેટલાક ઉમેદવારોએ વિપક્ષના મહાનુભાવો સામે લડવા રૂ. ૫ લાખ માગેલા!

કેપ્ટન સતીશ શર્માએ બીજી પ્રચાર સામગ્રી સાથે રાજીવ ગાંધીના ભાષણોની ઑડિયો અને વિડિયો કેસેટ બનાવડાવવાની જવાબદારી સંભાળી, તો અહલુવાલિયાએ આ સામગ્રીના વિતરણની. તે વખતે જગદીશ ટાઇટલરે (જે પછીથી શીખ વિરોધી નરસંહારમાં આરોપી ઠર્યા) તે વખતે કહેલું કે તેમણે આ પૂર્વે આટલો સુનિયોજિત ચૂંટણી પ્રચાર ક્યારેય જોયો નહોતો.

શર્માએ દરેક ઉમેદવાર માટે ત્રણથી ચાર જીપોનું આયોજન પણ કરી દીધું. દરેક પ્રદેશ પ્રમુખો માટે ૨૦ હેલિકૉપ્ટરો અને છ વિમાનોની વ્યવસ્થા થઈ. તમામ કૉંગ્રેસી મુખ્ય પ્રધાનોને પણ કામે લગાડાયા.

રાજીવ ગાંધીએ વિપક્ષના હેમવંતીનંદન બહુગુણા જેવા નેતાને સંસદમાં આવતા રોકવા પોતાના ખાસ મિત્ર અને સુપરસ્ટાર અમિતાભ બચ્ચનને મેદાનમાં ઉતારેલા. રામ જેઠમલાણી જેવા કાબા વકીલ સામે સુનીલ દત્ત અને તમિલનાડુનાં લેખિકા-રાજકારણી એરા સેઝિયાન સામે વૈજયંતિમાલાને ઉતારેલાં.

પ્રચારમાં પહેલા તબક્કામાં અગાઉ કહ્યું તેમ, ઈન્દિરાજીની હત્યાનો મુદ્દો ઍન્કેશ કરવા ભરપૂર પ્રયાસ થયો. સૂત્ર હતું: ઈન્દિરાજી કી અંતિમ ઈચ્છા, બુંદ બુંદ સે દેશ કી રક્ષા. આ સૂત્ર સાથે ૨૫ લાખ પૉસ્ટરો અને એક લાખ બૅનરો દેશભરમાં મૂકાયાં. બીજા તબક્કામાં રાજીવ ગાંધીના ચહેરાને ઉતારાયો. દિલ્લીમાં શીખ વિરોધી હિંસાને ૭૨ કલાકમાં જ કાબૂમાં કરી લેવાઈ તે મુદ્દો પ્રચારમાં મૂકાયો! (મોદીએ આ મુદ્દો મૂક્યો હોત તો? તેમણે પણ ૭૨ કલાકમાં રમખાણો કાબૂમાં કર્યા હતા. અહીં રમખાણો હતાં અને દિલ્લીવાળો એકતરફી નરસંહાર.) બીજો મુદ્દો હતો- ભ્રષ્ટ રાજકારણીઓને ટિકિટનો ઈનકાર. ૧૦૦ જેટલા ચાલુ સાંસદોને ટિકિટ અપાઈ નહોતી! (નરેન્દ્ર મોદીની નૉ રિપિટ થિયરી યાદ આવે છે?) આ ઉપરાંત રાજીવ ગાંધીને સ્વચ્છ રાજકારણી તરીકે પ્રૉજેક્ટ કરાયા જે અસરકારક અને કાર્યક્ષમ રીતે સરકાર ચલાવી શકે છે. આખી ચૂંટણી માત્ર રાજીવ ગાંધીને કેન્દ્રિત કરીને જ લડાઈ હતી. (નરેન્દ્ર મોદીએ પોતાના કેન્દ્રિત રાજકારણ અને ચૂંટણી બનાવી દીધા છે તેવા આક્ષેપો થાય છે ત્યારે આ પણ જોવા જેવું છે.)

પરંતુ ઈન્દિરા ગાંધીનો મૃત્યુ પછી પણ ઉપયોગ કરાયો. એક ૩૦ મિનિટની વિડિયો કેસેટ ખૂબ જ પ્રચારિત કરાઈ. તેમાં ઈન્દિરા ગાંધીનો ઇન્ટરવ્યૂ હતો, જેમાં તેઓ રાજીવ ગાંધી સાથે વાત કરતા હતા. આ કેસેટમાં રાજીવ ગાંધીએ કામચલાઉ વડા પ્રધાન તરીકે પોતાના કાર્યાલયમાં ગુજારેલા સમયની ઝલક પણ દર્શાવાઈ હતી. બીજા તબક્કાના પ્રચારમાં પૉસ્ટરોમાં અને ઑડિયો-વિડિયો કેસેટોમાં રાજીવ છવાઈ ગયેલા. ૧.૫ કરોડ પૉસ્ટરો અને ચોપાનિયાંઓમાં તેમની તસવીરો અને તેમનાં ભાષણોના અંશો હતા. સમાચારપત્રોમાં જાહેરખબર પાછળ તે સમયે રૂ. ૯ કરોડ ખર્ચાયેલા! ૨૫૦ સમાચારપત્રો અને સામયિકોમાં ૧૫ વિશાળ જાહેરખબરો છપાયેલી. પૉસ્ટરો, ચોપાનિયાંઓ, સ્ટિકરો અને અન્ય પ્રકારના ચૂંટણી ગિમિક્સ પાછળ રૂ. ૧૬ કરોડ ખર્ચાયેલા!

સ્વાભાવિક જ, ૧૯૮૪ની એ ચૂંટણી, ઇતિહાસની સૌથી મોંઘી ચૂંટણી તે સમયે સાબિત થઈ હતી.

એ ચૂંટણીમાં, અટલ બિહારી વાજપેયીને નામાંકનપત્ર ભરવાના એક કલાક પહેલાં સુધી ખબર નહોતી કે તેમણે ગ્વાલિયરમાં માધવરાવ સિંધિયા સામે લડવાનું છે અને તેથી તેમને બીજે ક્યાંયથી નામાંકન પત્ર ભરવાનો સમય જ નહોતો મળ્યો. તે સમયે ભાજપના માત્ર બે જ સાંસદો ચૂંટાયેલા. એક મહેસાણાથી ડૉ. એ. કે. પટેલ અને બીજા આંધ્રપ્રદેશના હનમકોન્ડામાંથી ચંદદુપટલા જંગા રેડ્ડી. અટલજી પણ હારી ગયેલા.

નરેન્દ્ર મોદી પૈસાના જોરે અને માર્કેટિંગના જોરે ચૂંટણી જીતી ગયા તેઓ આક્ષેપ થાય છે ત્યારે ૧૯૮૪ની ચૂંટણી યાદ આવ્યા વગર ન રહે. નરેન્દ્ર મોદીએ પણ રાજીવ ગાંધીની જેમ પુષ્કળ મહેનત કરી. તેમણે ૪૩૭ રેલીઓ કરી અને તે પણ ચૈત્ર મહિનાની નવરાત્રિમાં માત્ર લીંબુ પાણી સાથે, ભર ગરમીમાં. તેમણે ૨૫ રાજ્યોમાં ત્રણ લાખ કિલોમીટરનો પ્રવાસ કર્યો હતો.

આમ તો, ટાટા નેનોનો પ્લાન્ટ આવ્યો ત્યારથી નરેન્દ્ર મોદી રાષ્ટ્રીય ફલક પર જવા માટે ટકોરા મારવા લાગેલા, પરંતુ ૨૦૧૨માં જીતની હેટટ્રિક પછી તેમના સમર્થનમાં સ્વર બુલંદ થયો. ૨૦૧૩માં દિલ્લીની શ્રી રામ કૉલેજમાં વિદ્યાર્થીઓને સંબોધવાના એક કાર્યક્રમનું તેમને નિમંત્રણ મળ્યું. મોદીના ઘોર વિરોધી ગણાતા પત્રકાર રાજદીપ સરદેસાઈએ ‘૨૦૧૪: ધ ઇલેક્શન ધેટ ચેન્જ્ડ ઇન્ડિયા’ પુસ્તકમાં લખ્યું છે કે આ કાર્યક્રમમાં આવવા માટે આ કૉલેજના વિદ્યાર્થીઓએ યુપીએ સરકારના અડધો ડઝન પ્રધાનોનો તેમજ સચીન પાઇલોટ, જ્યોતિરાદિત્ય સિંધિયા જેવા યુવાન નેતાઓનો સંપર્ક સાધ્યો હતો. પરંતુ તેમણે આ નિમંત્રણ ફગાવી દીધું. આનંદ શર્માએ તો જવાબ આપવાની તસદી પણ ન લીધી. કૉંગ્રેસે તક ગુમાવી પરંતુ નરેન્દ્ર મોદીએ આ તક ઝડપી અને પહેલા બોલે જ સિક્સર મારી દીધી…
(ક્રમશ:)