ભાવનગર, સેવા અને સકારાત્મકતા

રાજકીય રીતે ઉપેક્ષિત અને એટલે સુવિધાઓના અભાવવાળું હોવા છતાં ભાવનગર સેવાકીય પ્રવૃત્તિઓમાં ક્યારેય પાછું નથી પડ્યું. તાજેતરમાં મારા સ્વ. પિતાના મિત્ર અને એક જ બેન્કના, તે રીતે સહકર્મચારી જનાર્દનભાઈ ભટ્ટે રૂ.૧.૦૨ કરોડ (ઘણા છાપાંઓમાં ખોટી રીતે રૂ. ૧.૨ કરોડ છપાયું છે. દાનની રકમ રૂ. ૧ કરોડ બે લાખ છે પણ હશે. આજકાલ છાપાઓમાં આ બધું ચાલે. કોઈ જવાબદારીપૂર્વવક ક્રોસચેક કરનાર નથી.) દાન સૈનિકોના ફંડમાં આપ્યું. તેઓ આ દાન જાહેર નહોતા કરવાના અને ઓનલાઇન જ આપવાના હતા પરંતુ સાથી-મિત્રોએ કહ્યું કે જાહેરમાં આપો તો પ્રેરણા મળે. તેમનો મુંબઈ સમાચાર માટે લેખ લખવા ઇન્ટરવ્યૂ કર્યો અને વાત કઢાવી ત્યારે ખબર પડી કે આ પહેલાં પણ તેમણે અનેક દાન કર્યાં છે. તેમના પછી ભાવનગરનાં જાણીતા કવયિત્રી, હિન્દુ ધર્મ ગ્રંથો પર અભ્યાસપૂર્ણ પુસ્તકો અને નિવૃત્ત પ્રાધ્યાપિકા રક્ષાબહેન દવેએ રૂ. ૧ લાખની રકમનું દાન કર્યું (આમ તો જ્ઞાતિવાદમાં નથી માનતો પણ પોઝિટિવ વાત છે એટલે કહું કે આ બંને મહાનુભાવો મારી શિ.સં.ઔ.અ. જ્ઞાતિનાં છે તેનો ગર્વ છે.) ભાવનગરના નિમેષભાઈ ત્રિવેદીએ પણ રૂ. ૨૫ હજાર આપ્યા.

આ બધા તો ચાલો વ્યવસાયની દૃષ્ટિએ ઉચ્ચ મનાતા વર્ગમાંથી આવે છે. પણ તાજેતરમાં બીજા જુદા પ્રકારના સમાચારે મનને આનંદિત કરી મૂક્યા અને ભાવનગરના હોવાનો ગર્વ અપાવ્યો અને તે એ કે ત્યાંના રિક્ષાચાલકોએ વિદ્યાર્થીઓને તેઓ પોતાના પ્રમાણપત્રો રજૂ કરી પાસ કઢાવે તો રિક્ષા ભાડામાં ૫૦ ટકા રાહત આપવાનો સ્તુત્ય નિર્ણય કર્યો છે.

ત્રીજા સમાચાર અગિયાર વર્ષ જૂના છે પણ પ્રાસંગિક છે. ભાવનગરમાં એક ડ્રગ બેંક ચાલે છે જેમાં જરૂરિયાતાર્થી દર્દીઓને વિના મૂલ્યે દવાઓ મળે છે.

છાપાઓમાં આવા સમાચાર છપાય તો લોકોમાં સકારાત્મકતા વધે. પરંતુ આ સમાચાર ભાવનગર બહાર બહુ ઓછા છાપામાં છપાયા. આનો દાખલો ગઈ કાલે વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીજીએ સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયના કાર્યક્રમમાં આપ્યો હતો. તેમણે કહ્યું કે દેશમાં બધા લોકો ‘મારે શું અને મારું શું’ની માનસિકતાવાળા નથી. તેમણે મંત્રીઓ પાસેથી તેમનાં મંત્રાલયોમાં પડી રહેલી તકલીફો મગાવી અને તે પછી લગભગ ૪૨૦૦૦ એવા ૧૮થી ૨૦ વર્ષના ટેક્નોલૉજીના જાણકાર વિદ્યાર્થીઓને બોલાવ્યા તો તેમણે ૩૬ કલાક સતત કામ કરીને ઉકેલો આપ્યા જેમાંથી ઘણાનો અમલ પણ કરાયો છે. તેમણે ગેસ સબસિડી છોડવાનું ઉદાહરણ પણ ફરી આપ્યું કે તેમની અપીલના કારણે લગભગ એક કરોડ જેટલા લોકોએ સબસિડી જતી કરી. તેમણે અનેક ગાયનેકોલૉજિસ્ટોનું ઉદાહરણ આપ્યું જેમણે મોદીજીએ ‘મન કી બાત’માં મહિનાની નવમી તારીખ ગરીબ મહિલાની સારવાર માટે આપવા કરેલી અપીલને અમલમાં મૂકી.

એકલા રહેતાં વૃદ્ધોની સમસ્યા: ન કહેવાય, ન સહેવાય

સમાજમાં સમય સાથે પરિવર્તન આવતું હોય છે. પરંતુ એ પરિવર્તન સારું પણ હોઈ શકે અને ખરાબ પણ. અત્યારનો સમય અર્થપ્રભાવી છે. તમામ લોકોના જીવનમાં અર્થ એટલે કે ધન/પૈસો/નાણાં અને તેના દ્વારા ભૌતિક સુખ મેળવવું એ સર્વોચ્ચ પ્રાથમિકતા છે. સારા અર્થોપાર્જન માટે યુવાનો અન્ય શહેરમાં જાય છે. તેમાં કંઈ ખોટું પણ નથી. પરંતુ આજે મોટા ભાગના કિસ્સાઓમાં એવું જોવા મળે છે કે યુવાનના લગ્ન મોડી ઉંમરે થાય છે. અને તેનાં સંતાનો પણ તેનાથી મોટી ઉંમરે થાય એટલે વૃદ્ધ માબાપને યુવાન દીકરા અને પુત્રવધૂ સાથે ફાવતું નથી. પુત્રવધૂને પણ સાસુ-સસરા સાથે રહેવું ગમતું નથી. વૃદ્ધ માબાપ હોય એટલે બી.પી., ડાયાબિટિસ વગેરે સમસ્યા હોય.

સંયુક્ત કુટુંબમાં રહેવું પુત્રવધૂઓને ફાવે નહીં. પરિણામે એકલા રહે અને તેથી હવે મોટા ભાગે કોઈ પુત્રવધૂ ચારથી વધુ માણસની રસોઈ અને અન્ય ઘરકામ કરવાની શારીરિક અને માનસિક ક્ષમતા ધરાવતી નથી. વળી, પાછી રસોઈ એકસરખી કરવાની હોય તો વાત અલગ છે. બીમારીના કારણે સાસુ-સસરાનો આહાર અલગ (મીઠા વગરનો, ઓછો ગળ્યો) હોય. બાળકોને પિત્ઝા, મેગી જેવો આહાર જોઈતો હોય. પહેલાં પણ આવું બનતું હતું, પરંતુ ત્યારે પુત્રવધૂઓ અલગ-અલગ રસોઈ બનાવતી (કપડાં-વાસણ-નાસ્તા-ભરતકામ-સ્વેટર-ગોદડા વગેરે કામો પાછાં અલગ!). હવે પુત્રવધૂઓ માટે કરવાનાં કેટલાં બધાં કામો? વૉટ્સએપ જોવું પડે, ફેસબુક જોવું પડે, ટીવી પર ઓછામાં ઓછી ચાર-પાંચ સિરિયલો જોવી પડે. ફિલ્મ જોવી પડે. ન્યૂઝથી પણ માહિતગાર તો રહેવું જ પડે. પિયરમાં માતા સાથે રોજ વાત કરવી પડે. ભાઈ અને પરણેલી બહેન સાથે રોજ વાત કરવી પડે. સંતાનની સાથે ભણતા લોકોની માતાઓને ફ્રેન્ડ બનાવી હોય તેમની સાથે પણ વાત કરવી પડે. (પરણ્યા પહેલાંના બોયફ્રેન્ડ સાથે ચક્કર ચાલુ હોય તો તો વાત જ અલગ.) વળી, દિવસમાં બે-ત્રણ સેલ્ફી તો ખેંચવી પડે અને ફેસબુક પર મૂકવી પડે ને. વૉટ્સએપ પર પ્રોફાઇલ પિક્ચર મૂકવાં પડે.

સામે પક્ષે વર્ષોથી ચોક્કસ ઢબે રહેવા, ખાવાપીવા અને ઘરનાં કામ કરવા ટેવાયેલાં વૃદ્ધ માતાપિતા પણ અપેક્ષા રાખે કે તેમની પુત્રવધૂ તેમની ટેવો મુજબ ઢળી જાય. આ પણ વધુ પડતું છે કારણકે હવે પુત્રવધૂ પણ ૨૫-૩૦ વર્ષે લગ્ન કરીને આવી હોય. તેથી તેની પણ ઘણી બધી ટેવો બદલવી અઘરી પડે. વળી, તેને નાની ફરિયાદ હોય તો પણ મમ્મીનો સપોર્ટ મળે. મમ્મી સીધું કહી દે કે બેટા, પાછી આવતી રહે. પહેલાંના સમયમાં થોડું આત્યંતિક વલણ રહેતું કે લગ્ન પછી તારી અર્થી પણ તારા સાસરિયેથી જ ઉઠવી જોઈએ. દીકરી રિસાઈને પિયર આવતી રહે તો પિયરવાળા માટે થૂથૂ થતું. આ તો ઠીક, પણ દાદા-દાદીને ટીવી પર કઈ ચેનલ જોવી તે અંગે દસથી લઈ વીસ વર્ષનાં પૌત્ર-પૌત્રી સાથે ઘર્ષણ થાય. યુવાન દીકરો અને પુત્રવધૂ પણ તેમનાં સંતાનોને સમજાવે નહીં કે દાદા-દાદીને જે જોવું હોય તે જોવા દે. માનો કે, દાદા-દાદી જતું કરે અને પૌત્ર-પૌત્રીને જે જોવું હોય તે જોવા દે તો પણ ટીવીનો મોટો અવાજ કે પછી પૌત્ર-પૌત્રી રમતા હોય તે અવાજ પણ બીપી, હૃદય રોગ વગેરે બીમારીથી પીડાતા કે ન પીડાતા હોય તો પણ ઉંમરના કારણે દાદા-દાદીને ત્રાસ આપે. સામે પક્ષે દાદા-દાદી વહેલા ઊઠીને પૂજા-પાઠ કરવા ટેવાયેલાં હોય તો તે પુત્રવધૂ કે પૌત્ર-પૌત્રીને ડિસ્ટર્બ કરનારું પરિબળ બની રહે. ઘણી વાર એવું પણ બને કે દાદા-દાદીને ઉંમરના કારણે ઓછું સંભળાતું હોય અને તેમને ટીવી મોટા અવાજે જોવા-સાંભળવા જોઈએ. બીજી તરફ પૌત્ર-પૌત્રીઓને ભણવામાં આ અવાજ ખલેલ પહોંચાડે. આ મુદ્દે પણ ઘર્ષણ થતું હોવાના કિસ્સા ધ્યાનમાં આવ્યા છે.

ઘણા કિસ્સામાં પુત્રવધૂ નોકરી પણ કરતી હોય. આવા સંજોગોમાં દાદા-દાદીને આખો દિવસ એકલા રહેવાનું થાય તો ઘણા કિસ્સામાં દીકરો કમાવવા માટે ભાવનગર-રાજકોટ-સુરેન્દ્રનગરથી અમદાવાદ-વડોદરા કે સુરત જેવા શહેરમાં ગયો હોય. અમદાવાદ રહેતા હોય તો દીકરો અમેરિકા, લંડન કે પૂણે, મુંબઈ જેવા શહેર ગયો હોય. આવા સંજોગોમાં વૃદ્ધ માબાપ દીકરા સાથે જવાના બદલે પોતાના ઘરમાં એકલા રહેવાનું પસંદ કરે છે.

આના કારણે તકલીફો આવવાની શરૂ થાય. ઉંમર જેમ જેમ વધતી જાય તેમ તેમ શરીરને ઘસારો પહોંચે. તેના કારણે પણ તકલીફો આવે. તેમાંય જો ખાવાપીવાની ટેવો, દિનચર્યા ઉંમરના હિસાબે બદલાઈ ન હોય તો તો હૃદયરોગ, ડાયાબિટીસ, કિડની વગેરે અનેક મોટા રોગો ઘર કર્યાં હોય. બૅન્કોનાં કામો કરવાં, ઘરનું મેઇનટેનન્સ, વીજળીનું બિલ, મિલકત વેરો, પાણી વેરો વગેરે ભરવા જવું આ બધું કરવું પડે. વળી, ઘરના નોકર કંઈ વર્ષના ૩૬૫ દિવસ કામ ન કરવા આવે. તે રજા પાડે એટલા દિવસ ઘરનાં કામો કરવાં.

આનાથી પણ વધુ ચિંતાની બાબત ઘરઘાટીની અથવા ઘરનોકરની છે. ઘરનાં કામો કરવા આવતા નોકર કે ડ્રાઇવર દ્વારા પૈસાદાર પરંતુ એકલા રહેતા વૃદ્ધ-વૃદ્ધાની લૂંટના ઈરાદે અથવા તો માત્ર ઠપકો આપ્યો હોય તો પણ હત્યા કરાઈ હોય તેવા કિસ્સા ચિંતાજનક રીતે વધી રહ્યા છે. વૃદ્ધોને એટીએમમાં કાર્ડથી નાણાં ઉપાડવામાં પણ તકલીફ પડતી હોય છે. મોટી ઉંમરે ટૅક્નૉલૉજી શીખવી અઘરી છે અને તેમાં પાસવર્ડ ખોટો નખાઈ જાય તો કાર્ડ સ્થગિત થઈ શકે છે. અથવા કોઈ વૃદ્ધ બાજુમાં ચોકીદાર કે પૈસા ઉપાડવા આવેલાને જો પાસવર્ડ કહીને નાખવાનું કહે તો તો ઓર મુસીબત!

તેમાં જો વૃદ્ધો એકલા રહેતા હોય (અર્થાત્ વૃદ્ધ પતિ અને પત્ની તેમનાં સંતાનોથી જુદા એક જ શહેરમાં અથવા બીજા શહેરમાં રહેતાં હોય) તો તેમાં જો એક જણ બીમાર પડે તો બીજા માટે મુશ્કેલીઓનો પાર રહેતો નથી. ઘરનાં કામ ઉપરાંત ડૉક્ટરને ત્યાં જીવનસાથીને લઈ જવા, દવાઓ લાવવી, ઘરમાં જીવનસાથીનું ખાણી-પીણીથી લઈ દવા અંગે ધ્યાન રાખવું, તેમને બાથરૂમ-શૌચાલય લઈ જવા અને આવા સંજોગોમાં કોઈ કામમાં મદદરૂપ થવા આવવાના બદલે ખબર કાઢવા આવીને ભારરૂપ બને ત્યારે તેમના માટે ચાપાણીની વ્યવસ્થા કરવી. વળી, માંદગી સમયે જીવનસાથીનો સ્વભાવ ચીડચિડિયો થઈ જાય તો તેમને સહન કરવા.

આવા બધા સંજોગોના લીધે આજે આટલી બધી સુવિધા અને સરળતા છતાં વૃદ્ધોનું જીવવું મુશ્કેલ બન્યું છે. આવું ન બને તે માટે શું કરી શકાય? પહેલાં તો બને તો વૃદ્ધોએ અલગ રહેવું જ ન જોઈએ. આપણી કુટુંબ વ્યવસ્થા સંયુક્ત કુટુંબની હતી. તેના લીધે નાનાં સંતાનો સચવાઈ જતાં અને ક્યારે મોટા થઈ જતાં તે ખબર પણ યુવાન માતાપિતાને નહોતી પડતી. અને આ જ રીતે વૃદ્ધ માતાપિતા પણ સચવાઈ જતા. પરંતુ હવે સમય બદલાયો છે. બે-ત્રણ ભાઈ હોય તો પણ એક માતાપિતા સચવાતાં નથી. માતાપિતાને મહેમાનની જેમ દીકરાના ઘરમાં રહેવું પડે છે. થોડો સમય થાય એટલે એક દીકરાના ઘરેથી બીજા દીકરાના ઘરે જવું પડે છે. એટલે દીકરા-વહુએ સમજવું પડશે કે આપણે જો વૃદ્ધ માબાપને નહીં સાચવીએ તો આપણાં સંતાનો પણ આપણી વૃદ્ધાવસ્થામાં આપણને નહીં સાચવે. પૌત્ર-પૌત્રી અને દાદાદાદી વચ્ચે ટીવી અંગે ઘર્ષણ થાય તો પૌત્ર કે પૌત્રીને સમજાવવા જોઈએ. દાદાદાદીએ પણ પૌત્ર માટે જતું કરવું જોઈએ. ટીવી પર કાર્યક્રમો તો દિવસ-રાત આવતા રહેતા હોય છે. થોડી બુદ્ધિપૂર્વકની ગોઠવણ થઈ શકે? પૌત્ર-પૌત્રી શાળા કે ટ્યૂશનમાં ગયાં હોય ત્યારે દાદાદાદી ટીવી જોઈ લે. પૌત્ર-પૌત્રીની પરીક્ષા હોય ત્યારે ટીવી ન જુએ અથવા અવાજ ધીમો રાખીને જુએ. અને હવે તો ટૅક્નૉલૉજી પણ આ બાબતમાં સાથ દે છે. એવાં ટીવી આવે છે જેમાં તમે મોબાઇલમાં જેમ હેન્ડ્સ ફ્રી આવે છે તેમ ટીવીનો અવાજ માત્ર હેડફોન ભરાવેલી વ્યક્તિને જ સંભળાય. દાદાદાદી બીજા શહેરમાં કે એક જ શહેરમાં આવેલા બીજા ઘરમાં રહેતા હશે તો  દીકરાને જેટલી દોડાદોડી થશે તેના કરતાં દાદાદાદી ઘરમાં હશે તો દોડાદોડી ઓછી થશે. દાદાદાદીનું દીકરા-વહુ ધ્યાન રાખી શકશે એટલું કોઈ પગાર દઈને રાખેલા બહેન કે ભાઈ નહીં રાખી શકે. વળી, સંતાનને પણ દાદા-દાદીના કારણે સારા સંસ્કાર મળશે. સંતાન નાનું હોય ત્યારે કે મોટું થાય ત્યારે ડગલે પગલે જે તકલીફો આવે તે અનુભવની એરણે ઘડાયેલ દાદાદાદીની સૂજબૂજથી દૂર થશે. દીકરા-વહુ બંને નોકરી કરતા હોય તો દાદાદાદી વગરના ઘરમાં આયાના ભરોસે સંતાનને છોડવું જોખમી છે. સંતાન નાનું હોય કે કિશોર કે પછી યુવાન, શારીરિક શોષણના બનાવો આજકાલ વધી રહ્યા છે. શારીરિક શોષણ ન થાય તો પણ કિશોર કે યુવાન વયે સંતાનનો પગ લપસી શકે છે. દાદા-દાદી હોય તો અઘટિત થતું અટકશે. ખાસ કરીને દીકરીઓએ ધ્યાન રાખવું જોઈએ કે તેઓ પોતે તો તેમના ભાઈ-ભાભીની ખામી શોધી શોધીને માતાપિતાને ન કહે અને જો તેમનાં વૃદ્ધ માતાપિતા દીકરા કે વહુની ફરિયાદ તેમની આગળ કરે તો માતાપિતાને પોઝિટિવ રીતે સમજાવે કારણકે દીકરીઓ પણ કોઈકની તો ભાભી જ છે અને બીજું એ કે દીકરીઓ સાસરેથી દોડી દોડીને માતાપિતાની સેવા કરવા આવી શકવાની નથી કે નથી માતાપિતાને પોતાની સાથે રાખી શકવાની. તો પછી તેમણે પ્રયાસો એવા જ કરવા જોઈએ કે જેથી માતાપિતા અને ભાઈ-ભાભી સંપીને રહે.

પરંતુ માનો કે આ બધું શક્ય નથી. દીકરાને નોકરી જ એવી જગ્યાએ છે જ્યાં દાદા-દાદીને ફાવે તેમ નથી તો શું કરવું? કેટલાંક સૂચનો: એટીએમમાં પૈસા ઉપાડવા જતી વખતે કોઈને પાસવર્ડ કહેવો જ નહીં. બને તો દીકરો જ્યારે આવે ત્યારે પૈસા ઉપાડીને આપે તે જ ઉત્તમ. અથવા પરંપરાગત રીતે ચેકથી પૈસા ઉપાડવા. ઘરનોકરનો ફોટો પાડી, તેનું પૂરું નામ, સરનામું લઈ લેવું. તેની જાણ પોલીસમાં પણ કરી રાખવી. ઘરનોકર માનવ છે તે વાત સાચી પરંતુ વધુ પડતી આત્મીયતા પણ નુકસાનકારક છે. તેની સામે પૈસાથી લઈને ઘરમાં દીકરા-વહુ સાથે ચાલતા ઝઘડા કે અન્ય કોઈ ભેદ ખોલવા નહીં. તો, આનાથી વિરુદ્ધ તેને ઠપકો આપતી વખતે પણ ભાષા સંયમ રાખવો. પોતે કે પોતાના જીવનસાથી બીમાર ન જ પડે તેવી કાળજી રાખવી. સમયાંતરે શરીરની તપાસ કરાવતા રહેવી. દવા સમયે સમયે લેવાનું યાદ રાખવું. અડોશપડોશમાં સારા સંબંધો હોય તે જરૂરી છે. દીકરા-વહુ દૂર હોય ત્યારે પડોશી જ કામે આવતા હોય છે. યુવાનોએ પણ ધ્યાન રાખવું જોઈએ કે તેમની આજુબાજુ કોઈ વૃદ્ધ પતિ-પત્ની રહેતાં હોય તો તેમના રોજ ખબરઅંતર પૂછતા રહેવું. કોઈ દિવસ તેમના ઘરનો દરવાજો ન ખૂલે તો તેમની ચિંતા કરવી. તેમને શાક, દવા જેવી નાનીમોટી વસ્તુ લાવવી હોય કે બિલ ભરવાનું હોય તો તેવા કામ પોતે જતા હોય ત્યારે એક ધક્કે જ પતાવી શકાય છે. તેના માટે તમારે કોઈ વિશેષ તસ્દી લેવાની નથી. તો પછી આવાં નાનામોટાં કામ કરવામાં શું વાંધો? તમને ઘરડા લોકોના આશીર્વાદ મળશે. જોકે ઈન્ટરનેટના કારણે હવે તો એક જ શહેરમાં અલગ રહેતા કે બીજા શહેરમાં રહેતા દીકરા-વહુ પણ તેમનાં માતાપિતાના બિલ ભરી દઈ શકે છે. દીકરા-વહુએ યાદ રાખવું જોઈએ કે કારકિર્દી અને ભૌતિક સુખ પાછળ આંધળી દોટમાં વૃદ્ધ માબાપના આશીર્વાદ હશે તો જ સફળ થવાશે, બાકી જો તેમનો હાયકારો હશે તો પછડાટ મળતા વાર નહીં લાગે. તેઓ મરી જશે પછી તેમના નામે હૉસ્પિટલ બનાવવી કે મંદિર બનાવવાનો કોઈ અર્થ નથી. માબાપને જીવતાં પૂજવા જોઈએ. સામે પક્ષે વૃદ્ધ માબાપ પણ યાદ રાખે કે હિન્દુ શાસ્ત્રમાં પચાસની ઉંમર પછી વાનપ્રસ્થાશ્રમ અને ૭૫ની ઉંમર પછી સન્યાસ્તશ્રમની જોગવાઈ છે. અર્થાત્ તમારે દીકરા-વહુને સોંપીને સંસારમાં રહેવા છતાં અલિપ્ત બનીને રહેવાનું છે. મોહમાયા અને સ્વાદ વગેરે ધીમે ધીમે છોડતા જઈ ઈશ્વરની ભક્તિમાં લીન રહેવાનું છે. આના માટે વનમાં જવાની કે સન્યાસ લેવાની જરૂર નથી. ઘરમાં રહીને, દીકરા-વહુ અને પૌત્ર-પૌત્રીને મદદરૂપ બનીને પણ રહી શકાય છે. બંને પક્ષે આવું થાય તો પરિવારથી અલગ સ્વર્ગ બીજે ક્યાંય નથી.

૩૧મી ડિસેમ્બરે છેડતી: બેંગલુરુથી લઈ જર્મની સુધી…

(સંકલન શ્રેણી પાક્ષિક તા., ૨૧/૦૧/૧૭ની કવર સ્ટોરી)
મનોજકુમારની ફિલ્મ ‘પૂરબ ઔર પશ્ચિમ’માં ‘હૈ પ્રીત જહાં કી રીત સદા’ ગીત બહુ જાણીતું છે. આ ગીત સાંભળીને દેશભક્તિ ચાર ચાસણી ચડી જાય. તેમાંય ‘જહાં રામ અભી તક હૈ નર મેં, નારી મેં અભી તક સીતા હૈ’ પંક્તિ તો અદ્ભુત. આ પંક્તિ પૂર્વ અને પશ્ચિમની સંસ્કૃતિ વચ્ચેનો ભેદ દર્શાવતી હતી. પરંતુ હવે શું આ પંક્તિ સાર્થક રહી છે ખરી? આ દેશનાં નર-નારી રામ અને સીતા જેવાં રહ્યાં છે ખરાં? આ પ્રશ્ન એટલે ઉપસ્થિત થાય છે કે ૩૧મી ડિસેમ્બરે બેંગાલુરુમાં અનેક મહિલાઓની છેડતી થઈ.

૩૧મી ડિસેમ્બરે બેંગલુરુમાં શું બન્યુ હતું? આમ તો, કેલેન્ડરનો ઇતિહાસ અને વર્તમાન એવું કહે છે કે દુનિયામાં મોટા ભાગે વસંત ઋતુમાં જ નવું વર્ષ ઉજવાય છે. તેના પર આ લેખકે મુંબઈ સમાચારની કૉલમ સિક્કાની બીજી બાજુમાં લખેલું નવું વર્ષ ક્યારે? કાલે? કે ચૈત્ર સુદ એકમે? કે ૧ જાન્યુઆરીએ? જે તમે http://wp.me/phzA7-Ei પર વાંચી શકશો. પરંતુ ચાલો માની લઈએ કે ૩૧મી ડિસેમ્બર એ હવે મોટા ભાગે સ્વીકૃત ગ્રેગોરિયન કેલેન્ડરનો વર્ષનો અંતિમ દિવસ છે અને તેની ઉજવણી ધામધૂમથી થાય છે તો, તે મુજબ બેંગલુરુમાં પણ તેના માટે યુવાનો-યુવતીઓ શેરીઓમાં ઉમટી પડ્યા હતા. આપણું નવું વર્ષ કે નવો દિવસ સૂર્યોદયથી શરૂ થાય છે. પરંતુ ગ્રેગોરિયન કેલેન્ડર મુજબ, તારીખ મધ્ય રાત્રિ ૧૨ વાગ્યાથી બદલાય છે અને એટલે લોકો બરાબર રાત્રે બાર વાગ્યે નવા વર્ષને આવકારવા રસ્તા પર ઉમટી પડે છે.

બેંગલુરુમાં કોઈ અનિચ્છનીય ઘટના ન બને તે માટે એમ. જી. માર્ગ અને બ્રિગેડ માર્ગ પર  ૧,૫૦૦ પોલીસ જવાનો ફરજ પર હાજર હતા. આમ છતાં માહોલની અસર હોય કે પછી ખરેખરા ગુંડા, (કારણકે ઘણા સામાન્ય લોકો પણ માહોલની અસરમાં બહેકી જતા હોય છે) કેટલાક યુવાનોએ યુવતીઓ પ્રત્યે ખરાબ ટીપ્પણીઓ કરવાનું ચાલુ કર્યું. તેમનાં અંગ-ઉપાંગોને છેડવા લાગ્યા. કેટલીક યુવતીઓ રડતી રડતી મહિલા પોલીસ તરફ ભાગવા લાગી. એક પ્રત્યક્ષદર્શીના કહેવા મુજબ, અનિયંત્રિત ટોળામાં ઝડપાઈ ગયેલી યુવતીઓની સાથે કોઈ પુરુષ (મિત્ર, ભાઈ કે પિતા) નહોતો. તેમણે મહિલા પોલીસ પાસે દોડી જઈ રક્ષણ માગ્યું.

આ હજુ ઓછું હોય તેમ બીજો એક આઘાતજનક સીસીટીવી વિડિયો બહાર આવ્યો જેમાં બાઇક પર આવેલા બે યુવાનો એક યુવતીની છેડતી કરે છે. આ કિસ્સામાં જે પીડિતા હતી તે ઈશાન ભારતની હતી. ઈશાન ભારતના યુવાનો-યુવતીઓ ઉચ્ચ અભ્યાસ માટે દિલ્લી-બેંગલુરુ જેવા શહેરમાં જતા હોય છે અને ત્યાં તેમની સાથે ખરાબ વર્તન થાય છે, તે જાણીતું છે અને ચિંતાજનક પણ છે.

જોકે, આ વિડિયોમાં જે દૃશ્યો છે તે કેટલાક પ્રશ્નો પણ ઉઠાવે છે. નવ વર્ષની ઉજવણી મધ રાત સુધી ચાલે પરંતુ અહીં વિડિયોમાં યુવતી આવે છે તે સમય ૨.૪૦નો બતાવે છે. આટલા મોડા સમયે યુવતી તો શું, કોઈ યુવકની સાથે પણ દુર્વ્યવહાર કે ચોરી-લૂટ થઈ શકે છે. વિડિયોમાં હકીકતે છ યુવાનો છે. અને વિસ્તાર રહેવાસી છે, પરંતુ તેમાં બે યુવતી પણ છે. બંને એક જ રિક્ષામાંથી આવતી જણાય છે. પરંતુ તેમણે રિક્ષા છેક ઘર સુધી લેવાના બદલે ગલીના નાકે ઊભી રાખી દીધી. તેમાંથી પહેલાં એક યુવતી ઉતરે છે. મવાલીઓ તેને કંઈ કરતા નથી. બીજી યુવતીને જ છેડે છે. આ વિડિયો જોયા પછી એવું લાગે કે કદાચ બંને યુવતીઓ સાથે આવી હોત તો મવાલીઓની આવી હિંમત ન થાત. પરંતુ પ્રશ્ન એ પણ છે કે એમ. જી. રોડ અને બ્રિગેડ રોડ પર ૧,૫૦૦ પોલીસ અને અનેક યુવાનોની હાજરીમાં કેટલાક બદમાશો અનેક યુવતીઓની છેડતી કરી શકે છે તો પછી આ તો સૂમસામ વિસ્તાર દેખાય છે.

દિલ્લીના મુખર્જી નગર વિસ્તારમાં ટોળાએ બાઇક પર સવાર એક યુવતીની છેડતી કરી હતી. તે વખતે પોલીસ જવાન તેને બચાવવા જતાં ટોળાએ પોલીસ જવાનને પણ ધક્કો મારી દીધો હતો! એટલું જ નહીં, ફર્સ્ટ રિસ્પોન્સ વિહિકલ સહિત પોલીસની સંપત્તિને પણ નુકસાન પહોંચાડ્યું હતું. ટોળાએ બાદમાં તે વિસ્તારની પોલીસ ચોકીમાં તોડફોડ કરી હતી. પોલીસ ચોકીમાં જઈને પોલીસ જવાનોને સળિયાઓથી માર્યા જેમાં મહિલા પોલીસો પણ ઘવાઈ હતી. જો પોલીસની પણ આવી હાલત થઈ શકે તો સામાન્ય માનવીની શું વાત કરવી?

૩૧ ડિસેમ્બરે મહાનગરો કે અન્ય નાનાં-મોટાં શહેરોમાં આવી છેડતીની કે બળાત્કારની ઘટના નવી નથી. ગુજરાતના અમદાવાદમાં ૩૧ ડિસેમ્બર ૨૦૦૩ એક કાળું ટિલું બનીને રહી ગઈ છે કેમ કે આ દિવસે શાહીબાગની એક હોટલમાં બીજલ જોશી નામની યુવતીને તેના મિત્ર સજલે નવું વર્ષ ઉજવવા બોલાવી અન્ય પાંચ મિત્રો સાથે બળાત્કાર કર્યો હતો. તે પછી ૭ જાન્યુઆરી ૨૦૦૪ના રોજ બીજલે પોતાના ઘરમાં આપઘાત કરી લીધો હતો. આ કેસનો ચુકાદો છેક નવ વર્ષ પછી આવ્યો હતો! તેમાં પાંચ આરોપીને જન્મટીપની સજા થઈ હતી. સાત આરોપી નિર્દોષ છોડી મૂકાયા હતા. મુખ્ય આરોપી સજલ જૈન દિલ્લી સ્થિત વગદાર વેપારીનો દીકરો છે. અન્ય આરોપીઓ ચંદન પન્નાલાલ જયસ્વાલ, તેનો ભાઈ મદન, સુગમ ઉપાખ્યે મોન્ટી જયસ્વાલ, અજમેર સ્થિત ધર્મેન્દ્ર ઉપાખ્યે કરણ જૈન પણ વેપારીઓ અથવા તેમના સંતાનો છે. જે સાત આરોપીઓને છોડી મૂકાયા તેમના પર પુરાવાઓનો નાશ કરવાનો આરોપ હતો.

ઈસુના નવ વર્ષની પૂર્વ રાત્રિએ (પૂર્વ સંધ્યા તો ન જ કહેવાય) બનતા આવા જાણીતા કિસ્સામાં એક મુંબઈનો પણ છે. પતિ, તેની પત્ની અને બે પિતરાઈ બહેનો રાત્રે ૯થી બે વાગે મુંબઈમાં જે. ડબ્લ્યુ. મેરિઅટ હૉટલમાં નવા વર્ષની ઉજવણી કરી રહ્યા હતા. તેઓ ઉજવણી કરીને બહાર નીકળ્યા કે તેમને ૭૦-૮૦ માણસોનાં એક ટોળાએ ઘેરી લીધું. પતિ હોવા છતાં તેની પત્ની અને નણંદોની છેડતી કરાઈ. આ લોકો કેલિફૉર્નિયા રહેતા હતા અને પતિનાં લગ્ન એક દિવસ પહેલાં જ થયેલા. તેમણે પોલીસ ફરિયાદ નહોતી નોંધી કારણકે તે કોઈ અપરાધીને ઓળખી શકે તેમ નહોતો. પરંતુ ‘હિન્દુસ્તાન ટાઇમ્સ’ દૈનિકના એક પત્રકારે પોલીસ વાન જોઈ તેને મદદ માટે બોલાવી હતી. બાદમાં આ કિસ્સામાં પંદર જણાની ધરપકડ થયેલી. આ ઘટનાના એક વર્ષ પહેલાં ગેટવે ઑફ ઇન્ડિયા ખાતે એક યુવતીની ૬૦ જણાના ટોળાએ છેડતી કરી હતી.

ભારત માટે આ ઘટનાઓ નીચાજોણું કરનારી જરૂર છે પરંતુ આવી ઘટનાઓ માત્ર ભારતમાં જ બને છે તેમ નથી. પ્રગતિશીલ કહેવાતા જર્મનીમાં વર્ષ ૨૦૧૫ના અંતિમ દિવસે મોટા પાયે છેડતી અને બળાત્કારની ઘટનાઓ બની હતી, જેમાં ઓછામાં ઓછી ૨૪ તો બળાત્કારની ઘટનાઓ હતી! મોટા ભાગની ઘટનાઓ કૉલોન શહેર અથવા તેની આસપાસ ઘટી હતી. તેમાં જે ૬૮ આરોપીઓ મનાય છે તે જર્મનીમાં શરણ માગનારા હતા અને ૧૮ અવૈધાનિક રહેનારા હતા. યુકેના ‘ઇન્ડિપેન્ડન્ટ’ સમાચારપત્ર મુજબ, કૉલોનમાં ૧,૨૦૦ યુવતી અથવા મહિલા પર જાતીય હુમલો ૨,૦૦૦ લોકોએ કર્યો હતો! જર્મનીની પોલીસના કહેવા મુજબ, આરોપીઓ મોટા ભાગે આરબ અથવા ઉત્તર આફ્રિકાના મુસ્લિમ હતા. જર્મનીમાં આ વર્ષે પણ ત્રાસવાદી હુમલાના ભયે ચુસ્ત સુરક્ષા છતાં, હેમ્બર્ગ શહેરમાં ૧૮થી ૨૬ વર્ષની ૧૪ સ્ત્રીઓ પર જાતીય હુમલાઓ થયા હતા. તેમાં પકડાયેલા ૧૦ લોકોમાં ત્રણ સિરિયન, બે અફઘાની, એક એરિટ્રીયન અને એક જર્મન છે. આ વર્ષે ઑસ્ટ્રિયાના ઇન્ન્સબ્રક શહેરમાં પોલીસની ચુસ્ત સુરક્ષા છતાં ૧૮ મહિલાઓ પર જાતીય હુમલો થયો હતો. પોલીસને આ ઘટનાઓ માટે કાં તો ઉત્તર આફ્રિકી અથવા એશિયાની વ્યક્તિઓ પર શંકા છે. ઑસ્ટ્રિયાના વિએનામાં પણ મહિલાઓની છેડતી થઈ હોવાના સમાચાર મળ્યા હતા. ફ્રાન્સમાં નવા વર્ષની ઉજવણીના વિરોધમાં શંકાસ્પદ મુસ્લિમ ત્રાસવાદીઓએ ૧,૦૦૦ કારોને નુકસાન પહોંચાડ્યું હતું. જોવાની વાત એ છે કે આપણા મિડિયામાં ભારતના સમાચારો તો ગાઈ વગાડીને બતાવાય છે પરંતુ જર્મની, ઑસ્ટ્રિયા કે ફ્રાન્સના સમાચાર બતાવાયા નહીં. આનો અર્થ એ નથી કે વિદેશોમાં પણ આ બધું બને છે તેથી ભારતમાં પણ આ બધું બનવું જોઈએ.

બેંગલુરુમાં આ ઘટનાઓ બની તે પછી રાજકારણીઓનાં નિવેદનોના કારણે ઘા પર મીઠું ભભરાવ્યું હોય તેવી લાગણી થાય તે સ્વાભાવિક છે. સમાજવાદી પક્ષના નેતા મુલાયમસિંહ યાદવે તો બળાત્કારના બચાવમાં અગાઉ કહેલું કે લડકોં સે ગલતી હો જાતી હૈ. તેમના જ પક્ષના મુંબઈ સ્થિત નેતા અબુ અઝમીએ બેંગલુરુની સામૂહિક છેડતીના સંદર્ભમાં છેડતી માટે યુવતીઓને જ જવાબદાર ઠરાવતાં નફ્ફટાઈથી કહેલું કે જો ક્યાંક પેટ્રોલ હશે તો આગ તો લાગશે જ. ખાંડ ઢોળાશે તો ત્યાં કીડી જરૂર જશે. જો છોકરાઓ ખોટા રસ્તે જતા હોય તો છોકરીઓએ સાવધાની રાખવી જોઈએ. સાંજ પછી કોઈ પરાયા પુરુષ સાથે છોકરીઓએ બહાર ન જવું જોઈએ. તેમણે કપડાં પણ પૂરાં પહેરવા જોઈએ. જોકે અબુ આઝમીના ગાલે તમાચારૂપ ઘટનામાં, તેમના નિવેદન પછી, ૩૧મી ડિસેમ્બરના એક અઠવાડિયા પછી, બેંગ્લુરુમાં જ બુરખો પહેરેલી એક મહિલાની છેડતી થયાની ઘટના બહાર આવી હતી. આ બાબતે અબુ આઝમી શું કહેશે?

તો કર્ણાટકમાં કૉંગ્રેસની સરકારના ગૃહ પ્રધાન જી. પરમેશ્વરે એવી ચોંકાવનારી પ્રતિક્રિયા, (જેને મિડિયાએ દબાવી દીધી) આપી કે નવા વર્ષ (૩૧ ડિસેમ્બર) અને ક્રિસમસે તો આવી ઘટનાઓ ઘટતી રહે છે! ગૃહપ્રધાન આવા હોય તો પોલીસ વડા પણ એવા જ હોય ને. શહેરના પોલીસ વડા પ્રવીણ સૂદે પહેલાં તો કહ્યું કે “આવું કંઈ બન્યું જ નથી.” થોડા સમય પછી તેમણે કહ્યું કે “આવું બન્યું હોઈ શકે છે.” તેમણે “સામૂહિક છેડતી” શબ્દ સામે પણ વાંધો લીધો. પોલીસ જવાનો અને મહિલા પોલીસ હાજર હતી તે ઘટના બાબતે પોલીસ વડા આવું કહે તેનો શું અર્થ કાઢવો?

પણ આ બધી ઘટનાઓમાં એક વાત સામાન્ય છે. તે એ કે આરોપીઓ ૩૧મીની ઉજવણીના વાતાવરણમાં દારૂ પીધેલા હતા. એબીએન ચેનલે બતાવેલા એક ફૂટેજમાં તો બેંગ્લુરુમાં એક પુરુષ તેના બીજા મિત્ર પુરુષ જેણે ચિક્કાર પીધેલો છે અને જેને હોશકોશ નથી તેને ચુંબન જડતો દેખાય છે! આમ, ૩૧મીની ઉજવણીમાં માત્ર યુવતીઓ જ નહીં, યુવાનોએ પણ ચેતવા જેવું છે. બીજું, જર્મની, ઑસ્ટ્રિયાની જેમ ભારતમાં પણ છેડતી કરનારાઓ કોણ છે અને તેની પાછળ ક્યાંક ઈસ્લામી ત્રાસવાદ જવાબદાર નથી ને, તે દૃષ્ટિકોણથી પણ તપાસ કરવી રહે.

પોલીસની તો ફરજ છે જ પરંતુ આ ઘટનાઓમાં સમાજ પણ એટલો જ જવાબદાર છે. જ્યારે આ છેડતી થઈ ત્યારે અન્ય ઘણા લોકો હાજર હતા. તેમણે કેમ કંઈ કર્યું નહીં? દુર્જનોના અત્યાચાર માટે સજ્જનોની નિષ્ક્રિયતા પણ એટલી જ જવાબદાર છે. યુવતીઓએ પણ સ્વસુરક્ષા માટે માર્શલ આર્ટ શીખવાની જરૂર છે. અને એક વાત તો મને-કમને સ્વીકારવી જ પડશે કે યુવતીઓ ગમે તેટલી પુરુષ સમોવડી કેમ ન થઈ જાય તેણે (અને બેંગલુરુનો વિડિયો જોતાં યુવાનોએ પણ) પોતાની સુરક્ષા માટે કેટલીક મર્યાદાઓ સ્વીકારવી જ પડશે. મોડી રાત (ઉપરોક્ત કિસ્સામાં તો વહેલી સવાર) સુધી બહાર ન રહેવું, રહેવું તો એકલા ન રહેવું. પરંતુ ઉપરોક્ત અનેક કિસ્સામાં જોયું તેમ એકલા ન હોય તો પણ ટોળા બેકાબૂ બનીને છેડતી કરવાની પૂરી શક્યતા રહે જ છે. પોતાના પર્સમાં મરચું રાખવું. મોબાઇલમાં પોલીસનો તેમજ માતા-પિતાનો નંબર સ્પીડ ડાયલ પર રાખવો. આ ઉપરાંત સમાચાર ચેનલોથી લઈને જાહેરખબરો, સિરિયલો, ફિલ્મો, સમાચારપત્રોમાં સ્ત્રીઓને ઉપભોગની વસ્તુ તરીકે દર્શાવવાનું બંધ થવું જરૂરી છે. ફિલ્મો-સિરિયલો-જાહેરખબરોમાં રસ્તે જતી સ્ત્રીને સરળતાથી પટાવીને શય્યા સુધી લઈ જઈ શકાય છે તેવું ચિત્રણ બંધ થવું જોઈએ. સરકારે પણ આના માટે જર્મનીની જેમ દર ડિસેમ્બરમાં ઝુંબેશ ચલાવવી જોઈએ.

બીજી એક વાત એ પણ છે કે શું દારૂ-ડ્રગ્સ-બેલે ડાન્સ-વેશ્યાગમન-કૉલગર્લ વગેરે અનૈતિક પ્રવૃત્તિઓ કરો તો જ નવ વર્ષની ઉજવણી થાય? કારતક શુક્લ એકમ કે ચૈત્ર શુક્લ એકમના રોજ મંદિરે દર્શન કરી, ગાયને ઘાસચારો ખવડાવી, માતાપિતા સહિત વડીલોને પગે લાગી નવ વર્ષ ઉજવાય છે તેવું ૩૧મીએ કેમ ન થઈ શકે?

સ્માર્ટ ફૉનની જેમ આપણાં સભ્યતાનાં વર્ઝન કેમ અપડેટ નથી થતાં?

(મુંબઈ સમાચારની રવિપૂર્તિમાં ‘સિક્કાની બીજી બાજુ કૉલમ’માં તા.૧૬/૧૦/૧૬ના રોજ આ લેખ પ્રકાશિત થયો.)
અમિતાભ બચ્ચન. સદીના મહાનાયક. અભિનેતાની સાથે પ્રમાણમાં એક આદર્શ વ્યક્તિત્વ. વિવાદ ઓછો, વાદ વધુ કરે. તેમણે ૧૧ ઑક્ટોબરે ૭૪ વર્ષ પૂરાં કર્યાં. હિન્દી ફિલ્મના આ એક કલાકાર એવા છે જેમના ચીલાએ ચાલી શકાય. તેમણે આ વર્ષે જન્મ દિવસ પર કેક કાપવાની ફાલતુ પ્રથા બંધ કરી. કેમ?
તેમણે કારણ આપ્યું કે પહેલાં તેઓ કેક કાપતા હતા પણ હવે કેક કાપવાના પક્ષમાં નથી. અમિતાભના જ શબ્દોમાં:
“હમને કેક કી પ્રથા જો હૈ વો બંધ કરવાને કહા હૈ ક્યોંકિ હમેં પતા નહીં હૈ કિ કેક ક્યોં લાયા જાતા હૈ? કેક હી ક્યોં લાયા જાતા હૈ? ઉસ પર મોમબત્તી ક્યોં લગાઈ જાતી હૈ? ઉસે જલાયા ક્યોં જાતા હૈ? જલાને કે બાદ કહતે હૈં, ઈસ કો ફૂંકકર બૂઝા દો. બુઝાને કે બાદ એક કત્લનૂમા ચાકૂ આ જાતા હૈ, ફિર ઉસકો કાટકર ફાંકે બનાઈયે. ફિર વો ફાંક જો હૈ વો કિસી કો ખિલાઈએ ઔર અબ એક નઈ પ્રથા શુરૂ હો ગઈ હૈ કિ જબ સબ કાંડ હો જાતા હૈ તો એક ઔર કાંડ હોતા હૈ કિ કેક લેકર પોત દેતે હૈં. ક્યોં હોતા હૈ યે સબ, હમારી સમજ મેં નહીં આતા.”
કોઈ કહી શકે કે અમિતાભને હવે ઘરડે ઘડપણ ડહાપણ સૂજ્યું. પણ જાગ્યા ત્યારથી સવાર. આ કેક કાપીને જન્મદિવસ મનાવવો, વેલેન્ટાઇન ડેને મનાવવો, લગ્નમાં સૂટ પહેરવો, ઘરમાં ચપ્પલ પહેરીને આંટા મારવા, કોઈના ઘરે જઈએ ત્યારે ઘરની અંદર બૂટ પહેરીને જવું, પ્લાસ્ટિકની બૉટલમાં પાણી પીવું, કોઈ પણ ઉજવણી હોય તો દારૂ પીને કરવી, મંદિરની અંદર ટીશર્ટ-બરમૂડા-કેપ્રીમાં જવું, મોટી ઉંમરની વ્યક્તિને આદર ન આપવો, તેમને પગે લાગવામાં પૂરે પૂરા વાંકા વળીને પગે લાગવા કરતાં માત્ર ઘૂંટણને સ્પર્શી લેવા, ઘરે મહેમાન આવ્યા હોય, બેસણામાં ગયા હોય કે અગત્યની બેઠકમાં બેઠા હોય ત્યારે કોઈનો મોબાઇલ આવે તો વાતચીત કરવી, ૩૧મી ડિસેમ્બરની ઉજવણી વિદેશી ડાન્સરના અભદ્ર ડાન્સ જોઈને કે કોલગર્લ બોલાવીને નોન વેજ ખાઈને, દારૂ પીને ફાર્મ હાઉસમાં કે હોટલમાં જઈને કરવી…આ બધાં દૂષણો કેમ આપણા સમાજમાં પેસી ગયા છે તે ખબર નથી પડતી.
વિજ્ઞાન અને ટૅક્નૉલૉજીમાં તો પ્રગતિ થઈ રહી છે પણ સભ્યતામાં? સ્માર્ટ ફૉનમાં એપ્લિકેશનો સમયાંતરે અપડેટ થાય છે. જ્યારે માણસ સભ્યતાનાં જૂનાં વર્ઝનોમાં જતો હોય તેમ લાગે છે. આપણા જન્મદિવસે કેક કાપવાની પ્રથા હતી જ નહીં. પહેલાં તો કેક શુદ્ધ શાકાહારી છે કે કેમ તે જ વિવાદિત છે. બીજું કે જન્મદિવસ ગ્રેગોરિયન કેલેન્ડર પ્રમાણે નહીં, વિક્રમ સંવતની તિથિ પ્રમાણે મનાવાતો. તેનું કારણ એ છે કે જે દિવસે આપણે જન્મ્યા હતા તે તિથિ પર પ્રવાહિત થતાં ઊર્જા તરંગો આપણા શરીરની અંદરના તરંગો સાથે વધુ મેળ ખાય છે. તિથિ પણ રાતના ૧૨ વાગે નથી બદલાતી. એ ગમે ત્યારે બદલાઈ શકે છે પરંતુ મોટા ભાગે સૂર્યોદયથી આપણો દિવસ બદલાય છે. માતાપિતા, દાદાદાદી, નાનાનાની, કાકા-કાકી વગેરે વડીલોને પગે લાગવાની પ્રથા હતી. લાપસી-શીરો-લાડુ-ફરસાણ વગેરે ભાવતાં ભોજન ઘરમાં બનાવાતાં. તે બનાવવામાં પણ ઘરની સ્ત્રીઓને હોંશ આવતી. ગાયને ઘાસ નાખવા જવાનું થતું. મંદિરે ભગવાનને પગે લાગવા જતા. ઘરમાં સત્યનારાયણની કથા કરી સગાઓને બોલાવીને ભોજન કરાતા. તેના વિકલ્પે ગાયત્રી હવન કે રૂદ્રાભિષેક કરાતા. દીવો પ્રગટાવવો એ પ્રકાશ ફેલાવવાનું- જીવન પ્રાગટ્યનું પ્રતીક છે. જ્યારે મીણબત્તી ઓલવવી, કેક કાપવી એ એક પ્રકારે જીવન સમાપ્ત કરવાનું પ્રતીક છે.
પણ હવે તો કિશોર વયના છોકરા-છોકરીઓ પોતાની જાતે બર્થ ડે પાર્ટી માટે રેસ્ટોરન્ટ કે હોટલ બુક કરાવે છે. ઘોંઘાટિયું મ્યુઝિક વગાડાય છે. કેક કપાય તો ખરો પણ મોઢા પર લગાડી તેનો બગાડ કરાય છે. ફિલ્મોમાં બતાવાતાં રમૂજી દૃશ્યો જોઈ જોઈને ઘણી વાર તો એકબીજા પર ફેંકવામાં પણ આવે છે. તે સમયે હોટલ-રેસ્ટોરન્ટમાં શાંતિથી જમવા આવેલાઓને કેટલો ત્રાસ પડે છે તે કોઈ વિચારતું નથી. કેકના બગાડ સામે સેક્યુલરો, લિબરલો, ડાબેરીઓને વાંધો નથી આવતો? હોળી, શ્રાવણમાં જ દૂધ-પાણીના બગડાટનો વિરોધ કરવાનો? કેમ આ મોંઘી દાટ હોટલ કે રેસ્ટોરન્ટમાં જવાના બદલે ગરીબોને ભોજન કરાવવાનો વિચાર કોઈને નથી આવતો? પહેલાં રાજા, મહારાજા, શ્રેષ્ઠીઓ, મહાજનો પોતાના જન્મદિને લોકોને ભેટસોગાદો આપતા. કૂવા ખોદાવતા. તળાવ બંધાવતા. જ્યારે હવે તો ખર્ચામાં વધારો કરવાનો એક નવો રિવાજ આવી ગયો છે. બાળકના જન્મદિવસે હૉટલ-રેસ્ટૉરન્ટમાં પાર્ટી તો કરવાની જ, પણ ગિફ્ટ આવે તેની સામે રિટર્ન ગિફ્ટ પણ આપવાની! જે લોકો દહેજનો કે બીજા ખોટા રિવાજનો વિરોધ કરે છે તે આવા ખોટા લેતી-દેતીના રિવાજનો કેમ વિરોધ નહીં કરતા હોય?
માતાપિતા કે વડીલોને પગે લાગવા પાછળનું વિજ્ઞાન છે જ. આપણા શરીરમાંથી વિદ્યુત ચુંબકીય તરંગો નીકળતા હોય છે. તેથી તો આપણને ઇલેક્ટ્રિક શૉક લાગે છે. માતાપિતાને જ્યારે પગે લાગીએ ત્યારે માતાપિતા માથે હાથ મૂકીને આશીર્વાદ આપે છે. આમ, એક આખી સર્કિટ પૂરી થાય છે. માતાપિતાની શુભેચ્છાઓ હાથ દ્વારા સંતાનના શરીરમાં પ્રવેશે છે. બહાર જતી વખતે માતાપિતાને પોતે ક્યાં જાય છે તે કહીને જવાની ટેવ ઘણા સંતાનને બંધનરૂપ લાગે છે પરંતુ ક્યાંક ફસાયા હોય કે કોઈ મુસીબતમાં પડી જઈએ ત્યારે માતાપિતા દોડીને આવી શકે તે માટે આ બંધન સ્વીકારવું જરૂરી છે.
પરંતુ હિતકારક બંધન પણ આજે કોઈને ગમતાં નથી. અમિતાભ બચ્ચનની ફિલ્મ ‘પિંક’ જોઈને જ મહિલાવાદીઓ પ્રશ્નો ઉઠાવવા લાગ્યા છે. તમારા ઘરમાં પાણીમાં કચરો પડી ગયો હોય તો તેને તમે સાફ કરશો કે પાણીમાં કચરો પડી ગયો છે એટલે દૂધમાં પણ કચરો નાખી દેશો? સ્ત્રીઓ સંદર્ભે ડાબેરીઓ, ફેમિનિસ્ટો, લિબરલો આવી જ વાત કરી રહ્યા છે. પુરુષ સીટી મારી શકે તો સ્ત્રી કેમ નહીં? પુરુષ દારૂ-સિગારેટ પી શકે તો સ્ત્રી કેમ નહીં? લગ્નમાં સ્ત્રી જ કેમ સાડી પહેરે? ખ્રિસ્તી પંથમાં પહેરાય તેવું ગાઉન કેમ નહીં? પુરુષ તો થ્રી પીસ સૂટ પહેરે છે. સ્ત્રી મોડી રાત્રે કેમ બહાર ન રખડી શકે?
અપવાદ બધે જ હોય છે. કેટલીક જાતિઓમાં સ્ત્રી પણ બીડી પીતી જ હોય છે. તમાકુ પણ ખાતી હોય છે. વ્યભિચાર પર એકલા પુરુષોનો ઈજારો નથી. સામે સ્ત્રી પાત્ર મળે છે ત્યારે જ પુરુષ વ્યભિચાર કરી શકે છે. લગ્નમાં સ્ત્રી આજે પણ સાડી પહેરે છે તે સારી વાત છે. પણ પુરુષ સૂટ પહેરતો હોય તો તે તાર્કિક નથી. ભારત જેવા ઉષ્ણ દેશમાં અંગ્રેજોનું જોઈ જોઈને પુરુષ સૂટ-બૂટમાં ફરે છે. કૉર્પોરેટ કંપનીઓમાં, ન્યૂઝ ચેનલોમાં બ્લેઝર અઘોષિત રીતે ફરજિયાત છે. પરંતુ જ્યારે લગ્ન કરતા હોય ત્યારે તો પરંપરા મુજબ અને પારંપરિક પોશાકમાં જ લગ્ન કરવા જોઈએ.
આપણે બેસણામાં સફેદ, કાળાં કે ભૂરાં કપડાંમાં જ જઈએ, લગ્નમાં લાલ, પીળા, લીલા કપડાંમાં જઈએ છીએ. રાત્રે પહેરાતા નાઇટ ડ્રેસમાં આપણે કૉર્પોરેટ કંપનીમાં નોકરીએ જતા નથી. આમ, અઘોષિત રીતે કેટલાક નિયમો છે, જે દરેક પંથ-ઉપાસના-જાતિઓએ- કૉર્પોરેટ-સરકારી ઑફિસો-ધંધા વગેરેએ સ્વીકાર્યા છે. જાન પુરુષની જ નીકળે છે, સ્ત્રીની નહીં. આવું કેમ? એવો પ્રશ્ન ડાબેરીઓ, લિબરલો, ફિલ્મ ઉદ્યોગવાળા કરી શકે. પણ કેટલાક નિયમ પડી ગયા હોય છે. જેમ કે ભારતમાં રસ્તા પર ડાબી બાજુએ જ વાહન ચલાવાય છે. અમેરિકામાં જમણી બાજુએ ચલાવાય છે. આ નિયમ લોકોની સુખાકારી માટે છે. જો બધા ઐચ્છિક રીતે વાહન ચલાવવા લાગે તો શું થાય? ચાર રસ્તાએ લાલ સિગ્નલે વાહન ઊભું રાખવું જ પડે. બુદ્ધુજીવીઓ કહે કે ના અમારે તો લાલ સિગ્નલે જ નીકળવું છે. તો મરવાનો જ વારો આવે.
આ જ રીતે મંદિરમાં પણ ટીશર્ટ-બરમૂડા-કેપ્રી (અને આ વાત પુરુષો માટે પણ છે) પહેરીને ન જવાય. ભારતીય પોશાકમાં ન માનતા હો તો કંઈ નહીં, ઓછામાં ઓછું પુરુષો શર્ટ-પેન્ટ અને સ્ત્રી અંગ ઢંકાય તેવા સલવાર-કમીઝમાં જવું જોઈએ.
આ જ રીતે પ્લાસ્ટિકની બૉટલમાં પાણી પીવું પણ સ્વાસ્થ્ય માટે સારું નથી. પહેલાં તો ઘણા પોતાનો ગ્લાસ સાથે રાખતા. ઘરમાં બૂટ-ચપ્પલ પહેરવાના નિયમ પાછળ સ્વચ્છતા છે. મંદિરમાં પણ બૂટ-ચપ્પલ બહાર કાઢવા પાછળ સ્વચ્છતાના નિયમ જ છે. જમતી વખતે પણ બૂટ-ચપ્પલ ઉતારીને બેસવું જોઈએ. બને તો ધરતી પર આસન પાથરી પલોઠી વાળી સુખાસનમાં બેસવું જોઈએ. તેની પાછળ વૈજ્ઞાનિક હેતુ છે. પહેલાં તો પાટલા પર બેસતા અને જમવાનું નાના લાકડાના ટેબલ પર રાખતા. જમતી વખતે લગભગ મૌન પાળતા. કારણ એ છે કે જમતી વખતે શરીરમાં રાસાયણિક ચયાપચયની ક્રિયા થતી હોય છે. શારીરિક ઊર્જા બચે તે માટે લાકડા જેવા અવાહક માધ્યમનો ઉપયોગ કરાતો. માત્ર બેસવા માટે જ નહીં, પણ પગરખાં તરીકે પણ લાકડાનો ઉપયોગ કરાતો. આપણે જેને ચાખડી કે પાવડી કહીએ છીએ, હિન્દીમાં ખડાઉ કહે છે અને અંગ્રેજીમાં વૂડન ક્લૉગ કહે છે તેનો ઉપયોગ પણ થતો કારણકે ગુરુત્વાકર્ષણના નિયમ પ્રમાણે આપણી ઊર્જા પૃથ્વીમાં જતી ન રહે. ચામડાંની ચીજોનો ઉપયોગ જેટલો ઓછો તેટલી ઓછી પશુહત્યા થાય. વૃક્ષો ઓછા કપાય અને પેપરલેસ કામકાજ થાય તે માટે ઘણી સજાગતા આવી છે પણ પશુહત્યા ન થાય તે માટે કેમ આપણે સજાગ નથી? નેધરલેન્ડ અને સ્વીડનમાં લાકડાંનાં પગરખાંની ફેશન ૨૦૦૭થી પાછી ફરી છે. ડચમાં તેને ક્લૉમ્પન કહે છે. બ્રિટન-નેધરલેન્ડ સહિતના દેશ-પ્રદેશોમાં તો આવાં પગરખાં પહેરીને ડાન્સ કરવાનો એક પ્રકાર વિકસિત છે. તેને ક્લૉગ ડાન્સિંગ કહેવાય છે. તેનું શહેરીરૂપ એટલે ટેપ ડાન્સિંગ. આમીર ખાને ‘ધૂમ ૩’માં કર્યો હતો તે. આવાં પગરખાં વિદેશથી આયાત કરીને ફેશનમાં આવશે ત્યારે લોકો હોંશે હોંશે પહેરશે. આવાં પગરખાં પહેરવા કેમ ફાવે તેવી વાત ન કરશો. હાઇ હીલવાળાં શૂઝ પહેરીને સ્ત્રીઓ ચાલી શકતી હોય, ડાન્સ કરી શકતી હોય, ગરમીમાં પણ ચામડાનાં કાળાં બૂટ પહેરી શકાતાં હોય તો બધું જ શક્ય છે. જરૂર માત્ર વાત ગળે ઉતરવાની કે દેખાદેખીની (ફેશનની) છે.

સરકારી હોય કે ખાનગી કર્મચારી, સંવેદનહીનતાના કિસ્સા વ્યાપક છે!

(મુંબઈ સમાચારમાં રવિવારની પૂર્તિમાં ‘સિક્કાની બીજી બાજુ’ કૉલમમાં તા.૨૮/૦૮/૨૦૧૬ના રોજ આ લેખ પ્રસિદ્ધ થયો.)

રિયો ઑલિમ્પિક પૂરી થઈ ગઈ. તેમાં માત્ર બે મેડલ મેળવ્યા. ઈ.સ. ૧૯૦૦ના વર્ષથી આપણે આ ખેલ મહોત્સવમાં ભાગ લેતા આવ્યા છીએ. ઈ.સ. ૧૯૦૦ના વર્ષમાં આપણને બે જ મેડલ મળ્યા હતા અને બંને રજત ચંદ્રક હતા. આ વર્ષે ૧૧૬ વર્ષ પછી આપણી સ્થિતિ બે જ મેડલની રહી. પણ એમાંય આપણું ધોરણ ઉતરતું થયું. આપણને એક રજત અને એક કાંસ્ય ચંદ્રક મળ્યો. પણ આપણો દેશ આ બે ચંદ્રકની ઉજવણીમાં લાગી ગયો. એમાં ખોટું પણ નથી. જેમ ક્રિકેટર વીરેન્દ્ર સહેવાગે કહ્યું તેમ, આપણો દેશ નાની-નાની ખુશી પણ મોટા પાયે ઉજવે છે. આ વર્ષે કેમ વધુ ચંદ્રકો ન મળ્યા અને ચાર વર્ષ પછી વધુ ચંદ્રકો કેમ મળે તેની સમીક્ષા અને આયોજન કરીને ચાર વર્ષ પછીની તૈયારીમાં અત્યારથી લાગી જવું જોઈએ એ વાત સાચી પણ તેમાં જે બે ખેલાડીઓએ ચંદ્રક જીત્યા તેની ઉજવણી શા માટે ન કરવી?

પણ આ ઉજવણીમાં એક સમાચાર દબાઈ ગયા. મેરેથોન ખેલાડી ઓ. પી. જૈશાએ આક્ષેપ કર્યો કે તે દોડતી હતી ત્યારે માર્ગમાં નિશ્ચિત કરાયેલાં સ્થાનોએ ભારતીય અધિકારીઓએ પાણીની વ્યવસ્થા સુદ્ધાં કરી નહોતી. તેણે કહ્યું કે આઠ કિલોમીટરે મને એક જ વાર પાણી મળ્યું. મારું મૃત્યુ પણ થઈ શક્યું હોત.

મૂળ વાત સંવેદનાની છે. સરકારી અધિકારીઓ કે સરકારી કર્મચારીઓ સંવેદનહીન બની જાય છે. સરકારી હોય કે ખાનગી કર્મચારી, મહદંશે એવો જ ઈરાદો હોય છે કે ઓછામાં ઓછું કામ કેમ કરવું પડે. સરકારી કર્મચારીઓની સંવેદનહીનતાનાં અનેક ઉદાહરણો નજર સામે આ લેખકે જોયાં છે. ઘણાં વર્ષો પહેલાં ભાવનગરમાં એક વાર ટપાલ કચેરીમાં ગયેલો. કામકાજ બંધ થવાનો સમય ૩ વાગ્યાનો હતો અને હજુ પોણા ત્રણ વાગ્યા હતા. પણ કાઉન્ટર પર બેસેલા કર્મચારીએ જેનો વારો આવી ગયો હતો તે સિવાયના મારા સહિતના લોકોને કહી દીધું: “હવે સમય પૂરો!” મેં દલીલ કરી કે બંધ થવાનો સમય તો ત્રણ વાગ્યાનો છે. પણ તે સાંભળવા તૈયાર જ નહોતો. અને અમારી દલીલમાં જેનો વારો આવી ગયો હતો તે વ્યક્તિનું કામ ખોટી થતું હતું. એટલે તે પેલા કર્મચારીની તરફેણમાં મારી વિરુદ્ધ દલીલ કરવા લાગ્યો! લોકો પોતાના આવા ક્ષુલ્લક સ્વાર્થ જોતા હોય છે તેથી જ કામચોર સરકારી કે ખાનગી કર્મચારી ફાવી જતા હોય છે.

બીજું ઉદાહરણ પણ પૉસ્ટ ઑફિસનું જ છે. મારી નજર સામે બનેલી ઘટના. એક વૃદ્ધા પાસબુક લઈને આવેલાં. પરંતુ તે સમયે ડિજિટલાઇઝેશન થવાના કારણે નવા ખાતા નંબર ઈશ્યૂ થયેલા. એજન્ટોને જૂના નંબર સામે નવા નંબરનો ઇ-મેઇલ પણ થયેલો. એક પરિચિત એજન્ટના કારણે આ વાતની મને ખબર. પણ પેલાં વૃદ્ધા જૂનો ખાતા નંબર લખીને આવેલા. તેમની ઉંમરને ધ્યાનમાં લીધા વગર પૉસ્ટ ઑફિસના કર્મચારી જે પાછા મહિલા જ હતાં તેમણે કહી દીધું: નવો ખાતા નંબર લઈને આવો! મેં કહ્યું કે “તમે કમ્પ્યૂટરમાં જૂનો નંબર નાખશો તો તેની સામે નવો નંબર મળી આવશે.” પણ પેલા મહિલા કર્મચારીએ ધરાર ના પાડી દીધી! મહિલા કર્મચારીને કંઈ ખાસ તસદી લેવાની નહોતી તેમ છતાં વૃદ્ધાને ઘરે જઈને નવો ખાતા નંબર લઈને આવવાનું તેણે ફરમાન કરી દીધું! અમદાવાદમાં પૉસ્ટ ઑફિસ કંઈ નજીક નથી હોતી. ખાનગી બૅંકોનાં એટીએમની સુવિધા નજીકમાં મળી રહે પણ પૉસ્ટ ઑફિસ બાબતે તેવું નથી. અને ગમે તેમ, વૃદ્ધાની ઉંમર જોઈને મહિલા કર્મચારીએ માત્ર કમ્પ્યૂટરમાં જૂનો નંબર નાખ્યો હોત તો ફટ દઈને નવો નંબર નીકળી આવત. પણ તેણે સંવેદના દાખવી નહીં.

સંવેદના દાખવવા બાબતે ખાનગી કર્મચારીઓ પણ ઓછા નથી હોતા. ડૉક્ટર અને એમાંય ફેફસાં- હાર્ટના ડૉક્ટર હોય તો તેમણે સંવેદના રાખવી જરૂરી છે. મારાં વૃદ્ધ માતાને હાર્ટની તકલીફ થયેલી ત્યારે એક ડૉક્ટરને બતાવવા ગયેલાં. ડૉક્ટરનું ક્લિનિક ત્રીજા માળે. અને લિફ્ટ બંધ! આવી સ્થિતિમાં ત્રણ માળના દાદરા કેવી રીતે ચડી શકાય? પત્ની ક્લિનિકમાં ગઈ અને સ્ટ્રેચર લઈને નીચે આવવા કહ્યું પરંતુ ક્લિનિકમાંથી કોઈ ઝડપથી સ્ટ્રેચર લઈને આવ્યું નહીં. આથી પત્ની ફરીથી ત્રણ દાદરા ચડીને ઉપર ગઈ. તેણે ડૉક્ટર પાસે ફરિયાદ કરવાનું વિચાર્યું પણ ચા કરતાં કીટલી ગરમ એવા કેસ કાઢનારે કહ્યું કે “તમારા વારા વગર અંદર જઈ ન શકાય.” પત્ની કહે, “મારે સ્ટ્રેચરનું કહેવું છે.” છેવટે તેણે પેલા ભાઈને અવગણીને ડૉક્ટરની કેબિનમાં જઈ ફરિયાદ કરી ત્યારે વાત બની! માનો કે, નીચે જ હાર્ટ એટેક આવી ગયો હોત તો? તોતિંગ ફી લેતા ડૉક્ટરે એટલી કાળજી તો રાખવી જોઈએ ને કે જો પોતાનું ક્લિનિક ત્રીજા માળે હોય તો લિફ્ટ ચાલુ જ હોય અથવા પોતે નીચે આવીને દર્દીને તપાસી જાય.

સરકારી/સિવિલ હૉસ્પિટલની તો વાત જ નિરાળી હોય છે. અમદાવાદની સિવિલ હૉસ્પિટલમાં મારા પિતાને દાખલ કરવા પડેલા ત્યારે બે વૉર્ડ વચ્ચે એક જ મેટ્રન હતાં! અને બંને વૉર્ડ વચ્ચે ઘણું અંતર! મેટ્રનને બોલાવવા જવું હોય તો એ અંતર કાપવું પડે. મારા પિતાને કિડનીની તકલીફ થયેલી. તેમને ડાયાલિસિસ કરાવવા માટે હાથમાં ફિશ્ચ્યૂલા કરાવવાની હતી. અને તેમને સ્ટ્રેચરમાં લઈ જવા માટે કોઈ વૉર્ડબોય જ ન મળે! છેવટે હું સ્ટ્રેચરમાં લઈ ગયો. તે વખતે થયેલી વેદના અકથ્ય હતી. આજે પણ ‘અગ્નિપથ’માં નાના વિજયને તેના પિતાનો મૃતદેહ હાથ લારીમાં લઈ જતો જોઉં ત્યારે આંખમાં આંસું આવી જાય!

ખાનગી હૉસ્પિટલના વૉર્ડ બોયની લાપરવાહીના કિસ્સા પણ ઓછા નથી. એમાંય રાત્રે ડૉક્ટર ન હોય એટલે વૉર્ડ બોયને જલસા જ હોય. ગપ્પા મારતા હોય કે ટીવી પર મનગમતી ભંગાર ફિલ્મ જુએ અને રાત્રે દર્દીને તકલીફ પડે તેની કોઈ પરવા નહીં. તેમની દૃષ્ટિએ વિચારીએ તો તેમને આ રોજનું થયું હોય અને ઘણી વાર કેટલાક દર્દી કે તેમનાં સગાં વધુ પડતી કે ક્યારેક ખોટી રીતે પણ તકલીફ વૉર્ડ બોયને આપતા હશે, પરંતુ તેનો અર્થ એ નથી કે જેન્યુઇન તકલીફ હોય તેવા દર્દી પ્રત્યે બેધ્યાન થઈ જવું. (તેમાંય ડૉક્ટરો-વૉર્ડ બોય દર્દી જાણે નાન્યતર જાતિનું પ્રાણી હોય એમ પેશન્ટ આવ્યું એમ બોલે એટલે બહુ ખૂંચે.) વૉર્ડ બોય તો સમજ્યા, પણ માનવ સેવાનો ભેખ ધારેલા અને હિપ્પોક્રેટિક ઑથ લેનારા ડૉક્ટરોની સંવેદનહીનતાના કિસ્સા પણ અવારનવાર બહાર આવે છે. કોઈ એક દર્દી પૈસા દીધા વગર ભાગી જાય તેના કારણે ડૉક્ટરો પહેલાં જ પૈસા લઈ લે છે અને પછી જ દર્દીને તપાસે-ઑપરેશન કરે છે. અને કેટલાક કિસ્સામાં તો જો પૈસા આપી શકે તેમ ન હોય તો હૉસ્પિટલમાંથી રજા પણ ન આપવામાં આવે તેવું બને.

ડૉક્ટર-પેથોલોજી લેબોરેટરી-મેડિકલ સ્ટોર- ફાર્માસ્યુટિકલ કંપની વગેરેની સિન્ડિકેટના કારણે ખોટા ટેસ્ટ – ખોટી/મોંઘી દવાઓ વગેરેના કિસ્સા પણ અજાણ્યા નથી. મારા પરિચિતમાં જ બે કિસ્સા એવા બન્યા જેમાં બે પેથોલોજી લેબોરેટરીના રિપોર્ટ સાવ અલગ-અલગ હોય! એક લેબોરેટરીમાં ડાયાબિટીસના રિપોર્ટમાં બ્લડ સ્યુગર ૪૦૦ આવી! હવે ડાયાબિટીસના જૂના દર્દીને પણ ૪૦૦ સ્યુગર આવે તો ફાળ જ પડે! તેમાં આ તો નવો જ દર્દી! પણ તેને વળી સૂજ્યું કે બીજી લેબોરેટરીમાં પણ રિપોર્ટ કરાવી લઉઁ. ત્યાં કરાવ્યો તો શર્કરા ૨૫૦ જ આવી! બીજા એક પરિચિતને આ જ રીતે તાવ હતો અને રિપોર્ટમાં સ્વાઇન ફ્લુ આવ્યો! પણ તેણેય ઘર પાસેની લેબોરેટરીમાં રિપોર્ટ કરાવ્યો તો મેલેરિયા નીકળ્યો! આટલું અંતર! લેબોરેટરીના માલિક ડૉક્ટર હોય છે તે લેબોરેટરીની એકથી વધુ બ્રાંચ ખોલી નાખે છે અને પછી જુનિયરોના ભરોસે લેબોરેટરી ચાલતી હોય છે. (ઘણી જગ્યાએ તો ખોટા સર્ટિફિકેટ પર લેબોરેટરી ચાલતી હોવાના કિસ્સા પણ બન્યા છે. ઉપરાંત માત્ર સ્પેશિયલાઇઝ્ડ પેથૉલૉજિસ્ટ અને તેય એમસીઆઈમાં નોંધાયા હોય તે જ લેબોરેટરી ચલાવી શકે તેવી કૉર્ટમાં પિટિશન પણ થયેલી છે.) મોટી-મોટી હૉસ્પિટલમાં પણ આવું જ બનતું હોય છે. ક્લિનિક-હૉસ્પિટલને ‘ધંધો’ બનાવીને ગ્રાહકને કેમ મુંડવા તેની મોટા ભાગના આ સફેદપોશ કસાઈઓ વેતરણમાં હોય છે. અલબત્ત, તેમાંય અપવાદો હોય જ અને છે જ. પરંતુ જ્યારે દર્દીની જિંદગી-મૃત્યુની વાત હોય ત્યારે સંવેદનાહીન થવું કેમ પાલવે?

રણમાં મીઠી વીરડી સમાન કિસ્સા પણ જોવા મળી જાય! આધાર કાર્ડ કઢાવવા જવાનું થયું ત્યારે ૭૫ વર્ષના વૃદ્ધ સસરા સાથે હતા. લગભગ બે કલાક વિતી ગયા. અને બપોરના ૧.૩૦ વાગવા આવેલા. મારા સસરાના ઘરેથી આધાર કાર્ડનું સેન્ટર લગભગ ૧૮ કિમી દૂર. (એનું કારણ એ હતું કે અગાઉ ઘર પાસે ૨૦૧૧માં આધાર કાર્ડ માટે વિધિ કરેલી તે છેક ૨૦૧૬ સુધી આવ્યું નહીં. તેથી આટલે દૂર ઑથોરાઇઝ્ડ સેન્ટરે જવાનું નક્કી કરેલું. સરકારે પાછી આધાર કાર્ડની કાર્યવાહી ખાનગી સંસ્થાઓને કૉન્ટ્રાક્ટ પર આપેલી હોય છે અને તે જો ધારે તો આ ડેટાનો આરામથી દુરુપયોગ કરી શકે તે આખી અલગ વાત છે.) એક યુવાન માતા તેના નાનકડા પુત્રનું આધાર કાર્ડ કઢાવવા આવેલી. (આધારકાર્ડ ફરજિયાત નથી તેવા સુપ્રીમના બે-ત્રણ વાર નિર્દેશ છતાં સરકારમાં આધાર કાર્ડ ફરજિયાત કરી દેવાયું છે. હવે તો ખાનગી શાળાઓમાં પણ વિદ્યાર્થીઓ માટે આધાર કાર્ડ ફરજિયાત બનાવી દેવાયા છે.) આ યુવતીએ પોતાનો વારો જતો કરીને મારા સસરાને ફોટા- ફિંગર પ્રિન્ટ માટે આવી જવા કહ્યું. એટલું જ નહીં, પોતાના પુત્ર માટે બિસ્કિટ લાવેલી તે પણ તેણે મારા સસરાને આપવા ઈચ્છ્યા. જોકે તેમણે આદર સાથે તેનો ઈનકાર કર્યો પરંતુ કહેવાનો અર્થ એ છે કે સંવેદના સાવ મરી પરવારી નથી. આ યુવતી એકદમ આધુનિક પાશ્ચાત્ય શર્ટ-પેન્ટમાં હોવા છતાં તેનામાં વૃદ્ધ પ્રત્યે કાળજી હતી.

મૂળ વાત એ છે કે સંવેદનશીલ બનાવવાના કોઈ કોર્સ થતા નથી. થાય તોય આવે નહીં. એ અંદરથી જ ફૂટવી જોઈએ. કર્મચારી માત્ર એટલું જ વિચારે કે સામેવાળી વ્યક્તિની જગ્યાએ પોતે કે પોતાની માતા કે પિતા હોય તો તેને કેટલી તકલીફ પડે તો આવું સંવેદનહીન વર્તન ન થાય.

અન્યાયની લાગણી: દલિત-સવર્ણ, સ્ત્રી-પુરુષ, મધ્યમ-શ્રીમંત, શ્વેત-અશ્વેત….

હમણાં ઉનાનું સમઢિયાળા દેશભરમાં જાણીતું થઈ ગયું. ત્યાં નિર્દોષ લોકો પર જે અત્યાચાર થયો તે કોઈ રીતે ક્ષમાને પાત્ર નથી. અહીં મેં જાણી જોઈને દલિત શબ્દ નથી વાપર્યો કારણકે આવી ઘટના કોઈની પણ સાથે બને ચાહે તે દલિત હોય કે મુસ્લિમ, તે ટીકાને પાત્ર જ છે. મેં આ ઘટના બની તેના થોડા જ દિવસોમાં આ વિષય પર ‘ગુજરાત કેમ સળગી રહ્યું છે’ તેના પર બ્લૉગપૉસ્ટ લખી હતી. (http://bit.ly/2asQSjj) તેમાં આ વિષય આવરી લીધો હતો. એટલે તેની વાત નથી કરવી પણ અહીં વાત કરવી છે અન્યાયની. અન્યાયની ભાવના વધતા-ઓછા અંશે અનેક વિવિધ વર્ગમાં છે. કથિત દલિત-કથિત સવર્ણ, સ્ત્રી-પુરુષ, મુસ્લિમ-હિન્દુ, મધ્યમ-ધનવાન વર્ગ, કર્મચારી-બોસ, ગ્રાહક-વેપારી, પોલીસ, વહીવટી કર્મચારી (બ્યુરોક્રેટ)-રાજકારણી, શ્વેત-અશ્વેત.

આ ૧૫મીએ સ્વતંત્રતા મળ્યાને આ ૬૯ વર્ષ પૂરાં થશે. ૬૯ વર્ષેય દલિતોની સ્થિતિ ખૂબ ખરાબ છે, તેમાં કોઈ બેમત નથી જ. આજેય તેમને ઘણી જગ્યાએ કૂવાથી માંડીને સ્મશાન સુધી અનેક રીતે સામાજિક અન્યાય સહન કરવો પડી રહ્યો છે. તેમની સામાજિક-શૈક્ષણિક સ્થિતિમાં પણ હજુ ખાસ ફેર પડ્યો નથી. આર્થિક સ્થિતિ પણ સારી નથી જ. ઉત્તર પ્રદેશ, બિહારમાં તેમને અન્ય જગ્યાએ પેશાબ કરવા માટે પેશાબ પીવડાવવામાં આવે છે.

સાથે એ પણ વાત એટલી જ મહત્ત્વની છે કે દલિતોને થતા અન્યાયની લાગણી માત્ર દલિતોમાં જ નથી પ્રવર્તતી, કથિત સવર્ણ ગણાતી જ્ઞાતિઓમાં ઘણા લોકો પણ સમાન સંવેદના ધરાવે છે-દલિતો જેટલી જ પીડા અનુભવે છે. ઇતિહાસ જોવામાં આવે તો દલિતો માટે લડત આપનારાઓમાં નરસિંહ મહેતા, મહાત્મા ગાંધી સહિત અનેક આગેવાનો આ કથિત સવર્ણ જ્ઞાતિના હતા અને છે. આ માટે તેમણે ભારે વિરોધનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. દલિતો માટે એટ્રોસિટીનો કાયદો છે. હજુ ૨૩ એપ્રિલ ૨૦૧૬ના રોજ મોદી સરકારે ઝડપી ન્યાય માટે શેડ્યુલ્ડ કાસ્ટ્સ એન્ડ શેડ્યૂલ્ડ ટ્રાઇબ્સ (પ્રીવેન્શન્સ ઑફ ઍટ્રોસિટીઝ) ઍક્ટ કાયદો સુધાર્યો છે. આ કાયદા અન્વયે, દલિતો અને આદિવાસીઓને અત્યાચારોમાંથી બચાવવા મજબૂત જોગવાઈઓ કરાઈ છે. કાયદાની વધુ વિગતોમાં નથી પડતા. આ જ રીતે દલિતો અને આદિવાસીઓને શિક્ષણમાં અને સરકારી નોકરીમાં અનામતની જોગવાઈ છે. અનામતની જોગવાઈ મૂળ દાખલ કરી હતી બ્રિટનના વડા પ્રધાન રામસે મેકડોનાલ્ડે. જૂન ૧૯૩૨માં. આની સામે ગાંધીજીએ સત્યાગ્રહ કર્યો હતો. તે પછી ભારત સ્વતંત્ર થયું અને તે પછી અનામતની જોગવાઈ ચાલુ જ રહી છે અને તેમાં બીજી જ્ઞાતિઓનો ઉમેરો પણ થતો ગયો છે. દલિતોની આર્થિક સ્થિતિ ઘણી સુધરી છે. પરંતુ સામાજિક રીતે હજુ પણ દલિતો સામે ઘૃણાની માનસિકતા પ્રવર્તી રહી છે. ગાંધીજી માનતા હતા કે શિક્ષણ અને મંદિર વગેરેમાં પ્રવેશ દ્વારા તેમજ લોકસંસ્કાર, લોકશિક્ષણ, લોકજાગૃતિ દ્વારા જ આ સામાજિક અન્યાય દૂર કરી શકાશે.

પરંતુ એ વાત પણ સ્વીકારવી પડશે કે પહેલાંની સ્થિતિની સરખામણીએ ઘણી હદે દલિતોની સ્થિતિ સુધરી છે. જોકે કેટલીક કહેવાતી દલિત તરફી સંસ્થાઓ દ્વારા સતત વિષવમન કરીને આ ઘાને રુઝવવાના બદલે તેને સતત ખોતરવામાં આવે છે તેના કારણે પરિસ્થિતિ વણસી રહી છે. હમણાં એક સમાચારપત્રમાં લખાયું કે દારૂના અડ્ડા પર પોલીસની રેડમાં એક દલિતનું મૃત્યુ. કારગિલનું યુદ્ધ લડનાર સૈનિકને જમીન મેળવવા સરકારી તંત્ર ધક્કા ખવડાવે છે. આમાં કોઈ જાતિ વિશેષ હોવાથી આવું થતું નથી. દરેક જાતિના લોકોને અનુભવ છે કે સરકારી તંત્રમાં ધક્કા ખાવા પડે છે, પણ સૈનિકની જાતિ ગણાવવાનો પ્રયાસ થઈ રહ્યો છે. આવું થશે તો તે દલિતો માટે જ નુકસાનકારક બની રહેશે. પણ ગુજરાત અને રાષ્ટ્રમાં ઉના મુદ્દે વ્યાપક સાચા આક્રોશની આગમાં ઘી હોમવાના પ્રયાસ થઈ રહ્યા છે તે ચોક્કસ દેખાઈ આવે છે.

ગયા ઑગસ્ટમાં જ્યારે પાટીદાર અનામત આંદોલન ચરમસીમાએ હતું ત્યારે પાટીદારો સહિત કથિત સવર્ણોમાં અન્યાયની લાગણી પૂરજોશમાં હતી. પહેલાંય હતી અને અત્યારેય વત્તા ઓછા અંશે છે. એ વખતે સંદેશાઓ વહેતા હતા કે દલિતોને ૪૫ ટકાએ અનામત પર મેડિકલ-એન્જિનિયરિંગમાં પ્રવેશ મળી જાય છે. અનામતમાં દલિત અને આદિવાસીઓ ઉપરાંત ઓબીસીનો પણ સમાવેશ થયો છે. અને પાટીદારોના કથિત આગેવાનો અનામત માટે ઓબીસીમાં સમાવેશ થવા માટે આંદોલન કરી રહ્યા હતા. એટલે તે સમયે ઓબીસીના એક વર્ગનું પણ આંદોલન શરૂ થયું હતું. ૧૯૮૯ આસપાસ ઓબીસી માટે જ્યારે અનામત જાહેર કરાઈ (વી. પી. સિંહ વડા પ્રધાન હતા ત્યારે) એ સમયે પણ પટેલો સહિત કથિત સવર્ણોએ ઉગ્ર આંદોલન કર્યું હતું અને તેમાં ઘણાંનાં મૃત્યુ પણ થયાં હતાં. વળી, એટ્રોસિટીના દુરુપયોગના લીધે પણ કથિત સવર્ણોમાં અન્યાયની લાગણી મોટા પ્રમાણમાં પ્રવર્તે છે. એટ્રોસિટીના કાયદાના લીધે જો અધિકારી કથિત સવર્ણ હોય તો તેની નીચેના કથિત દલિત કર્મચારી કામ ન કરે કે કામમાં ભૂલ કરે તો પણ તે કંઈ કહી શકતો નથી. પાટીદારોમાં પણ તેમની ‘પાસ’ જેવી સંસ્થાએ કોઈ ઉકેલ લાવવાના બદલે આગમાં ભડકો કરવાનું કામ વધુ કર્યું હતું. ગયા ઑગસ્ટ પછી કેટલાક બ્રાહ્મણોમાં પણ પોતાને અનામત મળવું જોઈએ તેવા સંદેશાઓની આપલે શરૂ થઈ હતી. એ સમયે આ લેખક અને હાસ્ય લેખક જગદીશ ત્રિવેદીએ આની વિરુદ્ધ સમજાવવા વ્યક્તિગત પ્રયાસ કરેલા. અનામત દલિતોને સામાજિક પછાતપણાના કારણોસર મળે છે તે કથિત સવર્ણોએ સમજવું રહ્યું.

સ્ત્રીઓમાં પણ લાલ ચાંદલાવાળી ફેમિનિસ્ટો અન્યાયની લાગણીઓ ભડકાવતી હોય છે. હમણાં ચોંકાવનારો સંદેશ વાંચવા મળ્યો. તેમાં લખાયું હતું કે “સ્ત્રી હોવું એટલે જીવનનાં અડધાં સપનાંઓને હૃદયના કોઈક ખૂણામાં કાયમ માટે દફનાવી દેવું.” અત્યારે સ્ત્રીઓની સ્થિતિ પહેલાંના સમય કરતાં ઘણી સારી છે. મોટા ભાગે હવે વિભક્ત કુટુંબ છે. સ્ત્રીનાં કામો પણ ઘટ્યાં છે. તે આર્થિક રીતે સ્વતંત્ર પણ થઈ છે. પોતાની ઈચ્છા મુજબ કપડાં પણ પહેરી શકે છે. મોટાં પદ પર પણ પહોંચે છે. સ્ત્રીઓ માટે કાયદા કડક બની રહ્યા છે. કોઈ પણ સ્ત્રી બળાત્કારનો કે છેડતીનો આક્ષેપ કરે તો તરત તેને સાચો જ માનીને આવી સ્ત્રી જો જાણીતી હસ્તી હોય અથવા દિલ્લી-મુંબઈ જેવાં શહેરની હોય તો તેની તરફેણમાં મિડિયા ટ્રાયલ પણ શરૂ થઈ જાય છે. પરંતુ એટ્રોસિટીના કાયદાની જેમ બળાત્કારના કાયદાના દુરુપયોગના મામલા પણ સામે આવી રહ્યા છે. હવે તો સલમાન ખાન જેવી હસ્તી પોતાના થાકનું વર્ણન કરવા બળાત્કાર પીડિતાની માનસિક સ્થિતિનું ઉદાહરણ આપે તો ય તેની સામે મિડિયા ટ્રાયલ થાય છે.

એ વાજબી જ હતું પણ તેના સહઉદ્યમી શાહરુખ ખાને તો એક પુસ્તક વિમોચનમાં એવું કહ્યું કે “જ્યારે હું કોઈ મહિલા સાથે વાત કરતો હોઉં ત્યારે તે નીચે પડેલી હોવી જોઈએ.”! (When I speak to a woman, I’d like her to be lying down.) પણ શાહરુખપ્રેમી મિડિયાએ આ વિધાનને ચગાવ્યું નહીં. શાહરુખનું આ વિધાન, પાછું જેનું પુસ્તક વિમોચન હતું તે લેખિકા ગુંજન જૈન સામે જ હતું! આ લેખિકાએ જો બીજા કોઈએ આવું વિધાન કર્યું હોત તો કેટલો ગોકીરો મચાવી દીધો હોત!

શાહરુખ પુરુષવાદી માનસિકતા ધરાવે છે, ભલે તેની સામે ‘ગે’ હોવાના આક્ષેપો-મજાક થતી હોય! તે અમિતાભ બચ્ચન સહિત અનેક મહાન હસ્તીઓની મજાક ઉડાવી શકે પરંતુ પ્રિયંકા ચોપરાએ જ્યારે ‘માય નેમ ઇઝ ખાન’ની મજાક ઉડાવી હતી ત્યારે તેના મોઢાના હાવભાવ જોવા જેવા હતા. પુરુષોમાંય સ્ત્રીઓ પ્રત્યે કચવાટ છે. આ કચવાટ પુરુષોના અનેક વર્ગમાં છે. રાજકારણીઓ આ કચવાટ ભારે ભદ્દા શબ્દોમાં વ્યક્ત કરે છે. સ્મૃતિ ઈરાની અંગે જનતા દળ (યૂ)ના અલી અનવરનું નિવેદન ભલે સમાચારપત્રોમાં ન છપાયું, પણ અત્યંત ખરાબ અને હલકી માનસિકતાનું આ પ્રતિબિંબ હતું. મહિલાઓ આગળ વધે તે પુરુષો પણ સાંખી નથી જ શકતા. પુરુષોની તો પતિ તરીકે માતા, બહેન અને પત્ની વચ્ચે સેન્ડવિચ બની ગયાની પણ ફરિયાદ હોય છે. સ્ત્રી તરફી કાયદાઓના કારણે, દહેજ કે માનસિક ત્રાસના કાયદાના દુરુપયોગની ફરિયાદો પતિઓને છે અને જેમાં ઘણા કિસ્સાઓમાં સચ્ચાઈ પણ જોવા મળે છે. ક્યાંક ક્યાંક પત્ની પીડિત સંઘો પણ જોવા મળે છે. તો નોકરી ક્ષેત્રે મહિલા પોતે મહિલા હોવાનો ફાયદો ઉઠાવીને આગળ વધી જતી હોય કે તેને ઓછું કામ કરવાનું આવતું હોય અથવા તેને વધુ સુવિધા મળતી હોય તેવી લાગણી નોકરિયાત પુરુષોમાં જોવા મળે છે. વ્યંઢળ-ગે-લેસ્બિયન વગેરેની પણ અન્યાયની ફરિયાદો છે!

ઘણા મુસ્લિમોને તેમના તરફી અનેક કાયદા-સુવિધા છતાં ભયંકર અસંતોષ છે. તેમને લાગે છે કે પાકિસ્તાન વધુ સારું છે. પરંતુ જાવેદ અખ્તર જેવા બહુ ઓછા લોકો સમજે છે કે ભારતમાં મુસ્લિમો જેટલા સુખી છે તેટલા બીજે ક્યાંય નથી. આની સામે વધતા જતા ત્રાસવાદના બનાવો, ભારતમાં રહેવા છતાં મંદિર પર નમાઝ સમયે લાઉડ સ્પીકર ન વગાડવા દેવાનો સરકારનો આદેશ વગેરે અનેક બાબતોના કારણે હિન્દુઓમાં અસંતોષની લાગણી એટલી જ ઉગ્ર બની રહી છે. તો વિદેશોમાં ખ્રિસ્તીઓને લઘુમતી એશિયનો સામે પૂર્વગ્રહ બંધાતો જાય છે. વર્ષ ૨૦૦૯માં તો મોટી સંખ્યામાં ભારતીય વિદ્યાર્થીઓ સામે ઑસ્ટ્રેલિયામાં હિંસા થઈ હતી. અમેરિકામાં તાજેતરમાં અકારણ બે અશ્વેતોની હત્યા પોલીસે કરી અને તે પછી અશ્વેતોના હિંસક પ્રદર્શનોમાં પાંચ પોલીસ મરાયા. આમ, શ્વેત-અશ્વેતોમાં પણ અન્યાયની લાગણી વ્યાપક છે.

તો મધ્યમ વર્ગને લાગે છે કે રાજકારણીઓ ગરીબોને અનેક છૂટ આપે છે, ધનવાન વર્ગને બધી સુવિધાઓ મળે છે. ટૅક્સ મધ્યમ વર્ગ જ ભરે છે પરંતુ તેમ છતાં તેની સુવિધાઓ કોઈ વિચારતું નથી. શ્રીમંત વર્ગને લાગે છે કે તે સાહસ કરે છે. અનેક લોકોને રોજી આપે છે તો તેને છૂટ મળવી જ જોઈએ પરંતુ સરકાર તેમના પર સુપર રિચ ટૅક્સ નાખે છે. તેમની પાસેથી રાજકારણીઓ ફંડ લે છે. તેમના સ્ટેટસ મુજબ, તેમના ખર્ચા પણ વધુ હોય છે, તો તેમને સુવિધાઓ મળવી જ જોઈએ. શ્રીમંતો જેવી જ લાગણી સત્તાધીશોમાં પણ પ્રવર્તતી હોય છે. આ જ રીતે ખાનગી-સરકારી ક્ષેત્રે કર્મચારીઓને થતું હોય છે- પોતે કામ કરે છે અને બોસને જલસા હોય છે. બોસને નકામા કર્મચારી ભટકાય ત્યારે થતું હોય છે કે આ જલસા કરે છે અને એનું કામ મારે કરવું પડે છે અથવા માલિકનો ઠપકો સાંભળવો પડે છે. ગ્રાહકોને લાગે છે કે વેપારી તેમને છેતરે છે અને વેપારીને લાગે છે કે તેમના પર ટૅક્સ અને કાગળિયાં કામથી સરકાર દ્વારા તેમની બહુ કનડગત થાય છે. ખાસ કરીને તહેવારોના સમયે પડતા આઈટી દરોડાના લીધે. (વેપારીઓ જેવી જ ફરિયાદો દર્દી-અસીલોને ડૉક્ટરો-વકીલો સામે હોય છે.) દલિતોને-મુસ્લિમોને પોલીસ પ્રત્યે ફરિયાદો હોય છે તો સામે પક્ષે પોલીસમાંય અસંતોષની લાગણી ભરપૂર હોય છે. વારેતહેવારે રજા ન મળવી, સતત ઓન ડ્યૂટી, રાજકારણીઓનું દબાણ, ઓછો પગાર વગેરે તેમની ફરિયાદો છે. શિક્ષકોમાં પણ અસંતોષ જોવા મળે છે. ઓછો પગાર, શિક્ષણ સિવાયનાં ચૂંટણી ફરજો જેવાં કામો સહિતની ફરિયાદો તેમની હોય છે. બ્યુરોક્રેટને સત્તાધીશ રાજકારણી સામે અને રાજકારણીને કામ ન કરતા બ્યુરોક્રેટ સામે ફરિયાદ રહેતી હોય છે. ચૂંટાયેલી સરકાર અને ન્યાયપાલિકા વચ્ચે પણ ટકરાવ અજાણ્યો નથી. ભક્તોનેય ભગવાન પ્રત્યે ફરિયાદ હોય છે- ફલાણાને આટલું સુખ મળ્યું જ્યારે પોતાને નહીં. (અહીં ભક્તને ધાર્મિક અર્થમાં જ લેવો) પણ સામે પક્ષે ભગવાનની ફરિયાદ બોલકી નથી!

આ બધી સ્થિતિમાં ખરેખર તટસ્થતાથી કોઈ વિચારતું નથી. આ દરેક ક્ષેત્રે કામ કરતી સંસ્થાઓ એક તરફી જ પ્રચાર પ્રસાર કરતી હોવાથી, દરેક બાબતમાં અન્યાયનો વળ ચડી જાય છે. પરિણામે ખાઈ વધતી જાય છે. જે વર્ગનું સંગઠન મજબૂત અને હિંસક બની શકે , જેનો અવાજ બોલકો તેનો અવાજ વધુ સંભળાય છે. આમાં જ્યારે રાજકારણ ભળે ત્યારે પરિસ્થિતિ સુધરવાના બદલે વણસે છે. દુર્ભાગ્યે અત્યારે ગાંધીજી કે મોરારજી દેસાઈ જેવા સાચા અર્થમાં આગેવાનો કોઈ નથી. બધા રાજકારણી બની ગયા છે.

કેઆરકે બનવું છે કે વિક્રમ ભટ્ટ?

તમે કેવી ભાષા લખો છો ને કેવી બોલો છો તે તમારું વ્યક્તિત્વ બતાવે છે-સંસ્કાર બતાવે છે. એમાંય જ્યારે તમે જાહેર જીવનમાં અથવા કોઈ ક્ષેત્રમાં શીર્ષ સ્થાને આવી જાવ પછી તમારે ખાસ ધ્યાન રાખવું પડે.

કેટલીક બાબતોમાં તમે જાહેરમાં અને ઘરમાં જુદા હો છો. હોવું જ જોઈએ. અને આ વાત દરેકને લાગુ પડે છે. તમે સામાન્ય વ્યક્તિ હો કે તમારી જાતને તમારા ક્ષેત્રમાં શીર્ષ સ્થાને ગણતા હો. તમે ઘરમાં ગંજી ને બરમૂડામાં ફરી શકો છો પણ લગ્નમાં કે ટીવી પર શોમાં એક્સપર્ટ તરીકે જવાનું હોય ત્યારે તમે સુઘડ ને સ્વચ્છ કપડાંમાં જ જશો. કદાચ સૂટબૂટ નહીં પહેરો ને સરસ ઝભ્ભો કે શેરવાની ને મોજડી પહેરશો. ઘરમાં બગાસાં મોટા અવાજ સાથે ખાશો પણ બહાર તમે બગાસા પર કંટ્રોલ રાખશો. ઘણી કહેવાતી મોટી હસ્તીઓ કહેતી હોય છે કે અમે દંભ નથી કરતા. આવા લોકો એમના બોલવચનમાં દંભ ન કરવા સલાહ આપતા હોય છે. પણ આવા મોટી હસ્તીની નજીક જઈને ઘરના અને બહારના જીવનને જુઓ તો ખબર પડે કે આ લોકો કેટલા દંભી છે. તમે મિત્રવર્તુળમાં જે રીતે ગાળ સાથે કે ગાળ વગર વાત કરો છો તે રીતે ઑફિસમાં બોસ સાથે નથી કરતા. કરી પણ નથી શકતા.

તમે જેમ જેમ આગળ વધો તેમ તમારો અહંકાર પણ વધતો જાય તેવી શક્યતા છે કારણકે તમારી આસપાસ ચમચામંડળ આવી ચડશે ને તમારા માનસિક દેહ પર કબજો કરી લેશે. તમે જે કંઈ ક્રિયા કરશો એ એમને લીલા જ લાગશે. તમે છિંક ખાશો તોય કહેશે કે આહાહા! શું અદા છે બોસ! આ જ રીતે છિંક ખવાય. તેથી તમે તમારી જાતને બ્રહ્મ ને તમારી વાતને બ્રહ્મવાક્ય માનતા થઈ જાવ છો. તમારી વાત એક વાર મોઢામાંથી કે કલમથી નીક્ળી ગઈ તે જો ખોટી તમને પણ લાગતી હોય તો તેને સાચી ઠરાવવા તમે ધમપછાડા કરો છો. કુતર્કો આપવા લાગો છો. જો કોઈ નમ્ર ભાષામાં તેનો વિરોધ કરે તો તમે તેની સાથે, “હશે. તમને તમારા વિચાર રાખવાનો હક છે પણ હું તે સાથે સંમત નથી.” એમ કહીને અથવા “મારા વિચારથી ખરી હકીકત આ છે.” આમ કહીને તમે વાતને પૂરી કરી શકો પણ જો તમે મારા ચમચાને આગળ કરીને કે તમે પોતે જ તે વ્યક્તિને ખોટી ઠરાવવા, તેની સાથે જીભાજોડી કરી તેના પર કાદવ ઊછાળવા જશો તો સામેવાળાને તો કંઈ પ્રતિષ્ઠાની નહીં પડી હોય. તે બમણા વેગથી પ્રહાર કરશે. એટલું જ નહીં, તે તેનો પ્રચાર પણ કરશે કે કેવી રીતે તમે એની સાથે ગાળાગાળી પર ઉતરી આવ્યા. અને આ તમાશો જેટલા જોશે એ બધા મજા લેશે ને સાથે એનો પ્રચાર પણ કરશે. એમાંના ઘણા ડબલ ઢોલકી પણ હશે જે તમને સહાનુભૂતિના બે બોલ કહેશે અને અંદરખાને મજા લેશે. એટલું જ નહીં, કોઈ ને કોઈ રીતે તેનો પ્રચાર પણ કરશે. તમારી શક્તિ આવી જીભાજોડીમાં વપરાઈ જશે ને તમારા કામ તરફથી તમારું ધ્યાન ફંટાઈ જશે. નુકસાન કોનું થયું? તમારું કે સામેવાળાનું?

વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીનો તો હવે દાખલો આપો તો વિરોધીઓ ભક્તની ઉપમા આપી દે છે પણ એમના વિચારો સાથે ગમે એટલા અસંમત હો, એક વાત તો એમનામાંથી શીખવા જેવી છે જ. અરવિંદ કેજરીવાલ તેમને સાયકોપથ કહેવાની હદ સુધી નીચે ગયા. અને મિડિયા,અન્ય રાજકીય વિરોધીઓ તો આનાથી પણ કેટલી નીચી હદે જાય છે તે યાદ અપાવવાની જરૂર નથી. પણ સામે પક્ષે મોદીએ હંમેશાં પોતાનાં કામોથી જ જવાબ આપ્યો છે. આક્ષેપો કર્યા છે તો એમાંય શાલીનતા રાખી છે અને છતાંય એ આક્ષેપો એવી રીતે કર્યા જેથી સામેવાળી વ્યક્તિને ચચરી જાય. દા.ત. પાકિસ્તાનના તત્કાલીન પ્રમુખ મુશર્રફને મિંયા મુશર્રફ કહેવા. બધા જાણે છે કે મુસ્લિમોમાં મિંયા એ જનાબ જેવો જ માનવાચક શબ્દ છે. રાહુલ ગાંધીને શહઝાદા કહેવા. શહઝાદા એટલે રાજકુંવર. તેનો આડકતરો અર્થ થયો કે યુપીએ સરકારમાં સત્તાની ખરી દોરી સોનિયાના હાથમાં હતી.

એક વ્યક્તિ કેઆરકે ખાન પણ છે. એણે એક-બે જ ફિલ્મો કરી છે પણ એ દરેક ફિલ્મની ઉડઝુડ સમીક્ષા કરતો રહે છે અને ફિલ્મ કલાકારો સામે ગંદા આક્ષેપો કરતો રહે છે પણ તાજેતરમાં નિર્દેશક વિક્રમ ભટ્ટે એને બદનક્ષી કેસની ધમકી (અથવા કેસ કરતા) એને જાહેરમાં ક્ષમા માગવી પડી. વિચારો કે વિક્રમ ભટ્ટ પણ એની સામે એવા જ આક્ષેપોમાં ઉતરી પડ્યા હોત તો?

હવે વિચારવાનું તમારે છે કે તમારે કેઆરકે બનવું છે કે વિક્રમ ભટ્ટ? કેજરીવાલ બનવું છે કે મોદી?