પ્રોબ્લેમ લાઇવ: શું સેક્સ માટે ‘ના’ ‘હા’ હોઈ શકે?

‘પીપલી લાઇવ’ના સહનિર્દેશક મહેમૂદ ફારૂકી બળાત્કારના કેસમાં નિર્દોષ છૂટ્યા. તેમના પર અમેરિકા સ્થિત ૩૫ વર્ષીય સંશોધનકાર મહિલા પર બળાત્કારનો આરોપ હતો. દિલ્લી ઉચ્ચ ન્યાયાલયે તેમને શંકાનો લાભ આપી નિર્દોષ છોડ્યા છે.

આપણા ભારતમાં હવે એવું વાતાવરણ બની ગયું છે કે ખેડૂત, સ્ત્રી, દલિત, મુસ્લિમ અને ખ્રિસ્તી ફરિયાદી હોય ત્યારે સામાન્યત: ફરિયાદી સાચો અને આરોપી જ દોષિત હશે તેવી પૂર્વધારણા સાથે જ મિડિયા ટ્રાયલ ચાલે અને પછી જનભાવનાને અનુરૂપ સરકાર અને ન્યાયાલય પણ મોટા ભાગે વલણ દાખવે, પરંતુ અહીં આ કિસ્સામાં આવું નથી થયું. ન્યાયાધીશે જે ચુકાદો આપ્યો છે અને જે ઘટના બની છે તે કેટલાક સવાલો અથવા મુદ્દા ઉત્પન્ન કરે છે:

૧. હિન્દી ફિલ્મોમાં અનેક ગીતોમાં હીરો હિરોઇનની પાછળ પડી જાય. ‘બોલ રાધા બોલ સંગમ હોગા કે નહીં?’ છેવટે કંટાળીને હિરોઇન “હોગા હોગા હોગા” કહી દે. સન્ની દેઓલ પણ “પ્યાર તુમ મુઝ સે કરતી હો, ડૉન્ટ સે નો, ઈનકાર મેં ઈકરાર હૈ, યે પ્યાર હૈ, બોલો હાં હાં, છોડો ના ના” ગાય. સ્ત્રીઓની ‘ના’માં ‘હા’ હોય છે તેવું જ વર્ષોથી બતાવવામાં આવ્યું છે. બ્યુટી વિથ બ્રેઇન ગણાતી ઐશ્વર્યા રાય બચ્ચન ‘જોશ’ ફિલ્મમાં તેના ભાઈ બનતા શાહરૂખ ખાનને ગીતમાં સલાહ આપે કે ‘હોઠોં પે ના, દિલ મેં હાં હોયેંગા’! ‘પટતી હૈ લડકી પટાનેવાલા ચાહિયે તુન્ના તુન્ના’, ગીતમાં પણ લાગે કે કોઈ પણ સ્ત્રી તો પટે’બલ’ હોય છે. સંજુબાબા ગોવિંદાને કહેતા હોય કે ‘હર ગાને કે ફિનિશ મેં હસીના માન જાતી હૈ યાર’ (ફિલ્મ ‘હસીના માન જાયેગી’). આ ન્યાયાધીશે પણ એવું જ કહ્યું છે કે જ્યારે પાત્રો એકબીજાને ઘણા સમયથી ઓળખતા હોય ત્યારે ક્યારેક ‘ના’માં ‘હા’ હોઈ શકે છે. પ્રેમમાં કે શારીરિક સંબંધમાં ક્યારેક સ્ત્રી ના કહીને ઈચ્છતી હોય કે તેનો પતિ તેને મનાવે, તે બાબતે ફરજ પાડે, પોતાના બાહુપાશમાં ખેંચે. અને પછી પોતે રાજી થઈ જાય. આવું સ્વાભાવિક છે. પરંતુ શું આ ચુકાદો બીજા બળાત્કારના કિસ્સામાં આધાર નહીં બને? સ્ત્રીને સમજવી જ મુશ્કેલ હોય છે તેમ કહેવાય છે ત્યારે સ્ત્રીની ‘ના’ ક્યારે ‘હા’ ગણવી અને ક્યારે ‘ના’ જ ગણવી તે પેચીદો કોયડો છે. અને બીજું, આ ચુકાદો સ્ત્રીઓ માટે લાલબત્તી સમાન છે. જ્યારે પ્રેમી કે દોસ્ત શારીરિક સંબંધ બાંધવા કહે, ખેંચે કે ફરજ પાડે ત્યારે સ્ત્રીએ સ્પષ્ટ અને કડક શબ્દમાં ના કહેવી પડશે. જોકે ભૂતકાળમાં એવા ચુકાદા આવ્યા છે જેમાં સંભોગ થયાનું પુરવાર થાય અને ફરિયાદી સ્ત્રી ન્યાયાલયમાં એમ કહી દે કે તેની તે માટે સંમતિ નહોતી તો તેમ માનવું પડે છે કે તેની સંભોગ સમયે પણ સંમતિ નહોતી જ.

૨. કલા જગત, ખાસ કરીને અભિનય ક્ષેત્રે ભેટવું કે ચુંબન કરવું એ હસ્તધૂનન જેટલું સામાન્ય બની ગયું છે. કલા જગત જ શું, ધનિકોની દુનિયા અને આવા તમામ કહેવાતા ‘પ્રગતિશીલો’ની દુનિયામાં આ બધું હવે સામાન્ય થઈ ગયું છે. પશ્ચિમના માર્ગે ચાલતી આ દુનિયામાં, જેમ ફિલ્મ એવોર્ડ સમારંભમાં જોવા મળે છે, તેમ આ બધું સામાન્ય વાત થઈ ગઈ છે. પરંતુ આ ચુકાદામાં આ સામાન્ય વાતને સેક્સની સંમતિ માટેની પૂર્વભૂમિકા તરીકે જોવામાં આવી છે. બંને ભૂતકાળમાં એકબીજાને ચુંબન કરતાં હતાં (અને ફરિયાદી સ્ત્રીને તેનો કોઈ વાંધો નહોતો) તે વાતને ધ્યાનમાં લેવામાં આવી છે. ન્યાયાલયે નોંધ્યું છે કે આરોપી ફરિયાદીને ચુંબન કે આલિંગનના સ્વરૂપે શારીરિક સ્પર્શ કરતો હતો તેનો ફરિયાદી મહિલાને કોઈ વિરોધ ન હોતો.

એટલે આ વાત પણ સ્ત્રીએ ભવિષ્યમાં ધ્યાનમાં લેવી પડશે કે અભિનય જગત હોય કે ધનિકોની પાર્ટી, પુરુષ ચાહે તે દોસ્ત હોય કે પ્રેમી કે અન્ય કોઈ, તેની સાથે બિન્દાસ્તપણા (બૉલ્ડનેસ, યૂ નો!)ના નામે કેટલી છૂટછાટ લેવી. અલબત્ત, આ ધ્યાનમાં એટલા માટે લેવું જરૂરી બનશે જેથી જો ભવિષ્યમાં એમાં સીમા ઓળંગાઈ જાય કે ખરેખર બળાત્કાર થાય તો પછી બળાત્કારની ફરિયાદ ટકશે નહીં. (સુપ્રીમમાં ચુકાદો અલગ આવે તો અલગ વાત છે.)

૩. ફરિયાદી મહિલાને એ પણ ખબર હતી કે આરોપીને દારૂ પીવાની ટેવ છે. ફરિયાદી મહિલા જ્યારે આરોપીને હોજ ખાસ ગામમાં મળી ત્યારે તે દારૂ પીધેલો હતો. ત્યાંથી તેઓ એક કાફેમાં ગયા ત્યાં પણ ભોજનની સાથે દારૂ લેવાયો હતો. એ પછી કારમાં ફારૂકીએ ફરિયાદી મહિલાને ચુંબન કર્યું અને મહિલાએ પણ તેને વળતું ચુંબન કર્યું. ફરિયાદીએ આ પહેલાં ટ્રાયલ કૉર્ટમાં એવો આક્ષેપ કર્યો હતો કે ફારૂકીએ જ્યારે જાતીય હુમલો કર્યો ત્યારે તે દારૂ પીધેલો હતો. આ વાત પણ ઉચ્ચ ન્યાયાલયમાં સ્વીકારાઈ નથી. જો સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયમાં આ ચુકાદો ન ફરે તો મહિલાઓએ ભવિષ્યમાં એ પણ ધ્યાન રાખવું પડશે કે જો તેમને ખબર હોય કે તેની સાથેના પુરુષે દારૂ પીધો છે તો તેનાથી દૂર રહેવું હિતાવહ છે. જ્યારે મહિલાને ખબર હોય કે તેની સાથેના પુરુષે દારૂ પીધો છે અથવા તેને ટેવ છે જ ત્યારે દારૂ પીને જાતીય હુમલો કર્યાની દલીલ ભવિષ્યમાં ન્યાયાલયમાં કેટલી ટકશે તે કહેવું આ ચુકાદા પછી અઘરું છે.

૪. એમ કહેવાય છે કે કૉલમ્બિયા વિશ્વવિદ્યાલયની સંશોધનકાર આ મહિલા બાબા ગોરખનાથ પર સંશોધન માટે મહેમૂદ ફારૂકીને મળવા ગઈ હતી. એક મુસ્લિમ અને તેમાંય જેને અનેક વિષય સાથે પનારો પડતો હોય તેવા નિર્દેશકને બાબા ગોરખનાથ અંગે જ્ઞાન હોઈ શકે તેમ માની લઈએ તો પણ એવો પ્રશ્ન થયા વગર ન રહે કે બાબા ગોરખનાથ પર સંશોધન કરવા માટે મહિલા બીજા કોઈ નહીં ને મહેમૂદ ફારૂકી આગળ જ કેમ ગઈ? આ પ્રશ્ન વણઉત્તર છે.

૫. કૉર્ટે એક બીજા પ્રકરણની પણ નોંધ લીધી છે જેમાં આરોપીની પત્ની અનુષા રિઝવીની ઘટનાસ્થળે હાજરી હતી. આ ઘટનામાં આરોપી મહેમૂદ ફારૂકીએ ફરિયાદીને પોતાના ઘરે વાળુ માટે આમંત્રી હતી. ફરિયાદી ત્યાં ગઈ હતી. આરોપી, તેની પત્ની અનુષા રિઝવી જે પોતે ‘પીપલી લાઇવ’ની નિર્દેશિકા છે, તે અને ફરિયાદી મહિલાએ દારૂ સાથે ભોજન લીધું હતું અને અનુષા એક રૂમમાંથી બીજા રૂમમાં ગઈ તે ‘તક’નો લાભ ઉઠાવી બંનેએ એકબીજાની સાથે ચુંબનની આપલે કરી લીધી હતી! એટલે મહિલા એટલી બિન્દાસ્ત હતી કે આરોપીની પત્ની જે પણ નાનીસૂની હસ્તી નથી, તેની તે જ ઘરમાં હાજરી અને તે એક રૂમમાંથી બીજા રૂમમાં જઈ રહી હતી એટલે ગમે ત્યારે આવી જાય તેવી સંભાવના હોવા છતાં ત્યારે તેણે પોતાને આરોપી દ્વારા ચુંબન કરવા દીધું હતું અને પોતે પણ આરોપીને ચુંબન કર્યું હતું.

૬. આરોપીની પત્ની અને નિર્દેશિકા અનુષા રિઝવી આ કેસમાં તેની પત્ની સાથે ઊભી રહી છે. અનુષા રિઝવી એવી મહિલાઓની યાદીમાં આવી ગઈ છે જેણે બળાત્કાર અથવા કૉર્ટે/પોલીસ કાર્યાલયે પહોંચેલા લગ્નેત્તર સંબંધના કિસ્સામાં તેના પતિને પૂરી રીતે સમર્થન આપ્યું હોય. શાઈની આહુજાના કિસ્સામાં તેની પત્નીએ તેને સમર્થન આપ્યું હતું. પૂજા બેદીની નોકરાણી પર બળાત્કારનો આરોપ હોય કે કંગના રનૌત સાથેના પ્રેમસંબંધ જે બાદમાં ઝઘડા અને પછી પોલીસ ફરિયાદમાં પરિણમ્યો તે બધામાં પત્ની ઝરીના વહાબ પતિ આદિત્યની પડખે ઊભી રહી છે. એટલું જ નહીં, પરંતુ તેના દીકરા સૂરજ પંચોલીના જિયા ખાન કેસમાં પણ તે તેના પુત્રની પડખે ઊભી રહી છે. તેણે કહેલું કે સૂરજ જિયાને પ્રેમ કરતો હતો તો તે તેના પર બળાત્કાર કેવી રીતે કરી શકે? ‘વૉન્ટેડ’માં સલમાન ખાનનો ભાઈ બનેલો ઈન્દ્રકુમાર મૃત્યુ પામ્યો તે પછી તેની પત્નીએ તેની સામેના બળાત્કારનો કેસમાં તેને નિર્દોષ ઠરાવવાની અરજી કરી છે. કોઈ વ્યક્તિ સામે ફરિયાદ થઈ હોય અને તે મૃત્યુ પામે ત્યારે કેસ પૂરો (કાયદાની ભાષામાં ‘નલ એન્ડ વૉઇડ’) થઈ જતો હોય છે. પરંતુ ઈન્દ્રકુમારની પત્ની પલ્લવીનું કહેવું છે કે “મને ખબર હતી કે મારો પતિ નિર્દોષ છે. આથી જ હું આ અરજી કરી રહી છું. ” ઇન્ફૉસીસના ફનીશ મિસ્ત્રી પર ઇન્ફોસીસની કર્મચારી રેખા મેક્સિમોવિચ દ્વારા લાગેલા જાતીય સતામણી અને બાદમાં આઈ-ગેટનાં ઇન્વેસ્ટર રિલેશન્સ હૅડ આરાકેલી રોઇઝે તેનાથી તે ગર્ભવતી હોવાનો અને મિસ્ત્રીએ તેને ગર્ભપાત કરાવી નાખવાનું દબાણ કર્યા હોવાના કિસ્સાઓમાં ફનીશની પત્ની જયા તેની પડખે ઊભી રહી. હરિયાણાના પૂર્વ ડીજીપી એસપીએસ રાઠોડ દ્વારા માત્ર ૧૪ વર્ષની રૂચિકા ગિરહોત્રાની જાતીય સતામણી કરવાના કિસ્સામાં રાઠોડની પત્ની આભા જે પાછી પોતે ઍડ્વૉકેટ છે, તે તેની પડખે ઊભી રહી હતી. અમેરિકાના પ્રમુખ પદની ચૂંટણીમાં હારી ગયેલાં હિલેરીએ તેના પતિ બિલ ક્લિન્ટન જ્યારે પ્રમુખ હતા ત્યારે વ્હાઇટ હાઉસની ઇન્ટર્ન મોનિકા લેવિન્સ્કી સાથેના બહુ ગાજેલા સેક્સ પ્રકરણમાં પતિ બિલનું સમર્થન કર્યું હતું. શું આવા હાઇપ્રૉફાઇલ કેસોમાં પતિની પડખે ઊભા રહેવાનું પત્ની માટેનું કારણ ખરેખર નૈતિક સમર્થન હશે, કુટુંબની પ્રતિષ્ઠા બચાવવાનું કારણ હશે, બાળકો પર અસર ન પડે તે કારણ હશે, પતિની સંપત્તિ તથા માનમોભો ન ગુમાવવા પડે તે હશે કે પછી બીજું કંઈ?

Advertisements

યે દુનિયા અગર મિલ ભી જાયે તો ક્યા હૈ!

શું આ વાત સાચી છે? વકીલ, ઓપીડી સંભાળતા ડૉક્ટર અને પત્રકાર પાસે જો બેસવા મળે અને આ રંગબેરંગી દુનિયાની વાત નીકળે તો એમ થઈ જાય કે યે દુનિયા અગર મિલ ભી જાયે તો ક્યા હૈ. તાજેતરમાં સવાઈ માધોપુરના એક કેસમાં પુત્રવધૂએ સાસુ-સસરાને ભરણપોષણ આપવું એવો ચુકાદો આપ્યો તેની મંતવ્ય ચેનલ પર ચર્ચા હતી. ચર્ચા પછી ચા પીવા ગેસ્ટ પેનલના અમે લોકો-ચેનલના એક્ઝિક્યુટિવ એડિટર @dilip gohil દિલીપભાઈ ગોહિલ, રૂજાનબહેન ખંભાતા, વકીલ સોનલબહેન જોશી અને હું બેઠાં હતાં ત્યારે આવા જે કેસોની ચર્ચા નીકળી તે સાંભળી ત્યારથી મગજ ચકરાવે ચડી ગયું. લગ્ન થતા હોય ને ચોથા ફેરે કન્યા પચાસ લાખ માગે, સંપત્તિ માટે યુવતી વૃદ્ધ સાથે લગ્ન કરે, દીકરો ભરણપોષણ આપવા ના પાડે પણ ન્યાયાલયમાં કેસ થાય તો સારામાં સારો વકીલ રાખે અને ન્યાયાધીશ કહે કે તમારી પાસે વકીલ રાખવા પૈસા છે પણ માતાપિતાનું ભરણપોષણ કરવાના પૈસા નથી.

આદરણીય લેખક દિનકરભાઈ જોશીએ મુંબઈ સમાચારના લેખમાં જે જે કિસ્સાઓ ટાંક્યા છે તે તો આનાથીય આઘાત પમાડે તેવા છે. (http://bombaysamachar.com/frmStoryShowA.aspx?sNo=381711)

શું આનું કારણ મિડિયા છે, જે સતત નેગેટિવિટી પ્રમોટ કરે છે (પોઝિટિવ સમાચાર નથી આપતા તેમ નથી કહેતો પણ પ્રમાણભાન જળવાતું નથી)? શું દિવસની શરૂઆત સારી થાય તે માટે ટીવી સમાચાર ચેનલ કે છાપાની હેડલાઇન પૉઝિટિવ ન હોઈ શકે? શું ટીવી ચેનલો પર થતી ડિબેટમાં રાજકારણીઓ કે પંથગુરુઓ ઉગ્રતા, ઘાંટાઘાંટી લાવ્યા વગર, બીજા બોલતા હોય ત્યારે વચ્ચે બોલ્યા વગર ચર્ચા ન કરી શકે?
શું વધતા વિકારનું કારણ ટીવી સિરિયલો છે જેમાં સતત કાવાદાવા અને ઝઘડા જ બતાવાય છે? શું ફિલ્મોમાં દર્શાવાતી હિંસા અને સેક્સની સમાજ પર કોઈ અસર નથી? ફિલ્મ હોય કે વેબસીરિઝ, પ્રેમ, સેક્સ અને હિંસા સિવાય કોઈ મુદ્દા જ નથી? સંગીત શું ઘોંઘાટિયું જ હોય તો જ સંગીત કહેવાય? અને આ ઘોંઘાટિયા સંગીતની સમાજમાં વધતા તણાવ પર અસર કેટલી? સોશિયલ મિડિયામાં સતત ડરના સમાચાર, અથવા બીજાની ભૌતિક પ્રગતિના સમાચાર માણસમાં તણાવ અને ઈર્ષા પેદા કરે છે કે નહીં? શું બધા હિન્દુ ધર્મગુરુઓ ખરાબ જ છે? અને બધા ઇમામ-મૌલવીઓ અને પાદરીઓ શાંત અને સેવાભાવી જ છે? શું પાકિસ્તાન અને ચીન આપણને પતાવી દેવાનું છે? શું આ દુનિયાનો પ્રલય આવી ગયો છે? શું ભારતમાં બધું ખરાબ જ છે અને વિદેશો બધા સ્વર્ગથી પણ સુંદર જ છે?

કેવડા ત્રીજે બાપુજીની યાદ : આધુનિકતા અને પરંપરાનો સંગમ

મારા પૂ. બાપુજી મુકુંદરાય બી. પંડ્યા

આજે કેવડા ત્રીજ. આજથી ૩૨ વર્ષ પહેલાં મારા બાપુજીનું આ જ દિવસે અવસાન થયું હતું. બાપુજી એટલે મારા દાદાજી. તેમનું નામ મુકુંદરાય બળવંતરાય પંડ્યા. ટૂંકમાં એમ. બી. પંડ્યા.

રેલવેમાં ગાર્ડ તરીકે તેમની નોકરી. તેમનું અંગ્રેજી એ સમયમાં ખૂબ જ પ્રભાવશાળી.  અંગ્રેજી તથા ગુજરાતીમાં તેમના અક્ષર…આ હા હા…અમારા ઘરમાં તેમના, મારા ભાઈ (મારા પિતાજી સ્વ. ગજેન્દ્રભાઈ ), મારાં ફઈ બકુફઈ(દીપ્તિબહેન), અને મારાં મોટાં બહેન સોનલબહેન…આ બધાના અક્ષરો મોતીના દાણા જેવા. ભાઈને સ્ટેટ બૅન્ક ઑફ સૌરાષ્ટ્રમાં નોકરીના લીધે પહેલાં પોરબંદર,  પછી માણાવદર,  રાણાવાવ, વડોદરા એમ જવાનું થતાં મારે બાપુજી સાથે રહેવાનું માંડ બહું ઓછું આવ્યું. અમે વડોદરા હતા ત્યારે તેમનો કાગળ આવ્યો કે હવે બેમાંથી એક ભાઈ મારી સાથે આવો તો સારું.

મારા કાકા ભરતભાઈ મુંબઈમાં નવો નવો ધંધો હતો. તે છોડીને આવી શકાય તેમ નહોતું. આથી મારા ભાઈએ ભાવનગરમાં કાળા નાળામાં જગ્યા ખાલી પડતાં બદલી માગી લીધી. હું છઠ્ઠા ધોરણમાં આવેલો.

બાપુજીનો પહેરવેશ કેવો? ઘરમાં હોય ત્યારે મોટા ભાગે લુંગી અને ઉપર ઉઘાડું ડીલ અથવા ગંજી પહેર્યું હોય. તેમની જનોઈમાં તેમના કબાટની ચાવી લટકતી હોય. કબાટમાં અનેક જાતનાં બિસ્કિટ અને ચોકલેટ વગેરે જાત-જાતના નાસ્તા ભરેલા હોય. તેઓ કોઈ બાળક આવે ત્યારે કબાટ ખોલી તેમાંથી નાસ્તો આપે. આ કબાટ ખોલવાનો બાપુજી સિવાય એક માત્ર મને અધિકાર હતો. જોકે મને આમેય બિસ્કિટ, ચોકલેટ વગેરે ઓછાં ભાવે. બાપુજી ખૂબ જ શોખીન સ્વભાવના હતા. બહાર જાય ત્યારે તેમના કપડાં, કોટ બધું તે સમય કરતાં આધુનિક હોય. તેમના કપડાં, અનેક જાતના ચશ્મા જેમાં આંખ પર તો કાચ હતા જ પરંતુ સાઇડમાં પણ કાચ રહેતા તેવા ચશ્માનો પણ સમાવેશ થાય, ઘડિયાળો તેનાથી લઈને દરેક ચીજવસ્તુમાં તેમનો શોખ જોવા મળે. તેમની પાસે દરેક ચીજ હોય. અનેક જાતના રેડિયો, અનેક જાતની પેનો. કળા એટલી હસ્તગત કે તેઓ એ સમયે પડતા બ્લેક એન્ડ વ્હાઇટ ફોટોગ્રાફમાં જાતે રંગ પૂરતા અને આબેહૂબ રંગીન ફોટો લાગે. આ સાથે જે તસવીર અહીં મૂકી છે તે તેમના ફોટામાં તેમણે જાતે રંગ પૂર્યો છે. ૯૫૭માં તેમનો એક અલાયદો રૂમ હતો.

સંગીતનું કોઈ પદ્ધતિસર જ્ઞાન નહીં પણ હાર્મોનિયમ વગાડતા ખૂબ જ સરસ આવડે. હાર્મોનિયમ વસાવેલું પણ ખરું. તેમનો એ વારસો મારા ભાઈમાં અને  મારામાં આવ્યો છે. મને હાર્મોનિયમ, વાંસળી, માઉથ ઑર્ગન વગાડતા આવડે. આધુનિકતા સાથે તેમને ભજનોમાં પણ ખૂબ રૂચિ. એક નોટબુકમાં તેઓ પોતાના હસ્તાક્ષરમાં ‘રાખનાં રમકડાં મારા રામે રમતાં રાખ્યાં રે’ સહિતનાં ભજનો ટપકાવતા અને પછી મધુર સ્વરે ગાઈને મને સંભળાવતા. મારી એક ખાસિયત અથવા વિશેષતા છે કે કેટલાંક ગીત મને કોઈ વ્યક્તિ ગાતી હોય તો તે સંદર્ભે યાદ રહી જાય છે અને પછી ગીત જ્યારે પણ આવે ત્યારે એ વ્યક્તિ યાદ આવે. આ રીતે જ્યારે પણ હું ‘મૈયા મોરી મૈં નહીં માખન ખાયો’ સાંભળું ત્યારે મારા બાપુજી મને યાદ આવ્યા વિના ન રહે કેમ કે સંભવત: આ ભજન મેં સૌ પ્રથમ તેમના મોઢે સાંભળ્યું હતું.

સવારમાં તેઓ પૂજા કરતાં પહેલાં ભાવનગરમાં ડૉન વિસ્તારમાં અમારા સુપ્રસિદ્ધ બી. કે. વિલા અથવા ૯૫૭ (એ નંબરના પ્લૉટના બંગલા- અમે બધા ટૂંકમાં ૯૫૭થી ઓળખીએ)માં આવેલા વિવિધ ફૂલોનાં ઝાડ- કરેણ, જાસૂદ, પારિજાત વગેરે પરથી એક લાકડી લઈ તે લાકડીની મદદથી ડાળી ઝુકાવી તેના પરથી પુષ્પ તોડે અને સાથે એક નાનકડી જાળીવાળી ટોપલી કમ થેલી હોય તેમાં ભરે. પછી પૂજા કરે. જમતી વખતે થાળી પાટલા પર રાખે. અને તેમને બધું પીરસી દેવાનું. જમતી વખતે તેઓ બોલે નહીં. મૂંગા મોઢે જમી લે. કેવું બન્યું છે, કેવું નહીં તેની કોઈ ફરિયાદ નહીં. તેમને બિલાડી અને કૂતરા પ્રિય. એક કાળા રંગનો કૂતરો હેવાયો હતો. તો એક બિલાડી પણ ઘરમાં આંટા મારતી હોય.

તેમનાં પત્ની કમળા બાનું અવસાન મારા ભાઈ સાવ નાની વયના (લગભગ એકાદ વર્ષના) હતા ત્યારે જ થયું હતું. તે પછી તેમણે મોટા બા દુર્ગાબહેન સાથે લગ્ન કરેલાં.

લગભગ પંચોત્તેર વર્ષ  જીવ્યા ત્યાં સુધી તબિયત એકદમ સારી હતી. તેમને દાંત નહોતા પડ્યા કે નંબરના ચશ્મા પણ નહોતા આવ્યા. તે વખતે તો વાહનની રીતે સાઇકલ જ સ્ટેટસની નિશાની હતી જેમાં બાપુજીએ ડાયનેમો લગાવ્યો હોય. એ હર્ક્યુલસની સાઇકલ લઈને તેઓ ગધેડિયા ફિલ્ડ (જવાહર મેદાનનું નામ ગધેડિયા ફિલ્ડ પડી ગયું હતું, આજે પણ ગધેડિયા ફિલ્ડ તરીકે જ ઓળખાય છે)માંથી થઈને પરિમલ વિસ્તારમાં આવેલા તેમના ફઇ – ઈચ્છાફઈને મળવા જાય. ઈચ્છાફઈનાં દીકરી શારદાબહેન બહેરાં હતા. તેમના પતિ ચંદુલાલ ત્રિવેદી એસબીએસના પ્રથમ જનરલ મેનેજર હતા અને તેમનું નોકરીમાં જ અવસાન થયેલું. આ બંને માતા-દીકરી પ્રત્યે બાપુજીને, મારા ભાઈને અને મારા ફઈ બકુફઈ (દીપ્તિબહેન)ને ભારે લાગણી.

તે વખતની વાતો હવે ક્યારેક દૂરદૂરનાં સગાંઓ તરફથી સાંભળવા મળે છે ત્યારે એ તાજી થાય છે અને એમ થાય છે કે એ વખતે કેટલા વિશાળ પરિવારને મારા મોટા બાપુજી (બળવંતરાય કરુણાશંકર પંડ્યા), મારા ભાઈનાં મોટા બા- કાશી બા, બાપુજી, મોટા બા, મારા ભાઈ અને મારી બા (મારાં મમ્મી) વગેરે સાચવતાં! કેમ કે અમારે ત્યાં ભાઈના  બે કાકા, તેમાંથી મોટા કાકા પતુકાકા (પ્રતાપરાય બળવંતરાય પંડ્યા) ને ચાર દીકરા-પંકજકાકા, હેમંતકાકા, હરેશકાકા, સંજુકાકા અને એક દીકરી- ચારુ ફઈ, નાના કાકુ કાકા (નરેન્દ્રભાઈ બળવંતરાય પંડ્યા)ને એક દીકરી જલ્પા અને એક દીકરો- વિશાલ.  ભાઈની ચાર ફઈ, તેમનાં નવ સંતાનો, તેમાંથી પણ કેટલાંકના સંતાનો આ બધા ભેગા થાય તે તો ખરા જ, પણ સાથે મારાં મોટા બા દુર્ગાબહેનનાં પાંચ બહેનો પૈકી ભાવનગર રહેતાં ત્રણ બહેનો-તનુમાસી, કોકિલા માસી અને કમળા માસી. તે પૈકી કમળા માસીના બે દીકરા અને ત્રણ દીકરીઓ તેમનાં સંતાનો, અમદાવાદ રહેતાં મોટા બાના બહેન- દિવ્યા માસીનાં ચાર સંતાનો-કમલેશભાઈ, કેતનભાઈ, સોનલબહેન અને પારુલબહેન, આ ઉપરાંત ક્યારેક આવતા મોટા બાના ભાઈ ગુણુમામા (ગુણવંતરાય)…આ ઉપરાંત એ ૯૫૭ના બંગલામાં રહેતા બે પગી તથા બે ભાડુઆતનાં આઠેક સંતાનો, આ ઉપરાંત સામે રહેતાં દેવકુંવરબાનાં દીકરા, અમારી પડોશમાં ભાવેશ વિલા, તેની બાજુના ઘરમાં રહેતા ઘનશ્યામભાઈ, છનાભાઈ (નિરંજનભાઈ)….કેટલી વસતિ એ એક ઘરમાં ક્યારેક સાથે જોવા મળતી હશે, કલ્પી શકો છો?

અને હા, આ બધામાં મારા ભાઈનાં ભાંડરડાં તો ભૂલાઈ જ ગયાં. તેમાં કાકા, ત્રણ ફઈ, તેમનાં ત્રણ સંતાનો- પિન્ટુ (પરાશર), સ્વીટુ (કરિશ્મા) અને મિકી (મૃગેશ). અને અમે ત્રણ ભાઈ-બહેનો- સોનલબહેન, શીલાબહેન અને હું!  હોળી હોય, દિવાળી હોય કે શ્રાવણ મહિનો હોય. ઘરમાં ધૂમ મચેલી જ હોય. ચા-પાણી-નાસ્તાના દૌર ચાલતા હોય. ઘરમાં હિંચકા પર કે આંગણામાં ખુરશી નાખીને બધા બેઠા અલકમલકની વાતો કરતા હોય. એમાં બાપુજી આરામખુરશી (જેમાં પાછળ ઢળીને અર્ધા સૂતેલા હોય તેમ)માં બેસે.

બાપુજી ડાયમંડ ચોક પાસે ભીખાભાઈ (ભીખાભાઈ ઠક્કર, જે ખરેખર તો ગુજરી ગયા હતા. તેમના દીકરા જનુભાઈ દુકાન ચલાવતા, પણ તેમની દુકાન ભીખાાભાઈની દુકાન તરીકે જ ઓળખાતી)ને ત્યાં કોઈ ચીજ ખરીદવાની હોય તો મને સાથે લેતા જાય. ત્યારે જનુભાઈ  હસતાંહસતાં બાપુજીને મારા સંદર્ભમાં કહેતા, “વ્યાજનું વ્યાજ કોને ન વહાલું હોય? આ તો તમારું ચક્રવૃદ્ધિ વ્યાજ છે.” ગુરુવાર હોય એટલે બાપુજી સાથે ડોન ચોકથી મેઘાણી સર્કલ તરફ જતાં રસ્તામાં આવતા સાઈ બાબાના મંદિરે તેમનો હાથ પકડીને હું જતો.

અમારા ઘરમાં દીકરીઓ-બહેનોને પહેલેથી માન મળતું. તે રીતે બધા ખૂબ જ આધુનિક વિચારોના હતા. એટલે મારા ફઈઓ ફ્રૉક પહેરે, સાઇકલ ચલાવે, નોકરી કરવા જાય, મારા એક ફઈએ વાણિયામાં લગ્ન કર્યા…આ તમામ રીતે છૂટ અપાયેલી. દીકરા-દીકરીમાં કોઈ ભેદ નહીં. પણ હા, તેના લીધે શિસ્ત કે પરંપરામાં કોઈ બાંધછોડ નહીં. એ બધી બાબતોનું જ્ઞાન પણ એટલુ ંજ અપાતું. વળી મારા બાપુજીએ મારાં બા એટલે તેમનાં પુત્રવધૂને માથે ઓઢવાનું બંધ કરાવેલું અને મારાં બાનું પિયર પણ ભાવનગર હોઈ, તેઓ રાણાવાવ આવે ત્યારે વળતી વખતે પોતાની સાથે બાને લેતા આવે. કોઈ દિવસ મારાં બા સાથે ઊંચા અવાજે વાત કરી નહીં. એ સમયમાં આ બધી બહુ મોટી વાત હતી.

સાતમા ધોરણમાં હતો ત્યારે ૧૯૮૫માં કેવડા ત્રીજના દિવસે શિશુવિહારની દિવાળીબહેન છગનલાલ નવજીવન પ્રાથમિક શાળા (તેનું માધ્યમિક-ઉચ્ચ માધ્યમિક માટે નામ પ્રણવ બક્ષી વિનય મંદિર)માં હતો ત્યારે સાંજે ચાર કે પાંચ વાગ્યાના સુમારે મને અને મારી ફઈ જલ્પા (જે મારા ભાઈના કાકુ કાકાની દીકરી છે પણ મારાથી એક વર્ષ નાની છે)ને લેવા કાકુ કાકાની એમ્બેસેડર કાર આવી, કહેવામાં આવ્યું, “ચાલો. ઘરે.” અમને નવાઈ લાગી. ઘરે આવીને જોયું તો સમાચાર જાણવા મળ્યા કે બાપુજી હવે નથી રહ્યા. થોડા વખતથી તેમને તકલીફના કારણે પહેલાં બજરંગદાસ બાપા હૉસ્પિટલ (પાનવાડી) ખાતે દાખલ કરાયા હતા અને પછી પરિમલ ઈચ્છા ફઈને ત્યાં લઈ જવાયા હતા. ત્યાં જ તેમનું અવસાન થયેલું.

બાપુજી સાથે સળંગ રહેવાનું સવા વર્ષ જેવું માંડ બન્યું, પણ એ સવા વર્ષ મારા સ્મરણની હાર્ડ ડિસ્કમાં ક્યારેય ડિલીટ ન કરી શકાય તેવા પાસવર્ડ સાથે સ્ટૉર થઈ ગયા છે.

આમ તો દસમા ધોરણ સુધી મારી ઊંચાઈ ખાસ નહોતી. પણ તે પછી સાઇકલિંગ વધતા મારી ઊંચાઈ વધી અને દુબળો હતો, ત્યારે ભાઈ કહેતાં, “ભાઈ (એટલે કે તેમના પિતા)  જેવો જ લાગે છે.”  દેખાવમાં તેમના જેવો છું કે નહીં તે તો ખબર નથી, પણ જીવન જીવવામાં ભાઈ અને બાપુજી જેવા બનવાનો પ્રયત્ન સદા કરતો રહું છું.

 

રામદેવજી: અપંગો-દલિતોની સેવા કરનાર, અસ્પૃશ્યતા સામે લડનારા રાજા

આજે રામદેવજીની વાત કરવી છે. ના, બાબા નહીં, પીરની. રામદેવ પીરની.

ગઈ કાલે રામદેવ પીરની હિન્દુ પંચાંગ (કેલેન્ડર) મુજબ (ભાદરવા શુક્લ દ્વિતીયા) જન્મજયંતિ ગઈ. ફરી એક વાર કહું કે ડાબેરીઓ, દલિતો તરફી કહેવાતી સંસ્થાઓ જે કુપ્રચાર કરે છે કે સવર્ણોએ તેમના પર અત્યાચારો જ કર્યા છે (અને સામે દલિતો દ્વારા થતા ખોટા એટ્રોસિટીના કેસો ભૂલી જવાય છે) ત્યારે રામદેવ પીરનો દાખલો ક્યારેય અપાયો હોય તેવું ધ્યાનમાં નથી આવતું. હા, રામદેવ પીરના ભક્તો ઘણા છે પણ બુદ્ધિજીવીઓના મોઢે ક્યારેય તેમનું ઉદાહરણ સાંભળવા નથી મળતું. કોઈ છાપામાં તેમને યાદ નથી કરાતા.

રાજસ્થાનનું પોખરણ આમ તો બે વાર પરમાણુ પરીક્ષણો માટે દુનિયામાં વધુ જાણીતું છે પરંતુ ત્યાંના રુણિચાના શાસક રાજા અજમલ તંવરના પુત્ર તરીકે આ મહાપુરુષનો જન્મ થયો. (ગુજરાતમાં પણ તેમને માનનારા લાખો-કરોડો લોકો છે. ગુજરાતીમાં તેનો ઉલ્લેખ રણુજા તરીકે થાય છે. એ પણ સાંસ્કૃતિક એકતાનું અનોખું ઉદાહરણ છે કે તેમના માટે હેલો એટલે કે પોકાર-વિનંતી એ જન્મે બંગાળી ગાયક મન્ના ડેએ ગાયો હતો.) તેઓ સ્વામી વિવેકાનંદજીની જેમ અલ્પાયુ જ જીવ્યા, પણ જે જીવ્યા તેમાં સદીઓ સુધી ન થાય તેવાં કામો તેમણે કર્યાં. તેમનું આયુષ્ય માત્ર તેંત્રીસ વર્ષ જ રહ્યું.

પ્રભુ રામ જેવું જ જીવન રામદેવ પીરનું રહ્યું. દશરથ રાજાને જેમ સંતાન નહોતાં તેમ અજમલ દ્વારકાનાથ શ્રી કૃષ્ણના પરમ ભક્ત હોવા છતાં તેમને સંતાન નહોતાં. વળી, ભૈરવ નામના રાક્ષસનો આતંક પણ રાજ્યની પ્રજાને હેરાનપરેશાન કરી રહ્યો હતો. આથી રાજા અજમલ દ્વારકાધીશના દર્શન કરવા દ્વારકા આવ્યા. ભગવાનના દર્શન કરતાં કરતાં રાજાની આંખમાં આંસું આવી ગયાં. કહે છે કે ત્યારે ભગવાનના તેમને સાક્ષાત દર્શન થયા અને ભગવાન શ્રી કૃષ્ણએ પોતાના પિતામ્બરથી તેમનાં આંસું લૂછ્યાં. ભગવાને કહ્યું કે “હું તારાં બધાં દુઃખો જાણું છું. માગ તારે માગવું હોય તે.”

રાજાએ માગ્યું કે “તમે મારા ઘરે પુત્ર તરીકે જન્મ લો અને રાક્ષસ ભૈરવને મારીને ધર્મની સ્થાપના કરો.” ભગવાને વચન આપ્યું અને પછી પહેલાં બલરામજીએ વીરમદેવ તરીકે અને શ્રી કૃષ્ણએ રામદેવ પીર તરીકે જન્મથી ક્ષત્રિય કુળમાં અવતાર લીધો. નાનપણમાં જ માતા મૈનાદેને પોતાની બાળ લીલા બતાવી. દાસી ગાયનું દૂધ લઈ આવી ત્યારે માતાજીએ તેને ગરમ કરવા ચૂલા પર મૂક્યું. એટલામાં લીલા બતાવવા બાળ રામે મોટા ભાઈ વીરમદેવને ચીંટિયો ભર્યો. વીરમદેવે ગુસ્સામાં રામને ધક્કો માર્યો. આથી રામ રોવા લાગ્યા. માતા તેમને શાંત કરવા ખોળામાં લઈ બેસી ગયા. એટલામાં ચૂલા પર મૂકેલું દૂધ ઉભરાઈ ગયું તો બાળ રામે ચમત્કાર બતાવતાં પોતાના હાથ લંબાવી તપેલી ઉતારી લીધી. આ જોઈ માતાજી અને દાસી સહિત તમામ લોકો દ્વારકાનાથનો જય જયકાર કરવા લાગ્યા.

આ જ રીતે દરજીએ બાળ રામ માટે કપડાંનો ઘોડો બનાવવા આપેલા કપડાંમાંથી થોડું કપડું ચોરી લીધું તો રામ એ ઘોડા પર બેસી આકાશમાં ચાલ્યા ગયા. આથી પિતા રાજાએ દરજીને જેલમાં પૂરી દીધો. થોડા સમય પછી રામદેવ પાછા આવ્યા ત્યારે દરજીએ પોતાની ભૂલ કબૂલી. રામદેવજી પાસે ક્ષમા માગી. રામદેવજીએ તેમની ભૂલ જતી કરી. આજે પણ ઘણા લોકો પોતાની માનતા પૂરી થાય તો રામદેવજીને કપડાંનો ઘોડો ચડાવે છે. તેમણે ભૈરવ રાક્ષસનો વધ કર્યો. બોહિતારાજ નામના વણિકને “જ્યારે ભીડ પડે ત્યારે યાદ કરજે, વહારે આવીશ” આવું કહી વચન આપ્યું અને જ્યારે તે દરિયાઈ માર્ગે આવી રહ્યો હતો અને એકાએક તોફાન આવ્યું ને તેણે પોકાર કર્યો ત્યારે રામદેવજી તેની વહારે આવ્યા અને ડૂબતું જહાજ બચાવેલું. બદલામાં તેની પાસે તે રામદેવજીને આપવા જે હાર ભેટ તરીકે લાવેલો (અને જેને જોઈને પછી તેને લાલચ આવી ગઈ કે આનું રામદેવજી શું કરશે? આ તો હું જ રાખી લઈશ, અને એટલે જ સમુદ્રમાં તોફાન આવેલું) તે હારની કિંમતમાંથી રામદેવજીએ વણિકને પાણી માટે તરસતા રાજસ્થાનના એ પ્રદેશ રુણિચામાં વાવ બનાવવા કહી. આ વાવડીનું નામ પરચા બાવડી છે અને રામદેવજીની કૃપાથી તેમનાં વચનો મુજબ જ તેનું પાણી ગંગા જેવું શુદ્ધ અને મીઠું છે.

શ્રી રામ હોય કે શ્રી કૃષ્ણ, દરેક સ્વરૂપે ભગવાન લીલાઓ ઉપરાંત ઘણાં બધાં એવાં કામો પણ કરે છે જે તેમને એક માનવતાના આદર્શ તરીકે સ્થાપે છે. ચમત્કાર માનવના હાથની વાત નથી. પરંતુ ભગવાને ઘણાં કામોને માનવ આદર્શ તરીકે રાખી શકે છે. જેમ કે પ્રભુ શ્રી રામે શબરીનાં એઠાં બોર ખાધાં, ગુહ રાજા અને કેવટ સાથે આત્મીય વ્યવહાર કર્યો, વનવાસી જેવા વાનરોની મદદ લઈ લડાઈ જીતી. શ્રી કૃષ્ણએ કુરૂપ કુબજાને રૂપવાનનો દરજ્જો આપ્યો. ગોવાળિયાઓની દોસ્તી કરી. રાજા દુર્યોધનના ઘરે મેવા ખાવાનું ત્યાગી દાસીપુત્ર વિદુરના ઘરે ભાજી ખાધી. આ જ રીતે શ્રી કૃષ્ણના અવતાર મનાતા રામદેવ પીરે પણ આંધળા, લૂલા, લંગડા, કોઢગ્રસ્તો અને ગરીબોની સેવા કરીને સર્વોચ્ચ ઉદાહરણો સ્થાપ્યાં. અસ્પૃશ્યતાને જડમૂળથી ઉખાડી ફેંકવાનો પ્રયત્ન કર્યો. ડાલી બાઈ નામની મેઘવાળ જ્ઞાતિની મનાતી કન્યા તેમને એક ઝાડ નીચે મળી હતી તેને બહેન તરીકે રાખી તેનું પાલનપોષણ કર્યું. કદાચ આ જ કારણે બાબા રામદેવના ભક્તોમાં દલિતોની સંખ્યા ઘણી મોટી છે.

એ સમયે વિદેશી મુસ્લિમોનો બહુ આતંક હતો. લૂટારા મુસ્લિમો વારંવાર સમૃદ્ધ ભારતને લૂટવા ચડી આવતા. રામદેવજીની ખ્યાતિ વધતી જોતાં તેમજ રામદેવજી હિન્દુઓમાં ઊંચ-નીચ, જાતપાત અને આભડછેટ જેવું કંઈ નથી તેવો પ્રચાર કરતાં તેથી પંથાતરણ કરતા મૌલવીઓ અને મુલ્લાઓને ‘ઈસ્લામ ખતરે મેં’ લાગ્યો. તેમણે મક્કામાં રહેતા પોતાના આકાઓ એવા પીરોને સમાચાર મોકલાવ્યા. આથી તે પાંચ પીરો રામદેવજીના ‘સત’ની પરીક્ષા કરવા છેક મક્કાથી રાજસ્થાન આવ્યા.

ભારતમાં તો ‘અતિથિ દેવો ભવ’ની પરંપરા પહેલેથી રહી છે. ભગવાન શ્રી કૃષ્ણએ પણ દુર્યોધને પોતાની સેના માગી તો આપી હતી. ભગવાન પોતાના દુશ્મનોને પણ મોક્ષ આપે છે. પાંચ પીરો પરીક્ષા લેવા આવ્યા ત્યારે તેમને ગામથી થોડે દૂર રામદેવજી મળ્યા. પીરોએ પૂછ્યું, “રુણિચા કેટલું દૂર છે?” રામદેવજીએ કહ્યું, “આ સામે ગામ દેખાય ને તે જ રુણિચા. પણ એ તો કહો કે તમારે જાવું છે કોને ત્યાં?” અત્યારે શહેરમાં ભૌતિકવાદની અસરમાં આવી કોઈ લાંબી પૂછપરછ ન કરે. અરે! એડ્રેસ બતાવે તે પણ ગનીમત કહેવાય. પીરોએ કહ્યું, “અમારે તો રામદેવજીને મળવું છે.” રામદેવજી કહે, “લે, એ તો હું જ છું. આવો, મારા ઘરે પધારો.”

પીરો તો આવ્યા રામદેવજીના મહેલે. તેમની સારી આગતા સ્વાગતા કર્યા પછી રામદેવજીએ કહ્યું કે “હવે ભોજન કરીને જ જજો.” પીરોને તો એટલું જ જોઈતું હતું. તેમણે કહ્યું, “ભોજન તો કરીએ પણ અમારાં ભોજનપાત્રો તો અમે મક્કામાં ભૂલી ગયા છીએ અને તે વગર અમે ભોજન કરી શકીએ નહીં.” આક્રમણખોર મુસ્લિમો અને ખ્રિસ્તી અંગ્રેજો આ રીતે હિન્દુઓના વટ, વચન અને વેરની મક્કમતાનો બહુ ગેરલાભ લેતા. કોઈને વચન આપ્યું હોય તે હિન્દુ તોડે નહીં. આક્રમણખોરો ગાયને આગળ ધરી દે તો હિન્દુ લડે નહીં. અંદરો અંદર વેર થઈ ગયા હોય તો પેઢીઓ સુધી ચાલે. આ જ રીતે ધર્મના મુદ્દે પણ હિન્દુ પાછી પાની ન કરે. ધર્મ એટલે ઉપાસના નહીં, પણ અલગ-અલગ ધર્મ અને તેમાં અતિથિ પ્રત્યેનો ધર્મ પણ આવી ગયો. ઘરના લોકોને અન્યાય થઈ શકે પણ અતિથિની મહેમાનગતિમાં કોઈ કમી ન રહેવી જોઈએ એ સિદ્ધાંતનો પણ અહીં ગેરલાભ લેવાયો. હવે જો રામદેવજી ભોજન ન કરાવી શકે તો અતિથિ ધર્મ લાજે. તેમની પ્રતિષ્ઠાને જબરી હાનિ પહોંચે. (અને વર્તમાન યુગ હોય તો મિડિયાની સમક્ષ હામીદ અન્સારી, મોહમ્મદ અઝહરુદ્દીન, ઈમરાન હાશ્મી વગેરેની જેમ આવા લોકો ઊંધી રજૂઆત પણ કરી શકે કે અમે મુસ્લિમ હતા એટલે જ અમને ભોજન પણ ન કરાવાયું. અમારી સાથે આભડછેટ રખાઈ.)

પરંતુ અહીં તો સાક્ષાત ભગવાન હતા એટલે રામદેવજીએ કહ્યું, “હમણાં જ તમારાં ભોજનપાત્રો મગાવી દઉં.” અને થોડી જ વારમાં વાસણો હાજર! આખરે પીરોને પણ માનવું પડ્યું અને પ્રણામ કરી તેમને કહ્યું કે તમે તો પીરોના પણ પીર છો. તમે રામદેવ પીર તરીકે ઓળખાશો. આથી ત્યાર પછી તેઓ રામદેવ પીર, રામસા પીર અન રામા પીર તરીકે ઓળખાવા લાગ્યા. આ રીતે હિન્દુ-મુસ્લિમ એકતાનું પણ તેઓ પ્રતીક બન્યા. તેમનાં લગ્ન અમરકોટના રાજા દલજી સોઢાની પુત્રી નૈતલદે, જે રૂક્મિણીનો અવતાર મનાય છે, તેમની સાથે થયાં હતાં.

આવા મહાપુરુષો લાંબું જીવતા નથી. તેઓ ટૂંકા ગાળામાં જ મોટાં કામો કરી જાય છે. તેમને કારકિર્દી કે જીવનમાં ટોચ પર હોય ત્યારે વિદાય લેતા આવડે છે. રામદેવજીએ તેંત્રીસ વર્ષ પૂરાં થયાં તે પછી ભાદરવા શુક્લ એકાદશીના રોજ સમાધિ લઈ લીધી. તે પહેલાં તેમણે બોધ આપેલો કે મારી સમાધિ પૂજનમાં કોઈ ભેદભાવ ન રાખશો. તેમની બહેન ડાલી બાઈએ તેમના બે દિવસ પહેલાં સમાધિ લીધી હતી તેમની બાજુમાં જ રામદેવજીએ પોતાની સમાધિનું સ્થળ પસંદ કર્યું જે આજે એક મંદિરના રૂપમાં વિદ્યમાન છે.

આ રીતે પોતાના પૂર્વ અવતારોની જેમ રામદેવજીએ પણ અનન્ય ઉદાહરણો પૂરાં પાડ્યાં છે. આજના રાજાઓ એટલે કે ધારાસભ્યો-સાંસદો પણ એકએક દલિત બહેનની જવાબદારી લે, પોતાને મળતી ભેટોને વાપરી નાખવાના બદલે કે પોતાની પાસે યાદગીરી તરીકે રાખવાના બદલે કૂવા, વાવ, પુસ્તકાલય, સંગ્રહાલય, શાળાની લેબોરેટરી, હૉસ્પિટલ, પ્રાથમિક આરોગ્ય કેન્દ્ર, કૉર્ટ કેસ વગેરે જેવાં કાર્યો માટે વાપરીને જનતાનો બોજો ઘટાડે તો કેટલા આશીર્વાદ (અને સાથે મત પણ) તેમને મળે! ભૈરવ જેવા પોતાના સમાજના રાક્ષસ હોય કે મક્કાથી બદદાનતથી આવેલા પાંચ પીર, જ્યાં ચમત્કાર બતાવવો પડે ત્યાં ચમત્કાર પણ બતાવવાનો. અને છેલ્લે પદને, ખુરશીને લાંબો સમય વળગી ન રહેતાં સમય વર્તીને નવી પેઢી અવગણવાનું શરૂ કરી દે તે પહેલાં માનભેર વિદાય લઈ લેવી.

તેમનો જન્મ ભાદરવા સુદ બીજે થયો હોવાથી ઘણા લોકો ‘બીજ ભરવા’ એટલે કે બીજના દિવસે રુણિચા, રણુજા, રામદેવરા કે રામદેરિયા એમ અલગ-અલગ નામે ઓળખાતા તેમના સ્થળે આવેલા મંદિરે (તેમના અવતાર ધામ- ઉન્ડૂ કાશ્મીર) દર્શન કરવા જાય છે. બીજથી અગિયારસ સુધી નવરાત્રિ ચાલે છે જેમાં ભક્તો તેમના ભાવ અને શક્તિ પ્રમાણે પૂજા કરે છે. રામદેવજીના ભક્તો રાજસ્થાન ઉપરાંત ગુજરાત, મધ્ય પ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર, હરિયાણા, પંજાબ અને દિલ્લી એમ સાતેક રાજ્યોમાં પથરાયેલા છે. પાકિસ્તાનથી પણ મુસ્લિમ ભક્તો તેમને નમન કરવા આવે છે. કચ્છના અંજારમાં સમાધિ લેનાર મહાન ભક્તો જેસલ-તોરલ, રાજસ્થાનના રાજવી સંત ભક્તો રૂપાંદે-માલદે રામદેવજીના ભક્તો હતા.

રામદેવજીની કથામાં પણ કેટલાકે વિકૃતિકરણ કરી હવે રામદેવ પીરને મેઘવાળ સમાજના ગણાવવાનું શરૂ કર્યું છે અને તેઓ એવો દાવો કરે છે કે રાજા અજમલના ઘરે ઘોડાની દેખરેખ રાખતા સાયર જયપાલ જે મેઘવાળ સમાજના હતા તેમને ત્યાં રામદેવજીનો જન્મ થયો હતો. આવું કરીને તેઓ હિન્દુઓમાં નાતજાતના ભેદ મટાડવાના પ્રયાસને ધક્કો જ પહોંચાડે છે,  કેમ કે રામદેવજીએ કહેવાતી ઉચ્ચ જ્ઞાતિમાં જન્મ લઈ એક દલિત કન્યાને બહેન તરીકે અપનાવી અને એ સિવાય પણ અપંગો-દલિતો વગેરેની સેવા કરી, આભડછેટનો વિરોધ કર્યો તે વાતનો રામદેવજી પોતે દલિત કુટુંબમાં જન્મ્યા હોય તેવી વાત કરવામાં આવે તો તેનાથી છેદ ઊડી જાય તે સ્વાભાવિક છે.

ભાવનગર, સેવા અને સકારાત્મકતા

રાજકીય રીતે ઉપેક્ષિત અને એટલે સુવિધાઓના અભાવવાળું હોવા છતાં ભાવનગર સેવાકીય પ્રવૃત્તિઓમાં ક્યારેય પાછું નથી પડ્યું. તાજેતરમાં મારા સ્વ. પિતાના મિત્ર અને એક જ બેન્કના, તે રીતે સહકર્મચારી જનાર્દનભાઈ ભટ્ટે રૂ.૧.૦૨ કરોડ (ઘણા છાપાંઓમાં ખોટી રીતે રૂ. ૧.૨ કરોડ છપાયું છે. દાનની રકમ રૂ. ૧ કરોડ બે લાખ છે પણ હશે. આજકાલ છાપાઓમાં આ બધું ચાલે. કોઈ જવાબદારીપૂર્વવક ક્રોસચેક કરનાર નથી.) દાન સૈનિકોના ફંડમાં આપ્યું. તેઓ આ દાન જાહેર નહોતા કરવાના અને ઓનલાઇન જ આપવાના હતા પરંતુ સાથી-મિત્રોએ કહ્યું કે જાહેરમાં આપો તો પ્રેરણા મળે. તેમનો મુંબઈ સમાચાર માટે લેખ લખવા ઇન્ટરવ્યૂ કર્યો અને વાત કઢાવી ત્યારે ખબર પડી કે આ પહેલાં પણ તેમણે અનેક દાન કર્યાં છે. તેમના પછી ભાવનગરનાં જાણીતા કવયિત્રી, હિન્દુ ધર્મ ગ્રંથો પર અભ્યાસપૂર્ણ પુસ્તકો અને નિવૃત્ત પ્રાધ્યાપિકા રક્ષાબહેન દવેએ રૂ. ૧ લાખની રકમનું દાન કર્યું (આમ તો જ્ઞાતિવાદમાં નથી માનતો પણ પોઝિટિવ વાત છે એટલે કહું કે આ બંને મહાનુભાવો મારી શિ.સં.ઔ.અ. જ્ઞાતિનાં છે તેનો ગર્વ છે.) ભાવનગરના નિમેષભાઈ ત્રિવેદીએ પણ રૂ. ૨૫ હજાર આપ્યા.

આ બધા તો ચાલો વ્યવસાયની દૃષ્ટિએ ઉચ્ચ મનાતા વર્ગમાંથી આવે છે. પણ તાજેતરમાં બીજા જુદા પ્રકારના સમાચારે મનને આનંદિત કરી મૂક્યા અને ભાવનગરના હોવાનો ગર્વ અપાવ્યો અને તે એ કે ત્યાંના રિક્ષાચાલકોએ વિદ્યાર્થીઓને તેઓ પોતાના પ્રમાણપત્રો રજૂ કરી પાસ કઢાવે તો રિક્ષા ભાડામાં ૫૦ ટકા રાહત આપવાનો સ્તુત્ય નિર્ણય કર્યો છે.

ત્રીજા સમાચાર અગિયાર વર્ષ જૂના છે પણ પ્રાસંગિક છે. ભાવનગરમાં એક ડ્રગ બેંક ચાલે છે જેમાં જરૂરિયાતાર્થી દર્દીઓને વિના મૂલ્યે દવાઓ મળે છે.

છાપાઓમાં આવા સમાચાર છપાય તો લોકોમાં સકારાત્મકતા વધે. પરંતુ આ સમાચાર ભાવનગર બહાર બહુ ઓછા છાપામાં છપાયા. આનો દાખલો ગઈ કાલે વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીજીએ સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયના કાર્યક્રમમાં આપ્યો હતો. તેમણે કહ્યું કે દેશમાં બધા લોકો ‘મારે શું અને મારું શું’ની માનસિકતાવાળા નથી. તેમણે મંત્રીઓ પાસેથી તેમનાં મંત્રાલયોમાં પડી રહેલી તકલીફો મગાવી અને તે પછી લગભગ ૪૨૦૦૦ એવા ૧૮થી ૨૦ વર્ષના ટેક્નોલૉજીના જાણકાર વિદ્યાર્થીઓને બોલાવ્યા તો તેમણે ૩૬ કલાક સતત કામ કરીને ઉકેલો આપ્યા જેમાંથી ઘણાનો અમલ પણ કરાયો છે. તેમણે ગેસ સબસિડી છોડવાનું ઉદાહરણ પણ ફરી આપ્યું કે તેમની અપીલના કારણે લગભગ એક કરોડ જેટલા લોકોએ સબસિડી જતી કરી. તેમણે અનેક ગાયનેકોલૉજિસ્ટોનું ઉદાહરણ આપ્યું જેમણે મોદીજીએ ‘મન કી બાત’માં મહિનાની નવમી તારીખ ગરીબ મહિલાની સારવાર માટે આપવા કરેલી અપીલને અમલમાં મૂકી.

એકલા રહેતાં વૃદ્ધોની સમસ્યા: ન કહેવાય, ન સહેવાય

સમાજમાં સમય સાથે પરિવર્તન આવતું હોય છે. પરંતુ એ પરિવર્તન સારું પણ હોઈ શકે અને ખરાબ પણ. અત્યારનો સમય અર્થપ્રભાવી છે. તમામ લોકોના જીવનમાં અર્થ એટલે કે ધન/પૈસો/નાણાં અને તેના દ્વારા ભૌતિક સુખ મેળવવું એ સર્વોચ્ચ પ્રાથમિકતા છે. સારા અર્થોપાર્જન માટે યુવાનો અન્ય શહેરમાં જાય છે. તેમાં કંઈ ખોટું પણ નથી. પરંતુ આજે મોટા ભાગના કિસ્સાઓમાં એવું જોવા મળે છે કે યુવાનના લગ્ન મોડી ઉંમરે થાય છે. અને તેનાં સંતાનો પણ તેનાથી મોટી ઉંમરે થાય એટલે વૃદ્ધ માબાપને યુવાન દીકરા અને પુત્રવધૂ સાથે ફાવતું નથી. પુત્રવધૂને પણ સાસુ-સસરા સાથે રહેવું ગમતું નથી. વૃદ્ધ માબાપ હોય એટલે બી.પી., ડાયાબિટિસ વગેરે સમસ્યા હોય.

સંયુક્ત કુટુંબમાં રહેવું પુત્રવધૂઓને ફાવે નહીં. પરિણામે એકલા રહે અને તેથી હવે મોટા ભાગે કોઈ પુત્રવધૂ ચારથી વધુ માણસની રસોઈ અને અન્ય ઘરકામ કરવાની શારીરિક અને માનસિક ક્ષમતા ધરાવતી નથી. વળી, પાછી રસોઈ એકસરખી કરવાની હોય તો વાત અલગ છે. બીમારીના કારણે સાસુ-સસરાનો આહાર અલગ (મીઠા વગરનો, ઓછો ગળ્યો) હોય. બાળકોને પિત્ઝા, મેગી જેવો આહાર જોઈતો હોય. પહેલાં પણ આવું બનતું હતું, પરંતુ ત્યારે પુત્રવધૂઓ અલગ-અલગ રસોઈ બનાવતી (કપડાં-વાસણ-નાસ્તા-ભરતકામ-સ્વેટર-ગોદડા વગેરે કામો પાછાં અલગ!). હવે પુત્રવધૂઓ માટે કરવાનાં કેટલાં બધાં કામો? વૉટ્સએપ જોવું પડે, ફેસબુક જોવું પડે, ટીવી પર ઓછામાં ઓછી ચાર-પાંચ સિરિયલો જોવી પડે. ફિલ્મ જોવી પડે. ન્યૂઝથી પણ માહિતગાર તો રહેવું જ પડે. પિયરમાં માતા સાથે રોજ વાત કરવી પડે. ભાઈ અને પરણેલી બહેન સાથે રોજ વાત કરવી પડે. સંતાનની સાથે ભણતા લોકોની માતાઓને ફ્રેન્ડ બનાવી હોય તેમની સાથે પણ વાત કરવી પડે. (પરણ્યા પહેલાંના બોયફ્રેન્ડ સાથે ચક્કર ચાલુ હોય તો તો વાત જ અલગ.) વળી, દિવસમાં બે-ત્રણ સેલ્ફી તો ખેંચવી પડે અને ફેસબુક પર મૂકવી પડે ને. વૉટ્સએપ પર પ્રોફાઇલ પિક્ચર મૂકવાં પડે.

સામે પક્ષે વર્ષોથી ચોક્કસ ઢબે રહેવા, ખાવાપીવા અને ઘરનાં કામ કરવા ટેવાયેલાં વૃદ્ધ માતાપિતા પણ અપેક્ષા રાખે કે તેમની પુત્રવધૂ તેમની ટેવો મુજબ ઢળી જાય. આ પણ વધુ પડતું છે કારણકે હવે પુત્રવધૂ પણ ૨૫-૩૦ વર્ષે લગ્ન કરીને આવી હોય. તેથી તેની પણ ઘણી બધી ટેવો બદલવી અઘરી પડે. વળી, તેને નાની ફરિયાદ હોય તો પણ મમ્મીનો સપોર્ટ મળે. મમ્મી સીધું કહી દે કે બેટા, પાછી આવતી રહે. પહેલાંના સમયમાં થોડું આત્યંતિક વલણ રહેતું કે લગ્ન પછી તારી અર્થી પણ તારા સાસરિયેથી જ ઉઠવી જોઈએ. દીકરી રિસાઈને પિયર આવતી રહે તો પિયરવાળા માટે થૂથૂ થતું. આ તો ઠીક, પણ દાદા-દાદીને ટીવી પર કઈ ચેનલ જોવી તે અંગે દસથી લઈ વીસ વર્ષનાં પૌત્ર-પૌત્રી સાથે ઘર્ષણ થાય. યુવાન દીકરો અને પુત્રવધૂ પણ તેમનાં સંતાનોને સમજાવે નહીં કે દાદા-દાદીને જે જોવું હોય તે જોવા દે. માનો કે, દાદા-દાદી જતું કરે અને પૌત્ર-પૌત્રીને જે જોવું હોય તે જોવા દે તો પણ ટીવીનો મોટો અવાજ કે પછી પૌત્ર-પૌત્રી રમતા હોય તે અવાજ પણ બીપી, હૃદય રોગ વગેરે બીમારીથી પીડાતા કે ન પીડાતા હોય તો પણ ઉંમરના કારણે દાદા-દાદીને ત્રાસ આપે. સામે પક્ષે દાદા-દાદી વહેલા ઊઠીને પૂજા-પાઠ કરવા ટેવાયેલાં હોય તો તે પુત્રવધૂ કે પૌત્ર-પૌત્રીને ડિસ્ટર્બ કરનારું પરિબળ બની રહે. ઘણી વાર એવું પણ બને કે દાદા-દાદીને ઉંમરના કારણે ઓછું સંભળાતું હોય અને તેમને ટીવી મોટા અવાજે જોવા-સાંભળવા જોઈએ. બીજી તરફ પૌત્ર-પૌત્રીઓને ભણવામાં આ અવાજ ખલેલ પહોંચાડે. આ મુદ્દે પણ ઘર્ષણ થતું હોવાના કિસ્સા ધ્યાનમાં આવ્યા છે.

ઘણા કિસ્સામાં પુત્રવધૂ નોકરી પણ કરતી હોય. આવા સંજોગોમાં દાદા-દાદીને આખો દિવસ એકલા રહેવાનું થાય તો ઘણા કિસ્સામાં દીકરો કમાવવા માટે ભાવનગર-રાજકોટ-સુરેન્દ્રનગરથી અમદાવાદ-વડોદરા કે સુરત જેવા શહેરમાં ગયો હોય. અમદાવાદ રહેતા હોય તો દીકરો અમેરિકા, લંડન કે પૂણે, મુંબઈ જેવા શહેર ગયો હોય. આવા સંજોગોમાં વૃદ્ધ માબાપ દીકરા સાથે જવાના બદલે પોતાના ઘરમાં એકલા રહેવાનું પસંદ કરે છે.

આના કારણે તકલીફો આવવાની શરૂ થાય. ઉંમર જેમ જેમ વધતી જાય તેમ તેમ શરીરને ઘસારો પહોંચે. તેના કારણે પણ તકલીફો આવે. તેમાંય જો ખાવાપીવાની ટેવો, દિનચર્યા ઉંમરના હિસાબે બદલાઈ ન હોય તો તો હૃદયરોગ, ડાયાબિટીસ, કિડની વગેરે અનેક મોટા રોગો ઘર કર્યાં હોય. બૅન્કોનાં કામો કરવાં, ઘરનું મેઇનટેનન્સ, વીજળીનું બિલ, મિલકત વેરો, પાણી વેરો વગેરે ભરવા જવું આ બધું કરવું પડે. વળી, ઘરના નોકર કંઈ વર્ષના ૩૬૫ દિવસ કામ ન કરવા આવે. તે રજા પાડે એટલા દિવસ ઘરનાં કામો કરવાં.

આનાથી પણ વધુ ચિંતાની બાબત ઘરઘાટીની અથવા ઘરનોકરની છે. ઘરનાં કામો કરવા આવતા નોકર કે ડ્રાઇવર દ્વારા પૈસાદાર પરંતુ એકલા રહેતા વૃદ્ધ-વૃદ્ધાની લૂંટના ઈરાદે અથવા તો માત્ર ઠપકો આપ્યો હોય તો પણ હત્યા કરાઈ હોય તેવા કિસ્સા ચિંતાજનક રીતે વધી રહ્યા છે. વૃદ્ધોને એટીએમમાં કાર્ડથી નાણાં ઉપાડવામાં પણ તકલીફ પડતી હોય છે. મોટી ઉંમરે ટૅક્નૉલૉજી શીખવી અઘરી છે અને તેમાં પાસવર્ડ ખોટો નખાઈ જાય તો કાર્ડ સ્થગિત થઈ શકે છે. અથવા કોઈ વૃદ્ધ બાજુમાં ચોકીદાર કે પૈસા ઉપાડવા આવેલાને જો પાસવર્ડ કહીને નાખવાનું કહે તો તો ઓર મુસીબત!

તેમાં જો વૃદ્ધો એકલા રહેતા હોય (અર્થાત્ વૃદ્ધ પતિ અને પત્ની તેમનાં સંતાનોથી જુદા એક જ શહેરમાં અથવા બીજા શહેરમાં રહેતાં હોય) તો તેમાં જો એક જણ બીમાર પડે તો બીજા માટે મુશ્કેલીઓનો પાર રહેતો નથી. ઘરનાં કામ ઉપરાંત ડૉક્ટરને ત્યાં જીવનસાથીને લઈ જવા, દવાઓ લાવવી, ઘરમાં જીવનસાથીનું ખાણી-પીણીથી લઈ દવા અંગે ધ્યાન રાખવું, તેમને બાથરૂમ-શૌચાલય લઈ જવા અને આવા સંજોગોમાં કોઈ કામમાં મદદરૂપ થવા આવવાના બદલે ખબર કાઢવા આવીને ભારરૂપ બને ત્યારે તેમના માટે ચાપાણીની વ્યવસ્થા કરવી. વળી, માંદગી સમયે જીવનસાથીનો સ્વભાવ ચીડચિડિયો થઈ જાય તો તેમને સહન કરવા.

આવા બધા સંજોગોના લીધે આજે આટલી બધી સુવિધા અને સરળતા છતાં વૃદ્ધોનું જીવવું મુશ્કેલ બન્યું છે. આવું ન બને તે માટે શું કરી શકાય? પહેલાં તો બને તો વૃદ્ધોએ અલગ રહેવું જ ન જોઈએ. આપણી કુટુંબ વ્યવસ્થા સંયુક્ત કુટુંબની હતી. તેના લીધે નાનાં સંતાનો સચવાઈ જતાં અને ક્યારે મોટા થઈ જતાં તે ખબર પણ યુવાન માતાપિતાને નહોતી પડતી. અને આ જ રીતે વૃદ્ધ માતાપિતા પણ સચવાઈ જતા. પરંતુ હવે સમય બદલાયો છે. બે-ત્રણ ભાઈ હોય તો પણ એક માતાપિતા સચવાતાં નથી. માતાપિતાને મહેમાનની જેમ દીકરાના ઘરમાં રહેવું પડે છે. થોડો સમય થાય એટલે એક દીકરાના ઘરેથી બીજા દીકરાના ઘરે જવું પડે છે. એટલે દીકરા-વહુએ સમજવું પડશે કે આપણે જો વૃદ્ધ માબાપને નહીં સાચવીએ તો આપણાં સંતાનો પણ આપણી વૃદ્ધાવસ્થામાં આપણને નહીં સાચવે. પૌત્ર-પૌત્રી અને દાદાદાદી વચ્ચે ટીવી અંગે ઘર્ષણ થાય તો પૌત્ર કે પૌત્રીને સમજાવવા જોઈએ. દાદાદાદીએ પણ પૌત્ર માટે જતું કરવું જોઈએ. ટીવી પર કાર્યક્રમો તો દિવસ-રાત આવતા રહેતા હોય છે. થોડી બુદ્ધિપૂર્વકની ગોઠવણ થઈ શકે? પૌત્ર-પૌત્રી શાળા કે ટ્યૂશનમાં ગયાં હોય ત્યારે દાદાદાદી ટીવી જોઈ લે. પૌત્ર-પૌત્રીની પરીક્ષા હોય ત્યારે ટીવી ન જુએ અથવા અવાજ ધીમો રાખીને જુએ. અને હવે તો ટૅક્નૉલૉજી પણ આ બાબતમાં સાથ દે છે. એવાં ટીવી આવે છે જેમાં તમે મોબાઇલમાં જેમ હેન્ડ્સ ફ્રી આવે છે તેમ ટીવીનો અવાજ માત્ર હેડફોન ભરાવેલી વ્યક્તિને જ સંભળાય. દાદાદાદી બીજા શહેરમાં કે એક જ શહેરમાં આવેલા બીજા ઘરમાં રહેતા હશે તો  દીકરાને જેટલી દોડાદોડી થશે તેના કરતાં દાદાદાદી ઘરમાં હશે તો દોડાદોડી ઓછી થશે. દાદાદાદીનું દીકરા-વહુ ધ્યાન રાખી શકશે એટલું કોઈ પગાર દઈને રાખેલા બહેન કે ભાઈ નહીં રાખી શકે. વળી, સંતાનને પણ દાદા-દાદીના કારણે સારા સંસ્કાર મળશે. સંતાન નાનું હોય ત્યારે કે મોટું થાય ત્યારે ડગલે પગલે જે તકલીફો આવે તે અનુભવની એરણે ઘડાયેલ દાદાદાદીની સૂજબૂજથી દૂર થશે. દીકરા-વહુ બંને નોકરી કરતા હોય તો દાદાદાદી વગરના ઘરમાં આયાના ભરોસે સંતાનને છોડવું જોખમી છે. સંતાન નાનું હોય કે કિશોર કે પછી યુવાન, શારીરિક શોષણના બનાવો આજકાલ વધી રહ્યા છે. શારીરિક શોષણ ન થાય તો પણ કિશોર કે યુવાન વયે સંતાનનો પગ લપસી શકે છે. દાદા-દાદી હોય તો અઘટિત થતું અટકશે. ખાસ કરીને દીકરીઓએ ધ્યાન રાખવું જોઈએ કે તેઓ પોતે તો તેમના ભાઈ-ભાભીની ખામી શોધી શોધીને માતાપિતાને ન કહે અને જો તેમનાં વૃદ્ધ માતાપિતા દીકરા કે વહુની ફરિયાદ તેમની આગળ કરે તો માતાપિતાને પોઝિટિવ રીતે સમજાવે કારણકે દીકરીઓ પણ કોઈકની તો ભાભી જ છે અને બીજું એ કે દીકરીઓ સાસરેથી દોડી દોડીને માતાપિતાની સેવા કરવા આવી શકવાની નથી કે નથી માતાપિતાને પોતાની સાથે રાખી શકવાની. તો પછી તેમણે પ્રયાસો એવા જ કરવા જોઈએ કે જેથી માતાપિતા અને ભાઈ-ભાભી સંપીને રહે.

પરંતુ માનો કે આ બધું શક્ય નથી. દીકરાને નોકરી જ એવી જગ્યાએ છે જ્યાં દાદા-દાદીને ફાવે તેમ નથી તો શું કરવું? કેટલાંક સૂચનો: એટીએમમાં પૈસા ઉપાડવા જતી વખતે કોઈને પાસવર્ડ કહેવો જ નહીં. બને તો દીકરો જ્યારે આવે ત્યારે પૈસા ઉપાડીને આપે તે જ ઉત્તમ. અથવા પરંપરાગત રીતે ચેકથી પૈસા ઉપાડવા. ઘરનોકરનો ફોટો પાડી, તેનું પૂરું નામ, સરનામું લઈ લેવું. તેની જાણ પોલીસમાં પણ કરી રાખવી. ઘરનોકર માનવ છે તે વાત સાચી પરંતુ વધુ પડતી આત્મીયતા પણ નુકસાનકારક છે. તેની સામે પૈસાથી લઈને ઘરમાં દીકરા-વહુ સાથે ચાલતા ઝઘડા કે અન્ય કોઈ ભેદ ખોલવા નહીં. તો, આનાથી વિરુદ્ધ તેને ઠપકો આપતી વખતે પણ ભાષા સંયમ રાખવો. પોતે કે પોતાના જીવનસાથી બીમાર ન જ પડે તેવી કાળજી રાખવી. સમયાંતરે શરીરની તપાસ કરાવતા રહેવી. દવા સમયે સમયે લેવાનું યાદ રાખવું. અડોશપડોશમાં સારા સંબંધો હોય તે જરૂરી છે. દીકરા-વહુ દૂર હોય ત્યારે પડોશી જ કામે આવતા હોય છે. યુવાનોએ પણ ધ્યાન રાખવું જોઈએ કે તેમની આજુબાજુ કોઈ વૃદ્ધ પતિ-પત્ની રહેતાં હોય તો તેમના રોજ ખબરઅંતર પૂછતા રહેવું. કોઈ દિવસ તેમના ઘરનો દરવાજો ન ખૂલે તો તેમની ચિંતા કરવી. તેમને શાક, દવા જેવી નાનીમોટી વસ્તુ લાવવી હોય કે બિલ ભરવાનું હોય તો તેવા કામ પોતે જતા હોય ત્યારે એક ધક્કે જ પતાવી શકાય છે. તેના માટે તમારે કોઈ વિશેષ તસ્દી લેવાની નથી. તો પછી આવાં નાનામોટાં કામ કરવામાં શું વાંધો? તમને ઘરડા લોકોના આશીર્વાદ મળશે. જોકે ઈન્ટરનેટના કારણે હવે તો એક જ શહેરમાં અલગ રહેતા કે બીજા શહેરમાં રહેતા દીકરા-વહુ પણ તેમનાં માતાપિતાના બિલ ભરી દઈ શકે છે. દીકરા-વહુએ યાદ રાખવું જોઈએ કે કારકિર્દી અને ભૌતિક સુખ પાછળ આંધળી દોટમાં વૃદ્ધ માબાપના આશીર્વાદ હશે તો જ સફળ થવાશે, બાકી જો તેમનો હાયકારો હશે તો પછડાટ મળતા વાર નહીં લાગે. તેઓ મરી જશે પછી તેમના નામે હૉસ્પિટલ બનાવવી કે મંદિર બનાવવાનો કોઈ અર્થ નથી. માબાપને જીવતાં પૂજવા જોઈએ. સામે પક્ષે વૃદ્ધ માબાપ પણ યાદ રાખે કે હિન્દુ શાસ્ત્રમાં પચાસની ઉંમર પછી વાનપ્રસ્થાશ્રમ અને ૭૫ની ઉંમર પછી સન્યાસ્તશ્રમની જોગવાઈ છે. અર્થાત્ તમારે દીકરા-વહુને સોંપીને સંસારમાં રહેવા છતાં અલિપ્ત બનીને રહેવાનું છે. મોહમાયા અને સ્વાદ વગેરે ધીમે ધીમે છોડતા જઈ ઈશ્વરની ભક્તિમાં લીન રહેવાનું છે. આના માટે વનમાં જવાની કે સન્યાસ લેવાની જરૂર નથી. ઘરમાં રહીને, દીકરા-વહુ અને પૌત્ર-પૌત્રીને મદદરૂપ બનીને પણ રહી શકાય છે. બંને પક્ષે આવું થાય તો પરિવારથી અલગ સ્વર્ગ બીજે ક્યાંય નથી.

૩૧મી ડિસેમ્બરે છેડતી: બેંગલુરુથી લઈ જર્મની સુધી…

(સંકલન શ્રેણી પાક્ષિક તા., ૨૧/૦૧/૧૭ની કવર સ્ટોરી)
મનોજકુમારની ફિલ્મ ‘પૂરબ ઔર પશ્ચિમ’માં ‘હૈ પ્રીત જહાં કી રીત સદા’ ગીત બહુ જાણીતું છે. આ ગીત સાંભળીને દેશભક્તિ ચાર ચાસણી ચડી જાય. તેમાંય ‘જહાં રામ અભી તક હૈ નર મેં, નારી મેં અભી તક સીતા હૈ’ પંક્તિ તો અદ્ભુત. આ પંક્તિ પૂર્વ અને પશ્ચિમની સંસ્કૃતિ વચ્ચેનો ભેદ દર્શાવતી હતી. પરંતુ હવે શું આ પંક્તિ સાર્થક રહી છે ખરી? આ દેશનાં નર-નારી રામ અને સીતા જેવાં રહ્યાં છે ખરાં? આ પ્રશ્ન એટલે ઉપસ્થિત થાય છે કે ૩૧મી ડિસેમ્બરે બેંગાલુરુમાં અનેક મહિલાઓની છેડતી થઈ.

૩૧મી ડિસેમ્બરે બેંગલુરુમાં શું બન્યુ હતું? આમ તો, કેલેન્ડરનો ઇતિહાસ અને વર્તમાન એવું કહે છે કે દુનિયામાં મોટા ભાગે વસંત ઋતુમાં જ નવું વર્ષ ઉજવાય છે. તેના પર આ લેખકે મુંબઈ સમાચારની કૉલમ સિક્કાની બીજી બાજુમાં લખેલું નવું વર્ષ ક્યારે? કાલે? કે ચૈત્ર સુદ એકમે? કે ૧ જાન્યુઆરીએ? જે તમે http://wp.me/phzA7-Ei પર વાંચી શકશો. પરંતુ ચાલો માની લઈએ કે ૩૧મી ડિસેમ્બર એ હવે મોટા ભાગે સ્વીકૃત ગ્રેગોરિયન કેલેન્ડરનો વર્ષનો અંતિમ દિવસ છે અને તેની ઉજવણી ધામધૂમથી થાય છે તો, તે મુજબ બેંગલુરુમાં પણ તેના માટે યુવાનો-યુવતીઓ શેરીઓમાં ઉમટી પડ્યા હતા. આપણું નવું વર્ષ કે નવો દિવસ સૂર્યોદયથી શરૂ થાય છે. પરંતુ ગ્રેગોરિયન કેલેન્ડર મુજબ, તારીખ મધ્ય રાત્રિ ૧૨ વાગ્યાથી બદલાય છે અને એટલે લોકો બરાબર રાત્રે બાર વાગ્યે નવા વર્ષને આવકારવા રસ્તા પર ઉમટી પડે છે.

બેંગલુરુમાં કોઈ અનિચ્છનીય ઘટના ન બને તે માટે એમ. જી. માર્ગ અને બ્રિગેડ માર્ગ પર  ૧,૫૦૦ પોલીસ જવાનો ફરજ પર હાજર હતા. આમ છતાં માહોલની અસર હોય કે પછી ખરેખરા ગુંડા, (કારણકે ઘણા સામાન્ય લોકો પણ માહોલની અસરમાં બહેકી જતા હોય છે) કેટલાક યુવાનોએ યુવતીઓ પ્રત્યે ખરાબ ટીપ્પણીઓ કરવાનું ચાલુ કર્યું. તેમનાં અંગ-ઉપાંગોને છેડવા લાગ્યા. કેટલીક યુવતીઓ રડતી રડતી મહિલા પોલીસ તરફ ભાગવા લાગી. એક પ્રત્યક્ષદર્શીના કહેવા મુજબ, અનિયંત્રિત ટોળામાં ઝડપાઈ ગયેલી યુવતીઓની સાથે કોઈ પુરુષ (મિત્ર, ભાઈ કે પિતા) નહોતો. તેમણે મહિલા પોલીસ પાસે દોડી જઈ રક્ષણ માગ્યું.

આ હજુ ઓછું હોય તેમ બીજો એક આઘાતજનક સીસીટીવી વિડિયો બહાર આવ્યો જેમાં બાઇક પર આવેલા બે યુવાનો એક યુવતીની છેડતી કરે છે. આ કિસ્સામાં જે પીડિતા હતી તે ઈશાન ભારતની હતી. ઈશાન ભારતના યુવાનો-યુવતીઓ ઉચ્ચ અભ્યાસ માટે દિલ્લી-બેંગલુરુ જેવા શહેરમાં જતા હોય છે અને ત્યાં તેમની સાથે ખરાબ વર્તન થાય છે, તે જાણીતું છે અને ચિંતાજનક પણ છે.

જોકે, આ વિડિયોમાં જે દૃશ્યો છે તે કેટલાક પ્રશ્નો પણ ઉઠાવે છે. નવ વર્ષની ઉજવણી મધ રાત સુધી ચાલે પરંતુ અહીં વિડિયોમાં યુવતી આવે છે તે સમય ૨.૪૦નો બતાવે છે. આટલા મોડા સમયે યુવતી તો શું, કોઈ યુવકની સાથે પણ દુર્વ્યવહાર કે ચોરી-લૂટ થઈ શકે છે. વિડિયોમાં હકીકતે છ યુવાનો છે. અને વિસ્તાર રહેવાસી છે, પરંતુ તેમાં બે યુવતી પણ છે. બંને એક જ રિક્ષામાંથી આવતી જણાય છે. પરંતુ તેમણે રિક્ષા છેક ઘર સુધી લેવાના બદલે ગલીના નાકે ઊભી રાખી દીધી. તેમાંથી પહેલાં એક યુવતી ઉતરે છે. મવાલીઓ તેને કંઈ કરતા નથી. બીજી યુવતીને જ છેડે છે. આ વિડિયો જોયા પછી એવું લાગે કે કદાચ બંને યુવતીઓ સાથે આવી હોત તો મવાલીઓની આવી હિંમત ન થાત. પરંતુ પ્રશ્ન એ પણ છે કે એમ. જી. રોડ અને બ્રિગેડ રોડ પર ૧,૫૦૦ પોલીસ અને અનેક યુવાનોની હાજરીમાં કેટલાક બદમાશો અનેક યુવતીઓની છેડતી કરી શકે છે તો પછી આ તો સૂમસામ વિસ્તાર દેખાય છે.

દિલ્લીના મુખર્જી નગર વિસ્તારમાં ટોળાએ બાઇક પર સવાર એક યુવતીની છેડતી કરી હતી. તે વખતે પોલીસ જવાન તેને બચાવવા જતાં ટોળાએ પોલીસ જવાનને પણ ધક્કો મારી દીધો હતો! એટલું જ નહીં, ફર્સ્ટ રિસ્પોન્સ વિહિકલ સહિત પોલીસની સંપત્તિને પણ નુકસાન પહોંચાડ્યું હતું. ટોળાએ બાદમાં તે વિસ્તારની પોલીસ ચોકીમાં તોડફોડ કરી હતી. પોલીસ ચોકીમાં જઈને પોલીસ જવાનોને સળિયાઓથી માર્યા જેમાં મહિલા પોલીસો પણ ઘવાઈ હતી. જો પોલીસની પણ આવી હાલત થઈ શકે તો સામાન્ય માનવીની શું વાત કરવી?

૩૧ ડિસેમ્બરે મહાનગરો કે અન્ય નાનાં-મોટાં શહેરોમાં આવી છેડતીની કે બળાત્કારની ઘટના નવી નથી. ગુજરાતના અમદાવાદમાં ૩૧ ડિસેમ્બર ૨૦૦૩ એક કાળું ટિલું બનીને રહી ગઈ છે કેમ કે આ દિવસે શાહીબાગની એક હોટલમાં બીજલ જોશી નામની યુવતીને તેના મિત્ર સજલે નવું વર્ષ ઉજવવા બોલાવી અન્ય પાંચ મિત્રો સાથે બળાત્કાર કર્યો હતો. તે પછી ૭ જાન્યુઆરી ૨૦૦૪ના રોજ બીજલે પોતાના ઘરમાં આપઘાત કરી લીધો હતો. આ કેસનો ચુકાદો છેક નવ વર્ષ પછી આવ્યો હતો! તેમાં પાંચ આરોપીને જન્મટીપની સજા થઈ હતી. સાત આરોપી નિર્દોષ છોડી મૂકાયા હતા. મુખ્ય આરોપી સજલ જૈન દિલ્લી સ્થિત વગદાર વેપારીનો દીકરો છે. અન્ય આરોપીઓ ચંદન પન્નાલાલ જયસ્વાલ, તેનો ભાઈ મદન, સુગમ ઉપાખ્યે મોન્ટી જયસ્વાલ, અજમેર સ્થિત ધર્મેન્દ્ર ઉપાખ્યે કરણ જૈન પણ વેપારીઓ અથવા તેમના સંતાનો છે. જે સાત આરોપીઓને છોડી મૂકાયા તેમના પર પુરાવાઓનો નાશ કરવાનો આરોપ હતો.

ઈસુના નવ વર્ષની પૂર્વ રાત્રિએ (પૂર્વ સંધ્યા તો ન જ કહેવાય) બનતા આવા જાણીતા કિસ્સામાં એક મુંબઈનો પણ છે. પતિ, તેની પત્ની અને બે પિતરાઈ બહેનો રાત્રે ૯થી બે વાગે મુંબઈમાં જે. ડબ્લ્યુ. મેરિઅટ હૉટલમાં નવા વર્ષની ઉજવણી કરી રહ્યા હતા. તેઓ ઉજવણી કરીને બહાર નીકળ્યા કે તેમને ૭૦-૮૦ માણસોનાં એક ટોળાએ ઘેરી લીધું. પતિ હોવા છતાં તેની પત્ની અને નણંદોની છેડતી કરાઈ. આ લોકો કેલિફૉર્નિયા રહેતા હતા અને પતિનાં લગ્ન એક દિવસ પહેલાં જ થયેલા. તેમણે પોલીસ ફરિયાદ નહોતી નોંધી કારણકે તે કોઈ અપરાધીને ઓળખી શકે તેમ નહોતો. પરંતુ ‘હિન્દુસ્તાન ટાઇમ્સ’ દૈનિકના એક પત્રકારે પોલીસ વાન જોઈ તેને મદદ માટે બોલાવી હતી. બાદમાં આ કિસ્સામાં પંદર જણાની ધરપકડ થયેલી. આ ઘટનાના એક વર્ષ પહેલાં ગેટવે ઑફ ઇન્ડિયા ખાતે એક યુવતીની ૬૦ જણાના ટોળાએ છેડતી કરી હતી.

ભારત માટે આ ઘટનાઓ નીચાજોણું કરનારી જરૂર છે પરંતુ આવી ઘટનાઓ માત્ર ભારતમાં જ બને છે તેમ નથી. પ્રગતિશીલ કહેવાતા જર્મનીમાં વર્ષ ૨૦૧૫ના અંતિમ દિવસે મોટા પાયે છેડતી અને બળાત્કારની ઘટનાઓ બની હતી, જેમાં ઓછામાં ઓછી ૨૪ તો બળાત્કારની ઘટનાઓ હતી! મોટા ભાગની ઘટનાઓ કૉલોન શહેર અથવા તેની આસપાસ ઘટી હતી. તેમાં જે ૬૮ આરોપીઓ મનાય છે તે જર્મનીમાં શરણ માગનારા હતા અને ૧૮ અવૈધાનિક રહેનારા હતા. યુકેના ‘ઇન્ડિપેન્ડન્ટ’ સમાચારપત્ર મુજબ, કૉલોનમાં ૧,૨૦૦ યુવતી અથવા મહિલા પર જાતીય હુમલો ૨,૦૦૦ લોકોએ કર્યો હતો! જર્મનીની પોલીસના કહેવા મુજબ, આરોપીઓ મોટા ભાગે આરબ અથવા ઉત્તર આફ્રિકાના મુસ્લિમ હતા. જર્મનીમાં આ વર્ષે પણ ત્રાસવાદી હુમલાના ભયે ચુસ્ત સુરક્ષા છતાં, હેમ્બર્ગ શહેરમાં ૧૮થી ૨૬ વર્ષની ૧૪ સ્ત્રીઓ પર જાતીય હુમલાઓ થયા હતા. તેમાં પકડાયેલા ૧૦ લોકોમાં ત્રણ સિરિયન, બે અફઘાની, એક એરિટ્રીયન અને એક જર્મન છે. આ વર્ષે ઑસ્ટ્રિયાના ઇન્ન્સબ્રક શહેરમાં પોલીસની ચુસ્ત સુરક્ષા છતાં ૧૮ મહિલાઓ પર જાતીય હુમલો થયો હતો. પોલીસને આ ઘટનાઓ માટે કાં તો ઉત્તર આફ્રિકી અથવા એશિયાની વ્યક્તિઓ પર શંકા છે. ઑસ્ટ્રિયાના વિએનામાં પણ મહિલાઓની છેડતી થઈ હોવાના સમાચાર મળ્યા હતા. ફ્રાન્સમાં નવા વર્ષની ઉજવણીના વિરોધમાં શંકાસ્પદ મુસ્લિમ ત્રાસવાદીઓએ ૧,૦૦૦ કારોને નુકસાન પહોંચાડ્યું હતું. જોવાની વાત એ છે કે આપણા મિડિયામાં ભારતના સમાચારો તો ગાઈ વગાડીને બતાવાય છે પરંતુ જર્મની, ઑસ્ટ્રિયા કે ફ્રાન્સના સમાચાર બતાવાયા નહીં. આનો અર્થ એ નથી કે વિદેશોમાં પણ આ બધું બને છે તેથી ભારતમાં પણ આ બધું બનવું જોઈએ.

બેંગલુરુમાં આ ઘટનાઓ બની તે પછી રાજકારણીઓનાં નિવેદનોના કારણે ઘા પર મીઠું ભભરાવ્યું હોય તેવી લાગણી થાય તે સ્વાભાવિક છે. સમાજવાદી પક્ષના નેતા મુલાયમસિંહ યાદવે તો બળાત્કારના બચાવમાં અગાઉ કહેલું કે લડકોં સે ગલતી હો જાતી હૈ. તેમના જ પક્ષના મુંબઈ સ્થિત નેતા અબુ અઝમીએ બેંગલુરુની સામૂહિક છેડતીના સંદર્ભમાં છેડતી માટે યુવતીઓને જ જવાબદાર ઠરાવતાં નફ્ફટાઈથી કહેલું કે જો ક્યાંક પેટ્રોલ હશે તો આગ તો લાગશે જ. ખાંડ ઢોળાશે તો ત્યાં કીડી જરૂર જશે. જો છોકરાઓ ખોટા રસ્તે જતા હોય તો છોકરીઓએ સાવધાની રાખવી જોઈએ. સાંજ પછી કોઈ પરાયા પુરુષ સાથે છોકરીઓએ બહાર ન જવું જોઈએ. તેમણે કપડાં પણ પૂરાં પહેરવા જોઈએ. જોકે અબુ આઝમીના ગાલે તમાચારૂપ ઘટનામાં, તેમના નિવેદન પછી, ૩૧મી ડિસેમ્બરના એક અઠવાડિયા પછી, બેંગ્લુરુમાં જ બુરખો પહેરેલી એક મહિલાની છેડતી થયાની ઘટના બહાર આવી હતી. આ બાબતે અબુ આઝમી શું કહેશે?

તો કર્ણાટકમાં કૉંગ્રેસની સરકારના ગૃહ પ્રધાન જી. પરમેશ્વરે એવી ચોંકાવનારી પ્રતિક્રિયા, (જેને મિડિયાએ દબાવી દીધી) આપી કે નવા વર્ષ (૩૧ ડિસેમ્બર) અને ક્રિસમસે તો આવી ઘટનાઓ ઘટતી રહે છે! ગૃહપ્રધાન આવા હોય તો પોલીસ વડા પણ એવા જ હોય ને. શહેરના પોલીસ વડા પ્રવીણ સૂદે પહેલાં તો કહ્યું કે “આવું કંઈ બન્યું જ નથી.” થોડા સમય પછી તેમણે કહ્યું કે “આવું બન્યું હોઈ શકે છે.” તેમણે “સામૂહિક છેડતી” શબ્દ સામે પણ વાંધો લીધો. પોલીસ જવાનો અને મહિલા પોલીસ હાજર હતી તે ઘટના બાબતે પોલીસ વડા આવું કહે તેનો શું અર્થ કાઢવો?

પણ આ બધી ઘટનાઓમાં એક વાત સામાન્ય છે. તે એ કે આરોપીઓ ૩૧મીની ઉજવણીના વાતાવરણમાં દારૂ પીધેલા હતા. એબીએન ચેનલે બતાવેલા એક ફૂટેજમાં તો બેંગ્લુરુમાં એક પુરુષ તેના બીજા મિત્ર પુરુષ જેણે ચિક્કાર પીધેલો છે અને જેને હોશકોશ નથી તેને ચુંબન જડતો દેખાય છે! આમ, ૩૧મીની ઉજવણીમાં માત્ર યુવતીઓ જ નહીં, યુવાનોએ પણ ચેતવા જેવું છે. બીજું, જર્મની, ઑસ્ટ્રિયાની જેમ ભારતમાં પણ છેડતી કરનારાઓ કોણ છે અને તેની પાછળ ક્યાંક ઈસ્લામી ત્રાસવાદ જવાબદાર નથી ને, તે દૃષ્ટિકોણથી પણ તપાસ કરવી રહે.

પોલીસની તો ફરજ છે જ પરંતુ આ ઘટનાઓમાં સમાજ પણ એટલો જ જવાબદાર છે. જ્યારે આ છેડતી થઈ ત્યારે અન્ય ઘણા લોકો હાજર હતા. તેમણે કેમ કંઈ કર્યું નહીં? દુર્જનોના અત્યાચાર માટે સજ્જનોની નિષ્ક્રિયતા પણ એટલી જ જવાબદાર છે. યુવતીઓએ પણ સ્વસુરક્ષા માટે માર્શલ આર્ટ શીખવાની જરૂર છે. અને એક વાત તો મને-કમને સ્વીકારવી જ પડશે કે યુવતીઓ ગમે તેટલી પુરુષ સમોવડી કેમ ન થઈ જાય તેણે (અને બેંગલુરુનો વિડિયો જોતાં યુવાનોએ પણ) પોતાની સુરક્ષા માટે કેટલીક મર્યાદાઓ સ્વીકારવી જ પડશે. મોડી રાત (ઉપરોક્ત કિસ્સામાં તો વહેલી સવાર) સુધી બહાર ન રહેવું, રહેવું તો એકલા ન રહેવું. પરંતુ ઉપરોક્ત અનેક કિસ્સામાં જોયું તેમ એકલા ન હોય તો પણ ટોળા બેકાબૂ બનીને છેડતી કરવાની પૂરી શક્યતા રહે જ છે. પોતાના પર્સમાં મરચું રાખવું. મોબાઇલમાં પોલીસનો તેમજ માતા-પિતાનો નંબર સ્પીડ ડાયલ પર રાખવો. આ ઉપરાંત સમાચાર ચેનલોથી લઈને જાહેરખબરો, સિરિયલો, ફિલ્મો, સમાચારપત્રોમાં સ્ત્રીઓને ઉપભોગની વસ્તુ તરીકે દર્શાવવાનું બંધ થવું જરૂરી છે. ફિલ્મો-સિરિયલો-જાહેરખબરોમાં રસ્તે જતી સ્ત્રીને સરળતાથી પટાવીને શય્યા સુધી લઈ જઈ શકાય છે તેવું ચિત્રણ બંધ થવું જોઈએ. સરકારે પણ આના માટે જર્મનીની જેમ દર ડિસેમ્બરમાં ઝુંબેશ ચલાવવી જોઈએ.

બીજી એક વાત એ પણ છે કે શું દારૂ-ડ્રગ્સ-બેલે ડાન્સ-વેશ્યાગમન-કૉલગર્લ વગેરે અનૈતિક પ્રવૃત્તિઓ કરો તો જ નવ વર્ષની ઉજવણી થાય? કારતક શુક્લ એકમ કે ચૈત્ર શુક્લ એકમના રોજ મંદિરે દર્શન કરી, ગાયને ઘાસચારો ખવડાવી, માતાપિતા સહિત વડીલોને પગે લાગી નવ વર્ષ ઉજવાય છે તેવું ૩૧મીએ કેમ ન થઈ શકે?