sanjog news, society, vichar valonun

MeToo: પુરુષે ફરજિયાત શ્રી રામના આદર્શોનું પાલન કરવું પડશે!

(વિચારવલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, દિ.૧૪/૧૦/૧૮)

તનુશ્રી દત્તાના અમેરિકાથી ભારતમાં આગમન સાથે #MeTooની મોસમ ફરી શરૂ થઈ ગઈ છે. તનુશ્રીએ દસ વર્ષ પહેલાંનો કેસ ઉખેળી નાના પાટેકર પર એક ગીતના ફિલ્માંકન દરમિયાન તેને ન પસંદ પડે તે રીતે સ્પર્શવાનો આક્ષેપ લગાવ્યો છે. નિર્દેશક વિકાસ બહલ સામે ‘બૉમ્બે વેલ્વેટ’ ફિલ્મની એક મહિલા સભ્યએ જાતીય સતામણીનો આક્ષેપ કર્યો. વિકાસ બહલની સામેના આક્ષેપો અનુરાગ કશ્યપને પણ દઝાડી ગયા કારણકે સભ્યએ કહ્યું કે તેમને પણ જાણ હતી. અનુરાગ કશ્યપ, વિકાસ બહલ અને બીજા બે જણા ‘ફેન્ટમ ફિલ્મ્સ’ નામની પ્રૉડક્શન કંપનીમાં ભાગીદાર હતા. આખી કંપની વિસર્જિત કરી દેવી પડી!

કંગના રનૌતે પણ વિકાસ બહલે તેની સાથે અભદ્ર ચેષ્ટા કરી હોવાનું કહ્યું.

હવે જરા ૧૯૯૩માં જઈએ. તે સમયની બહુ આધુનિક ‘તારા’ સિરિયલમાં નાયિકાને પુરુષ જેવા ટૂંકા વાળ સાથે અને સિગરેટ પીતી બતાવાઈ હતી. આજે પણ હિન્દી સિરિયલોમાં આવું બતાવવાનું કોઈ વિચારી શકતું નથી. તારા (નવનીત નિશાન) પરિણિત પુરષ (આલોકનાથ)ના પ્રેમમાં પડે છે અને આ પુરુષની તરુણ દીકરી (ગૃશા કપૂર) તેની નવી માતાને સ્વીકારી શકતી નથી. ગૃશા કપૂરને સિરિયલમાં બીયર પીતી દેખાડાઈ હતી. સિરિયલમાં નવનીત નિશાન અને દીપક શેઠ વચ્ચે ચુંબનનું દૃશ્ય પણ દેખાડાયું હતું જેનો તે સમયે બહુ જ વિરોધ થયો હતો. તારા કુંવારી માતા બને છે તેવી પણ વાર્તા તેમાં હતી.

સિરિયલની કથા માંડીને એટલા કહી કારણકે આવી સિરિયલની લેખિકા-નિર્દેશિકા વિનિતા (આમ તો તે તેઓ તેમના નામનો સ્પેલિંગ કરે છે તે પ્રમાણે વિન્તા) નંદાએ ૧૯ વર્ષ જૂનો કેસ ઉખેળી કહ્યું કે તે સમયે આલોકનાથે તેમના પર બળાત્કાર કર્યો હતો.

વિનિતાની લાંબી પૉસ્ટ વાંચવા જેવી છે. તેમણે લખ્યું તેનો સાર એ છે કે …તે (આલોકનાથ) સેટ પર દારૂ પીને ખરાબ વર્તન કરતો…તેથી અમે તેને ના પાડવાના હતા…ચેનલના સીઇઓએ અમને ‘તારા’માં મુખ્ય અભિનેત્રીને કાઢી નવી પેઢીને લાવવા કહ્યું. (આ ટ્રૅન્ડ પછી સ્ટાર પ્લસ અને એકતા કપૂરે બહુ વાપર્યો.) અમે તેમ કર્યું તો પણ એક દિવસ અમારો શૉ જ બંધ કરી દેવા કહ્યું કારણકે ટીઆરપી નહોતી આવતી. અમારા બીજા કાર્યક્રમો પણ બંધ કરી દેવાયા. હું સફળ મહિલા હતી. હું સિગરેટ- દારૂ પીતી. હું લિબરેટેડ (એટલે કે મુક્ત મનની) વ્યક્તિ હતી. એક દિવસ મને આ પુરુષ (આલોકનાથ)ના ઘરે પાર્ટી માટે આમંત્રણ મળ્યું. તેની પત્ની, જે મારી ગાઢ બહેનપણી હતી, તે ઘરમાં નહોતી. રાત જેમજેમ આગળ વધતી ગઈ તેમ મારા પીણાંમાં કંઈક ભેળવાયું. મને કંઈક વિચિત્ર લાગ્યું.

રાતના બે વાગે હું ત્યાંથી નીકળી ગઈ. મને કોઈ મારા ઘરે મૂકવા પણ ન આવ્યું. મેં ચાલવાનું શરૂ કર્યું. ત્યાં આ માણસ (આલોકનાથ) મારી પાછળપાછળ પોતાની કારમાં આવ્યો. મને ઘરે ઉતારી જવા કહ્યું. મેં તેના પર વિશ્વાસ કર્યો અને કારમાં બેસી ગઈ. તે પછી મને બહુ યાદ નથી. મને એટલું જરૂર યાદ છે કે મારા મોઢામાં દારૂ રેડાતો હતો અને મારા પર અંતહીન હિંસા થતી હતી. મારા પર માત્ર બળાત્કાર જ નહોતો થયો પરંતુ મારી સાથે ક્રૂર વ્યવહાર થયો હતો.

તે પછી બધા લોકોએ મને આ ભૂલી જવા કહ્યું. મારી કંપની બંધ થઈ ગઈ. પરંતુ મને એક ચેનલ માટે લેખન-નિર્દેશનનું કામ મળી ગયું. પણ તેણે (આલોકનાથે) એવું વાતાવરણ બનાવી દીધું જેનાથી મને ભય લાગવા લાગ્યો અને મેં મારા નિર્માતાને કહ્યું કે હું હવે નિર્દેશન નહીં કરું. મેં શૉ લખવાનું ચાલુ રાખ્યું. પછી હું નવી શ્રેણી લખી રહી હતી તે વખતે તેણે (આલોકનાથે) મને ફરી તેના ઘરે બોલાવી અને હું ત્યાં ગઈ. મેં મારા પર હિંસા થવા દીધી. (વિનિતા નંદા અંગ્રેજીમાં લખાયેલી પૉસ્ટમાં રૅપ શબ્દના બદલે વાયૉલેટ શબ્દ વાપરે છે.) મારે નોકરીની જરૂર હતી અને મારે તે છોડવી નહોતી કારણકે મારે નાણાંની જરૂર હતી. આ પછી જોકે મેં છોડી દીધું.

નાના અને આલોકનાથ-બંનેએ આક્ષેપો નકારી કાઢ્યા છે.

એઆઈબી નામનો વાહિયાત શૉ છે. વિદેશી ગ્રૂપ સ્ટાર જે કલ્ચરલ માર્ક્સિઝમ અંતર્ગત ભારતીય પરિવારો તૂટે તેવી સિરિયલો જ મોટા ભાગે પ્રસારિત કરે છે તેની ઍપ હૉટ સ્ટાર પર આ શૉ દર્શાવાય છે. એઆઈબીમાં કરણ જોહર, રણવીરસિંહ, અર્જુન કપૂરે તેમનાં સગાંની હાજરીમાં જે અભદ્ર જૉક અને ચેષ્ટાઓ કરેલી તેની તે સમયે બહુ ટીકા થઈ હતી. આ પછી તન્મય ભટ્ટે સચીન તેંડુલકર અને લતા મંગેશકરની વાહિયાત અને ગંદી મજાક ઉડાવી હતી.

આ એઆઈબીના ઉત્સવ ચક્રવર્તી સામે સૉશિયલ મિડિયા પર મહિલાઓને અભદ્ર તસવીરો મોકલવાનો આરોપ લાગ્યો છે. તો એક અજાણી સ્ત્રીએ આ ગ્રૂપના સહસ્થાપકો તન્મય ભટ્ટ અને ગુરસિમરન ખાંબા પર માનસિક સતામણીનો આક્ષેપ કર્યો છે. આક્ષેપો પછી એઆઈબીએ તેમને રજા પર મોકલી દીધા છે. (એટલે કે આક્ષેપો પુરવાર ન થાય તો તેમને પાછા લઈ લેવામાં આવશે.)

આ બધા MeToo આક્ષેપોમાં ફિલ્મ ઉદ્યોગ વહેંચાઈ ગયો છે. કંગના રનૌતે વિકાસ બહલ સામે આક્ષેપ કર્યા તો સોનમ કપૂરે કહ્યું કે (કંગનાના) આક્ષેપો માનવામાં નથી આવતા. તનુશ્રી દત્તાનું પ્રકરણ થયું ત્યારે તેની જગ્યાએ રાખી સાવંતને લેવામાં આવી હતી. રાખી સાવંત તો બોલવામાં બેફામ છે. તેણે આક્ષેપ કર્યો કે તે વખતે તનુશ્રી દત્તા ડ્રગ્સ લઈને વાનમાં બંધ રહેતી હતી અને કામ નહોતી કરતી એટલે કૉરિયોગ્રાફર ગણેશ આચાર્યએ મને બોલાવી અને મારે તેમના અને નાના પાટેકરના માન ખાતર ગીત કરવું પડ્યું.

આ બધામાં માત્ર વિન્તા નંદાએ બળાત્કારનો આક્ષેપ કર્યો છે, તેમના લખાણમાંથી પણ ઘણા પ્રશ્નો તો ઉઠે જ છે. બાકીના કેસોમાં બળાત્કારનો આક્ષેપ નથી. તનુશ્રી દત્તાના કેસમાં અઘટિત રીતે સ્પર્શ કરવાનો આક્ષેપ છે, કંગનાએ વિકાસ બહલ તેના વાળ સૂંઘતો હોવાનું, પોતાનું માથું તેના ગળામાં નાખી દેતો હોવાનો અને બાથમાં કડકાઈથી જકડી લેતો હોવાનો આક્ષેપ કર્યો છે. વિકાસ પર ક્રૂ મેમ્બર મહિલાએ કરેલા આક્ષેપમાં વિકાસે ખૂબ જ અભદ્ર ચેષ્ટા કરી હોવાની વાત છે. એઆઈબીના કેસમાં પણ અભદ્ર ચેષ્ટાઓની વાત છે. બંનેમાં બીજી એક વાત એ પણ સરખી છે કે અનુરાગ કશ્યપને વિકાસ બહલના ગંદા પ્રકરણની ખબર હતી. તે જ રીતે તન્મય ભટને પણ ઉત્સવની ગંદી ટેવોની ખબર હતી.

ફિલ્મ ઉદ્યોગમાં માત્ર પડદા પર જ નહીં, પરંતુ શૂટિંગના પ્રમૉશનમાં, એવૉર્ડ કાર્યક્રમોમાં ભેટવું, ચુંબન કરવું એ તો જાણે સામાન્ય વાત છે. આ બધા કાર્યક્રમોમાં સ્ત્રી કલાકારો દ્વારા અંગ પ્રદર્શન થાય તેવાં કપડાં પહેરવાં તે પણ સામાન્ય વાત હતી. પરંતુ છેલ્લાં કેટલાંક વર્ષોથી વાત બહુ આગળ વધી ગઈ હતી. પુરુષ અને સ્ત્રી કલાકારો અંગ્રેજી પત્રકારોને ઇન્ટરવ્યૂ આપવામાં પણ બહુ બિન્દાસ બન્યા હતા.

સ્ત્રી કલાકારો દ્વારા પુરુષોની ચેષ્ટાને બહુ હળવાશથી લેવામાં આવતી હતી. બાકી, ‘શાહજહાં’, ‘દિલ્લગી’, ‘દિલ દિયા દર્દ લિયા’, ‘દુલારી’ જેવી ફિલ્મોના નિર્માતા-નિર્દેશક એ.આર. કારદાર દ્વારા ઑડિશન માટે સાડીમાં આવેલી યુવતીઓ પાસે કપડાં ઉતારાયાંની તસવીરો પ્રચલિત છે, એટલે ફિલ્મમાં કામ માટે પુરુષો દ્વારા સ્ત્રીનું શોષણ બહુ વખતથી ચાલ્યું આવે છે. વર્ષો પહેલાં પરવીન બાબીને પૂછાયું હતું કે શું તે અક્ષત યોનિ એટલે કે વર્જિન છે? ત્યારે તેણે જવાબ આપેલો, “ફિલ્મ ઉદ્યોગમાં કોઈ અક્ષત યોનિ નથી. જો તમે માનતા હો તો પણ તમને પુરુષો સ્ત્રીઓની ભૂમિકા કરતા જોવા મળશે.” પીઢ અભિનેત્રી નાદિરાજીએ તો કહેલું કે આ ઉદ્યોગ શબ્દ તો ફિલ્મવાળાઓને એક ગરીમા બક્ષે છે જેના માટે તે લાયક નથી. આ તો એક મોટું કૌભાંડ જ છે. ફિલ્મ ઉદ્યોગમાં ‘ગે’ નિર્માતા-નિર્દેશકોના કારણે, હવે સ્ત્રીઓ જ નહીં, પુરુષ કલાકારો પણ કાસ્ટિંગ કાઉચના ભોગ બનતા હોવાનું બહાર આવ્યું છે.

વિદેશ ખાતાના રાજ્ય પ્રધાન એમ. જે. અકબર (જે પહેલાં તંત્રી-પત્રકાર હતા) સામે ત્રણ મહિલા પત્રકારોએ પણ જૂના કેસ ઉખાળી જાતીય સતામણીની ફરિયાદ કરી છે. આ અગાઉ ‘તહલકા’ના પૂર્વ સંપાદક તરુણ તેજપાલ સામે એક મહિલા પત્રકારે ગોવામાં એક કાર્યક્રમ દરમિયાન લિફ્ટમાં ગંદી ચેષ્ટા કરી હોવાનો આરોપ લગાવતાં તરુણ જેલમાં છે.

૧૮મી-૧૯મી તારીખે દશેરા છે. પુરુષોએ હવે ચારિત્ર્યમાં શ્રી રામ જેવા ફરજિયાત બનવું જ પડશે. અત્યાર સુધી ભારતમાં કેટલાક પુરુષો સીતા જેવી પત્નીની આશા રાખતા હતા અને બહાર છિનાળાં કરતા હતા. પરંતુ હવે તેવું નહીં ચાલે. હવે કાયદા અને સામાજિક-મિડિયા-કૉર્ટનું વલણ બહુ બદલાઈ ગયાં છે. સ્ત્રી આક્ષેપ કરે તેના પરથી વાત સાચી માની લેવામાં આવે છે. ‘રામાયણ’ કાળમાં ધોબીના ખોટા આક્ષેપ પર સીતાનો ત્યાગ થયો હતો, હવે પુરુષે અગ્નિપરીક્ષા દેવાનો સમય આવ્યો છે! (અહીં કહેવાનો અર્થ એ નથી કે ઉપરોક્ત સ્ત્રીઓના ખોટા આક્ષેપો છે અને આરોપી પુરુષો પવિત્ર છે.) સર્વોચ્ચે ૪૯૭ કલમ રદ્દ કરી વ્યભિચારને માન્યતા આપી કે ન આપી તેના વિવાદમાં ન પડીએ પરંતુ જે રીતે બળાત્કાર અને MeToo અંતર્ગત જાતીય સતામણીના આક્ષેપો થવા લાગ્યા છે તે જોતાં, લાગે છે કે હવે પુરુષોએ સ્ત્રીઓથી દસ ફૂટનું અંતર રાખવું પડશે. ગળે મળવું, ભેટવું, ચુંબનની આપલે કરવી, વાળમાં હાથ પસારવા, હાથ પર હાથ મૂકવોથી માંડીને જૉકની કે સંદેશાઓની આપલે સુધી…કોઈ પણ વર્તન જે સ્ત્રીને ન ગમે તે જાતીય સતામણીમાં ખપી શકે છે.

ભાવનગરમાં સનાતન ધર્મ હાઇ સ્કૂલ માત્ર કિશોરો માટે જ છે અને માજીરાજ-મુક્તાલક્ષ્મી મહિલા વિદ્યાલય જેવી શાળા માત્ર કન્યાઓ માટે છે. એસએનડીટી માત્ર મહિલાઓની કૉલેજ છે. પરંતુ હવે જમાનો બહુ બદલાઈ ગયો છે. સહશિક્ષણથી હવે વાત સહનોકરી સુધી પહોંચી ગઈ છે. પુરુષ-સ્ત્રી માત્ર દોસ્ત હોઈ શકે છે તેવું પણ ઘણા કહે છે. પુરુષોમાં ઘણા ભ્રમરવૃત્તિના હોય છે તેથી સીતા જેવી મર્યાદાશીલ સ્ત્રી તરફ પણ વાસનાની દૃષ્ટિથી જોતા હોય તો પછી ફેમિનિઝમના વાવાઝોડામાં સ્ત્રીઓનાં કપડાં, તેમની બેસવા-ઉઠવાની મર્યાદા, વાતચીત, વગેરેમાં ઘણું પરિવર્તન આવ્યું છે. સ્ત્રી પણ હવે નૉનવેજ જૉક આપલે કરતી થઈ છે. દારૂ-સિગરેટની મોટાં મહાનગરોમાં નવાઈ નથી રહી. આવા સમયે નિકટતા આવે, મિત્રતા બને, ક્યારેક પુરુષ આવેગમાં તણાઈ જાય, ક્યારેક સ્ત્રી પુરુષને પોતાની તરફ આકર્ષે, તેવા સમયે હવે પુરુષે બહુ સાવધાન રહેવું પડશે, કારણકે પુરુષનું વર્તન કે સ્ત્રીનો એક સાચો-ખોટો આક્ષેપ પુરુષની કારકિર્દી બરબાદ કરી શકે છે. જિંદગી ધૂળધાણી કરી શકે છે. કેટલીક સ્ત્રીઓ શૂર્પણખાની જેમ સિડ્યૂસ કરનારી હોય તો પણ તેને સિફતપૂર્વક રવાના કરવી જરૂરી છે (નાકકાન તો શબ્દથી પણ ન કપાય, નહીં તો ખોટો આક્ષેપ પણ થઈ શકે). એટલું જ નહીં, પરંતુ અનુરાગ કશ્યપ, તન્મય ભટ્ટની જેમ જે પુરુષો પોતાના દોસ્ત કે પોતાની કંપનીના પુરુષો ખોટું કરતા હોય તે જાણતા હોય તેમને પણ તેમણે અટકાવવા પડશે, નહીં તો જાણ હોવાની કારકિર્દી પર ખરાબ અસર પડી શકે છે.

Advertisements
sanjog news, society, vichar valonun

સજાતીયોની ‘બૉર્ન ધેટ વે’ દલીલ ખોટી છે

(ભાગ-૨)

(ભાગ-૧:  ‘સજાતીયતા: પોપથી માંડીને સંઘ-રામદેવના વલણમાં આઘાતજનક યૂટર્ન!’ અહીં વાંચો)

(વિચારવલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, તા.૭/૧૦/૧૮)

સજાતીયતાને પ્રમૉટ કરવા પાછળ કંઈક ષડયંત્ર હોવાની ગંધ આવે છે તે ગયા સપ્તાહે તમે વાંચ્યું. એક બીજું બિઝનેસ કારણ પણ હોઈ શકે છે. તે છે સેક્સ ટૉય્ઝનું માર્કેટ. જોકે વિજાતીય સંબંધમાં પણ સેક્સ ટૉય્ઝનો ઉપયોગ હોઈ શકે છે, પરંતુ સેક્સ ટૉય્ઝ એ જેઓ કુદરતી રીતે એકબીજા સાથે સેક્સ નથી કરી શકતા તેમના માટે ઉપયોગી છે તેવું વિવિધ માધ્યમોથી ઠસાવાય છે. ભારતમાં સેક્સ ટૉય્ઝ પર પ્રતિબંધ છે, પરંતુ સજાતીય સંબંધોને કાયદેસર ઠેરવ્યા પછી આગામી પગલું સેક્સ ટૉય્ઝના વેચાણને માન્યતા આપવાનું હોઈ શકે છે. અત્યારે ઑલરેડી, ૧૫ અબજ ડૉલર (અંદાજે ૧૧૦૦ અબજ રૂપિયા)નું માર્કેટ તો છે જ. કદાચ કલ્ચરલ માર્ક્સિઝમ ઉપરાંત સેક્સ ટૉય્ઝનું કારણ પણ છે જેના લીધે, યૂ ટયૂબ પર જે હિન્દી સહિત ભારતીય ભાષાઓની શૉર્ટ ફિલ્મોની ભરમાર છે કે પછી જે વેબસિરિઝો બની રહી છે તેમાં પૉર્ન પ્રકારનાં દૃશ્યો બતાવાઈ રહ્યાં છે. એટલું જ નહીં, મા, માસી, બહેન, શિક્ષિકા વગેરે અનૈતિક સંબંધોને પ્રમૉટ કરાઈ રહ્યાં છે. વિવિધ ટીવી પર ક્રાઇમના જે શૉ આવે છે તેમાં પણ ક્રાઇમના બહાને આવી વાર્તાઓ બહેલાવી બહેલાવીને બતાવાઈ રહી છે. ‘શીલસંપન્ન’ સમાજનું નિર્માણ કરવાની વાત કરતાં હિન્દુ સંગઠનો, ખ્રિસ્તી ચર્ચો, સહિત સરકારો અને અન્ય સમાજચિંતકોનું આ મુદ્દે મૌન અકળાવનારું છે. સજાતીય સંબંધોને કાયદેસર ઠરાવાયા પછી આવનારા સમયમાં વિશ્વભરમાં નવી ચળવળો જે સેક્સના વિકૃત પ્રકારો છે- થ્રીસમ, સ્વિપિંગ કપલ્સ, ઑર્ગી, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ ધરાવતી સેક્સ ડૉલ સાથે સેક્સ, તેને પણ માન્યતા આપવાની સર્જાઈ શકે છે.

સજાતીય સંબંધોમાં માનનારાઓની દલીલ હોય છે કે વી આર બૉર્ન ધેટ વૅ. અમને ભગવાને જ એવા બનાવ્યા છે, શું કરીએ? આ દલીલનો આરોગ્ય નિષ્ણાતો જ ભાંગીને ભુક્કો કરી નાખે છે. આપણને અમેરિકાની જ દલીલો ગળે ઉતરે તેવું વાતાવરણ બુદ્ધુજીવીઓએ બનાવી નાખ્યું છે, તેથી હું પણ અમેરિકાના આરોગ્ય નિષ્ણાતોની જ વાત કરીશ. અમેરિકાની જૉન હૉપકિન્સ યુનિવર્સિટીના ડૉ. લૉરેન્સ મેયર અને ડૉ. પૉલ મૅકહ્યુનો ‘ધ ન્યૂ એટલાન્ટિસ’ નામની જર્નલમાં ‘સેક્સ્યુઆલિટી એન્ડ જૅન્ડર: ફાઇન્ડિંગ્સ ફ્રૉમ ધ બાયૉલૉજિકલ, સાઇકૉલૉજિકલ એન્ડ સૉશિયલ સાયન્સીસ’ નામનો એક અભ્યાસ પ્રગટ થયો છે. આ ડૉક્ટરોએ અનેક જિનેટિક્સ સહિત ‘બૉર્ન ધેટ વે’ના હાઇપૉથિસિસની સમજૂતીઓનો અભ્યાસ અને સમીક્ષા કરી પછી તારણ કાઢ્યું છે કે ભગવાન સજાતીયોને આવા ઘડીને મોકલે છે તે વાત ખોટી છે. સેક્સ્યુઅલ ઑરિએન્ટેશન જીન્સ (જનીન)માં જ હોય છે તે વાત પણ ખોટી છે. અને જો કુદરતી રીતે જ તેઓ ‘આવા’ જન્મ્યા હોય તો આખી જિંદગી તેમનું વલણ ‘આવું’ જ રહેવું જોઈએ ને. પરંતુ તેમ નથી થતું. આનો અર્થ એ કે તેમનું બાળપણમાં શોષણ થયું હોય, મોટા થઈને સેક્સ્યુઅલ પ્રેફરન્સ બન્યા હોય તેના આધારે તેમનું સેક્સ્યુઅલ ઑરિએન્ટેશન ઘડાય છે જે બદલાય પણ છે.

ગયા વખતે મેં અમેરિકાના જ સીડીસીના આંકડા આપ્યા હતા જેમાં એક વાત ચોંકાવનારી એ હતી કે સજાતીય લોકો ડિપ્રેશન સહિતના માનસિક રોગોથી પીડાતા હોય છે. આ બાબતે સજાતીય લોકોની દલીલ હોય છે કે એ તો સામાજિક રીતે તેમને સ્વીકૃતિ નથી મળતી, તેમની સાથે ભેદભાવ થાય છે તેથી તેમને આવી બધી તકલીફો પડે છે. ડૉ. મેયર અને ડૉ. મૅકહ્યુ આ દલીલનો પણ છેદ ઉડાડે છે. તેઓ કહે છે કે જે ‘સૉશિયલ સ્ટ્રેસ મૉડલ’ના વૈજ્ઞાનિક પુરાવાના આધારે સજાતીયો માટે કહેવાય છે કે તેમની સાથે ભેદભાવ અને ખરાબ વર્તનના કારણે તેમને માનસિક તકલીફો થાય છે તે મૉડલ જ અનેક ઉણપોથી ભરપૂર છે. તેથી આ વાત સાચી ન હોઈ શકે.

સજાતીયો કે કિન્નરો એવી દલીલ કરતા હોય છે કે અમને ભગવાને પુરુષનો દેહ આપ્યો છે પરંતુ અંદરથી અમે સ્ત્રી જેવા છીએ કે અમને સ્ત્રીનો દેહ મળ્યો છે પરંતુ અંદરથી અમે પુરુષ જેવા છીએ. આ વાત આંશિક રીતે સાચી હોઈ શકે છે, પરંતુ પૂર્ણ રૂપે નહીં. ડૉ. મેયર અને ડૉ. મૅકહ્યુ કહે છે કે આ દલીલના કોઈ વૈજ્ઞાનિક પુરાવા નથી. ટ્રાન્સજેન્ડર (કિન્નરો)ના મગજમાં ન્યુરૉબાયૉલૉજિકલ ડિફરન્સીસના અભ્યાસોની સમીક્ષા કર્યા પછી તેમણે તારણ કાઢ્યું છે કે કિન્નરો અને અન્ય લોકો વચ્ચે મગજનો તફાવત કિન્નરોને કિન્નર બનાવે છે તે વાત પણ ખોટી છે.

સજાતીયોની તરફેણ કરનારા લોકો, પ્રાણીઓમાં પણ સજાતીયતા હોય છે તેવી (ખોટી) દલીલ લોકોના મનમાં ઠસાવવાનો પ્રયત્ન કરતા હોય છે. આ એક વિકૃત અને મારીમચડીને ઠોકી બેસાડવાનો પ્રયાસ જ છે, કારણકે પ્રાણીઓથી માંડીને માનવીઓમાં પણ બે સમાન જાતિના લોકો વચ્ચે દોસ્તી, મિત્રતા કે પછી ભાઈચારો-બહેનચારો હોઈ શકે છે. તેનો અર્થ એ નથી કે તેમના વચ્ચે સજાતીય સંબંધો જ હોય. (જોકે સજાતીય સંબંધોના વધતા જતા ફેલાવા પછી હવે કોઈ બે પુરુષો કે બે સ્ત્રીઓ વચ્ચે શુદ્ધ મિત્રતાને પણ ‘આ રીતે’ જોવાતી થઈ શકે છે અને કોઈ બદમાશ પુરુષ કે સ્ત્રી બીજી કોઈ પુરુષ કે સ્ત્રી સામે બદલો લેવા કે પૈસા પડાવવા (બળાત્કારના ઘણી વાર ખોટા આક્ષેપો થતા હોય છે તેમ) સજાતીય સંબંધોની ખોટી પોલીસ ફરિયાદો થઈ શકે છે. એવૉર્ડ વિજેતા વિજ્ઞાન પત્રકાર (એ વળી શું એવો પ્રશ્ન ગુજરાતી મિડિયાવાળા પૂછી શકે) મેલિસ્સા હૉગેનબૂમે બીબીસી પર એક લેખમાં લખ્યું છે કે પ્રાણીઓમાં હૉમોસેક્સ્યુઅલ બિહેવિયર છે અર્થાત્ તેમનું વર્તન હૉમૉસેક્સ્યુઅલ પ્રકારનું લાગી શકે (એ તો દોસ્તો કે બહેનપણીઓમાં પણ લાગી શકે જેમ કે મસ્તી કે લડાઈ કરતા હોય તો ગળે મળવું, ભેટવું કે એકબીજા પર ચડીને સામેવાળાને દબાવી દેવાની કોશિશ કરવી) પરંતુ ખરેખર હૉમોસેક્સ્યુઆલિટી નથી.

અને માનો કે (તેવું નથી તો પણ) જો પ્રાણીઓમાં હૉમોસેક્સ્યુઆલિટી હોય તો માણસમાં પણ તે લાવવી તે યોગ્ય છે? માણસે પશુતા તરફ વળવાનું છે? પશુઓ તો જંગલી હોય છે, શું માણસે જંગલી સભ્યતા તરફ જવાનું છે? એટલે આ તર્ક પણ ખોટો સાબિત થાય છે કે પ્રાણીઓમાં પણ હૉમોસેક્સ્યુઆલિટી જોવા મળે છે તેથી માણસોમાં જોવા મળે તો તે અકુદરતી નથી.

હવે વાત આરોગ્યની. સજાતીય લોકો સંબંધ બાંધે તે આરોગ્યની રીતે નુકસાનકારક છે. સજાતીય પુરુષો ગુદામૈથુન કે મુખમૈથુન કરે છે. આ બંને આરોગ્ય માટે જોખમી છે. ગુદામૈથુન એટલે ગુદામાં શિષ્નનો પ્રવેશ. કુદરતે અથવા ભગવાને શિશ્નના પ્રવેશ માટે અલગથી યોનિ સર્જી છે જે મળ અને મૂત્ર માર્ગથી જુદી છે. ગુદા શિશ્ન પ્રવેશ માટે બની જ નથી, તે મળ વિસર્જન માટે બની છે. આથી જ જો ગુદામૈથુન (ચાહે તે સજાતીય પુરુષો વચ્ચે હોય કે પુરુષ-સ્ત્રી વચ્ચે હોય) કરવામાં આવે તો તેનાથી ‘ફેકલ ઇનકન્ટિનન્સ’ની તકલીફ થાય છે. અમેરિકન જર્નલ ઑફ ગેસ્ટ્રૉએન્ટેરૉલૉજિસ્ટમાં ‘એનલ ઇન્ટરકૉર્સ એન્ડ ફેકલ ઇનકન્ટિનન્સ: એવિડન્સ ફ્રૉમ ૨૦૦૯-૨૦૧૦ નેશનલ હેલ્થ એન્ડ ન્યૂટ્રિશન એક્ઝામિનેશન સર્વે’માં ૪,૧૭૦ પુખ્ત પુરુષ અને સ્ત્રીનો સર્વે કરવામાં આવ્યો. તેમાં પણ એ બહાર આવ્યું કે મેજર ડિપ્રેશનનો ઇતિહાસ પુરુષ અને સ્ત્રી બંનેમાં એનલ સેક્સ સાથે ગાઢ રીતે જોડાયેલો છે. અર્થાત્ એનલ સેક્સથી પણ ગંભીર ડિપ્રેશન આવી શકે છે. અભ્યાસના લેખકોને જણાયું કે જેમની સાથે એનલ સેક્સ થાય છે તેવી સ્ત્રીઓમાં ફેકલ ઇનકન્ટિનન્સનો ખતરો ૩૪ ટકા વધે છે અને પુરુષોમાં તો ૧૧૯ ટકા! ‘ફેકલ ઇનકન્ટિનન્સ’ એટલે ગુદા મૈથુનના લીધે ગુદાના સ્નાયુઓને (ઇન્ટરન્લ એનલ સ્ફિન્ક્ટર મસલ) હાનિ થાય છે અને પરિણામે બાળકોની જેમ મળ પર પુરુષ કે સ્ત્રીનો કાબૂ રહેતો નથી. પુરુષ-સ્ત્રી વચ્ચેના સેક્સમાં પણ ગુદામૈથુનને સલામત માનવામાં આવે છે કારણકે તેનાથી પ્રેગનન્સીનો કોઈ ખતરો રહેતો નથી, પરંતુ તેના કારણે એઇડ્સ અને ફેકલ ઇનકન્ટિનન્સ જેવી ગંભીર તકલીફો અને રોગોનું જોખમ રહે છે. કેટલાક એવી દલીલ કરી શકે કે કૉન્ડોમનો ઉપયોગ કરવાથી એઇડ્સ નથી થતો. પરંતુ એઇડ્સ માટેના નિષ્ણાતો હંમેશાં એવી શરત સાથે કૉન્ડોમને સલામત ગણાવતા હોય છે કે તેને જો સાચી રીતે વાપરવામાં આવે તો જ તે ઉપયોગી છે. અમેરિકાની ઇન્ડિયાના યુનિવર્સિટીના સંશોધકોએ કૉન્ડોમના ઉપયોગ વિશે ૧૬ વર્ષના ૫૦ અભ્યાસોનું વિશ્લેષણ કર્યું તો જણાયું કે લોકો કૉન્ડોમ તો વાપરે છે પરંતુ એઇડ્સ નિષ્ણાતો જે રીતે કહે છે તે રીતે નહીં. કૉન્ડોમના ઉપયોગમાં અનેક એવી ભૂલો હોઈ શકે છે જેનાથી એઇડ્સ કે ગુપ્ત રોગોનો ખતરો ટળતો નથી.

સજાતીય લોકો અને કિન્નરોનું બીજું એક દૂષણ પણ છે જે હજુ મોટા પાયે બહાર નથી આવ્યું પરંતુ તે દેખા દેવા લાગ્યું છે. તેને પશ્ચિમી મિડિયા ‘ગે કન્વર્ઝન’ શબ્દથી ઓળખે છે. અર્થાત્ બીજાને બળજબરીથી ગે (અથવા લેસ્બિયન) બનાવવા. આ વાત હસી કાઢવા જેવી નથી. ઘણા પુરુષો એવા બહાર આવી રહ્યા છે જેમને નાનપણમાં તેમના કોઈ સગા કે મિત્ર દ્વારા જાતીય શોષણનો અનુભવ થયો હોય. હિન્દી ફિલ્મોમાં પુરુષોનું પણ આ પ્રકારે કાસ્ટિંગ કાઉચ થાય છે આવું આજના જાણીતા કલાકાર રણવીરસિંહ, આયુષમાન ખુરાના, પ્રિયાંશુ ચેટર્જી, આશીષ બિસ્ત કહી ચૂક્યા છે.

થોડા સમય પહેલાં એક ચેનલમાં ડિબેટ માટે ગયો હતો ત્યારે લિફ્ટમાં કેટલાક અન્ય વિભાગના લોકો વાત કરતા હતા તે ચોંકાવનારી હતી. એકે કહ્યું, “આપણો આ **** (અટક) કોઈ સ્ત્રી પર બળાત્કાર કરશે તો તે સ્ત્રી સાબિત નહીં કરી શકે.” બીજાએ પૂછ્યું, “કેમ?” પહેલાએ કહ્યું, “તેની પાસે તે ગે છે તેવા ફોટા છે.” અનેક પંથોની સંસ્થાઓમાં પોપથી માંડીને કહેવાતા સાધુઓ છોકરાઓનું જાતીય શોષણ કરતા હોય છે. અત્યાર સુધી ૩૭૭ હતી તેથી તેમની સામે કૉર્ટ કાર્યવાહી થતી હતી પરંતુ હવે તો તેમની પાસે એ રસ્તો આવી ગયો ને કે સંમતિથી સેક્સ કર્યું હતું તેવું તેઓ છોકરા પાસે કહેવડાવી દે એટલે પત્યું.

હવે કિન્નરોની વાત. કિન્નરોને બિચારાબાપડા કહીને લેખાય છે. (આપણા મિડિયામાં જે લોકો તોફાની છે, અસામાજિક છે તેમને બિચારાબાપડા રજૂ કરવાની બહુ ફેશન છે.) પરંતુ બધા કિન્નરો શું બિચારાબાપડા હોય છે? શું તેઓ અસામાજિક પ્રવૃત્તિમાં મોટા પાયે લિપ્ત નથી? તેમનું નેટવર્ક મજબૂત હોય છે. કોના ઘરમાં બાળકનો જન્મ થયો ત્યાંથી માંડીને દીકરો-વહુ અલગ રહે છે તે બધી જ તેમને ખબર હોય છે અને વારેતહેવારે જાણે ખંડણી ઉઘરાવતા હોય તેમ પૈસા લેવા આવી જાય. અને તેઓ કહે તેટલા પૈસા આપવાના. જો ન આપો તો સાડી ઊંચા કરવા જેવી અભદ્રતા દાખવવા પર આવી જાય. એટલું જ નહીં, જે ઘરેથી પૈસા લીધા હોય તે ઘરની બહારની દીવાલ પર પોતાનાં નામો ચિતરીને ચાલ્યા જાય. આ રીતસર દાદાગીરી નથી તો શું છે? તેમને બહુચર માતાના ભક્તો ગણાવાય છે પરંતુ મોટા ભાગના શું ભક્ત જેવું જીવન જીવતા હોય છે? આજે જ અમદાવાદમાં સમાચાર છે કે કિન્નરોનાં બે જૂથો વચ્ચે એ વાત પર અથડામણ થઈ કે તેઓ એકબીજાના એરિયામાં આવીને પૈસા ઉઘરાવતા હતા. આ અગાઉ એક વિસ્તારમાં નકલી કિન્નરો (એટલે કે પુરુષો) પેન્ટ પર સાડી પહેરીને પૈસા ઉઘરાવવા આવેલા અને તે જ સમયે અસલી કિન્નરો આવી ચડ્યા અને બંને વચ્ચે પછી તો લડાઈ થઈ. કિન્નરોનું કેટલાક સજાતીય પુરુષો શોષણ પણ કરતા હોય છે તો કેટલાક કિન્નરો પૈસા માટે મુખમૈથુન કરતા હોય છે. તો કેટલાકને ફરજિયાત સેક્સના ધંધામાં ધકેલાતા હોય છે. બાંગ્લાદેશની ડેઇલી સ્ટાર વેબસાઇટ મુજબ, હિજડાઓ દ્વારા ઑર્ગેનાઇઝ્ડ ક્રાઇમમાં ખૂબ જ વધારો થયો છે. અમદાવાદની સોનિયા દે કે દિલ્લીની નીલમબાઈ જેવી વ્યંઢળને બિચારીબાપડી કહી શકાય? મોદી સરકારે ૨૦૧૬માં કિન્નરોને સમાજના મુખ્યપ્રવાહમાં લાવવા તેમને સામાજિક જીવન, શિક્ષણ અને આર્થિક ક્ષેત્રમાં સ્વતંત્રતા આપવા કાયદો લાવ્યો. તેમાં કિન્નરોના ઉત્પીડનને રોકવા જોગવાઈ છે, પરંતુ કિન્નરો દ્વારા થતા ઉત્પીડન માટે કોઈ કાયદો છે? તેઓ બળજબરીથી યુવકના ગુપ્તાંગ કાપી તેમને કિન્નર બનાવી દે છે તે માટે કોઈ કાયદો છે?

sanjog news, society, vichar valonun

સજાતીયતા: પોપથી માંડીને સંઘ-રામદેવના વલણમાં આઘાતજનક યૂટર્ન!


(વિચારવલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, દિ. ૩૦/૦૯/૧૮)

(ભાગ-૧)

સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયે ૩૭૭ કલમ પર ચુકાદો આપ્યો. તેણે કહ્યું કે સજાતીય સંબંધો સંમતિથી બંધાય તો તે ગુનો નથી. આના પરિણામે દેશભરમાં કેટલાક સજાતીય લોકોએ ઉત્સવ જેવું વાતાવરણ કર્યું. ટીવી પર પણ આ બધું બહુ બતાવાયું. આના પર મોદી સરકારે કોઈ વલણ ન લીધું અને એટલે સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયનો આ ચુકાદો આવ્યો.

મોદી સરકારે જુલાઈમાં કહી દીધું હતું કે તે હૉમોસેક્સ્યુઆલિટીને અપરાધ ગણવાથી મુક્ત કરવાની અરજીનો વિરોધ નહીં કરે. ભાજપ ૨૦૧૩માં જ્યારે સુપ્રીમે દિલ્લી ઉચ્ચ ન્યાયાલયના ચુકાદાને ફેરવી તોળ્યો ત્યારે પણ વહેંચાયેલો હતો. રાજનાથસિંહ ત્યારે ૩૭૭ની તરફેણમાં હતા જ્યારે અરુણ જેટલી અને શાઇના એન.સી. આને અપરાધ નહીં માનવાના મતના હતા. ૨૦૧૩માં કૉંગ્રેસના ઉપાધ્યક્ષ રાહુલ ગાંધી જેને એલજીબીટી કૉમ્યૂનિટી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે તેવા સજાતીયોના અધિકારોની તરફેણમાં હતા. આમ આદમી પાર્ટીએ તે વખતે સર્વોચ્ચના ચુકાદા બાબતે નિરાશા વ્યક્ત કરી સજાતીયોની તરફેણ કરેલી. આ બધા તો સજાતીયોને મત બૅન્ક ગણતા હોય તેથી સ્વાભાવિક છે કે આવી વાત કરે. પરંતુ આઘાતની વાત એ હતી કે તે વખતે રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘે નરો વા કુંજરો વા જેવું વલણ અપનાવેલું. સંઘના દત્તાત્રેય હોસબોળેએ તે વખતે કહેલું કે અપરાધ નથી, પણ તેને બહુ માનથી જોવાની પણ જરૂર નથી.

આ જ રીતે સજાતીય સંબંધોનો જોરશોરથી વિરોધ કરતા આવેલા ખ્રિસ્તીના રોમન કેથોલિક સંપ્રદાયના વડા પોપ ફ્રાન્સિસે પણ ૨૦૧૩માં આઘાતજનક રીતે યુટર્ન લીધેલો અને કહેલું કે “હું નિર્ણય કરનાર કોણ?” જોકે સાથે તેમણે એમ પણ કહેલું કે ગે લગ્ન કૌટુંબિક માળખા માટે જોખમરૂપ છે. હમણાં દિલ્લીમાં ત્રણ દિવસીય વ્યાખ્યાન માળામાં સંઘના સરસંઘચાલક મોહન ભાગવતે પણ કહ્યું કે “તેઓ છે તો સમાજનાં અંગ. તેમની વ્યવસ્થા કરવાનું કામ સમાજે કરવું પડશે. હવે સમય બદલાયો છે તો અલગ પ્રકારની વ્યવસ્થા કરવી પડશે. તેને મોટી ચર્ચા અને સમસ્યા બનાવીને હોહલ્લા કરવાથી કામ નહીં ચાલે. તે સહૃદયતાથી જોવાની વાત છે.” (પાંચજન્ય, http://www.panchjanya.com/Encyc/2018/9/25/Bharat-of-Future-RSS-Perspective-Day-3.html)

૨૦૧૩માં બાબા રામદેવ પણ પ્રગટપણે ૩૭૭ના સમર્થનમાં અને સજાતીયોના વિરોધમાં બહાર આવેલા. તેમણે કહેલું કે આ એક રોગ છે અને યોગ દ્વારા તેને ઠીક કરી શકાય છે. પરંતુ આ વખતે તેઓ પણ મૌન છે.

સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયની સામે ચાર ન્યાયાધીશોએ જાહેરમાં પત્રકાર પરિષદ કરી અને વિપક્ષોએ પણ સર્વોચ્ચની સામે અવિશ્વાસનું વાતાવરણ સર્જવા પ્રયાસ કર્યો, મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ દીપક મિશ્ર વિરુદ્ધ મહાભિયોગ પ્રસ્તાવ લાવવા પ્રયાસ કર્યો તે પછી સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયના ચુકાદાઓ આવ્યા છે તે નોંધવા લાયક છે. સર્વોચ્ચે અર્બન નક્સલોના કેસમાં સેક્યુલર અને ડાબેરી રોમીલા થાપર અને અન્યોએ કરેલી અરજીના સંદર્ભમાં કહ્યું કે “અસંમતિ અથવા મતભેદ તો લોકશાહીના સેફ્ટી વાલ્વ છે. જો સેફ્ટી વાલ્વ નહીં હોય તો પ્રેશર કૂકર ફાટી જશે.”
દહેજ અંગેના કેસમાં પણ સર્વોચ્ચે પોતાના જ અગાઉના આદેશને ફેરવી તોળ્યો! અગાઉ સર્વોચ્ચે કહેલું કે કલમ ૪૯૮એ હેઠળ ફરિયાદ થાય તો તરત જ ધરપકડ કરવાના બદલે પરિવાર કલ્યાણ સમિતિ દ્વારા તેની તપાસ થાય પછી જ ધરપકડ થશે. જુલાઈ ૨૦૧૭માં સર્વોચ્ચે કહેલું કે આ સમિતિ પોતાનો અહેવાલ ન સોંપે ત્યાં સુધી કોઈ ધરપકડ નહીં કરવામાં આવે. ૧૪ સપ્ટેમ્બરે સર્વોચ્ચના મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ દીપક મિશ્ર કહે છે કે આવી ફરિયાદોની તપાસ કરવા માટે પરિવાર કલ્યાણ સમિતિની કોઈ જરૂર નથી! કેસની હકીકતોના આધારે પોલીસ અધિકારીઓ જ નિર્ણય લેશે.

૩૦ નવેમ્બર ૨૦૧૬ના રોજ દીપક મિશ્ર (ત્યારે મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ નહોતા બન્યા) અને અમિતાવ રોયની બૅન્ચ ચુકાદો આપે છે કે દેશભરના સિનેમા હૉલમાં ફિલ્મો બતાવતા પહેલાં રાષ્ટ્રગીત વગાડવું ફરજિયાત છે અને હૉલમાં હાજર તમામ લોકોએ તેના સન્માનમાં રાષ્ટ્રગીત પૂરું ન થાય ત્યાં સુધી ઊભા રહેવું પડશે. આ જ દીપક મિશ્ર મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ બન્યા પછી ૯ જાન્યુઆરી ૨૦૧૮ના રોજ ચુકાદો આપે છે કે “સિનેમા હૉલ માટે રાષ્ટ્રગીત વગાડવું ફરજિયાત નથી! લોકોએ પોતાને દેશભક્ત સાબિત કરવા માટે સિનેમા હૉલમાં (રાષ્ટ્રગીત વાગતું હોય ત્યારે) ઊભા થવું જરૂરી નથી!”

અને આ જ સર્વોચ્ચ ન્યાયાલય ૨૦૧૩માં ૩૭૭ને માન્ય રાખી સજાતીય સંબંધોને અપરાધી ગણાવે છે. તે વખતે તે દિલ્લી ઉચ્ચ ન્યાયાલયના ચુકાદા વિરુદ્ધ પોતાનો ચુકાદો આપે છે, પરંતુ ૨૦૧૮માં આ જ સર્વોચ્ચ ન્યાયાલય સજાતીય સંબંધો હવે અપરાધ નથી તેમ કહે છે. એટલું જ નહીં, પરંતુ એમ કહે છે કે “ઇતિહાસ એલજીબીટી સમુદાયની માફી માગે છે, સજાતીય સંબંધો વ્યક્તિગત બાબત છે.”

સજાતીય સંબંધોની બાબતમાં પોપથી માંડીને ભાગવત-બાબા રામદેવ સુધીના લોકોનું યૂટર્ન જેવું વલણ આશ્ચર્યજનક જ નથી, આઘાતજનક પણ છે. સજાતીય સંબંધ અકુદરતી છે તે બધા જ પંથો અને સમાજચિંતકો માને છે. હિન્દુ ધર્મમાં અર્ધનારીશ્વર, વિષ્ણુ ભગવાનના મોહિની સ્વરૂપ સહિત કેટલાંક ઉદાહરણોને હવે સજાતીયતાના ઉદાહરણ તરીકે વિકૃત રીતે ચિતરવામાં આવી રહ્યાં છે! ખજૂરાહોનાં શિલ્પનાં ઉદાહરણોને પણ પ્રસ્તુત કરવામાં આવે છે. ખરેખર તો અર્ધનારીશ્વર તો એ સમજાવવા માટે છે કે આ વિશ્વ શિવ અને શક્તિ- પુરુષ અને સ્ત્રીથી બનેલું છે અને બંને એકબીજા વગર અધૂરાં છે!
હકીકતે ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ પછી કલ્ચરલ માર્ક્સિઝમનો વાદ જર્મનીથી અમેરિકા ગયો ત્યાર પછી સેક્સુઅલ ક્રાંતિ અમેરિકામાં સર્જાઈ. (જુઓ સંજોગ ન્યૂઝ તા.૧૦ જૂન ૨૦૧૮) આ પ્રકારના સામ્યવાદે ધનિક અને ગરીબ જ નહીં, પરંતુ પુરુષ અને સ્ત્રીને પણ સામસામે લડતા કરી દીધા. તેમાંથી ફેમિનિઝમ આવ્યું અને તે પછી સેક્સ ક્રાંતિ સર્જાઈ.

૨૦૧૬માં સંયુક્ત રાષ્ટ્રોની ઇન્ટરનેશનલ એઇડ્સ કૉન્ફરન્સમાં અભિનેત્રી અને સ્વઘોષિત એઇડ્સ એક્ટિવિસ્ટ ચાર્લીઝ થેરોને તો એઇડ્સ પર એવું કહ્યું કે એઇડ્સ માટે સેક્સ જવાબદાર નથી! (આપણે કલાકારોને તેમની કલાના સંદર્ભમાં જ મૂલવવા જોઈએ. રાષ્ટ્રીય કે સામાજિક મુદ્દાઓ પર તેમનાં મંતવ્યોને બહુ ગંભીરતાથી અને આદર્શ તરીકે ન લેવાં જોઈએ, પરંતુ આજકાલ ઉલટું થઈ રહ્યું છે.) ચાર્લીઝ થેરોન તો આ બાબતે પુરુષ-સ્ત્રી, શ્વેત-અશ્વેત, સ્ટ્રેઇટ-ગેને લઈ આવી. તેણે કહ્યું કે “આપણે સ્ત્રી કરતાં પુરુષોને વધુ મહત્ત્વ આપીએ છીએ. સ્ટ્રેઇટ લવને ગે લવ કરતાં વધુ મહત્ત્વ આપીએ છીએ. શ્વેત ત્વચાને કાળા લોકો કરતાં વધુ મહત્ત્વ આપીએ છીએ. ધનિકોને ગરીબો કરતાં વધુ મહત્ત્વ આપીએ છીએ.” આવી વાહિયાત બાબતોને એઇડ્સ સંદર્ભે લઈ આવતા, ચાર્લીઝ થેરોને આગળ કહ્યું કે “એચઆઈવી માત્ર સેક્સ દ્વારા જ ફેલાતો નથી! તે સેક્સિઝમ, રેસિઝમ, પોવર્ટી અને હૉમૉફૉબિયા દ્વારા ફેલાય છે.” અર્થાત્ તમે મહિલાઓ પ્રત્યે, કાળા લોકો પ્રત્યે, ગરીબો અને સજાતીય લોકો પ્રત્યે જે ભેદભાવ કરો છો તેના દ્વારા એઇડ્સ ફેલાય છે! શું લૉજિક છે ચાર્લીઝ થેરોનનું!

નેશનલ કેથોલિક બાયોએથિક્સ સેન્ટરમાં સિનિયર ફૅલો મેથ્યૂ હેન્લી આના વિરુદ્ધમાં સ્પષ્ટ રીતે લખે છે કે “ચાર્લીઝ થેરોન સેક્સથી ધ્યાન હટાવવા માગે છે. તેની (એઇડ્સ ફેલાવવામાં) મુખ્ય ભૂમિકાને લઘુતમ કરવા માગે છે અને કોઈ બીજી બાબત પર દોષારોપણ કરવા માગે છે. આ પ્રકારનાં નિવેદન કલ્ચરલ માર્ક્સિઝમમાંથી આવે છે…” હેન્લી લખે છે કે “કોઈ એમ નહીં કહે કે સિગરેટ પીવી કે જે પીણાંમાં ખાંડ વધુ પ્રમાણમાં હોય તે પીવાં આરોગ્યપ્રદ છે. તેના માટે કોઈ દવા સ્કૂલમાં વહેંચવામાં આવતી નથી. તેના બદલે આપણે યુવાનોને સિગરેટ જ છોડી દેવા કે ઠંડાં પીણાં ઘટાડી દેવા અનુરોધ કરીએ છીએ. પરંતુ સેક્સ બાબતે આવું નથી કહેતા.”

એઇડ્સ અને સજાતીયતા બાબતે કોઈ મોટા વૈશ્વિક કૌભાંડની આશંકા જાગ્યા વગર રહેતી નથી. યુરોલૉજિસ્ટ ડૉ. પૉલ ચર્ચને ૨૦૧૫માં બેથ ઇઝરાયેલ ડેકનેસ મેડિકલ સેન્ટરમાંથી તગેડી દેવામાં આવ્યા. ત્યાર પછી તેમને બૉસ્ટન વિસ્તારની ચાર હૉસ્પિટલોમાંથી પણ હાંકી કઢાયા. ડૉ. પૉલ ચર્ચ હાવર્ડ મેડિકલ સ્કૂલ ફેકલ્ટીના સભ્ય છે. તેઓ જેવી તેવી વ્યક્તિ નથી. પણ તેમને આ સજા મળી તેનું કારણ એ છે કે તેમણે કહ્યું કે હૉમૉસેક્સ્યુઆલિટી મેડિકલી અનહેલ્ધી છે. અર્થાત્ સજાતીયતા એ તબીબી રીતે આરોગ્યપ્રદ નથી અને હૉસ્પિટલે ગે પ્રાઇડ (એટલે કે સજાતીય હોવું એ ગર્વની વાત છે) પ્રકારની ઇવેન્ટને પ્રમૉટ ન કરવી જોઈએ અને તેને ઉજવવી ન જોઈએ. વિશ્વના લગભગ દરેક પંથ-સમુદાય સજાતીય સંબંધોનો વિરોધ કરે છે તેને તો સજાતીય તરફી લોકો એમ કહીને ઉડાવી દેતા હતા કે ધર્મ તો કહ્યા કરે. કલ્ચરલ માર્ક્સિઝમે લોકોને ધર્મથી વિમુખ તો કરી જ નાખ્યા છે. પરંતુ જ્યારે તબીબી નિષ્ણાત એમ કહેતા હોય કે સજાતીયતા આરોગ્યપ્રદ નથી અને તેના લીધે એચઆઈવી, એઇડ્સ વગેરે રોગો ફેલાય છે ત્યારે તેમને સજા આપવામાં આવે છે. શું આ કોઈ વૈશ્વિક કૌભાંડ તરફ ઈશારો કરતી બાબત નથી?
અમેરિકન ફેમિલી એસોસિએશન (એએફએ)ના ઇસ્યૂઝ એનાલિસિસના પૂર્વ ડિરેક્ટર બ્રાયન જૉનાથન ફિશ્ચર માને છે કે હૉમૉસેક્સ્યુઆલિટી એ અનૈતિક, અકુદરતી અને બિનઆરોગ્યપ્રદ છે. તેઓ તો એવું કહે છે કે હૉમૉસેક્સ્યુઆલિટી એ નાઝીઝમના કેન્દ્રમાં છે. એડૉલ્ફ હિટલર હૉમૉસેક્સ્યુઅલ હતો. નાઝી પાર્ટી મ્યુનિચના એક ગે બારમાં શરૂ થઈ હતી. ફિશ્ચર હૉમોસેક્સ્યુઆલિટીને પિડોફિલિયા, ઇન્સેસ્ટ અને બેસ્ટિઆલિટી સાથે સરખાવે છે. ડૉ. પૉલ ચર્ચની જેમ બ્રાયન ફિશ્ચરને પણ હૉમોસેક્સ્યુઆલિટીના વિરોધની સજા મળી. વર્ષ ૨૦૧૫માં તેમને એએફએના પ્રવક્તા તરીકે હાંકી કઢાયા!

હવે કેટલાક આંકડા પર નજર નાખો. યુએસ સેન્ટર્સ ફૉર ડિસિઝ કંટ્રૉલ એન્ડ પિવેન્શન્સ (સીડીસી) મુજબ, ૬૧ ટકા એચઆઈવી ચેપ ગે અને બાયસેક્સ્યુઅલ પુરુષોના લીધે છે (અને આ આંકડો વર્ષ ૨૦૦૯નો છે! અને માત્ર અમેરિકાનો જ છે!) તેમાં યુવાન ગે (૧૩થી ૨૯ના) સૌથી વધુ ગ્રસિત છે. ૨૦૦૮ના સીડીસીના અભ્યાસ મુજબ, અમેરિકાનાં ૨૧ મોટાં શહેરોમાં દર પાંચ ગે વ્યક્તિએ એક એચઆઈવીથી ગ્રસિત છે અને ૪૪ ટકા આવા લોકોને તો પોતાને લાગેલા ઇન્ફેક્શનની ખબર જ નથી! આ આંકડા બતાવે છે કે સજાતીય લોકો પોતાને જ નુકસાન નથી કરતા, બીજાને પણ કરે છે! આની અસર આર્થિક પણ પડે છે. અમેરિકામાં એચઆઈવી ગ્રસિત લોકોની સારવારનો વાર્ષિક ખર્ચ ૧૨.૧ અબજ ડૉલર છે. અને માત્ર આર્થિક ખર્ચની વાત જ નથી, માનસિક અસરની વાત પણ ચિંતાજનક છે. હૅલ્થ૨૪ ડૉટ કૉમ મુજબ, હૉમૉસેક્સ્યુઅલ ડિપ્રેશનથી પીડિત હોવાની સંભાવના ૫૦ ટકા વધુ છે. તેઓ ડ્રગ્ઝના રવાડે પણ ચડી શકે તેની સંભાવના પણ ૫૦ ટકા વધુ છે. જો વ્યક્તિ હૉમોસેક્સ્યુઅલ પ્રવૃત્તિમાં લાગેલી હોય તો આત્મહત્યાનું જોખમ ૨૦૦ ટકાથી વધુ છે. હૉમૉસેક્સ્યુઅલનું આયુષ્ય પ્રાકૃતિક સેક્સ તરફી (હિટિરોસેક્સ્યુઅલ) વ્યક્તિ કરતાં ૨૪ વર્ષ ઓછું હોય છે. એક સર્વેમાં અમેરિકાના ૭૩ ટકા સાઇકિયાટ્રિસ્ટે એવું માન્યું હતું કે હૉમોસેક્સ્યુઅલ લોકો અન્ય લોકો કરતાં ઓછા સુખી હોય છે. એટલું જ નહીં, આ સજાતીય લોકોમાં બાળકો/બાળકીઓનું શોષણ કરવાનો કુછંદ પણ નોંધવામાં આવ્યો છે! હૉમોસેક્સ્યુઅલ પેરન્ટ્સના ૨૯ ટકા બાળકોનું સેક્સ્યુઅલ મૉલેસ્ટેશન થાય છે જ્યારે હિટિરોસેક્સ્યુઅલ પેરન્ટ્સના ૦.૬ ટકા બાળકોનું સેક્સ્યુઅલ મૉલેસ્ટેશન થાય છે. આ વાત પી. કેમેરોન અને કે. કેમેરોને ૧૯૯૬ના ‘હૉમોસેક્સ્યુઅલ પેરન્ટ્સ’ પુસ્તકમાં નોંધી છે. તેમણે ૨૦૦૨માં ‘ચિલ્ડ્રન ઑફ હૉમોસેક્સ્યુઅલ પેરન્ટ્સ રિપૉર્ટ ચાઇલ્ડહૂડ ડિફિકલ્ટિઝ’ પુસ્તકમાં પણ આ જ પ્રકારની વાત નોંધી છે.

સજાતીયતા અને કિન્નરો વિશે આવતા અંકે વધુ માહિતી અને વિશ્લેષણ કરીશું.
(ક્રમશઃ)

(ભાગ-૨ : ‘સજાતીયોની ‘બૉર્ન ધેટ વે’ દલીલ ખોટી છે’ અહીં વાંચો)

gujarat, society

ટ્રાફિક: કાયદાનું પાલન ન થાય તો પણ બળતરા, થાય તો ઓર બળતરા

ટ્રાફિક…ટ્રાફિક…ટ્રાફિક…

જ્યાં જુઓ ત્યાં આ જ ચર્ચા. પહેલાં તો બધા ખુશ થયા. પણ ધીમેધીમે દસમાંથી છ વ્યક્તિઓના પગ નીચે રેલો આવ્યો (કારણકે પેલા સો મેં સે અસ્સી બેઇમાન ફિર ભી મેરા ભારત મહાન જેવી સ્થિતિ છે. ફ્લેટ હોય કે દુકાન, લારી હોય કે પાથરણાવાળા, મંદિર હોય કે મસ્જિદ કે પછી ચર્ચ, મોકો મળે એટલે જગ્યા પર ગેરકાયદે દબાણ કરવાની તક ઘણા નથી છોડતા.) એટલે જાતજાતની ચર્ચા શરૂ થઈ. શરૂઆતમાં ટ્રાફિક બાબતે ખુશી વ્યક્ત કરી વિડિયો મૂકનાર એક બહેને એક ટીવી ચર્ચામાં કહ્યું, “માણેકબાગ એસબીઆઈ જવું હોય તો ક્યાં કાર પાર્ક કરવી?” બહેન, આ દેશના રસ્તાઓ માટે કાર યોગ્ય વાહન નથી જ. એમાંય ઇનોવા, સેદાન જેવી મોટી કાર માટે તો નથી જ. એ બધું પશ્ચિમમાં એટલે ચાલે કે ત્યાં જનસંખ્યા ઓછી છે. તેમને સિટીની અંદર કરતાં એક શહેરથી બીજા શહેર દૂર જવાનું હોય એટલે ત્યાં કાર સગવડભરી બની જાય છે.

જોકે પશ્ચિમમાં પણ ૧૯૬૦ના દાયકાથી કારની વપરાશ પર નિયંત્રણ મૂકાવાં લાગ્યાં છે. નૉર્વેમાં ૨૦૧૯ સુધીમાં તમામ ખાનગી વાહનો પર પ્રતિબંધ મૂકાવાનો છે. કૉલમ્બિયાના બૉગોટોમાં સિક્લૉવિયા નામનો કાર્યક્રમ યોજાય છે જેમાં દર અઠવાડિયે ૭૫ માઇલના રસ્તાઓ વાહનોની અવરજવર માટે બંધ થઈ જાય છે. બૉગોટામાં માત્ર બાઇક (એટલે પેલું હીરો હોન્ડા નહીં, ત્યાં સાઇકલ માટે બાઇક શબ્દ વપરાય છે) માટે ૨૦૦ માઇલ રસ્તાઓ છે! પેરિસમાં વાયુ પ્રદૂષણના લીધે સિટી સેન્ટરમાં કાર પર પ્રતિબંધ છે. ત્યાં ૨૦૨૫ સુધીમાં ડીઝલનાં વાહનો પર જ પ્રતિબંધ આવી જવાનો છે. (આપણે ત્યાં આવું થાય તો આ પ્રજાતિઓ હાય તોબા મચાવી દે. અમારે કયું વાહન ચલાવવું, અમારે શું ખાવુંપીવું એના પર પણ પ્રતિબંધ! આ ‘બાન’ સરકાર ન ચાલે.) લંડનમાં ૨૦૨૦ સુધીમાં ડીઝલ કાર પર પ્રતિબંધ મૂકાવાનો છે. બર્લિનમાં ડઝનેક જેટલા નવા બાઇક સુપરહાઇવે બનવાના છે જે ૧૩ ફીટ પહોળા હશે અને કાર તેમજ પદયાત્રીઓથી અલગ જ હશે!

મેડ્રિડના મેયર પોતાની ખુરશી ૨૦૧૯ સુધીમાં ખાલી કરે તે પહેલાં તેઓ શહેરના મુખ્ય વિસ્તાર ગ્રાન વિયામાં માત્ર બાઇક (સાઇકલ), બસ અને ટેક્સીને જ આવવાની છૂટ આપશે. પ્રદૂષણ કરતી કારોના માલિકોએ પાર્કિંગ માટે વધુ ચાર્જ ભરવો પડશે. ગ્રીસના એથેન્સ (જેના વખાણ કરતા કેટલાક બુદ્ધુજીવીઓ થાકતા નથી)માં ૨૦૨૫ સુધીમાં સિટી સેન્ટરમાં ડીઝલ કારો પર પ્રતિબંધ મૂકાશે. ઈટાલીના મિલનમાં સિટી સેન્ટરમાં પ્રદૂષણ કરતી કારો પર પ્રતિબંધ છે. આવું જ બ્રુસેલ્સ બાબતે પણ ૨૦૧૮ સુધીમાં થવાનું છે. જર્મની (જે ઑટો મેન્યુફેક્ચરિંગનું હબ ગણાય છે)ના હેમ્બર્ગમાં શહેરી વિસ્તારોમાં ૪૦ ટકા વિસ્તાર કાર ફ્રી ગ્રીન નેટવર્ક બનાવવાના છે. ડેન્માર્કમાં કૉપનહેગનમાં ૫૦૦ કિલોમીટરનું બાઇસિકલ નેટવર્ક બનાવવાના છે જે આજુબાજુના પરાને જોડતો હશે. મેક્સિકોમાં લાઇસન્સ પ્લેટ નંબરના આધારે રસ્તા પર જવા પ્રતિબંધ છે. જાપાનના ટૉક્યોએ તો ૨૦૦૦માં જ ડીઝલ વાહનો પર પ્રતિબંધ મૂકી દીધો છે! (બાય ધ વે, ભાવનગરની ઘોઘાગેઇટથી ખારગેઇટ સુધી ઊભી બજારમાં રાત્રે વાહન પર વર્ષોથી પ્રતિબંધ છે.)

પહેલી વાત તો એ છે કે ઑટો હબ બનવામાં ખોટું નથી પરંતુ બૅન્કો દ્વારા કાર લૉન શરૂ થઈ અને કાર કંપનીઓ દ્વારા જાતજાતની સ્કિમ એટલે લોકો કાર ખરીદવા લાગ્યા. એમાં મધ્યમ વર્ગ પણ આંટે ચડી ગયો. દેખાડા માટે કાર ખરીદવા લાગ્યા. એમાંય કેટલાક તો બેટરી ન ઉતરી જાય એટલે સવારે કાર કાઢે એક આંટો મારે અને ફરી મૂકી દે ત્યારે રિવર્સમાં લેતી વખતે ટૂંટૂં જેવો હૉર્નનો અવાજ લોકોની નીંદર બગાડે કે પૂજાપાઠમાં ખલેલ પહોંચાડે. જ્યારે ફ્લેટ બન્યા હોય ત્યારે બિલ્ડરે શું વિચાર કર્યો હશે કે લોકોનાં ઘરમાં વ્યક્તિ દીઠ એક સ્કૂટર અને એક કાર હશે? દા.ત. અમારા ફ્લેટ તો ૧૯૯૯ના બનેલા છે. તે વખતે આવો વિચાર થઈ શક્યો હોત? અને તેમાંય મોટી કાર….

કોઈ પણ સરકારે કાં તો અરવિંદ કેજરીવાલ સરકારની જેમ એકીબેકીનો નિયમ વહેલામોડા લાવવો પડશે અથવા ઓછામાં ઓછું, કાર પર તો પ્રતિબંધ મૂકવો જ પડશે. બહુ ચોખ્ખી વાત છે. જેટલી જગ્યામાં તમે હજાર ઉંદર કે પચાસ કૂતરા સમાવી શકો તેમાં દસ હાથી માંડ આવે. પરિણામે ટ્રાફિક જામ થાય જ. ‘ગુજરાત સમાચાર’માં હતો (૨૦૧૨ કે ૧૩ આસપાસ) ત્યારે ચીનમાં બે દિવસ સુધી કેટલાય કિમી ટ્રાફિક જામના સમાચાર આવ્યા ત્યારે આગાહી કરી હતી કે ભારતમાં પણ જો કારની સંખ્યા આ રીતે જ વધતી રહી તો આવું થશે જ. આજે થઈ રહ્યું છે. ભલે બે દિવસ સુધી નહીં તોય ટ્રાફિક જામ તો થઈ જ રહ્યો છે. વળી, મોટા ભાગની કારમાં એક માણસ જ મુસાફરી કરતો હોય તો ટ્રાફિક જામ ઉપરાંત ઈંધણ, પ્રદૂષણની રીતે પણ વિચારવું પડે. આજે અમદાવાદમાં એસજી હાઇવે પર ભારે વાહનોના જવા પર પ્રતિબંધ મૂકી દીધો તો પણ પકવાન ચાર રસ્તા પાસે કે થલતેજ પાસે સિગ્નલ આગળ કેટલો ટ્રાફિક જામ થાય છે! પહેલા ધડાકે સિગ્નલ લીલું થાય ત્યારે જવા મળતું નથી. એમાં સર્વિસ રોડ પરનાં વાહનો વચ્ચે ઘૂસે તે અલગ! ટ્રાફિકના નામે લોકો અંધાધૂંધી કરી રહ્યા છે.

એમાં મહાકાય કાર ઑવરટૅક કરવા જાય ત્યારે તે તેના કદના કારણે રોંગ સાઇડ તો હોય જ છે પરંતુ સાથેસાથે એટલો રસ્તો રોકી લે છે કે સામેથી વાહન આવતું હોય તો તે વાહનને ફૂટપાથ પર ચડાવવું પડે તેવી સ્થિતિ થઈ જાય છે! કેટલીક કારો ઑવરટૅક તો કરવા જાય પણ પછી સામેથીય એ જ રીતે વાહનો રસ્તાની મધ્યથી જમણી તરફ દબાણ કરી આવતા હોય ત્યારે એટલે ઓવરટેક કરવા જતી કાર અચાનક ડાબી બાજુ આવે, હવે તેની ડાબી બાજુ માનો કે બાઇક કે સ્કૂટરવાળા હોય અને તેની ડાબી બાજુથી કોઈ કાર ઑવરટેક કરવા પ્રયાસ કરતી હોય તો બાઇક કે સ્કૂટરવાળાનો તો સેન્ડવિચ જેવી હાલત થાય. કારોનું આવું જ પ્રમાણ વધતું રહ્યું તો વહેલા મોડા બાઇક કે સ્કૂટરવાળાએ આંદોલન કરી વાહન ચલાવવા પોતાના માટે અલગ રસ્તો માગવો પડશે!

સામે પક્ષે પ્રદૂષણ અને ટ્રાફિક જામની સમસ્યા નિવારવી હોય તો સરકારે પણ જાહેર પરિવહન માટે દરેક ખૂણે અંતરિયાળ વિસ્તારમાં રહેતા લોકોને સુવિધા મળે તેવી જોગવાઈ કરવી પડશે. બીઆરટીએસ માટે વચ્ચે સ્ટેશન બનાવી નાખ્યાં પણ પૂરપાટ દોડતાં વાહનો વચ્ચે રસ્તો ઓળંગીને સ્ટેશન પર જવું એ રોજ સર્કસના ખેલાડી જેવો જીવસટોસટનો ખેલ છે. અમદાવાદ સહિતનાં શહેરોમાં રિક્ષાવાળા પણ બેફામ પૈસા વસૂલે છે. મીટરને ગણકારતા નથી. કેટલીક રિક્ષામાં સર્વિસ મેઇનટેનન્સ ન કરાવતા હોવાથી કે જૂની રિક્ષાના લીધે હજુ પણ તેઓ ધૂમાડા ઓકતી હોય છે. તેમની સામે પણ પર્યાવરણલક્ષી દંડાત્મક પગલાં લેવાવાં જોઈએ. અને હા, મુંબઈ જેવું પણ ન ચાલે જ્યાં જાહેર પરિવહનની સુવિધા તો ખૂબ સારી છે પરંતુ વસતિ એટલી બધી વધી ગઈ છે કે ટ્રેનમાં લટકતા જવું પડે છે. એટલે મેટ્રો સિટી પર બોજો ઘટાડવા નાનાં શહેરો, ગામોનો વિકાસ એ પહેલી પ્રાથમિકતા આપવા જેવું કામ છે.

ટ્રાફિક ઝુંબેશની સાથે મ્યુનિસિપલ કૉર્પોરેશનવાળા પણ ભળ્યા. મંડ્યા દબાણો હટાવવાં. લૉ ગાર્ડન પાસે ખાણીપીણી બજાર ચાલતું હતું તેને બંધ કરાવ્યું. એમાં કેટલાક બોલકા લોકોને એવું પેટમાં દુઃખ્યું જાણે તેમની લારી ન ઉઠાવી લેવાઈ હોય? મિડિયાના એક વર્ગે પણ મરશિયાં ગાયાં. કેટલાકે ગરીબોના પેટ પર લાત મારવાનું ગાણું પણ ગાયું. પહેલી વાત તો એ કે લૉ ગાર્ડન પાસે જે ખાણીપીણી ચાલતી હતી તે કોઈ ગરીબ નહોતા. તેમના મેનૂમાં જે ચીજો હતી તેના ભાવ ઓછા નહોતા. બીજું કે એમ રસ્તા પર કોઈ ઊભું રહી જાય, પાંચ-દસ કે પચ્ચીસ વર્ષ ધંધો કરે એટલે એ જગ્યા તેની થઈ જાય? ન કોઈ દુકાન ભાડું કે દુકાન ખરીદવાની ભાંજગડ, નહીં કોઈ ટૅક્સ ભરવાની લપ્પનછપ્પન, માત્ર મ્યુનિ. કે પોલીસને હપ્તો આપી દેવાનો. તો હૉટલ કે દુકાનવાળાનો શું વાંક? માત્ર એ જ કે એ આવી રીતે પોતાની ગરીમા જાળવવા રસ્તા પર ઊભા નથી રહી શકતા? લૉ ગાર્ડન પાસેની કેટલાક ખાણીપીણીવાળાની તો ઠેરઠેર શાખાઓ (દા.ત. ઑનેસ્ટ, અશરફી કુલ્ફીવાલા) ખુલી ગઈ છે, છતાં તેની તરફેણવાળા ગરીબના પેટ પર પાટુંની દલીલ કરે ત્યારે હસવું જ આવે. હા, એ વાત ચોક્કસ કે અત્યાર સુધી આ બધું ચાલ્યું તે તંત્રના ભ્રષ્ટાચાર અને આંખ આડા કાનના લીધે ચાલ્યું. અને હા, દબાણ હટાવવા કે ટ્રાફિક માટે પોલીસ-મ્યુનિ.ની જીપો ફરી જ છે. એટલે રાતોરાત કાઢી મૂકાયા તેવું નથી જ.

આ જ મિડિયા પાછું રોજ ટ્રાફિક જામની કે દબાણની વાતો કરતું હોય અને તંત્રની ટીકા કરતું હોય પણ જ્યારે આવી કાર્યવાહી થાય ત્યારે રોદણાં રોવે એ ક્યાંનો ન્યાય! ખાણીપીણી બજાર હેરિટેજ નથી. અને હેરિટેજ હોય તો પણ જેમજેમ પરિસ્થિતિ, સંજોગો બદલાય તો ક્યારેક તેને ખસેડવા પણ નિર્ણય લેવો પડે. અમદાવાદમાં ખાણીપીણીવાળા આજે ઠેરઠેર છે. બસ, ટ્રેન ઔર ખાણીપીણી, ઇસ કે પીછે ભાગના નહીં. એક જાયે તો દૂસરી આતી હૈ. કોઈ પણ સ્થિતિ કાયમ નથી હોતી. સમય પ્રમાણે બદલાય જ છે. ગૂગલ સર્ચ એન્જિનમાં કેટલા ફેરફારો આવ્યા? પહેલાં તસવીરો આરામથી સૅવ થતી હતી. હવે બંધ કર્યું ને? પહેલાં કોઈ પણ ફિલ્મી ગીત કોઈ પણ પ્રૉગ્રામમાં આરામથી વગાડી શકાતું. હવે વગાડી શકાય છે? કૉપીરાઇટના પ્રશ્ન આવે છે ને? યૂટ્યૂબવાળા વિડિયો હટાવી લે છે ને? વધુવાર કૉપીરાઇટ ભંગ કરો તો તમારું ખાતું પણ બંધ થઈ જાય ને? ત્યાં રોદણાં રોઈ શકો કે એ બાપા…મારી તેમાંથી આવક થતી હતી તે તમે બંધ કરી? હવે હું ક્યાં જઈશ? મુજ ગરીબના પેટ પર તમે લાત મારી….કાયદા અને નિયમનું પાલન જો ન થાય તો પણ બળતરા પરંતુ થાય તો ઓર બળતરા.

પણ હા, ટ્રાફિક પોલીસ અને તંત્રએ હજુ મોટા ભાગે હિન્દુ વિસ્તારોમાં જ કાર્યવાહી કરી છે. જુહાપુરા, દરિયાપુર, શાહપુર વગેરે વિસ્તારોમાં કાર્યવાહી કરવાની હિંમત હજુ સુધી નથી થઈ. ઢોર મામલે માલધારીઓ સામે પગલાં ખાસ ભરાતાં નથી. પોલીસની મદદ વગર મ્યુનિ.ની ટીમ કંઈ કરી શકતી નથી. આવા કોઈ પણ પંથના-જ્ઞાતિના માથાભારે લોકો સામે કડક પગલાં લેવાં જ જોઈએ. લારીગલ્લા જેવા નાના લોકો કે વેપારી જેવી અહિંસક અને અસંગઠિત પ્રજાને જ ભોગ ન બનાવાય.

શાકભાજીની લારીવાળાઓને માટે કોઈક રસ્તો વિચારવો જોઈએ કારણકે તેઓ વ્યાજ પર પૈસા લઈ ધંધો કરતા હોય છે. દરેક વિસ્તારમાં લોકોને નજીક પડે તે રીતે મ્યુનિ. હસ્તગત જગ્યામાં શાકબજાર ઊભું કરવું જોઈએ. લોકોને પણ અનુકૂળતા રહે અને શાકભાજીવાળાનો ધંધો પણ ચાલે. નાના વેપારી કે લારીગલ્લા/પાથરણાંવાળાને પણ કોઈ નિશ્ચિત જગ્યા બીજે ફાળવી શકાય (જેમ કે નહેરુનગર પાસે બેસતા લોકોને શેલ્બી હૉસ્પિટલ નજીક જગ્યા ફાળવાઈ છે જ)

પણ આ ઝુંબેશ કાયમી નહીં ચાલે તો તેનો કોઈ અર્થ નથી. ૨૦૦૯માં પણ આવી ઝુંબેશ ચાલી હતી પરંતુ આજે નવ વર્ષ પછી ફરી ઝુંબેશ ચલાવવાનો વારો આવ્યો એટલે લોકોને વધુ તકલીફ પડે છે. અને હા, આટલી કડક ઝુંબેશ ચલાવી છે તો સાથોસાથ હૉર્ન ફ્રી ઝૉન બનાવી લોકોને હૉર્ન વગર વાહન ચલાવવાની પણ ટેવ પાડો. કેટલાક તો એમ્બ્યુલન્સની જેમ કાર કે બાઇક ચલાવતા હોય છે. સતત હૉર્ન પણ વગાડે અને કોઈનો વિચાર કર્યા વગર પૂરપાટ ચલાવે.

આ દેશમાં મોટા ભાગે કાયદાનું પાલન થતું જ નહતું, લોકોએ એવું સમજી લીધું હતું કે કાયદોફાયદો તો સમજ્યા હવે. પરંતુ હવે કેન્દ્રથી લઈને રાજ્ય સુધી ઘણી જગ્યાએ કાયદાનું પાલન કરનારી સરકારો આવી છે તે સારી વાત છે. આ માટે વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીથી લઈ મુખ્ય પ્રધાન વિજય રૂપાણી તેમજ અમદાવાદ મ્યુનિસિપલ કમિશનર વિજય નહેરા (જેમણે કડક હાથે સફાઈ કર્મચારીઓની આડોડાઈ પણ બંધ કરાવી), પોલીસ કમિશનર એ. કે. સિંહ (જેમણે પોતાના ખભે લઈ લીધું કે જો હું પરિણામ ન આપી શકું તો આ નોકરીમાં રહેવા લાયક નથી.)ને અભિનંદન આપવા જ જોઈએ. જીએસટી હોય કે આવકવેરો, દરેકમાં કાર્યવાહી થઈ રહી છે. બૉગસ કંપનીઓ પકડાઈ રહી છે. ઇડીના દરોડા પડી રહ્યા છે. મોટા આર્થિક અપરાધીઓ સામે પણ તવાઈ આવી રહી છે. ભાગેડુ આર્થિક અપરાધીની સામે નવો ખરડો પસાર થયો છે. ગુજરાતમાં દબાણ હટાવ અને ટ્રાફિકના નિયમોનું પાલન કરો ઝુંબેશ ચાલી રહી છે. ભેળસેળવાળી ખાણીપીણીની લારીઓ પર પ્રતિબંધ મૂકાયો છે. એટલે કેટલાક લોકોને તકલીફ પડવાની જ. ભલે પડતી.

sanjog news, society, technology, vichar valonun

ફૉન, સૉશિયલ મિડિયા અને ઇન્ટરનેટથી વ્યક્તિ કેમેરા કૉન્સિયસ બની રહ્યો છે!

(વિચાર વલોણું, સંજોગ ન્યૂઝ, તા. ૧૭/૬/૧૮)

“આપણે પણ આવો એકાદ વિડિયો મૂકી દઈએ તો રાતોરાત પ્રસિદ્ધિ મળી જાય.”

એક મિત્રએ આવું કહ્યું એટલે મનમાં સૉશિયલ મિડિયા, ઇન્ટરનેટ અને સ્માર્ટ ફૉનની ત્રિપુટીએ મચાવેલા તરખાટની સામાજિક અસરોનો વિડિયો ચાલવા લાગ્યો. મિત્રને આ વિચાર આવ્યો હતો પેલા ડાન્સિંગ અંકલના વિડિયો પરથી. એ જ સંજીવ શ્રીવાસ્તવ. વ્યવસાયે તો ઇલેક્ટ્રૉનિક્સના પ્રાધ્યાપક. નાનપણથી કંઈક ઓળખ મેળવવાની તીવ્ર ઈચ્છા જે ૪૬ વર્ષે પૂરી થઈ. આમ તો, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને ડાન્સને સ્નાનસૂતકનોય સંબંધ નહીં, પરંતુ ઇલેક્ટ્રૉનિક્સની જ એક ચીજે તેમને રાતોરાત પ્રખ્યાત બનાવી દીધા જે કદાચ તેમને તેમના શિક્ષણના વ્યવસાયમાંથી ક્યારેય ન મળત.

મધ્ય પ્રદેશના મુખ્ય પ્રધાન શિવરાજસિંહ ચૌહાણે પણ એ જ સૉશિયલ મિડિયા પરથી તેમને અભિનંદન આપી દીધા. વિદિશા મહાનગરપાલિકાએ તેમને પોતાના બ્રાન્ડ એમ્બેસેડર પણ બનાવી દીધા. વિદિશાને પણ થયું હશે કે ‘ઇન્ડિયન ઍક્સ્પ્રેસ’ ગ્રૂપના સ્થાપક તંત્રી રામનાથ ગોયન્કા તેને ત્યાંથી ચૂંટાઈને સાંસદ બન્યા, અટલ બિહારી વાજપેયી તેને ત્યાંથી ચૂંટાઈને સાંસદ બન્યા, અરે! મુખ્યપ્રધાન શિવરાજસિંહ પણ ત્યાંથી પાંચ વાર ચૂંટાઈને સાંસદ બનેલા તોય તેને આટલી પ્રસિદ્ધિ ન મળી તો લાવો ને બાજુમાં આવેલા ભોપાલના સંજીવ શ્રીવાસ્તવને ઉછીના લઈએ. સંજીવના ઠુમકા જોઈ જોઈને વિદિશાનું પણ નામ રોશન થઈ જાય.

વર્તમાનમાં આવી બધી યુક્તિઓને યોગ્ય, ઉપયુક્ત અને ઉચિત માનવામાં આવે છે. ગનીમત છે કે હજુ કોઈ શહેરે સન્ની લિયોનીને બ્રાન્ડ એમ્બેસેડર નથી બનાવી. નહીંતર કલ્ચરલ માર્ક્સિસ્ટો તો એવી પણ દલીલ કરે તેવા છે કે તેમાં ખોટું શું છે? સંજીવ શ્રીવાસ્તવની નૃત્ય કળામાં નિપુણતા વિશે કોઈ ટીપ્પણી નથી. તેઓ તો એવો ડાન્સ કરી જાણે છે કે આજકાલ બધા અભિનેતા પાણી ભરે. વર્તમાન અભિનેતાઓ કૃત્રિમ અને ઝડપી ડાન્સ જ કરી જાણે છે. મોઢા પર હાવભાવ આવતા જ નથી.

વાત વિડિયોથી પ્રસિદ્ધિની છે. હવે તો વિડિયોથી કમાણીની લાલચ છે અને તે જરા જુદી રીતે. ડાન્સિંગ અંકલની રીતે નહીં. હવે એવી ઍપો જ આવવા લાગી છે જેમાં તમે તમારો વિડિયો મૂકો અને કમાણી કરો. પ્રસિદ્ધિ મળે તે તો લટકામાં. વિગો વિડિયો, ક્વાઇ વગેરે ઍપો આવી જ છે. તેમાં લાઇકને ફ્લેમ કહે છે. એક ફ્લેમના બદલામાં વપરાશકારને ૦.૦૦૧૫ અમેરિકી ડૉલર (ભારતના દસ પૈસા) મળે છે. કમાણી અને પ્રસિદ્ધિની લાલચે હવે સામાન્ય લોકો પણ પોતાના વિડિયો બનાવીબનાવી મૂકવા લાગ્યા છે.

તેમાં ચોંકાવનારું પ્રમાણ સ્ત્રીઓનું ઝાઝું છે. ૧૫-૧૬ વર્ષની વયથી લઈને ૪૦ સુધીની ઉંમરની સ્ત્રીઓ પોતાના વિડિયો મૂકવા લાગી છે. કોઈ હિન્દી કે અંગ્રેજી ગીત, સંવાદો, કોઈ રમૂજ વગેરે પર હવે તેઓ પોતાના વિડિયો બનાવે છે. તેમાં સંવાદો, રમૂજ બીજા કોઈના અવાજમાં હોય છે. વિડિયો બનાવનાર વ્યક્તિએ માત્ર અભિનય કરવાનો હોય છે. પ્રેટી આલિયા નામની યુઝર પ્રૉફાઇલ ધરાવતી એક કન્યાના આવા વિડિયો ખૂબ વાઇરલ થયા છે. ‘બંદર જૈસે મુંહવાલે અંકલ’, ‘કૌન થી વો લડકી’ વગેરે રમૂજો પર તેની અદાકારી, હાવભાવ આવી દરેક વિડિયો એપ પર અને યૂટ્યૂબ પર જોવા મળે છે. ડબસ્મેશ પણ આવી જ એપ છે જેમાં પણ લોકો પોતાના આવા વિડિયો બનાવી શકે છે.

‘એફઆઈઆર’ સિરિયલથી ખ્યાત કવિતા કૌશિકને એફઆઈઆર સિરિયલથી જેટલી પ્રસિદ્ધિ કદાચ નહીં મળી હોય એટલી ડબસ્મેશથી મળી હશે. તેનું કારણ તે પોતે નથી, પણ તેનો એક સાથી છે જે માત્ર ચાર વર્ષનો (વિડિયો બનાવ્યો ત્યારે, આજે તો સાત વર્ષનો થઈ ગયો હશે) જ છે. તેનું નામ ઋષિ છે. તે તેનો પડોશી છે પરંતુ કવિતા તેની સાથે યોગ કરે છે, ઓઉમ્ કાર કરે છે. રમતો રમે છે.
પણ આમાં તાજેતરમાં એક કન્યાનો જે વિડિયો આવ્યો છે તે ચોંકાવનારો છે. ખૂબ જ સુંદર, ઉદ્ઘોષક કે આરજે કક્ષાનો અવાજ ધરાવતી એક કન્યા સાહિત્યિક ઢબે “કવિએ માટલાને પૂછ્યું, કાળઝાળ ગરમીમાં તું આટલું શીતળ જળ કઈ રીતે આપે છે?…” આ રીતે આખી વાત શરૂ કરે છે અને આપણને થાય કે માટલાનો જવાબ કોઈ સુવિચાર પ્રકારનો હશે અથવા રમૂજી હશે પરંતુ છેલ્લે રમૂજમાં ગાળ આવે છે. આ ચોંકાવનારી વાત એટલે છે કે ગુજરાતની કન્યાઓ આ પ્રકારની ગાળ આ રીતે પોતાનો વિડિયો બનાવીને મૂકે તે માની શકાય નહીં. હિન્દીમાં “ચાય બના દું?” વિડિયો આવે જ છે જેમાં કોઈ નાનો છોકરાનો અવાજ છે પરંતુ અભિનય આવી કન્યાઓ કરી રહી છે.

પ્રસિદ્ધિની ભૂખ લોકોમાં વધી રહી છે અને તે માટે કોઈ પણ રસ્તા અપનાવવા પડે તે માટે તૈયાર પણ છે. ઢિંચક પૂજા હોય કે પૂનમ પાંડે, આ બધાને રાતોરાત પ્રસિદ્ધિ મળી. આ લોકો ક્યાં ખોવાઈ ગયા? રાખી સાવંત હોય કે નેહા ધૂપિયા, વિવાદાસ્પદ નિવેદનો કરીને જે તે સમયે તેમને પ્રસિદ્ધિ મળી, પરંતુ ઇતિહાસમાં તેમની કેટલી અને કઈ રીતે નોંધ લેવાશે?

સૉશિયલ મિડિયા લોકોને કેમેરા કૉન્સિયસ કરી રહ્યું છે. જ્યાં પણ જઈએ ત્યાં ફોટો પાડવો જરૂરી છે અને ફોટો પાડવો હોય તો સારા દેખાવું જરૂરી છે. સારાં કપડાં પહેરેલાં હોવા જરૂરી છે. સારા દેખાવામાં કંઈ ખોટું નથી. પરંતુ સતત કેમેરા કૉન્સિયસ થવાના કારણે લોકો ક્યાંક કૃત્રિમ જીવન તો નથી જીવવા લાગ્યા ને? કૃત્રિમ સ્મિત, કૃત્રિમ હાવભાવ…લાગે છે કે સામાન્ય લોકો પણ હવે અભિનય કરવા લાગ્યા છે.
અનેક વ્યાવસાયિક તસવીરકારો માને છે કે પહેલાં લોકો એટલા તસવીર માટેના શોખીન નહોતા અને તેમને તસવીર માટે પૉઝ આપવા વગેરે આવડતું પણ નહોતું. ખાસ કરીને લગ્ન વગેરે પ્રસંગોનું જે કામ કરે છે તે તસવીરકારોનું આ માનવું છે.

આજથી દસ પંદર વર્ષ પહેલાંના આલબમો જોઈ લો. આજે તો, લાગે છે કે, બાળક જન્મના એકાદ વર્ષની અંદર જ કેમેરા કૉન્સિયસ બનવા લાગે છે. એકાદ વર્ષમાં તેને સેલ્ફી લેતા આવડી જાય છે. આ માનવામાં નહીં આવે, પણ હકીકત છે. તેને વૉટ્સએપમાં ઑડિયો મેસેજ મોકલતા, વિડિયો કૉલ કરતા આવડે છે. બેએક વર્ષના બાળકને વાંચતા નહીં આવડતું હોય, પરંતુ તેને ચિત્રની રીતે અક્ષરોને ઓળખતા આવડે છે એટલે પોતાના કાકા, ફઈ, કે માસીના નંબર કયા છે તે તેને ખબર પડે છે.

તસવીરોનો શોખ રાજકારણીઓને હોય તે સ્વાભાવિક છે. પ્રથમ વડા પ્રધાન જવાહરલાલ નહેરુની જેટલી સારીનરસી તસવીરો છે (તેઓ ધૂમ્રપાન કરતા હોય કે તેમની સાથે સ્ત્રી હોય તેવી તસવીર પણ છે) તેટલી કદાચ બીજા કોઈ મોટા રાજકારણીની ભાગ્યે જ હશે. તે પછી અત્યારે વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી પણ સતત કેમેરા કૉન્સિયસ રહે છે. થોડાં વર્ષો પહેલાં તેઓ ફેસબુકના સીઇઓ માર્ક ઝુકરબર્ગ કેમેરામાં વચ્ચે આવતા હતા તો તેમને બાજુમાં ખસેડતા હોય તેવો વિડિયો ખૂબ પ્રસારિત થયો હતો. તેમની આ ચેષ્ટાની તરફેણ અને ટીકા બંને થઈ હતી. પરંતુ હવે સાદગીમાં માનતા, સાદી સાડી અને સ્લિપર પહેરતાં, પશ્ચિમ બંગાળનાં મુખ્ય પ્રધાન મમતા બેનર્જી પણ આ પ્રકારની ચેષ્ટામાંથી બાકાત રહી શક્યા નથી. વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી પશ્ચિમ બંગાળ ગયા હતા ત્યારે નરેન્દ્ર મોદીની આગળ રાજ્યપાલ ઊભા હતા. ઓન કેમેરા રેકૉર્ડ થયેલા વિડિયોમાં, મમતા રાજ્યપાલને બાજુએ ખસેડી રાજ્યપાલ, મોદી અને મમતા ત્રણેય કેમેરામાં આવી શકે તેવી ચેષ્ટા કરતાં નજરે પડ્યાં હતાં.

ઘણા લોકો સેલિબ્રિટી સાથે ફોટો પડાવવાના શોખીન હોય છે. તો સેલિબ્રિટીઓ પણ પોતાની લોકચાહના દેખાય અને તેમની તસવીરો વધુ પ્રસારિત થાય તે માટે કોઈ પણ વ્યક્તિ સાથે તસવીર પડાવવા તૈયાર થઈ જાય છે. તે વખતે આ વ્યક્તિ કોણ છે તે તેમને ખબર નથી હોતી. તેનો ભૂતકાળ કે વર્તમાન પણ કદાચ જાણતા નથી હોતા. પરંતુ આવી તસવીરો સેલિબ્રિટીઓથી માંડીને રાજકારણીઓ માટે ભવિષ્યમાં ગળાની ફાંસ સાબિત થાય છે. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ સામે આરોપ લાગે ત્યારે તે વ્યક્તિની નેતા કે કલાકારની તસવીર તે નેતા કે કલાકારના વિરોધી કે મિડિયાને હાથ લાગે તો પ્રચાર શરૂ થઈ જાય છે કે તે આરોપી સાથે તે નેતા કે કલાકારના પણ સંબંધ છે અને તેમના આશીર્વાદથી જ આરોપીએ ગુનો કર્યો છે.
આવી તસવીરમાં કોઈ એકાદ ક્ષણને પકડીને પણ વિરોધીઓ અપપ્રચાર કરતા હોય છે. કોઈ પણ સજ્જન વ્યક્તિ પણ કોઈ સ્ત્રીની સાથે હાથ મિલાવતી વખતે તેની સામે જુએ તે ક્ષણની તસવીર જો એવા વિધાન સાથે પ્રચારિત કરવામાં આવે કે તે લોલુપ નજરે જુએ છે તો કેટલાક આવા અપપ્રચારના શિકાર થઈ જવાના. બાબા રામદેવ કે નરેન્દ્ર મોદીની સ્ત્રીઓ સાથેની આવી તસવીરો વિરોધી છાવણીઓ દ્વારા અવારનવાર પ્રચારિત કરવામાં આવે છે. સંસદમાં લાઇવ ટેલિકાસ્ટ જોયું હશે તેઓ એ વાત સ્વીકારશે કે નરેન્દ્ર મોદી ક્યારેય ઝપકી કે સૂતા દેખાતા નથી. પરંતુ કોઈ પણ એકદમ જાગતી વ્યક્તિની આંખ તો પટપટે જ અને સિક્વન્સ ફોટોગ્રાફીમાં આ આંખ જ્યારે બંધ થાય તે તસવીરને જો વહેતી કરવામાં આવે તો તેને ઊંઘતી બતાવી શકાય. નરેન્દ્ર મોદીની આવી તસવીર પણ વિરોધી મિડિયાએ વહેતી કરી હતી. જોકે કૉંગ્રેસ વિરોધી છાવણી પણ આવું કરતી હોય છે.

આજે દરેકના હાથમાં ફૉનની રીતે કેમેરા છે અને તેથી દરેક વ્યક્તિ ફૉટોગ્રાફર છે. દરેકને હીરો પણ થવું છે. પરંતુ હીરો થવા જતાં ખલનાયક સાબિત થઈ શકાય છે. ઉના કાંડમાં આપણે આ જોયું છે. તમારી આસપાસ કોઈ ઘટના બને ત્યારે કોઈ શૂટિંગ કરતું હશે તેની ખબર હોતી નથી. ભીડમાં હો ત્યારે તો ખાસ. તેમાંય હવે તો સ્પાય કેમેરા આવી ગયા છે જે શર્ટનાં બટન-પેન, બેગના બટનમાં ફિટ થઈ શકે છે. તમને ખબર પણ ન હોય અને તમારું શૂટિંગ પણ થતું હોય. આથી કેમેરા કૉન્સિયસ રહેવું પડે છે. દર પળે સજાગ રહેવું જરૂરી છે. સેલિબ્રિટીએ ખાસ.

media, national, sanjog news, society, vichar valonun

શું મિડિયાનું કામ માત્ર નકારાત્મકતા ફેલાવવાનું જ છે?

(વિચારવલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, તા.૨૨/૪/૧૮)

આજે ચારે તરફ નકારાત્મકતાનું વાતાવરણ છે. રસ્તા ખરાબ છે, બૅંકમાં પૈસા નથી, બળાત્કારો થાય છે, આવી સમસ્યાઓ છે જ અને તેનાથી આંખ મિચામણા કરવાની વાત નથી. આ નકારાત્મકતા નથી. પરંતુ કોઈ અણઆવડતવાળો કર્મચારી પોતાના પગારમાં તોતિંગ વધારો ન થાય ત્યારે મેનેજમેન્ટને ગાળો આપે તે નકારાત્મકતા છે. પોતાની ભાભીની હંમેશાં ટીકા કરી તેને ક્યારેય મદદરૂપ ન થતી સ્ત્રી પાછી પોતાને મદદરૂપ ન થવા માટે પોતાની નણંદની ટીકા કરે તે નકારાત્મકતા છે.

બૉસ તરીકે પોતે મોડા આવી, વહેલા નીકળી જાય અને પછી કામ બગડે તો નીચેના કર્મચારીને દોષ દે તો તે નકારાત્મકતા છે. પોતે ઘરનો કચરો ઘરની બહાર ચાર રસ્તે નાખી દે અને પછી સ્વચ્છતા માટે સરકારને ગાળો આપે તે નકારાત્મકતા છે. પોતે ટ્રાફિક નિયમોનું પાલન ન કરે અને પછી ટ્રાફિક જામ માટે સરકારને ગાળો આપે તે નકારાત્મકતા છે.

આવી ઘણી બધી નકારાત્મકતા ફેલાવવા માટે મિડિયાનો ફાળો ઓછો નથી. એમ કહે છે કે સવારે જ્યારે તમે ઊઠો છો ત્યારે તમારું મન કોરી પાટી જેવું હોય છે. ત્યારે તમે અખબાર વાંચો અને એમાં પહેલા પાને મોંકાણ (સમસ્યાઓ)ના જ સમાચાર હોય તો તમારા મનમાં નકારાત્મકતા પ્રવેશે છે. છેલ્લા પાને પણ મોંકાણ જ હોય છે. સમાચાર જોવા ટીવી ચાલુ કરો છો અને સમાચારમાં પણ આવી જ નકારાત્મકતા જ હોય તો સ્વાભાવિક જ તમારા મનમાં નકારાત્મકતા ઘર કરી જવાની.

ફરી વાર કહું, મિડિયાની વાત કરું છું ત્યારે સમસ્યાઓથી મોંઢું ફેરવી લેવાની વાત નથી પરંતુ શું હકારાત્મક સમાચાર આ દુનિયામાં બનતા જ નથી? તેને કેમ પહેલા પાને ન છાપી શકાય? રોજ પહેલી હેડલાઇન હકારાત્મક કેમ ન હોઈ શકે? મારી જાણકારી મુજબ, ‘ગોરસ’ કૉલમથી જાણીતા લેખક સ્વ. ગિરીશ ગણાત્રા આવું અખબાર શરૂ કરવાના હતા પરંતુ તેમનું અવસાન થઈ ગયું અને આવું સમાચારપત્ર શરૂ ન થઈ શક્યું.

આજે કેટલાંક ઉદાહરણ સાથે એવા સમાચાર કહેવા છે જે કદાચ આ નકારાત્મકતાના વાતાવરણમાં ઓછા ચગ્યા છે. ચગાવવા જોઈતા હતા, પરંતુ નથી ચગ્યા. અત્યારે કોઈ પણ ઘટનામાં જો પીડિત કથિત દલિત હોય તો તે સમાચાર મોટા પાયે ચગાવાય છે. તેમાં ચગેલા સમાચારથી વિરુદ્ધ સત્ય બહાર તો તે પાછું એટલી હદે ચગાવાતું નથી. આ રીતે મિડિયા જાણતાંઅજાણતાં ‘ભારત તોડો’ના ષડયંત્રમાં સામેલ થાય છે, આનું કારણ એ છે કે પીડિત પીડિત જ હોય છે, તેની કોઈ જ્ઞાતિ ન હોવી જોઈએ. સામે પક્ષે કથિત સવર્ણ જ્યારે કથિત દલિત માટે કંઈ કરે તો તે સમાચાર છપાતા નથી કે દર્શાવાતા નથી.

‘એક દલિત યુવકે ઘોડી ખરીદી તેથી તેની હત્યા થઈ ગઈ’ આવા સમાચાર છાપીને દલિતોને ઉશ્કેરવાનું કામ મિડિયાના એક વર્ગે કર્યું. સત્ય કંઈક જુદું હતું. હત્યા થવાનું કારણ ઘોડી ખરીદી તે નહીં, પરંતુ તે યુવક દ્વારા યુવતીઓની છેડતી કરાતી હતી તે હતું. (તેનાથી પણ હત્યા વાજબી તો નથી જ ઠરતી.) તે યુવક શાળામાં ભણતો ત્યારે પણ તેની સામે શિક્ષકો અને વાલીઓએ અશિષ્ટ અને ઉદ્ધત વર્તનની ફરિયાદ શિક્ષણાધિકારીને કરેલી હોવાના પુરાવા છે. પરંતુ યુવકના પિતાએ ફરિયાદ લખાવી અને તેને સાચી માની લઈ હેડિંગ બનાવી દેવાયું. શું એમ ન લખી શકાયું હોત કે ભાવનગરના ટીંબી ગામે એક યુવકની હત્યા? સનસનાટી મોટી કે સમાજ પ્રત્યેની જવાબદારી? છેક રાષ્ટ્રીય સ્તરે આ સમાચાર ખૂબ જ ચગ્યા. પરંતુ ભાવનગર જિલ્લાના જ ટીંબી નજીકના ધોળા જંક્શનમાં એક ખૂબ જ સારી, ઉદાહરણરૂપ ઘટનાને આ જ મિડિયાએ ચગાવી નહીં.

ગત ૧૪ એપ્રિલે બાબાસાહેબ આંબેડકરની જન્મજયંતિ હતી. આંબેડકરને દલિતોએ તેમના ભગવાન જ બનાવી લીધા છે. આવું નથી. તે દિવસે ટીંબીથી નજીક ધોળા જંક્શનમાં ઉમરાળા શૈક્ષણિક મહાસંઘના શિક્ષકોએ તે દિવસે દલિત બાળકો સાથે બટુક ભોજન કર્યું. ગ્રામ પંચાયતના સફાઈ કર્મચારીઓનું સન્માન કર્યું. દલિત આવાસમાં જઈને સમય વિતાવ્યો. આ શિક્ષકોમાં ઘણા બધા કથિત સવર્ણ જ્ઞાતિના પણ હતા. પરંતુ આ સમાચારને મિડિયાએ ચગાવ્યા નહીં.

આવા જ એક બીજા સમાચાર હૈદરાબાદના છે. સામાન્ય રીતે એવો કુપ્રચાર થાય કે મંદિરોમાં દલિતોને પ્રવેશ નથી. બધાં જ મંદિરો માટે આ તથ્ય સાચું નથી. અપવાદરૂપ જૂજ મંદિરો માટે જ આ વાત સાચી છે. તેમ છતાં આવો મોટા પાયે કુપ્રચાર થાય છે. હૈદરાબાદના શ્રી રંગનાથ મંદિરના પૂજારી સી. એસ. રંગરાજને એક દલિત ભક્ત ૨૫ વર્ષના આદિત્ય પારાસરીને પોતાના ખભા પર ઉપાડીને મંદિરના ગર્ભગૃહમાં લઈ જઈને દર્શન કરાવ્યા. રંગરાજનનું કહેવું છે કે આ ઘટના ૨,૭૦૦ વર્ષ જૂની પરંપરા છે જેને મુનિ વાહન સેવા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ પરંપરાને સનાતન ધર્મનો અસલી સંદેશ પહોંચાડવા અને સમાજમાં સમાનતાનો સંદેશ આપવા માટે નિભાવવામાં આવે છે. શું તમારી સમક્ષ ક્યારેય આવી સારી અને સાચી પરંપરાની વાત પહોંચી? ના. તમારી આગળ હિન્દુ ધર્મની ખોટી પરંપરાની વાત જ પહોંચે છે.

આપણે શહેરીજનો અને એમાંય મોટીમોટી સેલિબ્રિટીઓ શહેર અને ગામડામાં અસુવિધા હોય તો સરકારને ગાળો દેવામાં કોઈ કચાશ બાકી નથી રાખતા. પરંતુ પોતે જ્યાં જન્મ્યો, કે જ્યાં પૈસા કમાયા તે ગામ કે શહેર માટે કરનારા કેટલા? ગુજરાતમાં કેટલાક આવા વીરલાઓ છે પરંતુ તેમના કિસ્સા અપવાદ સિવાય મિડિયામાં ચગતા નથી કારણકે મિડિયાના મોટા વર્ગને પેઇડ પબ્લિસિટીમાં જ રસ હોય છે. જો પૈસા આપો તો પબ્લિસિટી થાય, નહીંતર નહીં. પરંતુ આપણે વાત કરવી છે એક કલાકારની જેણે પોતાના ગામનો ઉદ્ધાર કરવા ૧૯ વર્ષની ધીકતી અને ઉજ્જવળ કારકિર્દી છોડી દીધી છે.

આ કલાકાર એટલે રાજેશકુમાર. તમે તેમને ‘સારાભાઈ વર્સિસ સારાભાઈ’ના રોશેશ સારાભાઈ તરીકે જાણો છો. ‘બા બહુ ઔર બીબી’, ‘કૉમેડી સર્કસ’ના અકબર અને ‘મિસીસ એન્ડ મિસ્ટર શર્મા અલાહાબાદ’ જેવી ઘણી સિરિયલોમાં તેઓ ચમકી ચૂક્યા છે. ઋષિ કપૂર જેવા રૂપાળા અને દેખાવડા. આ કલાકાર બિહારના અંતરિયાળ બર્મા ગામના છે. તેઓ એક વાર આંબાના ઝાડ નીચે બેઠા હતા અને તેમને બુદ્ધની જેમ જ્ઞાન થયું કે તેમણે પોતાના ગામના વિકાસ માટે કંઈક કરવું જોઈએ. તેમના ગામમાં પાણી અને વીજળીની સુવિધા નહોતી. આથી તેમણે પોતાના ગામને સ્માર્ટ વિલેજ બનાવવાનો સંકલ્પ કર્યો. તેઓ આ કામમાં અત્યારે લાગી ગયા છે. તેઓ પોતાની ઉજ્જવળ કારકિર્દીને છોડીને હવે ગામડામાં રહે છે, ખેતી કરે છે, દૂધ દોહે છે, ઘાસ કાપે છે અને ઘરનું કામ પણ કરે છે.

આ સમાચાર તમારી સમક્ષ પહોંચ્યા?ના, પરંતુ, હિન્દી ફિલ્મના કેટલાક કલાકારોએ કઠુઆની પીડિતા બાળકી માટે પોતે હિન્દુ હોવાની શરમ અનુભવી તે જોરશોરથી પહોંચ્યા. આમાંની સ્વરા ભાસ્કરે ‘પદ્માવતી’ ફિલ્મ વખતે તો પોતે બળાત્કારને જાણે ન્યાયી ઠરાવતી હોય તેવો પત્ર લખેલો. કરીના કપૂરે પોતાના દીકરાનું નામ એવા રાક્ષસી બાદશાહ પરથી રાખ્યું છે જેણે બળાત્કાર સહિતના અત્યાચાર કરવામાં કોઈ કસર નહોતી રાખી. હિન્દુઓમાં કોઈ રાવણ કે કંસ પરથી પોતાના સંતાનનું નામ રાખે છે? કોઈએ પોતાના સંતાનનું નામ હિરણ્યકશિપુ રાખ્યું?

રાજકોટથી ૨૨ કિલોમીટર દૂર રાજસમઢિયાળા ગામમાં રામરાજ્ય જેવી સ્થિતિ છે. ત્યાં કોઈ પોતાના ઘરને તાળું મારતું નથી. વેપારી પણ બપોરે જમવા જાય તો દુકાન ખુલ્લી મૂકી દે છે અને ગ્રાહક આવે તો જોઈતી વસ્તુ લઈ ગલ્લામાં વસ્તુની કિંમતના રૂપિયા મૂકી દે. (આપણે ત્યાં અમેરિકા, બ્રિટનની પ્રમાણિકતાનો પ્રચાર બુદ્ધુજીવીઓ જેટલો કરે તેટલો આ બાબતનો ઉલ્લેખ પણ નહીં કરે). અહીં ગુટખા વેચવા પરના પ્રતિબંધનો જડબેસલાક અમલ થાય છે. આ બધું આભારી છે અહીંના એક સમયના સરપંચ હરદેવસિંહ જાડેજા. એમ.એ.નું ભણીને એસઆરપીમાં જોડાયેલા. પરંતુ પછી તેમનું ગામ તેમને બોલાવતું હતું તેથી તેમણે ગામની રાહ પકડી. આ ગામ પચાસ લાખથી વધુ કિંમતની શાકભાજી વેચે છે.

મોરબી નજીક હડમતિયા ગામ છે. આ ગામમાં અતિ ભારે વરસાદ પડ્યો ત્યારે કપુરીયા વોકળામાં પાણી પૂરવઠાની લાઇનને નુકસાન થયું અને પાણી પૂરવઠો ખોરવાઈ ગયો ત્યારે પાણી પૂરવઠા તંત્રની રાહ જોયા વગર સરપંચ રાજાભાઈ ચાવડાએ પોતે સરપંચ હોવાનો અહં રાખ્યા વગર મજૂરની જેમ રિપેરિંગ કરી પાણી પૂરવઠો ફરીથી ચાલુ કર્યો. આ સમાચાર તમારી સમક્ષ નહીં પહોંચ્યા હોય પરંતુ સરપંચથી માંડીને ધારાસભ્યો અને સાંસદો કામ કરતા નથી તેવા સમાચાર તમારા સુધી રોજેરોજ પહોંચાડવામાં આવે છે. આવા સમાચાર છપાય તો બીજા ચૂંટાયેલા લોકોને પણ પ્રેરણા મળે.

આ હડમતિયા ગામમાં જ એક મંદિર છે. ત્યાં ગામની ભણેલી દીકરીઓ ગામનાં બાળકોને ફ્રી ટ્યૂશન આપે છે જેથી બાળકોને બહાર ન જવું પડે અને તેઓ ભણવામાં કાચા ન રહી જાય. આનાથી પહેલી વાત તો એ સાબિત થાય કે મંદિર માત્ર પૂજા-અર્ચનાનું કેન્દ્ર નથી. મંદિરો ન હોવાં જોઈએ તેવી બુદ્ધુજીવીઓ દલીલો કરતા હોય છે અને હવે તો મંદિરમાં બળાત્કાર થાય તેવો કુપ્રચાર પણ થઈ રહ્યો છે. બીજું કે આ મંદિરમાં બાળકો ભણવા આવે છે તો તેમની શું નાતજાત પૂછવામાં આવે છે? ના.

તાજેતરમાં હૈદરાબાદના સમન્યૂ પોથુરાજુ નામના માત્ર સાત વર્ષના બાળકે આફ્રિકાના સૌથી ઊંચા પર્વત માઉન્ટ કિલિમાંજારો પર આરોહણ કરી ત્યાં તિરંગો લહેરાવ્યો. શું આ સમાચાર પૂરતી પ્રસિદ્ધિને લાયક નથી?

મોદી સરકાર આવ્યા તે પહેલાં પદ્મ પુરસ્કારો એવી વ્યક્તિને મળતા હતા જે જાણીતા હોય, પરંતુ સમાજઘડતર કે સમાજસેવામાં તેમનું પ્રદાન સાવ અલ્પ હોય, પરંતુ ૨૦૧૫થી એવી વ્યક્તિઓને પણ પદ્મ પુરસ્કાર મળે છે જેમણે સમાજ માટે ખરેખર ઘણું બધું કર્યું છે પરંતુ સમાજે તેની જોઈએ તેવી નોંધ નથી લીધી. આવી જ એક મહાન મહિલા એટલે સુહાસિની મિસ્ત્રી જેમને આ વર્ષે પદ્મશ્રી મળ્યો. આ મહિલા પશ્ચિમ બંગાળનાં છે. તેમણે શાકભાજી વેચી વેચીને પૈસા ભેગા કર્યા અને એક હૉસ્પિટલ બનાવી જેથી કોઈ ગરીબ પૈસાના અભાવે સારવાર વગર ન રહી જાય. તેનું નામ પોતાના કે પરિવારજનોના નામ પરથી રાખવાના બદલે હ્યુમનિટી હૉસ્પિટલ રાખ્યું!

મોદીજીએ ‘મન કી બાત’માં પણ તેમનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો, પરંતુ ‘મન કી બાત’ મજાકનું પાત્ર બની ગઈ છે. ન બનવી જોઈએ.

sanjog news, society, vichar valonun

દલિતોને અન્યાય બાબતે ભાગવતજીનું સૂચક નિવેદન

(વિચારવલોણું, સંજોગ ન્યૂઝ, તા.૧૫/૪/૧૮)

આ લેખ છપાશે ત્યારે ૧૫ એપ્રિલ હશે. ૧૪ એપ્રિલે બાબાસાહેબ આંબેડકરનો જન્મ દિવસ કઈ રીતે ઉજવાયો હશે તે અત્યારે, ૨ એપ્રિલ ૨૦૧૮ના રોજ થયેલી હિંસાને જોતાં કલ્પના કરી શકાતી નથી કારણ કે દલિતોનાં નામ પર ૨૦૧૯ લોકસભાની ચૂંટણી અને ૨૦૧૮ની કર્ણાટક, મધ્યપ્રદેશ, રાજસ્થાન વગેરે રાજ્યોની ચૂંટણીમાં જીત મેળવવાનું સ્વપ્ન દરેક રાજકીય પક્ષ જોઈ રહ્યો છે.

આ લખાય છે ત્યારે ૧૪ એપ્રિલે ભાજપના નેતાઓને બાબાસાહેબ આંબેડકરની પ્રતિમાને ફૂલહાર સાથે શ્રદ્ધાસુમન અર્પવા ન દેવા દલિતોના મસીહા થવા થનગનતા ગુજરાતના ધારાસભ્ય જિજ્ઞેશ મેવાણીએ હિન્દીમાં અખિલ ભારતીય સ્તરે અપીલ કરી છે. જોકે સાંત્વનાની વાત એ છે કે દલિત સમાજના વિદ્વાન અને એક પ્રખર આંબેડકરવાદીની ઓળખ ધરાવતા ડૉ. પી. જી. જ્યોતિકરના પુત્ર ડૉ. અમિત જ્યોતિકરે લાલ ઝંડાધારી જિજ્ઞેશ મેવાણી સામે કેટલાક તીખા સવાલો ઉઠાવ્યા છે જે યથાતથ અહીં પ્રસ્તુત છે.

(૧) શું તમારા આરાધ્ય દેવને કોઈ ફૂલ ચડાવવા કે પગે લાગવા આવે તો તેમાં કોઈ રાજનીતિ હોય?

(૨) શું ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકરને લાલ ઝંડાધારી શ્રી મેવાણી જેવા પોતાની જાગીર સમજે તે યોગ્ય છે?

(૩) ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકરે પોતાની વસિયતમાં લાલ ઝંડાધારી શ્રી મેવાણીને લખી આપ્યું છે કે મારા નિર્વાણ બાદ મારી મૂર્તિ પર કોણછ હાર ચઢાવે અને કોણ ન ચઢાવે?

આમ સ્પષ્ટ છે કે, દલિત સમાજમાં પણ બે ભાગ જોવા મળી રહ્યા છે. રાજનીતિ હંમેશાં ભાગલા પાડતી હોય છે અને સમાજનીતિ હંમેશાં જોડવાનું કામ કરતી હોય છે. દુઃખની વાત એ છે કે લોકો સમાજનીતિમાં પણ રાજનીતિને લઈ આવે છે. કોઈ પણ જ્ઞાતિની કોઈ પણ સંસ્થા જોઈ લો. મોટા ભાગે તેમાં રહેલા પદાધિકારીઓ દ્વારા રાજનીતિ થતી હોવાના આક્ષેપો હંમેશાં તેમના વિરોધીઓ દ્વારા થતા જ હશે. બહુ એવી ઓછી સંસ્થા બચી જશે જેમાં રાજકારણ નહીં થતું હોય. રાજકીય પક્ષો તો ખરા જ પરંતુ ક્રિકેટની સંસ્થા બીસીસીઆઈ હોય કે પછી સાહિત્ય પરિષદ હોય કે પછી બીજી કોઈ જ્ઞાતિની સંસ્થા હોય તેમાં વહાલા-દવલાની નીતિ આવે અને પછી આવે અહંકાર. પોતાનું જ ધાર્યું થવું જોઈએ તેવું તેના આગેવાનો માનવા લાગે અને તે માટે પોતાના કહ્યાગરા લોકો પદાધિકારી બને તે માટે દાવપેચ ખેલે એટલે સરવાળે એમાં જે-તે આગેવાનોનો જ અહમ સંતોષાતો હોય છે અને જ્ઞાતિનું ભલું છેવટે પાછળ રહી જતું હોય છે.

આપણે વાત કરતા હતા દલિતોના મુદ્દાની. અત્યારે દલિત સમાજમાં સૉશિયલ મિડિયા અને બાકી અનેક રીતે કથિત સવર્ણો વિરુદ્ધ ખૂબ જ ઝેર ઓકવામાં આવે છે. આની પ્રતિક્રિયારૂપે દલિત સમાજ દ્વારા પણ સવર્ણો વિરુદ્ધ સૉશિયલ મિડિયામાં બેફામ લખવામાં આવે છે જેમાં ઘણી વાર તથ્યનો અભાવ હોય છે. સરવાળે થાય છે એવું કે બંને વચ્ચે વેરઝેર ઘટવાના બદલે ઊલટાના વધે જ છે. આ સંદર્ભમાં તાજેતરમાં રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘના વડા મોહન ભાગવતનું નિવેદન ચિંતનાત્મક છે.

સંઘ અને ભાજપ વિશે તેઓ દલિત વિરોધી હોવાની છાપ ઉપસાવાઈ છે પરંતુ જો તથ્યો જોવામાં આવે તો આ છાપ ખોટી હોવાનું સાબિત થાય છે.  વર્તમાનમાં સંસદમાં સૌથી વધુ દલિત સાંસદો ભાજપના છે. બીજી તરફ સંઘ પાસે ગાંધીજી અને ડૉ.બાબાસાહેબ આંબેડકરની મુલાકાતનાં સંસ્મરણો ટાંકવા માટે છે. મહાત્મા ગાંધીજી ૧૯૩૪માં વર્ધામાં મહાદેવ દેસાઈ અને મીરાબહેન સાથે સંઘ શિબિરની મુલાકાત લીધી ત્યારે તેઓ સંઘની શિસ્ત અને સ્વયંસેવકોમાં અસ્પૃશ્યતાના અભાવથી ખૂબ જ પ્રભાવિત થયા હતા. સંઘના કોઈ અધિકારીએ વાતશ્રકહી હોય અને ગાંધીજીએ માની લીધી હોય તેવું નહોતું પરંતુ તેમણે સ્વયંસેવકોને જાતે પૂછી અને તેની ખાતરી કરી હતી. તો બીજી તરફ ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકરે પણ ૧૯૩૯ માં પૂણેમાં યોજાયેલા સંઘ શિબિરની મુલાકાત લીધી હતી. ત્યાં તેમણે જોયું કે સ્વયંસેવકો ભાઈચારા અને સમાનતાથી એકબીજા સાથે રહે છે. સ્વયંસેવકોને સંબોધતા તેમણે કહ્યું હતું કે “હું પહેલીવાર સંઘ સ્વયંસેવકોના શિબિરની મુલાકાત લઇ રહ્યો છું. મને એ વાતની ખુશી છે કે સવર્ણો અને હરિજનો વચ્ચે કોઈ ભેદભાવ નથી.”

સંઘ વડા ભાગવતજીનું તાજેતરનું નિવેદન હિન્દુ સમાજમાં સમરસતા પ્રસરાવવા માટે સંઘની પ્રતિબદ્ધતાનું વધુ એક ઉદાહરણ જણાય છે. ભાગવતજીએ કહ્યું કે “જ્યાં સુધી સામાજિક ભેદભાવ છે ત્યાં સુધી અનામત રહેશે.” અને આ અનામત જશે તોપણ ક્યારે જશે તે વિશે ભાગવતજી સ્પષ્ટ કહે છે કે “જે લોકો સામાજિક ભેદભાવનો શિકાર બન્યા છે તે લોકો કહેશે કે હવે અમારે અનામત નથી જોઈતી ત્યારે જ અનામત દૂર થશે.” ભાગવતજીએ સંઘના ત્રીજા સરસંઘચાલક બાળાસાહેબ દેવરસને ટાંકીને કહ્યું કે “સંઘ વર્ષોથી સામાજીક ભેદભાવનોનો વિરોધી રહ્યો છે. હજુ પણ ભેદભાવ ગયા નથી. હજુ પણ (ભેદભાવનાં) ઉદાહરણ આવે છે. મંદિરમાં પ્રવેશ નથી મળતો. પાણી કાઢ્યું એટલે માર પડ્યો. પહેલાં આ ભેદભાવ સહન કરવામાં આવતા હતા, હવે સહન નથી કરવામાં આવતા. પ્રતિકાર કરવામાં આવે છે. એટલે કે ભેદભાવ મનમાં છે. મનમાંથી જ આ ભેદભાવ દૂર થવા જોઈએ. ભેદભાવની વાત હિન્દુ શાસ્ત્ર કે વ્યવસ્થામાં નથી. વ્યવસ્થા (સિસ્ટમ) વિષમતાનું સ્થાન એટલા માટે બને છે કે તે મનમાં હોય છે. સારી વ્યવસ્થાઓ પણ વિષમતાઓથી ગ્રસ્ત એટલા માટે બની જાય છે કે જાતે ચલાવનારાઓના મનમાં પોતાના અને પારકાનો ભેદ આવી જાય છે.”

સંઘે વર્ષ ૨૦૧૫માં ઠરાવ કર્યો હતો કે  ગામડાંઓમાં એક મંદિર, એક કૂવો અને એક સ્મશાન હોવું જોઈએ. ભાગવતજી કહે છે, “આ માટે અમે કામ શરૂ કરી દીધું છે. બધાં મંદિરોમાં બધા હિન્દુઓ ને પ્રવેશ હોય, બધાં પાણીનાં સ્થાનો પર બધા હિન્દુઓને હક હોય ને બધાં સ્મશાન બધા હિન્દુઓ માટે હોય.”

તેઓ આગળ કહે છે, “જ્યારે અનામતની વાત આવે છે ત્યારે સમાજમાં બે ભાગ જોવા મળે છે- એક અનામત તરફી અને અનામત વિરોધી. અનામતના કારણે જેમની તક ઓછી હોય છે તેમના મનમાં રોષ હોય તે સ્વાભાવિક છે પરંતુ જો આપણે એક સમાજ હોઈએ તો આપણે શું વિચાર ન કરી શકીએ કે આજ સુધી એટલે કે બે હજાર વર્ષથી જેમણે સહન કર્યું, સહન જ કરતા આવ્યા છે, બીજું શું? આટલું બધું સહન કરવા છતાં હિન્દુ સમાજનાં અંગ બનીને રહ્યા. થોડો-ઘણો પ્રતિકાર થયો, વિદ્રોહની ભાષા આવી તો તે છેલ્લાં સો વર્ષમાં.

આટલું સહન કરીને બધા પ્રસંગોમાં હિન્દુ સમાજ સાથે ઊભા રહ્યા દેશ માટે લડ્યા, તે માટે વિરોધીઓના અત્યાચાર પણ સહન કર્યા. હજાર વર્ષ તેમણે સહન કર્યું, આપણે શું સો વર્ષ પણ સહન ન કરી શકીએ?” તે પછી તેઓ દૃઢ ભાવથી આદેશાત્મક સ્વરમાં કહે છે કે “કરવું જોઈએ.”

આના સમર્થનમાં એક ઉદાહરણ આપતા તેઓ કહે છે કે “નાનાજી દેશમુખ અને દીનદયાલજી સંઘમાં કામ કરતા હતા તે વખતની વાત છે. તેઓ ક્યાંક પગપાળા જઈ રહ્યા હતા ત્યારે એક ખાડામાં દીનદયાલજી પડી ગયા. તો તેમના ઉપર આવવાની રાહ, ઉપર ઊભેલા નાનાજી દેશમુખ અને સ્વયંસેવકો જોઈ રહ્યા હતા. દીનદયાલજીએ ઉપર ઊભેલા સ્વયંસેવકોને કહ્યું કે હાથ લંબાવો. બહાર નીકળ્યા પછી દીનદયાલજીએ કહ્યું કે “બહાર નીકળવા હું મારા પગના પંજા પર ઊંચો થયો, હાથ લંબાવ્યો. તમે પણ ઝૂકયા અને મારો હાથ પકડીને મને ખેંચીને બહાર કાઢ્યો. આ બેય વાત જ્યારે સાથે બને છે- ઉપરવાળો ઝૂકે છે અને નીચે વાળો ઊઠે છે ત્યારે સમાજની ઉન્નતિ થાય છે.” જો નીચેવાળા જો હાથ ઉપર કરે  અને ઉપર આવવાની ચાહ રાખતા હોય તો એક સમાજના ભાગ તરીકે ઉપરવાળાનું કર્તવ્ય છે કે તેમણે ઝૂકવું જોઇએ. આ જ સમજદારી છે. આ વાત આત્મીયતાની છે. આ જ માનવતા છે. આને જ ધર્મ કહે છે. ધર્મનાં મૂલ્યો આ જ છે.”

ભાગવતજીની વાત સાચી છે પરંતુ દલિત સમાજમાં જે અતિશયોક્તિ કપીને, ઘણી વાર કાગનો વાઘ કરીને કડવાશ અને ડર ફેલાવાઈ રહ્યાં છે તે પણ દૂર કરવાં પડશે કેમકે તેનાથી બંને તરફ વૈમનસ્યમાં વધારો જ થાય છે. એ વાતનો ઇન્કાર કોઈ કરી શકે તેમ નથી કે દલિતો માટે અનેક સવર્ણો લડ્યા છે. તેનાં ઉદાહરણોમાં આદ્ય કવિ નરસિંહ મહેતાથી માંડી અને મહાત્મા ગાંધીજી સુધીના કથિત સવર્ણો છે. ડૉ. બાબાસાહેબનું મૂળ નામ તો ભીમરાવ રામજી સકપાલ હતું. તેમના પ્રેમાળ બ્રાહ્મણ શિક્ષકે તેમને પોતાની અટક આંબેડકર આપેલી. બાબા સાહેબને હિન્દુ ધર્મમાં પ્રવર્તમાન ભેદભાવ સામે વાંધો હતો, નહીં કે કથિત સવર્ણો સામે. આથી જ તેમણે આંબેડકર અટક ક્યારેય ફગાવી નહીં. તેમનાં બીજી પત્ની સવિતા પણ એક બ્રાહ્મણ જ હતાં. તેમને શિષ્યવૃત્તિ આપીને પરદેશ ભણવા મોકલ્યા તે વડોદરા રાજયના મહારાજા સયાજીરાવ ગાયકવાડ મરાઠા હતા. આવા તો બીજા ઘણાં ઉદાહરણ આપી શકાય કે જે કથિત સવર્ણો હતા/છે અને દલિત સમુદાયના અધિકારો માટે, એમના ઉત્થાન માટે લડ્યા છે અને લડી રહ્યા છે. બાકી તો દલિતોની અંદર પણ ઊંચનીચના ભેદભાવ કયાં નથી? તેમની વચ્ચે પણ રોટી-બેટીના વ્યવહાર થતા નથી એ કડવી વાસ્તવિકતા છે. અને એટલે જ જાતિગત વૈમનસ્ય કે વેરઝેર રાખવાના બદલે બન્ને સમાજ જો એક થઈને અસ્પૃશ્યતાની સામે લડશે તો જ આ બધી દૂર થઇ શકશે.