Posted in sanjog news, society, technology, vichar valonun

ફૉન, સૉશિયલ મિડિયા અને ઇન્ટરનેટથી વ્યક્તિ કેમેરા કૉન્સિયસ બની રહ્યો છે!

(વિચાર વલોણું, સંજોગ ન્યૂઝ, તા. ૧૭/૬/૧૮)

“આપણે પણ આવો એકાદ વિડિયો મૂકી દઈએ તો રાતોરાત પ્રસિદ્ધિ મળી જાય.”

એક મિત્રએ આવું કહ્યું એટલે મનમાં સૉશિયલ મિડિયા, ઇન્ટરનેટ અને સ્માર્ટ ફૉનની ત્રિપુટીએ મચાવેલા તરખાટની સામાજિક અસરોનો વિડિયો ચાલવા લાગ્યો. મિત્રને આ વિચાર આવ્યો હતો પેલા ડાન્સિંગ અંકલના વિડિયો પરથી. એ જ સંજીવ શ્રીવાસ્તવ. વ્યવસાયે તો ઇલેક્ટ્રૉનિક્સના પ્રાધ્યાપક. નાનપણથી કંઈક ઓળખ મેળવવાની તીવ્ર ઈચ્છા જે ૪૬ વર્ષે પૂરી થઈ. આમ તો, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને ડાન્સને સ્નાનસૂતકનોય સંબંધ નહીં, પરંતુ ઇલેક્ટ્રૉનિક્સની જ એક ચીજે તેમને રાતોરાત પ્રખ્યાત બનાવી દીધા જે કદાચ તેમને તેમના શિક્ષણના વ્યવસાયમાંથી ક્યારેય ન મળત.

મધ્ય પ્રદેશના મુખ્ય પ્રધાન શિવરાજસિંહ ચૌહાણે પણ એ જ સૉશિયલ મિડિયા પરથી તેમને અભિનંદન આપી દીધા. વિદિશા મહાનગરપાલિકાએ તેમને પોતાના બ્રાન્ડ એમ્બેસેડર પણ બનાવી દીધા. વિદિશાને પણ થયું હશે કે ‘ઇન્ડિયન ઍક્સ્પ્રેસ’ ગ્રૂપના સ્થાપક તંત્રી રામનાથ ગોયન્કા તેને ત્યાંથી ચૂંટાઈને સાંસદ બન્યા, અટલ બિહારી વાજપેયી તેને ત્યાંથી ચૂંટાઈને સાંસદ બન્યા, અરે! મુખ્યપ્રધાન શિવરાજસિંહ પણ ત્યાંથી પાંચ વાર ચૂંટાઈને સાંસદ બનેલા તોય તેને આટલી પ્રસિદ્ધિ ન મળી તો લાવો ને બાજુમાં આવેલા ભોપાલના સંજીવ શ્રીવાસ્તવને ઉછીના લઈએ. સંજીવના ઠુમકા જોઈ જોઈને વિદિશાનું પણ નામ રોશન થઈ જાય.

વર્તમાનમાં આવી બધી યુક્તિઓને યોગ્ય, ઉપયુક્ત અને ઉચિત માનવામાં આવે છે. ગનીમત છે કે હજુ કોઈ શહેરે સન્ની લિયોનીને બ્રાન્ડ એમ્બેસેડર નથી બનાવી. નહીંતર કલ્ચરલ માર્ક્સિસ્ટો તો એવી પણ દલીલ કરે તેવા છે કે તેમાં ખોટું શું છે? સંજીવ શ્રીવાસ્તવની નૃત્ય કળામાં નિપુણતા વિશે કોઈ ટીપ્પણી નથી. તેઓ તો એવો ડાન્સ કરી જાણે છે કે આજકાલ બધા અભિનેતા પાણી ભરે. વર્તમાન અભિનેતાઓ કૃત્રિમ અને ઝડપી ડાન્સ જ કરી જાણે છે. મોઢા પર હાવભાવ આવતા જ નથી.

વાત વિડિયોથી પ્રસિદ્ધિની છે. હવે તો વિડિયોથી કમાણીની લાલચ છે અને તે જરા જુદી રીતે. ડાન્સિંગ અંકલની રીતે નહીં. હવે એવી ઍપો જ આવવા લાગી છે જેમાં તમે તમારો વિડિયો મૂકો અને કમાણી કરો. પ્રસિદ્ધિ મળે તે તો લટકામાં. વિગો વિડિયો, ક્વાઇ વગેરે ઍપો આવી જ છે. તેમાં લાઇકને ફ્લેમ કહે છે. એક ફ્લેમના બદલામાં વપરાશકારને ૦.૦૦૧૫ અમેરિકી ડૉલર (ભારતના દસ પૈસા) મળે છે. કમાણી અને પ્રસિદ્ધિની લાલચે હવે સામાન્ય લોકો પણ પોતાના વિડિયો બનાવીબનાવી મૂકવા લાગ્યા છે.

તેમાં ચોંકાવનારું પ્રમાણ સ્ત્રીઓનું ઝાઝું છે. ૧૫-૧૬ વર્ષની વયથી લઈને ૪૦ સુધીની ઉંમરની સ્ત્રીઓ પોતાના વિડિયો મૂકવા લાગી છે. કોઈ હિન્દી કે અંગ્રેજી ગીત, સંવાદો, કોઈ રમૂજ વગેરે પર હવે તેઓ પોતાના વિડિયો બનાવે છે. તેમાં સંવાદો, રમૂજ બીજા કોઈના અવાજમાં હોય છે. વિડિયો બનાવનાર વ્યક્તિએ માત્ર અભિનય કરવાનો હોય છે. પ્રેટી આલિયા નામની યુઝર પ્રૉફાઇલ ધરાવતી એક કન્યાના આવા વિડિયો ખૂબ વાઇરલ થયા છે. ‘બંદર જૈસે મુંહવાલે અંકલ’, ‘કૌન થી વો લડકી’ વગેરે રમૂજો પર તેની અદાકારી, હાવભાવ આવી દરેક વિડિયો એપ પર અને યૂટ્યૂબ પર જોવા મળે છે. ડબસ્મેશ પણ આવી જ એપ છે જેમાં પણ લોકો પોતાના આવા વિડિયો બનાવી શકે છે.

‘એફઆઈઆર’ સિરિયલથી ખ્યાત કવિતા કૌશિકને એફઆઈઆર સિરિયલથી જેટલી પ્રસિદ્ધિ કદાચ નહીં મળી હોય એટલી ડબસ્મેશથી મળી હશે. તેનું કારણ તે પોતે નથી, પણ તેનો એક સાથી છે જે માત્ર ચાર વર્ષનો (વિડિયો બનાવ્યો ત્યારે, આજે તો સાત વર્ષનો થઈ ગયો હશે) જ છે. તેનું નામ ઋષિ છે. તે તેનો પડોશી છે પરંતુ કવિતા તેની સાથે યોગ કરે છે, ઓઉમ્ કાર કરે છે. રમતો રમે છે.
પણ આમાં તાજેતરમાં એક કન્યાનો જે વિડિયો આવ્યો છે તે ચોંકાવનારો છે. ખૂબ જ સુંદર, ઉદ્ઘોષક કે આરજે કક્ષાનો અવાજ ધરાવતી એક કન્યા સાહિત્યિક ઢબે “કવિએ માટલાને પૂછ્યું, કાળઝાળ ગરમીમાં તું આટલું શીતળ જળ કઈ રીતે આપે છે?…” આ રીતે આખી વાત શરૂ કરે છે અને આપણને થાય કે માટલાનો જવાબ કોઈ સુવિચાર પ્રકારનો હશે અથવા રમૂજી હશે પરંતુ છેલ્લે રમૂજમાં ગાળ આવે છે. આ ચોંકાવનારી વાત એટલે છે કે ગુજરાતની કન્યાઓ આ પ્રકારની ગાળ આ રીતે પોતાનો વિડિયો બનાવીને મૂકે તે માની શકાય નહીં. હિન્દીમાં “ચાય બના દું?” વિડિયો આવે જ છે જેમાં કોઈ નાનો છોકરાનો અવાજ છે પરંતુ અભિનય આવી કન્યાઓ કરી રહી છે.

પ્રસિદ્ધિની ભૂખ લોકોમાં વધી રહી છે અને તે માટે કોઈ પણ રસ્તા અપનાવવા પડે તે માટે તૈયાર પણ છે. ઢિંચક પૂજા હોય કે પૂનમ પાંડે, આ બધાને રાતોરાત પ્રસિદ્ધિ મળી. આ લોકો ક્યાં ખોવાઈ ગયા? રાખી સાવંત હોય કે નેહા ધૂપિયા, વિવાદાસ્પદ નિવેદનો કરીને જે તે સમયે તેમને પ્રસિદ્ધિ મળી, પરંતુ ઇતિહાસમાં તેમની કેટલી અને કઈ રીતે નોંધ લેવાશે?

સૉશિયલ મિડિયા લોકોને કેમેરા કૉન્સિયસ કરી રહ્યું છે. જ્યાં પણ જઈએ ત્યાં ફોટો પાડવો જરૂરી છે અને ફોટો પાડવો હોય તો સારા દેખાવું જરૂરી છે. સારાં કપડાં પહેરેલાં હોવા જરૂરી છે. સારા દેખાવામાં કંઈ ખોટું નથી. પરંતુ સતત કેમેરા કૉન્સિયસ થવાના કારણે લોકો ક્યાંક કૃત્રિમ જીવન તો નથી જીવવા લાગ્યા ને? કૃત્રિમ સ્મિત, કૃત્રિમ હાવભાવ…લાગે છે કે સામાન્ય લોકો પણ હવે અભિનય કરવા લાગ્યા છે.
અનેક વ્યાવસાયિક તસવીરકારો માને છે કે પહેલાં લોકો એટલા તસવીર માટેના શોખીન નહોતા અને તેમને તસવીર માટે પૉઝ આપવા વગેરે આવડતું પણ નહોતું. ખાસ કરીને લગ્ન વગેરે પ્રસંગોનું જે કામ કરે છે તે તસવીરકારોનું આ માનવું છે.

આજથી દસ પંદર વર્ષ પહેલાંના આલબમો જોઈ લો. આજે તો, લાગે છે કે, બાળક જન્મના એકાદ વર્ષની અંદર જ કેમેરા કૉન્સિયસ બનવા લાગે છે. એકાદ વર્ષમાં તેને સેલ્ફી લેતા આવડી જાય છે. આ માનવામાં નહીં આવે, પણ હકીકત છે. તેને વૉટ્સએપમાં ઑડિયો મેસેજ મોકલતા, વિડિયો કૉલ કરતા આવડે છે. બેએક વર્ષના બાળકને વાંચતા નહીં આવડતું હોય, પરંતુ તેને ચિત્રની રીતે અક્ષરોને ઓળખતા આવડે છે એટલે પોતાના કાકા, ફઈ, કે માસીના નંબર કયા છે તે તેને ખબર પડે છે.

તસવીરોનો શોખ રાજકારણીઓને હોય તે સ્વાભાવિક છે. પ્રથમ વડા પ્રધાન જવાહરલાલ નહેરુની જેટલી સારીનરસી તસવીરો છે (તેઓ ધૂમ્રપાન કરતા હોય કે તેમની સાથે સ્ત્રી હોય તેવી તસવીર પણ છે) તેટલી કદાચ બીજા કોઈ મોટા રાજકારણીની ભાગ્યે જ હશે. તે પછી અત્યારે વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી પણ સતત કેમેરા કૉન્સિયસ રહે છે. થોડાં વર્ષો પહેલાં તેઓ ફેસબુકના સીઇઓ માર્ક ઝુકરબર્ગ કેમેરામાં વચ્ચે આવતા હતા તો તેમને બાજુમાં ખસેડતા હોય તેવો વિડિયો ખૂબ પ્રસારિત થયો હતો. તેમની આ ચેષ્ટાની તરફેણ અને ટીકા બંને થઈ હતી. પરંતુ હવે સાદગીમાં માનતા, સાદી સાડી અને સ્લિપર પહેરતાં, પશ્ચિમ બંગાળનાં મુખ્ય પ્રધાન મમતા બેનર્જી પણ આ પ્રકારની ચેષ્ટામાંથી બાકાત રહી શક્યા નથી. વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી પશ્ચિમ બંગાળ ગયા હતા ત્યારે નરેન્દ્ર મોદીની આગળ રાજ્યપાલ ઊભા હતા. ઓન કેમેરા રેકૉર્ડ થયેલા વિડિયોમાં, મમતા રાજ્યપાલને બાજુએ ખસેડી રાજ્યપાલ, મોદી અને મમતા ત્રણેય કેમેરામાં આવી શકે તેવી ચેષ્ટા કરતાં નજરે પડ્યાં હતાં.

ઘણા લોકો સેલિબ્રિટી સાથે ફોટો પડાવવાના શોખીન હોય છે. તો સેલિબ્રિટીઓ પણ પોતાની લોકચાહના દેખાય અને તેમની તસવીરો વધુ પ્રસારિત થાય તે માટે કોઈ પણ વ્યક્તિ સાથે તસવીર પડાવવા તૈયાર થઈ જાય છે. તે વખતે આ વ્યક્તિ કોણ છે તે તેમને ખબર નથી હોતી. તેનો ભૂતકાળ કે વર્તમાન પણ કદાચ જાણતા નથી હોતા. પરંતુ આવી તસવીરો સેલિબ્રિટીઓથી માંડીને રાજકારણીઓ માટે ભવિષ્યમાં ગળાની ફાંસ સાબિત થાય છે. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ સામે આરોપ લાગે ત્યારે તે વ્યક્તિની નેતા કે કલાકારની તસવીર તે નેતા કે કલાકારના વિરોધી કે મિડિયાને હાથ લાગે તો પ્રચાર શરૂ થઈ જાય છે કે તે આરોપી સાથે તે નેતા કે કલાકારના પણ સંબંધ છે અને તેમના આશીર્વાદથી જ આરોપીએ ગુનો કર્યો છે.
આવી તસવીરમાં કોઈ એકાદ ક્ષણને પકડીને પણ વિરોધીઓ અપપ્રચાર કરતા હોય છે. કોઈ પણ સજ્જન વ્યક્તિ પણ કોઈ સ્ત્રીની સાથે હાથ મિલાવતી વખતે તેની સામે જુએ તે ક્ષણની તસવીર જો એવા વિધાન સાથે પ્રચારિત કરવામાં આવે કે તે લોલુપ નજરે જુએ છે તો કેટલાક આવા અપપ્રચારના શિકાર થઈ જવાના. બાબા રામદેવ કે નરેન્દ્ર મોદીની સ્ત્રીઓ સાથેની આવી તસવીરો વિરોધી છાવણીઓ દ્વારા અવારનવાર પ્રચારિત કરવામાં આવે છે. સંસદમાં લાઇવ ટેલિકાસ્ટ જોયું હશે તેઓ એ વાત સ્વીકારશે કે નરેન્દ્ર મોદી ક્યારેય ઝપકી કે સૂતા દેખાતા નથી. પરંતુ કોઈ પણ એકદમ જાગતી વ્યક્તિની આંખ તો પટપટે જ અને સિક્વન્સ ફોટોગ્રાફીમાં આ આંખ જ્યારે બંધ થાય તે તસવીરને જો વહેતી કરવામાં આવે તો તેને ઊંઘતી બતાવી શકાય. નરેન્દ્ર મોદીની આવી તસવીર પણ વિરોધી મિડિયાએ વહેતી કરી હતી. જોકે કૉંગ્રેસ વિરોધી છાવણી પણ આવું કરતી હોય છે.

આજે દરેકના હાથમાં ફૉનની રીતે કેમેરા છે અને તેથી દરેક વ્યક્તિ ફૉટોગ્રાફર છે. દરેકને હીરો પણ થવું છે. પરંતુ હીરો થવા જતાં ખલનાયક સાબિત થઈ શકાય છે. ઉના કાંડમાં આપણે આ જોયું છે. તમારી આસપાસ કોઈ ઘટના બને ત્યારે કોઈ શૂટિંગ કરતું હશે તેની ખબર હોતી નથી. ભીડમાં હો ત્યારે તો ખાસ. તેમાંય હવે તો સ્પાય કેમેરા આવી ગયા છે જે શર્ટનાં બટન-પેન, બેગના બટનમાં ફિટ થઈ શકે છે. તમને ખબર પણ ન હોય અને તમારું શૂટિંગ પણ થતું હોય. આથી કેમેરા કૉન્સિયસ રહેવું પડે છે. દર પળે સજાગ રહેવું જરૂરી છે. સેલિબ્રિટીએ ખાસ.

Advertisements
Posted in abhiyaan, technology

ફ્રી બેઝિક્સ દ્વારા ફેસબુકે ભારતમાં તેની ખોરી દાનત બતાવેલી!

(અભિયાન સાપ્તાહિક, તા.૭ એપ્રિલ ૨૦૧૮ના લેખનું બૉક્સ)
વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી ફેસબુકના અમેરિકાના કાર્યાલયમાં માર્ક ઝુકરબર્ગ સાથે એક પ્રૉગ્રામ કરી આવ્યા તેનો ફાયદો ઉઠાવવા ઝુકરબર્ગે ભારતમાં ફ્રી બેઝિક્સની લુચ્ચી યોજના લાગુ કરવા હવાતિયાં મારેલાં. આ ફ્રી બૅઝિક્સનું નામ રૂપકડું લાગે તેવું હતું. ભારતીયોને પહેલી નજરે તો ફ્રી જણાતી કોઈ પણ ચીજ આકર્ષે જ. ફેસબુક લોકોને કહેતી હતી કે તે તેમને ઇન્ટરનેટ ફ્રીમાં જોવા દેશે અને તેની સાથે ફેસબુક તેમજ કેટલીક વેબસાઇટો ફ્રીમાં જોવા મળશે. ડેટા ચાર્જ નહીં લાગે. પરંતુ તેનાથી ફેસબુકની મૉનોપોલી સ્થપાતી હતી. નેટ ન્યૂટ્રાલિટીના સિદ્ધાંતનો ભંગ થતો હતો. તમે કોઈ કંપનીનું ઇન્ટરનેટ લો કે વાપરો તો તે ચાર્જમાં તમને કોઈ પણ વેબસાઇટ જોવા મળવી જોઈએ ને. પરંતુ ફેસબુકની યોજનામાં આવું નહોતું થતું. લોકોનો જબરદસ્ત વિરોધ થતાં સરકારે આ યોજનાને અટકાવી દીધી, નહીંતર ફેસબુકનું વર્ચસ્વ આ બાબતે પણ સ્થપાઈ ગયું હોત.

Posted in abhiyaan, technology

ગૂગલ વગેરે પણ ઓછી માયા નથી!

(અભિયાન સાપ્તાહિક, તા.૭ એપ્રિલ ૨૦૧૮ના લેખનું બૉક્સ)
ઇન્ટરનેટ પર જે કંઈ મફત સેવા છે તે પુણ્ય કમાવવા માટે નથી તે સમજી લેવું જોઈએ. આનો અર્થ એ નથી કે કોઈ પેઇડ સેવા આપે તે પણ જેન્યુઇન જ હશે. પરંતુ ફેસબુકની સાથે ગુગલ પણ ઓછી માયા નથી. તે પણ સર્ચ રિઝલ્ટમાં ચેડા કરે છે તે સાબિત થઈ ચૂક્યું છે. નરેન્દ્ર મોદીનું નામ વિશ્વના ટોચના અપરાધીઓમાં ગૂગલ બતાવતું હતું! ગૂગલમાં સર્ચ કરો તો તે જેમ ઈચ્છે તે પરિણામો જ બતાવે છે અને આ પરિણામો મોટા ભાગે ભારત વિરોધી હોય છે. સર્ચ રિઝલ્ટમાં ચેડા કરવા માટે ગયા વર્ષે યુરોપીય સંઘે ગૂગલને ૨.૪ અબજ યુરો (અંદાજે ૧૯૨.૮૪ અબજ રૂપિયા)નો દંડ ફટકાર્યો હતો, તો ભારતમાં પણ ભારતીય સ્પર્ધા આયોગ (સીસીઆઈ)એ ગૂગલ પર ૧.૩૬ અબજ રૂપિયાનો દંડ થોપ્યો હતો. ટ્વિટર પણ સ્થાપિત હિતોના શરણે જાય છે. ભારતમાં તે પરેશ રાવલ, અભિજીત વગેરે જમણેરી વિચારવાળાઓના ટ્વિટર હેન્ડલ ઝડપથી બ્લૉક કે સસ્પેન્ડ કરી દે છે તે જ રીતે અમેરિકામાં પણ હૉલિવૂડ ડિરેક્ટર હાર્વે વેઇન્સ્ટેઇનનું જાતીય શોષણનું કૌભાંડ બહાર આવ્યું ત્યારે અભિનેત્રી રૉઝ મેકગૉવનનું એકાઉન્ટ ટ્વિટરે સસ્પેન્ડ કરી નાખ્યું હતું.

Posted in abhiyaan, politics, society, technology

સૉશિયલ મિડિયાના પ્રભાવમાં ન આવી જાવ!

(અભિયાન સાપ્તાહિક, તા.૭ એપ્રિલ ૨૦૧૮ના લેખનું બૉક્સ)
ઇન્ટરનેટ પર જે કંઈ મફત સેવા છે તે પુણ્ય કમાવવા માટે નથી તે સમજી લેવું જોઈએ. આનો અર્થ એ નથી કે કોઈ પેઇડ સેવા આપે તે પણ જેન્યુઇન જ હશે. પરંતુ ફેસબુકની સાથે ગુગલ પણ ઓછી માયા નથી. તે પણ સર્ચ રિઝલ્ટમાં ચેડા કરે છે તે સાબિત થઈ ચૂક્યું છે. નરેન્દ્ર મોદીનું નામ વિશ્વના ટોચના અપરાધીઓમાં ગૂગલ બતાવતું હતું! ગૂગલમાં સર્ચ કરો તો તે જેમ ઈચ્છે તે પરિણામો જ બતાવે છે અને આ પરિણામો મોટા ભાગે ભારત વિરોધી હોય છે. સર્ચ રિઝલ્ટમાં ચેડા કરવા માટે ગયા વર્ષે યુરોપીય સંઘે ગૂગલને ૨.૪ અબજ યુરો (અંદાજે ૧૯૨.૮૪ અબજ રૂપિયા)નો દંડ ફટકાર્યો હતો, તો ભારતમાં પણ ભારતીય સ્પર્ધા આયોગ (સીસીઆઈ)એ ગૂગલ પર ૧.૩૬ અબજ રૂપિયાનો દંડ થોપ્યો હતો. ટ્વિટર પણ સ્થાપિત હિતોના શરણે જાય છે. ભારતમાં તે પરેશ રાવલ, અભિજીત વગેરે જમણેરી વિચારવાળાઓના ટ્વિટર હેન્ડલ ઝડપથી બ્લૉક કે સસ્પેન્ડ કરી દે છે તે જ રીતે અમેરિકામાં પણ હૉલિવૂડ ડિરેક્ટર હાર્વે વેઇન્સ્ટેઇનનું જાતીય શોષણનું કૌભાંડ બહાર આવ્યું ત્યારે અભિનેત્રી રૉઝ મેકગૉવનનું એકાઉન્ટ ટ્વિટરે સસ્પેન્ડ કરી નાખ્યું હતું.

Posted in abhiyaan, technology

ફેસબુક પરની ઍપથી સાવધાન!

(અભિયાન સાપ્તાહિક, તા.૭ એપ્રિલ ૨૦૧૮ના અંકના લેખનું બૉક્સ)

ફેસબુક પર ઘણી એવી ઍપ હોય છે જેની જાહેરખબર આવે છે. તમને લાગે છે જાણે પૉસ્ટ જ છે. આ ઍપ મજેદાર હોય છે. પૂર્વજન્મમાં તમે શું હતા? હવે પછીના જન્મમાં તમે શું થવાના? તમારા શ્રેષ્ઠ મિત્ર કોણ છે? તમે કઈ સેલિબ્રિટી જેવા લાગો છો? આવો પ્રશ્ન તેમાં મૂકાયેલો હોય, પછી તમે તે લિંકમાં જાવ એટલે તે તમને પરમિશન માગે. તે આપો એટલે તે જવાબ આપીને તમારા ફેસબુક પર મૂકે જે તમે હોંશેહોંશે શૅર કરો. તમને ગમ્મત પડે કે આપણે તો નરેન્દ્ર મોદી સાથે મળતા આવીએ છીએ કે પછી ગયા જન્મમાં આપણે રાજા હતા. એક વ્યક્તિ આવું કરે એટલે ગાડરિયા પ્રવાહની જેમ બીજાને પણ ઈચ્છા થાય. એટલે તે પણ આમાં જોડાય. આમ, લોકો આમાં નિર્દોષ ગમ્મત રૂપે જોડાતા જાય, પરંતુ હકીકતે આવી ઍપ તમારી ડેટા ચોરતી હોય.

Posted in abhiyaan, politics, technology

ગુજરાતની ચૂંટણીમાં ભાજપને હરાવવા કૉંગ્રેસે કેમ્બ્રિજ એનાલિટિકાની મદદ લીધી?

(અભિયાન સાપ્તાહિક, તા.૭ એપ્રિલ ૨૦૧૮ના લેખનું બૉક્સ)
કેમ્બ્રિજ એનાલિટિકાનું કૌભાંડ બહાર આવ્યાના (ભારતીય સમય મુજબ) એક દિવસ પછી ૨૧ માર્ચે કેન્દ્રીય માહિતી ટૅક્નૉલૉજી પ્રધાન રવિશંકર પ્રસાદે ધડાકો કર્યો કે કૉંગ્રેસે ભાજપને હરાવવા કેમ્બ્રિજ એનાલિટિકાને ભાડે રાખી છે. ઑક્ટોબર અને નવેમ્બર ૨૦૧૭ના અખબારી અહેવાલોને ટાંકીને પ્રસાદે આક્ષેપ કર્યો કે ગુજરાતની ચૂંટણીમાં પણ કેમ્બ્રિજ એનાલિટિકાની મદદ લેવામાં આવી હતી. આના જવાબમાં કૉંગ્રેસે કહ્યું કે પ્રસાદ હિટલરના સાથી ગૉબેલ્સ જેવો જૂઠો પ્રચાર કરી રહ્યા છે. તેમણે કહ્યું કે ભૂતકાળમાં ૨૦૧૦માં ભાજપ અને જનતા દળ (યુ)એ બિહારની ચૂંટણી જીતવા આ કંપનીની મદદ લીધી હતી. તેના જવાબમાં ભાજપે કહ્યું કે તે વખતે કેમ્બ્રિજ એનાલિટિકાની સ્થાપના જ નહોતી થઈ.

Posted in abhiyaan, international, politics, technology

ફેસબુકની ખોરી દાનત: કર લો દુનિયા મુઠ્ઠી મેં!

છેલ્લા લગભગ એક સપ્તાહથી ફેસબુક, કેમ્બ્રિજ એનાલિટિકા અને ડેટા લીક આ ત્રણ શબ્દસમૂહો આપણા કાને સતત અથડાયા કરે છે, પરંતુ પૂરતી માહિતીનો અભાવ હવે દરેક માધ્યમમાં જોવા મળે છે. તેથી લોકોને ખબર નથી પડતી કે હકીકતે કોણે શું કર્યું?

હકીકતે કેમ્બ્રિજ એનાલિટિકા લંડન સ્થિત એક મોટી- માહિતી વિશ્લેષણ કરતી- પેઢી છે. આ કંપની એક સરકારી અને સૈન્ય કૉન્ટ્રાક્ટર સ્ટ્રેટેજિક કમ્યૂનિકેશન લેબૉરેટરિઝ (એસ.સી.એલ.) ગ્રૂપનો હિસ્સો છે, જે ખાદ્ય સુરક્ષા સંશોધનથી માંડીને રાજકીય બાબતો પર કામ કરે છે.

સાદી ભાષામાં કહીએ તો, માહિતી (ડેટા) મેળવવી અને તેનું વિશ્લેષણ કરી આપવું એ કેમ્બ્રિજ એનાલિટિકાનું કામ છે. વર્ષ ૨૦૧૬માં અમેરિકાના પ્રમુખની ચૂંટણીમાં ડૉનાલ્ડ ટ્રમ્પ માટે કામ કરીને તે ચર્ચામાં આવી હતી. ટ્રમ્પના અભૂતપૂર્વ વિજય માટે કેમ્બ્રિજ એનાલિટિકાને પણ યશ મળે  છે.  અમેરિકાની આ ચૂંટણીને ધ્યાનમાં રાખીને વર્ષ ૨૦૧૩માં કેમ્બ્રિજ એનાલિટિકાની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી.

તે રાજકીય અને કૉર્પોરેટ ગ્રાહકોને ગ્રાહકો અંગેનાં સંશોધનોથી માંડીને લક્ષ્ય આધારિત ઍડવર્ટાઇઝિંગ (માનો કે જાહેરખબર બાળકો માટે જ છે તો તે બાળકો સુધી જ પહોંચે તે રીતની જાહેરખબર) અને માહિતી સંબંધિત અન્ય સેવાઓ આપે છે. તેની અનેક જગ્યાએ ઑફિસ છે જેમાં ન્યૂ યૉર્ક, વૉશિંગ્ટન, લંડન, બ્રાઝિલ, અને મલેશિયા સમાવિષ્ટ છે.

કેમ્બ્રિજે ફેસબુક, ગૂગલ, સ્નેપ ચેટ, ટ્વિટર અને યૂટ્યૂબનો ઉપયોગ કરીને ડૉનાલ્ડ ટ્રમ્પને જીતવામાં મદદ કરી હતી. પહેલાં તો ફેસબુક વગેરેની મદદથી અમેરિકાના મતદારોની માહિતી ભેગી કરવામાં આવી. પછી તેનું વિશ્લેષણ કરાયું કે કોને શું પસંદ છે, શું નથી પસંદ, કોનો રાજકીય ઝોક કઈ તરફનો છે. તે પછી પસંદ-નાપસંદ મુજબ વર્ગીકરણ કરી તેમને ગમે તે રીતે તેમની સમક્ષ ટ્રમ્પની તરફેણમાં અભિયાન ચલાવાયું. અભિયાન શું, તેને જાહેરખબર જ કહી શકાય.

તમને થશે કે આમાં કેમ્બ્રિજ એનાલિટિકાએ ખોટું શું કર્યું? માહિતી ભેગી કરવી અને તેનું વિશ્લેષણ કરવું તેમાં ખોટું કંઈ નથી, પરંતુ કેમ્બ્રિજ એનાલિટિકાએ જે માહિતી ભેગી કરી તે ફેસબુક પરથી ભેગી કરી અને તે પણ કાયદેસર નહીં. રીતસર સાઇબર ચોરી કરીને. તેણે ફેસબુકના પાંચ કરોડ વપરાશકારોની માહિતી એકઠી કરી.

ફેસબુક પર લોકો પોતાની અંગત માહિતી મૂકતા હોય છે તે સાચું, પરંતુ તે બધાને જોઈ શકાય તેમ હોતી નથી. તેમાં સિક્યૉરિટીનાં સેટિંગ હોય છે, પરંતુ કેમ્બ્રિજ એનાલિટિકાએ ફેસબુકમાં ઘૂસણખોરી કરાવીને આ માહિતી મેળવી લીધી તેથી તેના પર આ આક્ષેપ થઈ રહ્યા છે અને જે ખરેખર ગંભીર છે. પરંતુ આમાં ફેસબુકનો વાંક પણ નાનોસૂનો નથી.

ચૂંટણીને પ્રભાવિત કરવાનો આરોપ તો ફેસબુક પર ૨૦૧૬થી લાગી રહ્યો છે અને તે માટે તે અમેરિકામાં તપાસનો સામનો પણ કરી રહી છે. અમેરિકાની ચૂંટણીને ડૉનાલ્ડ ટ્રમ્પની તરફેણમાં પ્રભાવિત કરવા રશિયાએ કેટલીક જાહેરખબરો ફેસબુક પર આપી હતી. (તેમાં કેમ્બ્રિજ એનાલિટિકાની ભૂમિકા કઈ જાહેરખબર કયા વપરાશકાર સુધી પહોંચવી જોઈએ તેમાં મદદગાર તરીકેની હોઈ શકે.) આ જાહેરખબર મતદારોમાં શ્વેત વિરુદ્ધ અશ્વેતનો વર્ગવિગ્રહ વધારનારી હતી. એટલે કે શ્વેત સમુદાયમાં અશ્વેત વિરુદ્ધ ભાવના ભડકે અને તેઓ ટ્રમ્પ માટે મતદાન કરવા પ્રેરાય. ઉપરાંત સરહદ સુરક્ષિત રહે તે માટેની જાહેરખબર પણ આપી હતી. આમ, લોકોમાં દેશની સુરક્ષા ખતરામાં છે તેવી ભાવના ઉશ્કેરવામાં આવી હતી. ટ્રમ્પ આવશે તો દેશ સુરક્ષિત બનશે તેવું લોકોના મનમાં ઠસાવાયું હતું. આ ઉપરાંત મુસ્લિમ લોકોને દેશમાં આવતા રોકવા માટે પણ અભિયાન ચલાવાયું હતું જેથી દેશમાં ત્રાસવાદ ન ફેલાય. તદુપરાંત, અમેરિકાને ફરી મહાન બનાવવા માટે પણ અભિયાન ચલાવાયું હતું. આ બધાના કારણે લોકો ટ્રમ્પને મત આપવા વધુ દૃઢ બને તે સુનિશ્ચિત કરાયું હતું.

ફેસબુક પર રશિયા દ્વારા જાહેરખબરો અંગે તો ૨૦૧૬માં કૌભાંડ બહાર આવી ગયું હતું. પહેલાં તો કોઈ પણ ગુનેગાર કરે તેમ, ફેસબુકના માર્ક ઝુકરબર્ગે પણ તેને (૧૦ નવેમ્બર ૨૦૧૬ના રોજ) નકારી કાઢ્યું અને કહ્યું કે ફેસબુક પર ચૂંટણીને પ્રભાવિત કરે તેવા ખોટા સમાચાર (ફૅક ન્યૂઝ) મૂકાયા હોવાની વાત ગાંડપણ છે. આનું કારણ કદાચ એ હતું કે ઝુકરબર્ગને કિંગ મેકર બનવામાં મજા આવી હતી અને તે કરતાંય તેને પૈસા કમાવવા મળતા હોય તો તે શા માટે જતા કરે? તેણે કંઈ સેવા કરવા તો ફેસબુક ખોલી નહોતી. આ વાત સાચી અને જાહેરખબરો મૂકાય તેમાં કોઈને વાંધો ન હોવો જોઈએ, પરંતુ અમેરિકાની ચૂંટણી પ્રભાવિત થાય, લોકોમાં કારણ વગર વેરઝેર વધે, રોષ વધે અને ખોટી રીતે લોકો ટ્રમ્પ તરફ ઝૂકે તે રીતની જાહેરખબર લેવી તે અનૈતિક કહેવાય.

૧૮ નવેમ્બર ૨૦૧૬ના રોજ ઝુકરબર્ગે થોડી પલટી મારી અને કહ્યું કે ફૅક ન્યૂઝ મૂકાયા તો હતા, પરંતુ તેનું પ્રમાણ બહુ નાનું હતું. ૧૭ એપ્રિલ ૨૦૧૭ના રોજ ફેસબુકે જાહેર કર્યું કે તેણે ૩૦,૦૦૦ બનાવટી ખાતાં દૂર કર્યાં છે જે ફ્રાન્સની ચૂંટણીને પ્રભાવિત કરી શકે તેમ હતાં. પરંતુ ૬ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૭એ ફેસબુકે કબૂલી લીધું કે તેણે પૈસા લઈને રશિયાની અમેરિકાના મતદારોને પ્રભાવિત કરતી જાહેરખબરો ચલાવી હતી. તેણે ત્યારે તો એમ જ કીધું કે માત્ર ૪૭૦ નકલી ખાતાં જ ૩,૩૦૦ જાહેરખબર સાથે સંકળાયેલાં હતાં. ૬ ઑક્ટોબરે ફેસબુકે કહ્યું કે અંદાજે ૧ કરોડ લોકોએ રશિયાની આ જાહેરખબરો જોઈ હતી. ૩૧ ઑક્ટોબરે વળી પલટી મારી આ આંકડો ૧૨.૬ કરોડનો હોવાનું કહ્યું! જેમજેમ તપાસ આગળ વધતી ગઈ તેમતેમ ફેસબુકનાં નિવેદનોમાં પલટા આવતા ગયા અને ૧ નવેમ્બર, ૨૦૦૧૭ના રોજ એણે સ્વીકારી લીધું કે હકીકતે તો રશિયાની જાહેરખબરો ૧૫ કરોડ અમેરિકનો સુધી પહોંચી હતી!  આના પરિણામે અમેરિકામાં ફેસબુક સામે સંસદીય એટલે કે કૉંગ્રેસ (ત્યાં લોકસભા જેવા નીચલા ગૃહને કૉંગ્રેસ કહે છે)ની તપાસ શરૂ થઈ.

આ બધું ચાલતું હતું ત્યાં નવો ફણગો ફૂટ્યો. બ્રિટનની ચૅનલ ૪ ન્યૂઝે ૧૯ માર્ચે સ્ટિંગ ઑપરેશન દેખાડ્યું. ભાષા અંગ્રેજી જ હોવા છતાં શબ્દોનો ફરક હોવાના કારણે બ્રિટનના મિડિયામાં તેને સ્ટિંગ ઑપરેશન નહીં, પરંતુ અંડરકવર ઑપરેશન કહે છે. આ કામગીરીમાં કેમ્બ્રિજના સીઇઓ એલેક્ઝાન્ડર નિક્સ સહિતના વરિષ્ઠ અધિકારીઓ એમ કહેતા પકડાયા કે વિશ્વ ભરમાં તેમના ગ્રાહકોને જિતાડવા માટે કેમ્બ્રિજ વેશ્યાઓનો ઉપયોગ કરી શકે છે, લાંચ આપી શકે છે અને ખોટી માહિતી પણ પ્રસરાવી શકે છે. ટૂંકમાં, પોતાના ગ્રાહકો (એટલે કે રાજકીય નેતા કે પક્ષ તરફથી) મસમોટી રકમ પડાવીને તેમને જિતાડવા તે કંઈ પણ, એટલે કંઈ પણ કરી શકે છે.

ન્યૂઝ ચૅનલના રિપૉર્ટર શ્રીલંકાના એક ધનવાન પરિવાર તરીકે ગયા હતા, જેમને રાજકીય ફાયદો મેળવવો હતો. પહેલાં તો કેમ્બ્રિજના અધિકારીઓ બહુ ખુલ્યા નહીં, પરંતુ જેમ મુલાકાતો આગળ વધતી ગઈ અને તેમને લાગ્યું કે પાર્ટી ખરેખર સાચી જ છે, તેમ તેમણે પોતે પોતાના ગ્રાહકોને જિતાડવા શું-શું કરી શકે છે તે વાત કરી. બ્રિટનની ચૅનલ ૪ ન્યૂઝે દિવાસળી ચાંપી દીધી એટલે ભડકો થવાનો જ હતો…

આગમાં ઘી હોમવાનું કામ કર્યું અમેરિકાના ન્યૂ યૉર્ક ટાઇમ્સ અને યુ.કે.ના ઑબ્ઝર્વર સમાચારપત્રોએ. તેમણે કેમ્બ્રિજ એનાલિટિકાના સહસ્થાપક ક્રિસ્ટૉફર વાઇલીને ટાંકીને ઘટસ્ફોટ કર્યો કે ફેસબુકના પાંચ કરોડ વપરાશકારોનો ડેટા કેમ્બ્રિજ એનાલિટિકાએ ચોરી લીધો છે! આપણને સૉશિયલ મિડિયા સારું લાગે તે સ્વાભાવિક છે, પરંતુ જેમજેમ તેનું મહત્ત્વ સ્થાપિત થતું જાય છે તેમ તેમ તેના માલિકોનાં સ્થાપિત હિતો પણ દેખાવાં લાગ્યાં છે. વ્હિસલબ્લૉઅર (એટલે કે કૌભાંડ ઉઘાડું પાડનાર) ક્રિસ્ટૉફર વાઇલીએ તો ફેસબુક અને કેમ્બ્રિજ એનાલિટિકાનું કૌભાંડ ઉઘાડું પાડ્યું, એટલે ફેસબુકે તેનું ખાતું બ્લૉક કરી દીધું.

કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટીના પ્રાધ્યાપક એલેક્ઝાન્ડર કૉગાન અને તેની કંપની ગ્લૉબલ સાયન્સ રિસર્ચે વર્ષ ૨૦૧૪માં ‘thisisyourdigitallife’ નામની ઍપ બનાવી. વપરાશકારોએ (સ્વેચ્છાએ) એક મનોવૈજ્ઞાનિક ટેસ્ટ આપવાનો હતો. અને આ રીતે આ ઍપ વપરાશકારોનો ડેટા ભેગી કરી લેતી હતી. (જુઓ બૉક્સ-ફેસબુક પરની ઍપથી સાવધાન) તેમાં જેતે વપરાશકારના ફેસબુક મિત્રોનો ડેટા પણ હતો. ગાડરિયા પ્રવાહમાં જોડાઈ ૩ લાખ લોકોએ આ ઍપના ટેસ્ટમાં ભાગ લીધો. કૉગાને આ ડેટા કેમ્બ્રિજ એનાલિટિકાને (નાણાંના બદલામાં જ) આપી દીધો. તેનાથી કેમ્બ્રિજ એનાલિટિકાને એક સૉફ્ટવેર બનાવવામાં મદદ મળી જે ચૂંટણીમાં મતદારોને પ્રભાવિત કરી શકે તેમ હતું.

આ બાબતે પણ ફેસબુકે, અમેરિકાની ચૂંટણીમાં રશિયાની જાહેરખબરની જેમ જ, પહેલાં તો ટાળમટોળ કર્યું. બ્રિટનની ચૅનલ ૪, ન્યૂ યૉર્ક ટાઇમ્સ અને ઑબ્ઝર્વરના અહેવાલોથી દુનિયાભરમાં ખળભળાટ મચી ગયો પરંતુ શરૂઆતમાં ફેસબુકનું નિવેદન કેવું આવ્યું? તેણે કહ્યું કે “અમારા ડેટા એનાલિસ્ટોની સ્વેટ (SWAT-જે મેનેજમેન્ટમાં ભણવામાં આવે છે) ટીમ કેમ્બ્રિજ એનાલિટિકામાં દિવસરાત કામ કરી રહી છે.” મંગળવારે એટલે કે ૨૦ માર્ચે ઝુકરબર્ગમાં એક મીટિંગમાં તેના પોતાના કર્મચારીઓનો જ સામનો કરવાની હિંમત ન થઈ, પણ તે દિવસે તેની પીઆર (પબ્લિક રિલેશન) ટીમે નિવેદન બહાર પાડીને કહ્યું કે “આમાં અમારી કોઈ સંડોવણી નથી, ઉલટાના અમે છેતરાયાની લાગણી અનુભવીએ છીએ!” પરંતુ લોકો સત્ય જાણતા હતા અને તેની અસર અમેરિકાના શેરબજાર પર પડવા લાગી હતી. ઝુકરબર્ગને એક અઠવાડિયામાં તો ૬૦ અબજ ડૉલર (અંદાજે ૩૯૦૦ અબજ રૂપિયા) ગુમાવવા પડ્યા.

ડૉલર ડૂબતા જણાયા એટલે ડૉલરનો જ સહારો લઈ ઝુકરબર્ગે ફૂલ પેજ ઍડ છાપાઓમાં આપી. તેના મોટામોટા સમાચાર પણ બન્યા કે ઝુકરબર્ગે માફી માગી. આમ (આપણા સહિત) વિશ્વ ભરના મિડિયાએ એવી હવા બનાવી જાણે માફી માગીને ઝુકરબર્ગે મહાન કામ કર્યું હોય, પરંતુ શું આ ખરેખર માફી ગણાય? કારણકે ઝુકરબર્ગે ‘સૉરી’ તો કહ્યું, પરંતુ તેમાં તેનો ટૉન એવો હતો કે ફેસબુકની કોઈ ભૂલ નથી, આ તો પેલા ઍપ ડેવલપર (કૉગાને) વિશ્વાસનો ભંગ કર્યો છે, અને હવે અમે સુરક્ષા વધુ કડક બનાવીશું જેથી ભવિષ્યમાં આવું કંઈ ન થાય.

સૉશિયલ મિડિયા પર આવી જવાથી તેની એબીસીડી આવડી નથી જતી, (આ બૉક્સમાં જણાવ્યા તેમ ઍપ જેવાં) તેનાં અનેક અટપટાં પાસાં છે. લોકોને લાઇક મળે, વાહવાહ થાય એટલે મજા આવી જાય, પરંતુ સૉશિયલ મિડિયા તમારી સેવા કરવા માટે નથી જ. ફેસબુક તો નહીં જ. આ કૌભાંડ પછી ફેસબુકે હવે અમેરિકા ઉપરાંત યુકે, સિંગાપોર, ભારત સહિતના દેશોમાં આકરી તપાસનો સામનો કરવાનો વારો આવ્યો છે. સિંગાપોરમાં તો ભારતીય મૂળના કે. શમુગમ ફેસબુકના મીંઢા અને જાડી ચામડીના, સવાલોના જવાબ ટાળતા પ્રતિનિધિને કડક રીતે રોકડું પારખી દે છે તેવો વિડિયો વાઇરલ થયો છે. (ફેસબુક હવે એન્ટિ સૉશિયલ બનતું જાય છે તે જોતાં તેની સામે સિંગાપોરની સરકારે પ્રચાર સૉશિયલ મિડિયા દ્વારા આ વિડિયો મૂકીને જ કરી દીધો. શઠમ્ પ્રતિ શાઠ્યમ્!) હકીકતે ફેસબુકે વર્ષ ૨૦૧૧માં ફૅડરલ ટ્રેડ કમિશન સાથે એક સંધિ કરી હતી જેમાં એવી શરત હતી કે તે તેના વપરાશકારોના પ્રૉફાઇલ ડેટાનો અનધિકૃત ઉપયોગ નહીં કરવા દે. હવે આ શરતનો ભંગ થયેલો જણાય છે. જો અલગ-અલગ દેશના સત્તાધીશો ખાનગીમાં મસમોટી રકમ લઈને ઝુકરબર્ગ સામે ઝૂકી નહીં જાય તો ઝુકરબર્ગને જેલ જવાનો વારો પણ આવી શકે છે અને તો કદાચ, ફેસબુકનાં પાટિયાં પડી જશે. ભવિષ્યમાં જે થાય તે, પણ અત્યારે તો લોકોએ #DeleteFacebook અને #BoycottFacebookનો ટ્રેન્ડ ચલાવી ફેસબુકનાં પોતાનાં ખાતાં રદ્દ કરવાનું ચાલુ કરી દીધું છે.