ગુજરાતી કાર્ટૂન શ્રેણી : બાપુના બોલ-૨

અગાઉની પોસ્ટમાં તમે બાપુનાં દસ કાર્ટૂન માણ્યા. હવે બીજાં બાર કાર્ટૂન માણો.

(૧૧) બાપુની પાસેય ઓ-બા-મા છે.

gujarati bapu12

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

(૧૨) બાપુનું કામેય સ્માર્ટ ફોન જેવું છે….

gujarati bapu13

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

(૧૩) બાપુ કપિલ શર્માના શોવાળી પલક જેવી શાયરીયુંય ફટકારે!

gujarati bapu14

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

(૧૪) હાંભળો ત્યારે, બીજી એક શાયરી

gujarati bapu15

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

(૧૫) શાયરીનો દૌર ચાલુ જ છે…

gujarati bapu16

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

(૧૬) મોદીભાયના મેક ઇન ઇન્ડિયામાં બાપુય જોડાવા માગે છે…

gujarati bapu17

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

(૧૭) નવ વર્ષનો ઉમળકો….

gujarati bapu18

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

(૧૮) બાપુ જયલલિતા કરતાં ઓછા લોકપ્રિય નથી

gujarati bapu19

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

(૧૯) બાપુ તો ટાઇમ્સ ઑફ ઇન્ડિયામાં  ચમકી ગયા!

gujarati bapu20

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

(૨૦) મહારાષ્ટ્ર ને હરિયાણાનાં પરિણામો આવ્યાં હોય ને બાપુ પછી બોલ્યા વગર રહે?

gujarati bapu21

 

 

 

 

 

 

 

 

 

(૨૧) વાવાઝોડાંનાં નામો પાછળનું રહસ્ય!

gujarati bapu22

 

 

 

 

 

 

 

 

 

(૨૨) બ્લેક મની વિશે બાપુ

gujarati bapu23

 

 

ગુજરાતી કાર્ટૂન શ્રેણી : બાપુના બોલ-૧

હમણાં છેલ્લા ત્રણેક મહિનાથી બીમારીવશ ઘરે છું ત્યારે થયું કે કંઈક નવું કરું. એમાં બકાનાં કાર્ટૂન વહેતાં થયા. આમ તો અંગ્રેજીમાં એને મિમે કહેવાય છે. બકા એટલે અમદાવાદમાં કોઈને સંબોધવા માટે વપરાતો શબ્દ. વાત-વાતમાં બકા બોલાય. બકા છે તે આપણે જેને જાણતા હોય તેને કહેવાય,  જ્યારે અજાણી વ્યક્તિ હોય તો ‘પાર્ટી’નું સંબોધન વપરાય છે.

એટલે મને થયું કે બકા સામે હું કંઈક કાઠિયાવાડી બાપુનું ચિત્ર દોરું અને તેમાં કાઠિયાવાડી શબ્દોમાં વ્યંગ કરું. પેઇન્ટમાં શરૂ કર્યું અને જે બન્યું તે પ્રસ્તુત છે. પછી તો તેનાં ૨૩ ચિત્રો થયાં. સદ્નસીબે બાપુનાં ચિત્રો કાઠિયાવાડી બાપુઓને પણ ગમ્યાં છે. એ જ એમની દિલદારી કહેવાય ને! આ કાર્ટૂને વોટ્સઅપના માધ્યમથી દેશ-વિદેશની સફર ખેડી લીધી છે અને ખેડી રહ્યાં છે. તો પ્રસ્તુત છે અત્યાર સુધીનાં ૨૨  ચિત્રો. તેમાં પહેલાં દસ ચિત્રો આ પોસ્ટમાં અને બીજાં બાર ચિત્રો આના પછીની પોસ્ટમાં.

(૧) ગરબા વિશે બાપુ

gujarati bapu

(૨) નવરાત્રિ વિશે બાપુ

gujarati bapu2

(૩) જોકે નવરાત્રિમાંય કોથળી ભલે બંધ હોય, પણ માવા તો ખાવા પડે, હોં!

gujarati bapu3

(૪) બાપુ બકા પર ભારે ખિજાયેલા છે.

gujarati bapu4

(૫) ભારતે મંગળ પર યાન મોકલ્યું ને બાપુને મંગળસિંહની ચિંતા થઈ ગઈ.

gujarati bapu6

(૬) બાપુને મંગળયાનનું કોઈ મહત્ત્વ નથી…એમના માટે તો…

gujarati bapu7

(૭) બાપુ પાછા શાયરીયુંય કરે!

gujarati bapu8

(૮) બાપુએ ‘પાવલી લઈને હું તો પાવાગઢ ગઈ’તી’ ગરબામાંથીય ભૂલ ગોતી નાખી…

gujarati bapu9

(૯) મોદી અમેરિકા ગ્યા ને બાપુને નવો ગરબો સૂજી ગ્યો

gujarati bapu10

(૧૦) બા પિયરે ગ્યા ને બાપુ મંદિરે…કેમ?

gujarati bapu11

હવે પહેલાં જેવી દિવાળી જ નથી રહી?

Diwali-Greetings-6

આજે પ્રકાશનું પર્વ દિવાળી છે એટલે આ વિષય પર ઉજાસ કરવો છે. આપણે ઘણાને વિષાદમાં અવારનવાર એવું કહેતા સાંભળીએ છીએ કે પહેલાં જેવું હવે કંઈ નથી રહ્યું. કોઈ પણ તહેવાર આવે, કે વ્યવહારની વાત હોય, ભોજનની વાત હોય કે ફિલ્મ કે સંગીતની વાત હોય, એક મોટો વર્ગ એવા નિરાશાના સૂરમાં જ વાત કરે, હવે પહેલાં જેવું નથી રહ્યું…હકીકતે આની પાછળ નકારાત્મક વિચારસરણી કહેતાં નેગેટિવ થિંકિંગ કામ કરે છે.

આવી નેગેટિવ વિચારસરણી છોડો. પોઝિટિવ અથવા હકારાત્મક વિચાર પકડો. અત્યારે જ નહીં, પહેલાં પણ સાધુ-સંતો પોઝિટિવ થિંકિંગની વાત કરતા, પણ એ અલગ સ્વરૂપે. તેઓ એમ કહેતા કે જેમાં મળે એમાં સંતોષ માનવો…તેમની આ વાત નિરાશાજનક રીતે વધુ લેવાય છે. એટલે થાય છે એવું કે લોકો દુ:ખના સ્વર સાથે કહે છે કે આપણને તો સંતોષ છે. હકીકતે સંતોષ નથી હોતો. આજે જરા જુદી રીતે પોઝિટિવ થિંકિંગના લોકો વાત કરે છે અને તેની પાછળનું કારણ આજનો ‘અર્થપ્રધાન’ સમાજ છે. તેઓ કહે છે કે તમારે જે જોઈતું હોય તેની કલ્પના કરો, તેનું વિઝ્યુલાઇઝેશન કરો. તે થતું જુઓ. અને ક્યારેય વિષાદની વાત ન કરો. ક્યારેક આ અવાસ્તવિક લાગે પણ ખરેખર કરી જોવા જેવું છે.

ઘણાને આપણે જોઈએ કે સામાન્ય સ્થિતિમાં રહેતા હોય તો પણ જલસાથી રહેતા હોય. સોનાનું ઝુમર ખરીદવાની શક્તિ ન હોય તો કાપડનું બનાવી લે. લઈ આવે. બહારથી સમોસા લાવી શકે તેમ ન હોય તો ઘરે સમોસા બનાવે. વેસ્ટમાંથી બેસ્ટ બનાવવાની કળા એ જ પોઝિટિવ થિંકિંગનું બીજું સ્વરૂપ.

આજે પ્રકાશના પર્વે, અંધકારથી પ્રકાશ ભણી ગમન કરવાનું હોય ત્યારે મારે હકારાત્મક વાત આ બ્લોગ વાંચતા મિત્રો સમક્ષ કરવી છે. એક ટેવ પાડો. તમારી રોજબરોજના જીવનમાં શું બને છે તે વિચારો. કદાચ, તમને લાગશે કે બધું ખરાબ જ બને છે.

હવે એવું કરો કે રાત્રે જ્યારે પથારીમાં સૂવા જાવ ત્યારે વિચારો કે –

આજના દિવસમાં મારી જિંદગીમાં અથવા મારી સાથે અથવા મારી આસપાસ શું સારું બન્યું?

અને હવે તમે જો જો કે રોજ રાત્રે આવો સવાલ પૂછીને તેનો જવાબ મેળવીને સૂવાની ટેવ પાડશો તો તમારા જીવનમાં હકારાત્મક પરિવર્તન આવશે. તમને લાગે છે (હું પણ આ ચાલુ વર્તમાનકાળમાં જ લખું છું) કે મારી સાથે જે બને છે તે બધું જ કંઈ નકારાત્મક કે નિરાશાજનક નથી. આ જ વાત હવે દિવાળીને લાગુ પાડવાની છે. આવો પ્રશ્ન તમારી જાતને પૂછો કે

અત્યારે જે રીતે દિવાળીની ઉજવણી થાય છે તેમાં શું શું સારું છે?

માનો કે, અત્યારે સ્ત્રીઓ દિવાળીની મીઠાઈઓ કે અન્ય વાનગીઓ જાતે બનાવતી નથી તો સામે સ્ત્રીઓમાં શું હકારાત્મક પરિવર્તન આવ્યું છે તે વિચારો? સ્ત્રીઓ હવે નોકરી કરતી થઈ છે. (જોકે આમ તો સ્ત્રીઓ ગૃહિણી તરીકે ઘરમાં રહીને વધુ સારું યોગદાન આપી શકે તેવો મારો નમ્ર મત છે. વાંચો :) પહેલાં બહારથી મીઠાઈ કે વાનગી ખરીદવી જ ખરાબ મનાતું હતું. આજની દિવાળીમાં સારું એ છે કે જૂના સમયના જે ખરાબ રીતે પ્રિન્ટ થયેલા દિવાળી કાર્ડના બદલે અત્યારે ઓનલાઇન કે વોટ્સએપમાં એનિમેટેડ દિવાળી કાર્ડ મોકલી શકાય છે. તમારી પાસે પસંદગીઓ કેટલી છે?

પહેલાં દિવાળી પર જ નવા કપડાં પહેરાતાં, પણ હવે બારેમાસ આવું થઈ શકે છે. એનો અર્થ કે બારેમાસ દિવાળી છે. હા, લોકોમાં એકબીજાને રૂબરૂ હળવામળવાનું ઘટ્યું છે, એમાં  નકામા સંબંધોનો છેદ ઉડ્યો છે તેમ માની શકાય, પણ થોડો સમાધાનનો અભિગમ રાખીએ તો ઘણા સંબંધો ફરી ખીલી ઉઠશે.

રંગોળી માટે હવે તૈયાર ચારણી આવે છે જેમાં ઉપર રંગ ભભરાવી દો એટલે નીચે ડિઝાઈન તૈયાર! એટલે જે લોકો સારું ચિત્ર દોરી નથી જાણતા તેમના માટે કેટલી સુવિધા થઈ? ધર્મનું સતત ધોવાણ થતું લાગે, પણ એવું નથી. ઉલટું હવે અખબારોમાં પૂજા-વિધિ અને દિનમહાત્મ્ય (જેમ કે સોમવતી અમાસ) વગેરે એટલું આવે છે કે ધાર્મિક ક્રિયાઓ વધી હોય તેવું લાગે. હા, હવે વડીલોને ચરણસ્પર્શ નથી કરાતા, ગોઠણ સ્પર્શ જ કરાય છે, તે ખોટું છે. અને ઘણા તો એમનાં સંતાનોને આવી ટેવ નથી પાડતા કે આગ્રહ નથી કરતા તે પણ બરાબર ન કહેવાય.

આવી કેટલીય બાબતો તમે વિચારશો તો તમારા વિચાર મુજબ, એવી સારી બાબતો મળી આવશે અને તમને લાગશે કે

ના, ના, દિવાળીની ઉજવણી ખરેખર બગડી નથી.

હકીકતે, પોઝિટિવ થિંકિંગની રીતે વિચારતા મને ઘણી વાર ભાગવતમાં જે કળિયુગ સંબંધી આગાહીઓ કરાઈ છે તે વ્યર્થ અથવા અયોગ્ય લાગે છે. જો એ વખતે સારું વિચારાયું હોત તો સંભવ છે કે કળિયુગમાં સારું હોત. મેં પોઝિટિવ થિંકિંગવાળા જિતેન્દ્ર અઢિયાનું પ્રેરણાનું ઝરણું ઘણાં વર્ષો પહેલાં વાંચ્યું હતું. તેમાં તેઓ લખે છે તે શબ્દશઃ નહીં, પણ ભાવાર્થની રીતે લખું છું: જેવું વિચારીએ એવું થાય. મારા (જિતેન્દ્ર અઢિયા)નાં માતા હંમેશાં એવું ઈચ્છતા કે તેમનું અવસાન લાલ ચાંદલા સાથે જ થાય. (અર્થ કે તેમના પતિ જીવતા હોય ત્યારે અવસાન થાય) પરિણામે મારા માતાનું કોઈ દર્દ વગર અવસાન થયું અને ત્યારે (જિતેન્દ્રભાઈના) પિતા જીવિત હતા.

પરંતુ મારા (જિતેન્દ્ર અઢિયા)ના પિતા હંમેશાં એવું કહેતા કે સંતાનોએ માબાપની સેવા તો કરવી જ જોઈએ. એટલે પછી તેઓ માંદા પડ્યા. પણ માંદા પડ્યા પછીય તેમણે આવું કહેવાનું છોડ્યું નહીં. ઉલટું વધુ કહ્યું કે તમે તો કંઈ મારી સેવા કરતાં નથી. હજુ વધુ સેવા કરવી જોઈએ. એટલે તેઓ વધારે માંદા પડ્યા. અને બીમારીમાં જ તેમનું અવસાન થયું.

પ્રોફેશનલી પોઝિટિવ થિંકિંગ શીખવતા લોકો કહે છે કે તમારું મન કમ્પ્યૂટર જેવું છે. તેમાં તમે જેવો કમાન્ડ આપો તેવું થાય. માનો કે કમ્પ્યૂટરમાં ફાઇલ ડિલિટનો કમાન્ડ આપી દીધો તો? ફાઇલ ડિલિટ થઈ જવાની અને ફાઇલ સેવ કરશો તો સેવ થશે. એટલે તમારા મનને હકારાત્મક કમાન્ડ આપો. તમારે કોઈ નેગેટિવ બાબત ન જોઈતી હોય તો પણ પોઝિટિવ વિચાર કરો. માનો કે, તમે કોઈ વ્યક્તિથી પીછો છોડાવવા માગો છો તો એવું નહીં કહેવાનું કે તે વ્યક્તિ મારી પાસે આવતી નથી, એમ કમાન્ડ આપવાનો કે તે વ્યક્તિ મારાથી દૂર રહે છે. અથવા તેનું મારા પ્રત્યે વલણ સારું થઈ રહ્યું છે. યાદ રહે, કમાન્ડ હંમેશાં ચાલુ વર્તમાનકાળમાં હોવો જોઈએ. હિન્દુઓ જે મંત્ર જાપ કરે છે તે પણ એક રીતે તો આ કમાન્ડ આપવાનું જ કામ કરે છે. કોઈ સંકલ્પ સાથે કરો તો તે થાય જ. ભગવદ્ ગીતામાં શ્રી કૃષ્ણએ કહ્યું છે કે તમે જેવું માગો તેવું હું તમને આપું છું. રાવણે ઐશ્વર્ય અને ધનસંપત્તિ માગી તો શિવે તે આપ્યું. કુંતીએ માગેલું કે અમને દુઃખ આપજો જેથી અમે તમારું નામ યાદ કરતા રહીએ તો તેમને દુઃખ મળ્યું. વિદુર જેવાને ભક્તિ મળી. ભગવાન પાસે સત્વ માગશો તો સત્વ, રજસ માગશો તો રજસ અને તમસ માગશો તો તમસ મળે છે. અને હા, પછી તમસના કારણે જે પાપ કરો છો તેનાં ફળ તો ભોગવવા જ પડે છે.

આ દિવાળીની રજાઓમાં થોડો સમય કાઢીને પણ સિક્રેટ – લૉ ઑફ ઍટ્રેક્શન નામની ફિલ્મ, જે અંગ્રેજી અને હિન્દીમાં ડબિંગ એમ બંને ભાષામાં ઉપલબ્ધ છે તે જોવા જેવી છે. તેમાંય એમ જ કહે છે કે તમે જે વિચારો છો તે ઘટના તમારા તરફ આકર્ષાય છે.

અને આ જે હું કહું છું તે ‘પરોપદેશે પાંડિત્યમ્’ અથવા બીજાને ગોળ ન ખાવાની સલાહ આપવી પણ પોતે ગોળ ખાવો, તેવું નથી. મેં આજ દિન સુધી બ્લોગ, ફેસબુક કે ટ્વિટર પર આ વાત લખી નથી, પણ હું પોતે છેલ્લાં ત્રણ વર્ષથી ‘રેઈકી’ (પેલું ત્રાસવાદીઓ કોઈ સ્થળની તપાસ કરે તે રેકી નહીં)નો અભ્યાસ કરું છું અને તેમાં પોઝિટિવ બાબતો આવતી જ હોય છે. રેઈકીથી મને મારા અને અન્યોના જીવનમાં ઘણાં આશ્ચર્યજનક પરિણામો મળ્યાં છે. એટલે હું પોતે પોઝિટિવ વિચારોવાળો છું. એટલે તમને આ હકપૂર્વક કહી શકું તેમ છું કે પોઝિટિવ થિંકિંગના સારાં પરિણામો મળે જ છે.

એટલે જ, જે લોકો વારંવાર આવું વદ્યા રાખતા હોય કે આવનારાં દસ વર્ષ પછી તો સમાજની કે દેશની પરિસ્થિતિ કેટલી બગડી ગઈ હશે? છોકરાઓ માબાપને નહીં રાખતા હોય કે ઓક્સિજન પણ વેચાતો લેવો પડશે….વગેરે વગેરે…(અને હું જેમાં છું તે મિડિયા આવું વધુ કરે છે….નેગેટિવ સમાચારો જ ઝિંક્યે રાખે…વ્યક્તિગત સારું કામ કરનારાઓ વિશે ઓછું છાપે છે…) તો તેવું થશે જ. એનાં કરતાં એમ કહો કે આવનારાં દસ વર્ષ પછી ફરી સતયુગ આવી જશે. છોકરાઓ કહ્યાગરા થશે…પર્યાવરણ પ્રત્યે લોકોની જાગૃતિ વધી હશે તો તેવું થશે.

સદ્નસીબે આપણને વડા પ્રધાન તરીકે નરેન્દ્ર મોદી મળ્યા છે તે આવી પોઝિટિવ વિચારસરણીના છે. જ્યારે તેઓ સંસદની તસવીર સાથે રેલી કરતા કે પછી લાલ કિલ્લાની પ્રતિકૃતિ બનાવી તેના પરથી ભાષણ આપતા ત્યારે મિડિયા તેમની હાંસી ઉડાવતું કે તેમને સત્તા મળવાની નથી એટલે પોતાના શોખ આ રીતે પૂરા કરે છે,. ચૂંટણી પહેલાં ઇન્ટરવ્યૂમાં પત્રકારો અલ નીનો ઇફેક્ટ વિશે પૂછતા ત્યારે મોદી કહેતા, તમે આટલું નેગેટિવ શા માટે વિચારો છો…ગુજરાતના મુખ્યપ્રધાન તરીકેના મારાં બાર વર્ષના શાસનકાળમાં ક્યારેય દુકાળ જેવી સ્થિતિ ઊભી થઈ નથી. મોંઘવારી વિશે પણ તેઓ આવું જ કહેતા. એટલું જ નહીં, પોતાના પક્ષને બહુમતી મળશે અને કોંગ્રેસ બે આંકડામાં જ બેઠકો મેળવશે તેવું કહેતા. (યૂ ટ્યૂબ સર્ચ કરો. ઘણા ઇન્ટરવ્યૂ મળી આવશે.) અને આ બધું સાચું પડ્યું છે.

પોઝિટિવ થિંકિંગવાળા કે માઇન્ડ પાવરની વાતો કરતા લોકોના નુસખા મોદીએ સફળ રીતે અજમાવ્યા છે. પણ હા, એક વાત યાદ રાખવાની કે માત્ર સપનાં જ નહીં જોવાના, તેને સાકાર કરવા અથાગ પ્રયાસ પણ કરવો જ પડે, એ પણ મોદીની હકારાત્મક બાજુમાંથી શીખવાનું છે.

તમે ઘણી વાર માર્ક કરજો કે તમે કોઈ બાળકને મળો તો તમારામાં કેમ ઉત્સાહ અને ઊર્જા અનુભવાય છે? કેમ કે એ બાળક પોઝિટિવ વિચારસરણીનું હોય છે. તમારા ઘરે મહેમાન તરીકે જો કોઈ પોઝિટિવ વિચારસરણીવાળી વ્યક્તિ આવશે તો તમે જોજો, તમને ખૂબ જ આનંદ થશે પરંતુ કોઈ નિરાશ, નેગેટિવ જ વાતો કરતા મહેમાન આવશે તો તેના ગયા પછી ઘરમાં કંઈક તો નાનું –મોટું અઘટિત બનશે જ, સિવાય કે તેની નેગેટિવ વિચારસરણીને શૂન્ય કરી નાખે તેટલા અથવા તે કરતાંય વધુ પોઝિટિવ તમે હો.

તમે પોઝિટિવ વિચાર પહેલેથી ધરાવતા જ હો તો તમને મારા અભિનંદન. ન ધરાવતા હો તો, હવે પોઝિટિવ વિચારો અમલમાં મૂકશો ને?

હવે નહીં કહો ને,

પહેલાં જેવી દિવાળી નથી?

દિવાળી પર ફટાકડા ન ફોડો…જસ્ટ શટ અપ!

હોળી પર પાણી ન વેડફો, શ્રાવણમાં શિવલિંગ પર દૂધ ન ચડાવો, રક્ષાબંધન અને દિવાળી પર મીઠાઈ ન ખાવ (જેથી કેડબરી બેફામ વેચાઈ શકે) , દિવાળી પર ફટાકડા ન ફોડો….
હિન્દુઓ ઉદાર છે અને સુધારાવાદી પણ છે એટલે એનો અર્થ એવો કે તેમની નિર્દોષ ઉજવણી અને ઉપાસનાપદ્ધતિ પર સલાહો દ્વારા પ્રહાર કર્યે રાખવાના? જે લોકોને પર્યાવરણની ચિંતા છે તેઓ પહેલાં પોતાનું એસી બંધ રાખે, પેટ્રોલ-ડીઝલવાળાં વાહનો વાપરવા બંધ કરે, વીજળીનો વપરાશ તો બિલકુલ બંધ. ચામડાનાં પર્સોથી માંડીને ચપલ-બૂટ પહેરવાના બંધ. ગાયનું કે ભેંસનું દૂધેય બંધ. ઇન્ટરનેટેય બંધ ને કમ્પ્યૂટર પણ. (ઇન્ટરનેટથી પેપરલેસ કામ થાય છે તે સાચું પણ એનાથી પર્યાવરણને એક પરાગરજ જેટલોય ફાયદો નથી થતો.) જે લોકો ફટાકડામાં બાળમજૂરીની દલીલ કરે છે તે તો કોઈ ટ્રાફિક સિગ્નલ પર તેમની કાર પર બાળક પાસે કાર સાફ નહીં જ કરાવતા  હોય ને એમના ઘરે કામવાળા કે ઘરઘાટી તરીકે બાળકને કે તરુણ કે તરુણીને નહીં આવવા દેતા હોર ને. પોતાનાં બૂટ પણ કોઈ બાળક પાસે પૉલિશ નહીં જ કરાવતા હોય. ને એવો ટીવી શો, સિરિયલ કે ફિલ્મ પણ નહીં જોતા હોય જેમાં બાળ કલાકેર આવતા હોય. વાતું કરે છે….!
એ વાતમાં બેમત નહીં કે ઉજવણી કોઈને નડે નહીં તેમ કરવી જોઈએ. નવરાત્રિમાં 12 વાગ્યા પછી થતા ઘોંઘાટ કે ઑફિસ સમય દરમ્યાન લગ્નના વરઘોડા સામે મને વાંધો છે. પણ આ તો હવે હદ થઈ રહી છે. હિન્દુઓની સારપનો લાભ ઉઠાવી જે હોય તે સલાહ આપવા હાલી નીકળ્યા છે. જે જૈન મહારાજસાહેબો ફટાકડા નહીં ફોડવાની વિનંતી કરે છે અને પ્રતિજ્ઞા લેવડાવે છે તેમને નમ્ર આગ્રહ છે કે દીક્ષા વખતે થતા વરઘોડા/સામૈયા જેવા તાયફા અને પર્યૂષણ વગેરે વખતે માઇકના ઉપયોગ પહેલાં બંધ કરાવો પછી બીજી વાત. કોઈ છાપું કે ચેનલ બકરી ઇદ વખતે કપાતાં બકરા અંગે કેમ સલાહ નથી આપતું? ત્યાં કેમ કુર્બાનીનો સાચો અર્થ સમજાવા જતા નથી? માંસાહારથી થતા પર્યાવરણના અસંતુલન કે મેડ કાવ, બર્ડ ફૂલુ કે ચિકન ફ્લુ જેવા રોગોની શક્યતા અંગે કેમ આ  મિડિયા કેમ સલાહ આપવા નથી જતા? ભાઠા પડવાની બીકે? કેમ 31મી ડિસેમ્બરની ઉજવણીમાં ઉડતી દારૂની બેફામ છોળો, અર્ધ કે પૂર્ણ નગ્ન ડાન્સ અને ફાર્મહાઉસની ‘લીલાઓ’ અંગે આ મિડિયા ઝુંબેશો નથી ચલાવતા? કેમકે એમાં આ મિડિયાના ઘણા મોટામોટાં માથાં હોય છે એટલે? આ લોકોને પાછી 31મીએ થતી આતશબાજીનો કોઈ વાંધો આવતો નથી. કેમ? ખ્રિસ્તી તહેવારે ફટાકડાથી પર્યાવરણને કોઈ નુકસાન થતું નથી? આ જ લોકો છાપામાં 31મીની આતશબાજીના ફોટા છાપે છે ને ચેનલ પર બતાવેય છે.
પ્લીઝ, હિન્દુઓની સહનશક્તિને ઉત્કલનબિંદુ સુધી ન લાવો. જસ્ટ કીપ યોર માઉથ શટ.

‘હૈદર’ના કથા લેખક બશરત પીર યાસીન મલિક કરતાં ઓછા અલગતાવાદી નથી!

અગાઉ કહ્યું તેમ, વિશાલ ભારદ્વાજની ફિલ્મ, જેને ‘દેશદ્રોહી’ ફિલ્મ કરતાં ઓછું કોઈ બિરુદ આપી શકાય તેમ નથી, તેના લેખક બશરત પીર છે. (આ પણ વાંચો : ફિલ્મ હૈદર અને અલ્પમતિઓ : કુમતિ નિવાર સુમતિ કે સંગી!) તે પોતાને કાશ્મીરી તો ગણાવે છે, પણ કયા દેશના વાસી? તેવા પ્રશ્નના જવાબમાં કહે છે, તે વિવાદની વાત છે. હવે જમ્મુ અને કાશ્મીરની જ કોઈ વ્યક્તિ બહાર જઈને, અમેરિકાના સમાચારપત્રમાં એવું કહે કે તેની રાષ્ટ્રીયતા વિવાદનો વિષય છે તો વિદેશીઓ, ખાસ કરીને, અમેરિકા અને બ્રિટનને તો ફાવતું જડે ને? એ દૃષ્ટિએ બશરત પીરને જમ્મુ-કાશ્મીરના અલગતાવાદીઓ યાસીન મલિક, મીરવાઈઝ ઉમર ફારુક, સૈયદ અલી શાહ ગિલાની વગેરે કરતાં સહેજ પણ ઓછા દરજ્જાના આંકી ન શકાય અને ભલે પીર લેખક રહ્યા, પણ તેમની સામે એવું જ વર્તન સરકારે કરવું જોઈએ જેવું યાસીન મલિક વગેરે સામે કરવામાં આવે છે. પણ નવા નવા પૂજારી થયા હોય તો પૂજા વધુ વખત કરે, તેમ કેન્દ્રમાં નરેન્દ્ર મોદીની સરકાર બની તે પછી શરૂઆતમાં ૩૭૦મી કલમ દૂર કરવાનો રાગ આલાપવામાં તો આવ્યો પણ પછી બધું ભૂલી ગઈ છે. જો એમ ન હોત તો ‘હૈદર’ ફિલ્મ રિલીઝ જ ન થવા દેત.

બશરત પીરની વાત પર પાછા ફરીએ તો, પીર એક લેખક છે અને અમેરિકાના ન્યૂ યોર્કમાં રહે છે. તેમણે ‘કર્ફ્યૂડ નાઇટ’ નામનું પુસ્તક કાશ્મીરના સંદર્ભમાં લખ્યું છે. તેમનો દાવો છે કે કાશ્મીરીઓના સંઘર્ષનો આ આંખે દેખ્યો ચિતાર છે.  અગાઉ મેં “કૈલાસ સત્યાર્થી માટે હરખાવા જેવું નથી : નોબેલ પાછળના છળકપટ” શીર્ષકવાળી પોસ્ટમાં લખ્યું હતું કે અમેરિકા, બ્રિટન આણિ મંડળી, ત્રીજા વિશ્વના ગણાતા દેશોમાંથી એવા લોકોને જ તેમના આધિપત્યવાળા પુરસ્કારો આપે છે, જે તેમના દેશ વિરોધી હોય. આ રીતે, બશરત પીરના પુસ્તક ‘કર્ફ્યૂડ નાઇટ’ને ક્રોસવર્ડનું ઈનામ મળ્યું છે અને અંગ્રેજી વિદેશી અખબારો ‘ધ ઇકોનોમિસ્ટ’ અને ‘ધ ન્યૂયોર્કર’એ તેને બુક ઑફ યર ગણાવી હતી.

જેમ અમેરિકા, બ્રિટન આણિ મંડળી દેશ વિરોધી લોકોને પુરસ્કાર આપે છે, તેમ તેમના જે પ્રસાર માધ્યમો, જેમ કે સમાચારપત્રો, ટીવી સમાચાર ચેનલો, ઇન્ટરનેટ સમાચાર વેબસાઇટ વગેરે હોય તેમાં આવા દેશવિરોધી પત્રકારો જ મોટા ભાગે રાખતા હોય છે. એ રીતે બશરત પીર ‘ધ ન્યૂયોર્ક ટાઇમ્સ’માં ‘ઇન્ડિયા ઇન્ક’ નામનો બ્લોગ લખે છે. આ બ્લોગમાં એક પોસ્ટ છે “બીઇંગ મુસ્લિમ અંડર નરેન્દ્ર મોદી”. એમાં પહેલાં તો તેમણે (ખોટું) લખી નાખ્યું કે મોદીએ ક્યારેય ૨૦૦૨ના રમખાણ પીડિત મુસ્લિમોની મુલાકાત લીધી નહોતી. પરંતુ પછી સૌથી નીચે ફૂટનોટ જેવો ‘સુધારો’ લખી નાખ્યો કે હા, તેમણે એક વાર મુલાકાત લીધી હતી. ખરેખર તો આ સુધારો તેમણે લેખમાં જ કરી નીચે તેની વિગત લખી નાખવાની જરૂર હતી, પરંતુ તેમણે ઈરાદાપૂર્વક પેલી લીટી કે મોદીએ ક્યારેય મુલાકાત લીધી નથી, તે રહેવા દીધી છે. બશરત પીર મુસ્લિમ છે અને તેઓ મુસ્લિમની જ કથાવ્યથા રજૂ કરવામાં માને છે. આપણા છદ્મ સેક્યુલરો પણ આવું જ કરતા હોય છે, તેઓ જન્મે તો હિન્દુ હોય છે, પરંતુ તેમની દૃષ્ટિએ જો કોઈ લઘુમતી આ દેશની અંદર પીડિત હોય તો તે માત્ર મુસ્લિમ જ છે (અને જો તેમ હોય તો તે શા માટે અને કેટલાક મુસ્લિમો શા માટે હિન્દુ વિરોધ છોડી શકતા નથી તેનાં કારણોમાં પડતાં નથી). બશરત પીરને પણ ગોધરાકાંડના જે રામભક્તોને વિના વાંક સળગાવી દેવાયા હતા અને તે પણ એક કાવતરાના ભાગરૂપે, તેમના પરિવારોની વ્યથા જાણવાની ફૂરસદ મળી નથી. અને માઇન્ડ વેલ, તેઓ આ ક્યાં લખે છે? ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ જેવા અમેરિકન મીડિયામાં!

હવે બશરત પીરે વોલસ્ટ્રીટ જર્નલને આપેલા ઇન્ટરવ્યૂની વાત.

આ ઇન્ટરવ્યૂ સુભદીપ સિરકારે લીધો છે અને તે પણ છદ્મ સેક્યુલર હશે જ તેમ માનવાનું મન થાય છે. તેમણે પહેલું જ વાક્ય પ્રસ્તાવનામાં લખ્યું છે કે બશરત પીરને હંમેશાં લાગતું આવ્યું છે કે ‘ભારતીય શાસન’ (આ શબ્દો નોંધવા જેવા છે) હેઠળ જીવતા કાશ્મીરીઓની વાત પણ પેલેસ્ટિનિયનો, બોસ્નિયનો અને કુર્દો જેવી છે. એટલે બશરત પીર કાશ્મીરના પ્રશ્નને પેલેસ્ટાઇનના પ્રશ્ન સાથે સરખાવે છે તે નોંધવું રહ્યું! સુભદીપ સરકાર આગળ વધે છે અને યાદ રહે, આ શબ્દો સુભદીપના છે. તેઓ કાશ્મીર વિશે લખતા કાશ્મીરમાં ઘૂસતા પાકિસ્તાનના ત્રાસવાદીઓ, ત્યાંથી યાતનાપૂર્વક ખદેડી દેવાયેલા કાશ્મીરી પંડિતો અને પાકિસ્તાનના ત્રાસવાદીઓને મળતો સ્થાનિક ટેકો આ બધું નોંધતા નથી, પરંતુ એવું લખે છે કે છેલ્લા બે મહિનામાં (એટલે કે જૂન, ૨૦૧૦થી જુલાઈ, ૨૦૧૦) ૫૦ લોકો મરી ગયા છે. બશરત પીર ન્યૂયોર્કની ઓપન સોસાયટી ઇન્સ્ટિટ્યૂટમાં જોડાયેલા છે. આ સંસ્થા પણ સરકારી નીતિ, માનવ અધિકારોના હનન, વગેરે બાબતે કામ કરે છે.

સુભદીપ સરકારે ઇ-મેઇલ દ્વારા લીધેલા ઇન્ટરવ્યૂમાં બશરત પીર કહે છે કે, લડત (પીર તેના માટે મિલિટન્સી શબ્દ વાપરે છે, ટેરરિઝમ નહીં, મિલિટન્સી એટલે આક્રમક લડત થાય, જ્યારે ટેરરિઝમ એટલે ત્રાસવાદ.) એ તો ભારત સરકારે કાશ્મીરની સ્વાયત્તતા નાબૂદ કરી, અને લોકશાહી પણ નાબૂદ કરી તેનો રાજકીય જવાબ છે. વાહ! હકીકતે, તો જમ્મુ-કાશ્મીરમાં લોકશાહી ઢબે, ત્રાસવાદીઓની ધમકી છતાં ચૂંટણી થાય છે, તે બશરત પીર સિફતપૂર્વક ભૂલી જાય છે અને પોતાનો તર્ક આગળ વધારતા કહે છે, કાશ્મીરીઓ એટલે જ આઝાદીની માગણી કરે છે! પથ્થરમારો એટલા માટે થાય છે કે કાશ્મીરમાં વધુ પડતું સૈન્યકરણ કરી નાખવામાં આવ્યું છે અને સેનાના દળો દ્વારા માનવ અધિકારોના સતત ચાલુ રહેતા હનનની તે પ્રતિક્રિયા છે. (આ જ બશરત પીર, ‘બીઇંગ મુસ્લિમ અંડર નરેન્દ્ર મોદી’માં નરેન્દ્ર મોદીની ટીકા કરે છે કે તેમણે અનુગોધરાકાંડ એટલે કે સાબરમતી એક્સપ્રેસના ડબ્બાને સળગાવી દેવાયા બાદ ફાટી નીકળેલાં રમખાણોને એક્શનનું રિએક્શન ગણાવ્યું હતું, પરંતુ બશરત પીર કાશ્મીરીઓની વાત કરતી વખતે પોતે આ જ દલીલ ટાંકે છે.)

તેઓ ખુલ્લેઆમ સ્વીકારે છે કે કાશ્મીરના જે યુવાનો પથ્થરમારો કરે છે તે પેલેસ્ટાઇનના ઇન્તિફાદા નામના સંગઠનથી પ્રભાવિત છે.

જ્યારે બશરત પીરને ત્યાંની રાજ્ય સરકાર જે ઓમર અબ્દુલ્લાના નેશનલ કૉન્ફરન્સ અને કૉંગ્રેસની મિશ્ર સરકાર છે, તેના વિશે પૂછવામાં આવે છે ત્યારે તે આ સરકારને તો અક્ષમ ગણાવે જ છે, પણ મુફ્તિ મોહમ્મદ સૈયદનો પક્ષ પીડીપી જ્યારે વિરોધ પક્ષમાં હોય છે ત્યારે જ માનવ અધિકારોના ભંગની વાત કરે છે, તેમ બશરત પીર કહે છે, એટલું જ નહીં, તેમને તો અલગતાવાદીઓ- સૈયદ અલી શાહ ગિલાની અને મીરવાઇઝ ઉમર ફારુકમાં પણ ખામી દેખાય છે. તો પછી કોણ બરાબર છે? પાકિસ્તાન અને તેના સમર્થિત ત્રાસવાદીઓ? વળી, આગળ, પીર એમ કહે છે કે, ત્યાં જે હડતાળો અને વિરોધ થાય છે તે આપમેળે આયોજિત અને સ્વયંભૂ હોય છે. બધાને ખબર છે કે કાશ્મીરનો મોટો વર્ગ પાકિસ્તાનીઓને પસંદ નથી કરતો અને તે હડતાળો વગર શાંતિથી જીવવામાં માને છે અને જે આંદોલનો કે વિરોધ થાય છે તે પાકિસ્તાનના ઈશારે થાય છે, પણ પીર તેને સ્વયંભૂ ગણાવી પાકિસ્તાનનો બચાવ કરે છે.

જ્યારે ભારતીય મુસ્લિમો અને કાશ્મીરીઓ વચ્ચે સરખામણીની વાત પૂછવામાં આવે છે ત્યારે બશરત પીર કહે છે કે કાશ્મીરીઓ ભારતના શાસનને પસંદ નથી કરતા અને તેઓ આઝાદ થવા માગે છે (પીરને પૂછવું જોઈએ કે તો પછી લોકશાહી ઢબે, ત્રાસવાદીઓની ધમકી છતાં જે લોકો હિંમતપૂર્વક મત આપવા બહાર નીકળે છે તે કોણ છે?) જ્યારે ભારતીય મુસ્લિમો તો અન્યાયોનો સામનો કરે છે, તેઓ ભારતના વિભાજનનો વારસો (લિગેસી) એટલે કે તેનાં પરિણામો ભોગવે છે. આમ, પીરનું કહેવું એમ છે કે ભારતના મુસ્લિમો સાથે અન્યાય થાય છે, પરંતુ પીર ભૂલી જાય છે કે અહીં ઝાકિર હુસૈન રાષ્ટ્રપતિ બની શકે છે, મોહમ્મદ હામીદ અન્સારી ઉપરાષ્ટ્રપતિ બની શકે છે, ખેલ જગત હોય કે કલા જગત, કે પછી અન્ય કોઈ ક્ષેત્ર, તેમાં મુસ્લિમો આગળ આવેલા જ છે અને તેઓ ટોચના સ્થાને બિરાજેલા છે અથવા બિરાજે છે. બશરત પીરને જાવેદ અખ્તરનો આ ઇન્ટરવ્યૂ દેખાડવો જોઈએ (http://www.youtube.com/watch?v=qK8S254AUS8) જેમાં જાવેદ અખ્તર પાકિસ્તાની ટીવી ચેનલના રિપોર્ટર સમક્ષ છાતી ઠોકીને કહે છે કે ભારતમાં કોઈ પણ ઈસ્લામી દેશ કરતાં મુસ્લિમો વધુ ધાર્મિક સ્વાયત્તતા ભોગવે છે.

અને છેલ્લા પ્રશ્નમાં આ ભાઈ- બશરત પીરનું સત્ય છતું થાય છે. અને તે એ કે આ ભાઈ અમેરિકા વગેરે જગ્યાએ તો ભારતના પાસપોર્ટ પર જાય છે, પરંતુ સાથે-સાથે એમ કહે છે કે “એ તો મજબૂરી છે. એનાથી કંઈ હું ભારતીય નથી થઈ જતો. મારી રાષ્ટ્રીયતા તો વિવાદિત છે. હું તો મારી જાતને માત્ર કાશ્મીરી જ માનું છું.”

વિશાલ ભારદ્વાજે બશરત પીરની કથા પરથી ‘હૈદર’ બનાવીને તેમની ફિલ્મ કારકિર્દીની સૌથી મોટી ભૂલ, બ્લંડર કર્યું હોય તેમ તમને નથી લાગતું?

ફિલ્મ હૈદર અને અલ્પમતિઓ : કુમતિ નિવાર સુમતિ કે સંગી!

હિન્દી ફિલ્મ જગતનો કદાચ આ સૌથી ખરાબ દાયકો ચાલી રહ્યો છે? આવો પ્રશ્ન હમણાં હમણાં આવેલી અનેક ફિલ્મોના કારણે થાય, પરંતુ હવે જે માર્કેટિંગ પદ્ધતિ આવી ગઈ છે, દરેક સિરિયલ, દરેક રિયાલિટી શોમાં જઈને માર્કેટિંગ કરવું, દરેક નાના-મોટાં શહેરમાં જઈને ગુણગાન ગાવા, અને સિરિયલના કલાકારો, રિયાલિટી શોના હિસ્સેદારો દરેક નવી ફિલ્મના દરેક કલાકારને જોઈને તેનાથી પોતે ખૂબ જ પ્રભાવિત થઈ ગયા છે તેવું દેખાડે ત્યારે એમ જ લાગે કે આ કલાકારો આગળ સંજીવકુમાર, અમિતાભ બચ્ચન, નસીરુદ્દીન શાહ, ઓમ પુરી, દિલીપકુમાર, મધુબાલા, નરગીસ વૈજયંતિમાલાથી માંડીને માધુરી દીક્ષિત સુધીના લોકો તો બગલબચ્ચું જ છે! અને રિયાલિટી શોમાં તો પાછા ભાડૂતી દર્શકો આ બધા કલાકારો આવે ત્યારે દર વખતે જે કૃત્રિમ ચીચીયારીઓ પાડતા હોય, સીટીઓ વગાડતા હોય તેને જોઈને અહોભાવ જાગે અને આપણને અપરાધની ભાવના થાય કે આ બધા કલાકારો એટલા બધા મહાન છે એમ?

પરંતુ આ બધા ઉપરાંત એક જાતિ છે – ફિલ્મ સમીક્ષકની જાતિ. એમાં કેટલાક ફરજના ભાગે આ કામ કરતા હોય છે, તેમાંના કેટલાક ફિલ્મ મફતમાં જોઈને પછી સમીક્ષા આપે અને તેમાં વણલખ્યો શિરસ્તો એવો કે યશ ચોપરાના ફરજંદ આદિત્ય ચોપરાની નિર્માણ કરેલી ફિલ્મ હોય, કરણ જોહરની ફિલ્મ હોય કે પછી શાહરુખ ખાનની ફિલ્મ એટલે એમાં ચાર સ્ટાર આપી જ દેવાના. તો આપણે ત્યાં ગુજરાતમાં કેટલાક ‘કલમઘસુ’ઓ પોતાની જાતને બે વેંત ઊંચા બતાડવા વિશાલ ભારદ્વાજ કે ઋતુપર્ણો ઘોષની ફિલ્મો કે પછી એમ. એફ. હુસૈનના ભદ્દાં ચિત્રોના વખાણ કરવા જ તેમની કલમ સે.મી.ના ભાવે નહીં, કિલોમીટરના ભાવે ઘસડી નાખે છે.

વિશાલ ભારદ્વાજ એક સંગીતકાર તરીકે ઉત્તમ એમાં ના નહીં, (જોકે, ‘હૈદર’માં તો એ આશા પણ ઠગારી નીવડી હોય તેવું લાગે છે) પરંતુ નિર્દેશક તરીકે કેટલા ઉત્તમ (બેસ્ટ), વધુ સારા (બેટર) અથવા માત્ર સારા (ગુડ)? આ પ્રશ્ન થાય. શેક્સપિયરની રચનાઓ પરથી હિન્દીમાં ફિલ્મો બનાવવા હાલી નીકળેલા આ સર્જનકારની, મારા મતે તો, પ્રતિભા વેડફાય છે. એના કરતાં તેમણે સંગીતકાર તરીકે ‘માચીસ’ કે પછી ‘સત્યા’ જેવું ઉત્કૃષ્ટ સંગીત આપવા પ્રયાસ કરવો જોઈએ. વ્યક્તિ તરીકે એકદમ સૌજન્યશીલ અને શાંત લાગતા વિશાલ ભારદ્વાજ ફિલ્મમાં ઠાંસીઠાંસીને વિકૃતિ અને ગાળો બતાવે છે. આમ જુઓ તો એમની ફિલ્મો કમાણીની દૃષ્ટિએ એટલી સફળ નથી નિવડી, પરંતુ ગુજરાતીમાં જેઓ પોતાને બૌદ્ધિક અને બે વેંત ઊંચા દર્શાવવાનો પ્રયાસ કરે છે તેવા એક વર્ગને પોતાના આ પ્રયાસમાં વિશાલ ભારદ્વાજ હાજિર સો હથિયાર લાગે છે.

પરંતુ જ્યારે ‘હૈદર’ જેવી ફિલ્મમાં સૂંડલામોંઢે વખાણ થાય ત્યારે આ અલ્પમતિઓ પર શંકા જાય કે ભગવાને તેમને ખરેખર મતિ આપી હતી? અને મતિ આપી હતી તો તે સુમતિ હતી? તેમણે ખરેખર તો હનુમાનચાલીસા કરવા જોઈએ (કુમતિ નિવાર સુમતિ કે સંગી).

હકીકતે હવે એવું થઈ ગયું છે કે ફિલ્મના નિર્માતા કે તેના પ્રચાર કરનારાઓ પ્રચાર કરતી વખતે જે લાઇન ચલાવે એ જ લાઇન આવા અલ્પમતિઓ પકડી લે છે, જેમ કે આઈબીએન સેવન નામની હિન્દી ન્યૂઝ ચેનલ પર રાજીવ મસંદે વિશાલ ભારદ્વાજનો ઇન્ટરવ્યૂ લીધો ત્યારે અને તે પછી ઘણી વાર વિશાલ ભારદ્વાજે આ ફિલ્મની લાઇન પકડેલી કે અત્યાર સુધી આપણે કાશ્મીરને બહારથી જોયું છે પરંતુ આ ફિલ્મ કાશ્મીરની અંદર રહેલા લોકોની દૃષ્ટિએ બનાવેલી છે. વિશાલભાઈ, કાશ્મીરની અંદર માત્ર મુસ્લિમો જ નથી રહેતા, ત્યાંથી તગેડી મૂકેલા પંડિતોની દૃષ્ટિએ પણ એક વાર ફિલ્મ તો બનાવો. અને હદ તો ત્યારે થાય કે કાશ્મીરમાં ભારતીય સેના (કાશ્મીરમાં રહેતા મોટા ભાગના લોકો પોતાને ભારતથી અલગ ગણે છે એટલે કેન્દ્ર સરકારની વાત આવે તો એમ કહે કે ભારત સરકાર, એમ, સેનાની વાત આવે તો કહે કે ભારતની સેના.)ના કથિત અત્યાચારોના લીધે ત્યાંના લોકો ત્રાસવાદી બને છે! (સેનાને ત્યાં રાખવાની જરૂર શા માટે પડી? એ પ્રશ્ન પણ થવો જોઈએ અને એ પ્રશ્ન પણ થવો જોઈએ કે પાકિસ્તાનમાંથી આવતા ત્રાસવાદીઓને અંદરથી કોણ સમર્થન આપતું હતું?) વાહ! અત્યાચારોના લીધે જ જો ત્રાસવાદી બનતા હોત તો પાકિસ્તાનમાંના હિન્દુઓ, શીખો કે ખ્રિસ્તીઓ કેમ ત્રાસવાદી ન બન્યા? ભારતમાં કાશ્મીરી પંડિતો કેમ ત્રાસવાદી ન બન્યા? અને માઇન્ડ વેલ, આ ફિલ્મ ‘હૈદર’ એવા સમયે આવી છે જ્યારે હમણાં જ કાશ્મીરે પૂરની ભયંકર આફત જોઈ છે અને તેનાથી થયેલા વિનાશમાંથી ઉગરવા તે કોશિશ કરી રહ્યું છે અને એટલું જ નહીં, એ જ કાશ્મીરમાં ભારતીય સેના, જેના અત્યાચારોની વાત વિશાલ ભારદ્વાજ કરે છે (અને તેને ગુજરાતી અલ્પમતિઓ અનુમોદન આપે છે) તેણે અનેક લોકોને પૂરમાં પોતાના જાનની પરવા કર્યા વગર બચાવીને માનવતાનાં શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણો પૂરાં પાડ્યાં છે. કેટલીક તસવીરો તેના બોલતા પુરાવા છે. આવા જડસુઓ પાછા સેનાના અત્યાચારોને લંબાવીને મણિપુર, આસામ જેવાં પૂર્વોત્તર રાજ્યો તરફ લઈ જાય. અરે ભાઈ, પૂર્વોત્તર રાજ્યોની સમસ્યા અલગ છે. ત્યાંથી કોઈ જાતિને હાંકી કઢાઈ નથી. ત્યાં કોઈ પંથ (રિલિજિયન)નો મામલો નથી જ્યારે કાશ્મીરમાં તો પંથના આધારે જિનોસાઇડ એટલે કે નરસંહાર ચાલી રહ્યો છે અને તે પણ દુશ્મન દેશના કાવતરા મુજબ! એટલે કાશ્મીરના લોકો પણ પૂરમાં કામગીરીને લીધે કદાચ માંડ સેના પ્રત્યે કુણૂં વલણ ધરાવતા થયા હશે (અને શેષ ભારતના લોકોને તો સેના પ્રત્યે કુણૂં વલણ જ નહીં, ભરપૂર માન છે, પણ તેમનોય દૃષ્ટિકોણ બદલવાનું ભયંકર કાવતરું લાગે છે) ત્યાં આવી ‘હૈદર’ જેવી ફિલ્મ આવે એટલે સેના અને કેન્દ્ર સરકારના કર્યા કારવ્યા પર ફ્લડના પાણી ફરી વળે!

વિચારો, જે કાશ્મીરમાં પૂર વખતે ભારતીય સેનાએ ઉત્તમ કામ કર્યું (સેના માત્ર મારવાનું કામ જ નથી કરતી, જે લોકો તેના પર પથ્થરમારો કરતા હતા, તે જ લોકોને બચાવવાનું કામ કોઈ જાતના પૂર્વગ્રહ વગર કરે છે તે બતાવી આપ્યું) તે જ કાશ્મીરમાં પૂર ઓસરી જાય એટલે …છેક સિરિયા અને ઈરાકમાં ઈસ્લામવાદી રાષ્ટ્ર બનાવવા માગતા ત્રાસવાદી સંગઠન આઈએસઆઈએસના ઝંડા ફરકવા માંડે! એટલે કે ત્યાંના લોકો કાં તો નગુણા છે અથવા તો વિદેશી- પાકિસ્તાનના હાથો બને છે. ખરેખર તો ફિલ્મ ભારતીય સેના પર બનવી જોઈએ ને લેખો ભારતીય સેના પર લખાવા જોઈએ, તેણે કાશ્મીરમાં જે પ્રશંસનીય ભૂમિકા ભજવી તેને આવરીને, પણ અલ્પમતિઓને એ સૂજે તો ને!

આમ જુઓ તો ‘હૈદર’ એ એ.કે.એન્ટોનીના એ નિવેદનથી સહેજ પણ ઉતરતી નથી જેમાં એન્ટોનીએ કાશ્મીરમાં હુમલો કરવા આવેલા પાકિસ્તાની સૈનિકો માટે કહેલું કે એ કંઈ પાકિસ્તાની સૈનિકો નહોતા, તેમણે માત્ર પાકિસ્તાની સૈનિકોનો ગણવેશ પહેરેલો. એન્ટોનીના આ નિવેદનથી પાકિસ્તાનમાં બધાને મજા પડી ગઈ હતી. એમ, ‘હૈદર’થી પણ વિદેશીઓને મજા પડી ગઈ છે. બ્રિટનના ‘ધ ગાર્ડિયન’ નામના અખબારમાં જૈસન બુર્કેએ લખ્યું છે કે ‘હૈદર’માં ભારતીય સેનાને કેમ્પોમાં યાતના આપતા અને ભારતીય અધિકારીઓ દ્વારા માનવાધિકારોનું હનન કરતા બતાવાયા છે. ભારતનાં અંગ્રેજી માધ્યમો પણ પોતાની નિરપેક્ષતા અથવા તટસ્થતા બતાવવા ‘અમન કી આશા’ અને એવા કાર્યક્રમો કરતા રહે છે તેમને ‘હૈદર’ ન ગમે તો જ નવાઈ. દેશ ભલે ખાડામાં જાય, પણ આવાં માધ્યમો પાકિસ્તાન અને અમેરિકા-બ્રિટન તરફે પોતાની કૃતજ્ઞતા સાબિત કરવાનો એકેય મોકો છોડતા નથી. અત્યાર સુધી પ્રાદેશિક માધ્યમોએ હંમેશાં દેશ અને દેશતરફી બાબતોને સર્વોચ્ચ ક્રમે રાખી હતી, પરંતુ વિદેશમાં મળતા લાભો લેવા હવે કેટલાક, મેં અગાઉ કહ્યું તેમ, ‘કલમઘસુઓ’ ‘હૈદર’ ફિલ્મના સૂંડલામોંઢે વખાણ કરે છે, તે કમનસીબ બાબત જ ગણાય.

જોકે આ દેશ હજુ પણ સાવચેત-સજાગ છે. હજુ ય અલ્પમતિઓની સામે ‘બહુમતી’ વર્ગને નીરક્ષીરની ખબર પડે જ છે એટલે ટ્વિટર પર #BoycottHaider હેશટેગ સાથે ૭૫ હજારથી પણ વધુ ટ્વિટ થયાં. તો અલ્પમતિઓએ #HaiderTrueCinema સાથે ૪૫ હજાર ટ્વિટ કર્યાં.

આ ફિલ્મનો વિરોધ કરવાનું બીજું કારણ જમ્મુ-કાશ્મીરના લોકો પાસે છે અને તે એ છે કે કાશ્મીર ખીણના માર્તંડ મંદિરને આ ફિલ્મમાં ‘શૈતાનની ગુફા’ તરીકે બતાવવામાં આવ્યું છે.

વળી, આ ફિલ્મ દેશનાં હિતો વિરોધી લાગી એટલે તો અલ્હાબાદ ઉચ્ચ ન્યાયાલયે બુધવારે એટલે કે ૧૪ ઑક્ટોબરે સેન્સર બૉર્ડ અને ફિલ્મના નિર્માતાને નોટિસ ફટકારી. (હાઇ કૉર્ટમાં કોઈ અરજી સ્વીકારાય તેમાં કંઈ તથ્ય હોય તો જ, નહીં તો આવી કેટલીય અરજીઓને ફગાવી દેવામાં આવે છે.) જોકે મૂળ પ્રશ્ન એ થવો જોઈએ કે સેન્સર બૉર્ડે ભારત વિરોધી આ ફિલ્મને મંજૂરી જ કેમ આપી? આ ફિલ્મને બનાવવાના નાણાં વિશાલ ભારદ્વાજ પાસે ક્યાંથી આવ્યા? લાગે છે કે, વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ સેન્સર બૉર્ડમાં પણ ‘સફાઈ અભિયાન’ કરવાની જરૂર છે.

‘હૈદર’ વિશે આ લેખ પણ વાંચવા જેવો છે :

An open letter to Vishal Bhardwaj on #Haider

(http://haiderflawed.blogspot.in/)

(આગામી પોસ્ટમાં વાંચો : ‘હૈદર’ના કથા લેખક બશરત પીર પોતાને ભારતના કે પાકિસ્તાનના નથી માનતા, આવા લેખકની ફિલ્મ ‘હૈદર’ જેવી ન હોય તો કેવી હોય?)

પાકિસ્તાનમાં લઘુમતીનો પ્રશ્ન પાકિસ્તાની પત્રકારની કલમે

પાકિસ્તાન ઇસ્લામ ધર્મના આધારે રચાયું હતું તે વાત અજાણી નથી, પણ તેના સ્થાપક મોહમ્મદ અલી ઝીણા (ઘણા ગુજરાતીમાં તેના અંગ્રેજી સ્પેલિંગના આધારે જિન્નાહ લખે છે તે ખોટું છે, ઝીણા ગુજરાતી હતા અને તે મુજબ, ઝીણા જ લખવું જોઈએ) આ દેશને બિનસાંપ્રદાયિક અને તેમાં રહેનારાઓના પંથનું સન્માન કરનારો બનાવવા માગતા હતા. ભાજપના વરિષ્ઠ નેતા લાલકૃષ્ણ આડવાણીએ (આ પણ વાંચો: લાલકૃષ્ણ આડવાણી, જશવંતસિંહ, સંઘ અને કંધાર પ્રકરણ : ભૂલ કોની હતી?) આ બાબતની યાદ પાકિસ્તાનમાં જઈને અપાવી તો તેમના જ સહયોગી સંગઠનોએ આ બાબતે ગોકીરો મચાવી દીધો અને આડવાણીને ગદ્દારનો ખિતાબ પણ આપી દીધો હતો! આના કારણે આડવાણીને પાકિસ્તાને ઝીર્ણોદ્ધાર કરેલા એક હિન્દુ મંદિર- કટાસરાજ મંદિરનું ઉદ્ઘાટન કરાવવા બોલાવ્યા હતા તે બાબત ભૂલાઈ ગઈ. (વાંચો : મુંબઈ પરના ત્રાસવાદી હુમલાઃ પત્રકારધર્મ, નાગરિકધર્મ, રાજધર્મ) પણ જો કોઈ પાકિસ્તાની પત્રકાર જ આ બાબતની યાદ અપાવે તો? શક્ય છે કે તેમનેય કદાચ પાકિસ્તાનમાં ગદ્દારનું બિરુદ મળ્યું હશે (એ બાબત જાણવા નથી મળી.) વાત તાહિર મેહદીની છે. ‘ડોન’ અખબારના આ પત્રકારની ગુજરાતની મુલાકાત વિશેની નોંધ વાંચ્યા પછી વાંચો, તેઓ પાકિસ્તાનમાં લઘુમતીની હાલત વિશે શું કહે છે. (અલબત્ત, એ વાત અલગ છે કે પાકિસ્તાનના હિન્દુઓ જે ભાગીને ભારત આવ્યા હતા તેમના વિશે વાતો કરીને મત મેળવનારા નરેન્દ્ર મોદીએ સત્તામાં આવ્યા પછી તેમના માટે કંઈ કર્યું નહીં જેના કારણે તેઓ પાછા ફરી ગયા.)

લઘુમતી દિવસે કાયદ-એ-આઝમને જાહેર પત્ર

જનાબ,

તમે ૬૭ વર્ષ પહેલાં જે દેશ સ્થાપ્યો તેનો હું નાગરિક છું.

હું સમજું છું કે તમે એ જોવા જેટલું જીવ્યા નહીં કે તમે જે સ્થિતિમાં દેશને છોડી ગયા હતા તે પછી તમારા સ્વપ્નએ કેવો આકાર લીધો છે.

૬૭ વર્ષ ઘણો લાંબો સમય છે; પોતાના દેશની માગણીને જે બળે સફળ ચળવળમાં ફેરવી હતી તે મુખ્ય બળ તરીકે સેવા આપનાર પેઢીની આજે ત્રીજી પેઢી છે.

તે પછી ઘણા બધાં પાણી વહી ગયાં છે અને મારે તમને ઘણી બધી બાબતોથી વાકેફ કરવા છે, પરંતુ હું માત્ર એક જ પ્રશ્ન પૂછીશ.

તમે કયા પ્રકારનો દેશ બનાવવા માગતા હતા?

ભલે સીધો સાદો લાગે, પણ આ પ્રશ્ન મને રોજ સવારે થાય છે અને મને તેનાથી ખૂબ જ તકલીફ થાય છે અને મને લાગે છે કે મારા દેશવાસીઓને પણ આવું થતું હશે જ.

જનાબ, મહેરબાની કરીને મને સમજાવવા દો.

હું સરકારી શાળામાં ભણ્યો છું અને પાકિસ્તાન સ્ટડીઝ નામે ઓળખાતા ઇતિહાસના તમામ પાઠો સારી રીતે ભણ્યો છું. હું શીખ્યો છું કે આ દેશ (પાકિસ્તાન) મુસ્લિમોના નામે બન્યો છે કેમકે ઉપખંડના મુસ્લિમો હિન્દુઓ અને અન્ય બિનમુસ્લિમો સાથે રહેવા માગતા નહોતા.

તેઓ નવો દેશ બનાવવા માગતા હતા જે ઇસ્લામના સિદ્ધાંતો પર ચાલે. આ બાબતની ખાતરી આપવા હું તમારા અનેક પ્રવચનોમાંથી અનેક અવતરણો ટાંકી શકું છું અને મારા મોટા ભાગના મિત્રો પણ કહેશે કે આ સાચી વાત છે.

મુસ્લિમો માટેનો દેશ જે ઈસ્લામના સિદ્ધાંતો પર બન્યો છે તેનો અર્થ એ કે બિનમુસ્લિમોની દેશમાં કોઈ ભૂમિકા નહીં હોય અથવા તો હશે તો દ્વિતીય દરજ્જાની હશે. અને સમાજમાંય તેમની ભૂમિકા આવી જ હશે.

જનાબ, તદ્દન આવું જ થયું છે.

આપણે આમાંથી, આપણી પાક ઝમીન પરથી હિન્દુઓ અને શીખોને સફળતાપૂર્વક હાંકી કાઢી શક્યા છીએ. તમે જે ઝનૂનથી ઉકેલવા મથતા હતા તે ‘લઘુમતી સમસ્યા’ને ઉકેલવાનો આ શ્રેષ્ઠ રસ્તો સાબિત થયો છે. જોકે સિંધના કેટલાક લોકો હજુ પણ મક્કમ છે અને તેઓ તેમના પિતૃઓની ભૂમિમાંથી જવા ઈનકાર કરે છે. ઘણા ‘દેશભક્ત’ લોકો આના પર (તેમને હાંકી કાઢવા માટે) કામ કરી રહ્યા છીએ અને તેની સફળતાની ગાથા દર બીજા દિવસે સમાચારપત્રોમાં મથાળાં બને છે.

પંજાબ અને ખૈબર પખ્તુનખ્વામાં ગણ્યાગાંઠ્યા શીખો જ બચ્યા છે, કેમ કે તેમને પણ સંપૂર્ણ રીતે જીતી લેવાયા છે. થોડા દિવસો પહેલાં જ (આ લેખ ૧૧ ઓગસ્ટ, ૨૦૧૪ના રોજ પ્રસિદ્ધ થયો હતો) પેશાવરમાં એક શીખ છોકરો જે પાકિસ્તાનની વિચારધારાને ખતરારૂપ હતો તેને મારી નખાયો છે. આ જ રીતે ગુજરાનવાલામાં એક એહમદી સ્ત્રી અને તેના બે પ્રપૌત્રો/પ્રપૌત્રીને આપણા પ્રગતિના રસ્તા પરથી થોડા સપ્તાહો પૂર્વે જ દૂર કરી દેવાયાં છે.

તમને આશ્ચર્ય થશે કે એહમદી મુસ્લિમો ઈસ્લામી રાષ્ટ્ર માટે કેવી રીતે ખતરો બની ગયા કેમ કે તમે તો તેમને સાથે રાખતા હતા અને એક એહમદીને તો તમે વિદેશ મંત્રી તરીકે પણ નિમ્યા હતા. મને તમને જણાવવા દો કે બાદમાં છેક ૧૯૭૪માં એવું ‘શોધી’ કઢાયું હતું કે એહમદી ફક્ત બિનમુસ્લિમો જ નથી પરંતુ તે પાકિસ્તાનની વિચારધારાને મોટા ખતરારૂપ છે. તે પછીની સરકારોએ આ દૂષણને અટકાવવા પૂરતાં પગલાં લીધાં છે અને સંપૂર્ણ સમાજે પણ સ્વૈચ્છિક રીતે કોઈ પણ અને તમામ ઉલ્લંઘનો સામે રક્ષણ માટેનું વલણ લીધું છે.

અને હા, ખ્રિસ્તીઓ વિશેની વાત કરીએ તો, તમને ખબર હશે કે કેટલાક એંગ્લો-ઇન્ડિયન આ પંથને અનુસરી રહ્યા છે, પરંતુ પાકિસ્તાનમાં તેમાંના મોટા ભાગના હવે દલિત ગણાય છે જેમણે દેવળોમાં પનાહ લીધી છે, આપણે તેમના વિશે વધુ ચિંતા કરવાની જરૂર નથી. તેઓ મોટા ભાગે નિમ્ન ગણાતાં કામો કરે છે. આ બાબતે આપણને સંતોષ નથી અને આપણે એ ખાતરી કરી રહ્યા છીએ કે ખ્રિસ્તીઓ સમાજની ઊંચી ગણાતી હરોળમાં ઘૂસ ન મારે. તેઓ તેમના માટે જે સૂચવાયું છે તે કરતાં આગળ ન વિચારે તે માટે ઘણા કાયદા અને સામાજિક નિયમો છે.

પાકિસ્તાન જે સિદ્ધ કરવા માટે હતું તે હવે મોટા ભાગે પ્રાપ્ત થઈ ગયું છે તે વાતથી મારા ઘણા દેશવાસીઓ સુખી છે.

જોકે કાર્યસૂચિ (ઍજન્ડા)માંની ઘણી બાબતો હજુ બાકી છે, જેમ કે વિવિધ પંથના લોકોને ઈસ્લામના શુદ્ધ રૂપમાં ધર્માંતરિત કરવા અને એ રીતે ખાતરી કરવી કે વધુ – સંયુક્ત રહેવાની વૃત્તિ-વાળો સમાજ બને. મને લાગે છે કે આ બાબત પણ ટૂંક સમયમાં સિદ્ધ થઈ જશે.

પરંતુ તે પછી હું ૧૧ ઓગસ્ટ, ૧૯૪૭ના રોજ પાકિસ્તાનની બંધારણ સભાના પ્રથમ સત્રને તમારું સંબોધન વાંચું છું, જે જોકે મારા પાકિસ્તાન સ્ટડીઝના અભ્યાસક્રમનો હિસ્સો નથી.

મને ખાતરી છે કે તમને પણ તે સારી રીતે અને સંપૂર્ણ યાદ હશે કેમ કે તે પાકિસ્તાનના બંધારણનો આધાર હોવાનું મનાતું હતું.

જનાબ, તમારું આ પ્રવચન તો મને ગૂંચવી દે છે.

તમે ખૂબ જ સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું હતું કે પાકિસ્તાન દેશને તેના નાગરિકોના પંથ સાથે કોઈ લેવાદેવા નથી. શું તમને ખરેખર લાગતું હતું કે જે દેશ પંથ (ઈસ્લામ)ના નામે બન્યો છે તેમાં આ શક્ય બનશે? આવા દેશ માટે એ સ્વાભાવિક નથી કે તેના નાગરિકોના પંથ બાબતે ચિંતિત થવું અને તેના પર ધ્યાન રાખવું?

હું કેટલાક પશ્ચિમીકરણ થયેલા મિત્રોને જાણું છું જે માને છે કે પંથના આધારે દેશ બનાવવાનો વિચાર તમારો નહોતો. પણ તો પછી ઘણા અન્ય લોકો છે જે એવું સાબિત કરવા મજબૂત દલીલો કરે છે કે સમગ્ર ચળવળ (ઝીણાની પાકિસ્તાન માટેની ચળવળ) પંથ (ઇસ્લામ) માટેના ભારે ઝનૂનથી દોરવાયેલી હતી તો પછી એ સ્વાભાવિક છે કે તે પૂરી થાય એટલે પંથ લક્ષી દેશ જ બને.

કેટલાક અવિચારી તત્ત્વો એવું સમજાવવા પ્રયાસ કરે છે કે ૧૧ ઓગસ્ટનું તમારું પ્રવચન નકલી હતું જે માત્ર કેટલીક વિદેશી સત્તાઓને ખુશ કરવા માટે જ હતું. જોકે, તમે બાહોશ, પ્રમાણિક, ન્યાયી, સિદ્ધાંતવાદી અને ભારે નિષ્ઠાવાન હતા તે મને ખબર છે એટલે હું એવી કલ્પના કરી શકતો નથી કે તમે સગવડિયો ધર્મ અપનાવી શકો અને તે પણ નવા દેશની પ્રથમ સંસદના પ્રારંભની ઐતિહાસિક ક્ષણે.

આથી, જનાબ, એક કે બીજી થિયરીમાં માનવાના બદલે, મેં નક્કી કર્યું છે કે હું તમને સીધો જ પ્રશ્ન પૂછું. કયા પ્રકારનો દેશ તમે બનાવવા માગતા હતા?

શું મારે તમારા ૧૧ ઓગસ્ટના પ્રવચનને શબ્દશઃ તે જ ભાવાર્થમાં માનવું કે પછી અત્યાર સુધી આ (લઘુમતીના) મોરચે પાકિસ્તાને જે મેળવ્યું છે તેનાથી ખુશ થવું?

તાહિર મેહદી

૧૧ ઓગસ્ટ, ૨૦૧૪

તાહિર મેહદીનો આ લેખ વાંચીને પાકિસ્તાન વિશે બે પંક્તિ યાદ આવી જાય:

તમામ ઉમ્ર મુઝે ભી મિલા ન ઘર મેરા

કિસી નતીજે પે પહોંચા નહીં સફર મેરા

(મૂળ લેખ વાંચો: An open letter to Quaid-e-Azam, on Minorities Day

એક પાકિસ્તાની પત્રકારની નજરે ગુજરાત!

આમ તો વાત જૂની છે અને લેખ પણ જૂનો છે, પણ ઇન્ટરનેટ પર ખાંખાખોળા કરતા પાકિસ્તાનના અખબાર ‘ડોન’ના તાહિર મેહદી નામના ચૂંટણી વિશેષજ્ઞ પત્રકારનો લેખ મળ્યો અને તેને મારા બ્લોગવાચકો સમક્ષ ગુજરાતીમાં પ્રસ્તુત કરવાની લાલચ રોકી શક્યો નહીં. વાત જૂની પણ મહત્ત્વની એટલે છે કે એક પાકિસ્તાની પત્રકારની નજરે અમદાવાદ અને ગુજરાત કેવું છે તે દર્શાવાયું છે. આપણને કોઈ વાત ત્યારે જ સાચી લાગે છે જ્યારે તેને અમેરિકા જેવા કોઈ વિદેશનું પ્રમાણપત્ર મળે છે અથવા તો આપણા દુશ્મન દેશનું પ્રમાણપત્ર મળે.

તાહિર મેહદી ભારતની લોકસભા ચૂંટણી વખતે ભારતનાં અલગ-અલગ શહેરોમાં ગયા હતા. તેમાં બીજા દિવસે તેઓ લુધિયાણાથી અમદાવાદ આવ્યા અને તેમને ગુજરાત- મોદીનું ગુજરાત કેવું લાગ્યું તે વાંચવું રસપ્રદ રહેશે. એ નોંધવું જોઈએ કે તેઓ મતદાનના આગલા દિવસે અને મતદાનના દિવસે એટલે કે ૩૦ એપ્રિલે અમદાવાદમાં ફર્યા હતા.

ઓવર ટુ તાહિર મેહદી.

ગુજરાતમાં વીજળી સંપૂર્ણપણે સતત મળે છે. લોડ શેડિંગ કોને કહેવાય તેની કોઈને ખબર નથી. એક પાકિસ્તાની માટે આ માનવું અશક્ય છે કેમ કે તેને માત્ર અઠવાડિયાના ૨૪ કલાક પિઝા હોમ ડિલિવરીની જ ખબર છે! લોકો ફરિયાદ કરે છે કે ગુજરાતની વીજળી અન્ય રાજ્યો કરતાં મોંઘી છે. પણ મેં તેને હું પાકિસ્તાનમાં વીજળી માટે જે કિંમત ચુકવું છું તેની સાથે સરખાવવા પ્રયાસ કરી જોયો, તો મને આશ્ચર્ય લાગ્યું કે અહીં લોકો જે કિંમત ચુકવે છે તે હું ચુકવું છું તેના કરતાં ઓછી નથી તો બહુ ઝાઝી પણ નથી. પણ સૌથી અગત્યની વાત એ છે કે (આ શબ્દો નોંધવા જેવા છે) બધા જ અહીં ચુકવે છે- પછી તે વડા પ્રધાનનું નિવાસસ્થાન હોય કે મુખ્યમંત્રીનું આવાસ.

(હવેના શબ્દો પણ ખાસ નોંધી લેવા જેવા છે) ગુજરાતમાં સ્ત્રીઓ સૌથી વધુ સલામત છે અને તે માનવા માટે તમારે કોઈ સાક્ષીઓની જરૂર નથી. તે દેખાઈ આવે છે. રસ્તા પર ચાલવા નીકળો અને તમને દેખાશે કે સ્ત્રીઓ અને યુવતીઓ બધે જ મુક્ત મને અને સ્વતંત્ર રીતે ફરી રહી છે. ભોજન પછી રાત્રે હું એક જૂથ સાથે ચા પીવા ગયો ત્યારે એક યુવતીને દિલ્હીથી તેની માતાનો ફોન આવ્યો. “મોમ કહે છે કે તું બહુ મોડે સધી બહાર છો. અમદાવાદ તને બગાડી રહ્યું છે.” યુવતીએ તેની બહેનપણીઓને કહ્યું અને પાર્ટી આગળ વધી.

જો વિકાસ એ એક (રાજકીય) પાર્ટી હોય તો તેમાં બધા જ આમંત્રિત નથી. અહીં કંઈ મફત મળતું નથી અને દરેક જણ કંઈ ચુકવી ન શકે તે હકીકત અનેક રીતે સમજાવાય છે. ગરીબ વંચિત રહે છે, પણ અમદાવાદમાં એક અન્ય ‘વર્ગ’ છે જે પણ બિનઅનામત રહે છે- મુસ્લિમો. અમદાવાદના જુહાપુરા મુસ્લિમોનો સૌથી મોટો વિસ્તાર છે. તેમાં લગભગ ૨ લાખ મુસ્લિમો રહે છે અને રાજ્ય તેને કોઈ નાગરિક સેવા પૂરું પાડતું નથઈ તો પણ તેઓ બે ટંકના રોટલા મેળવી લે છે.

અમદાવાદમાં જુહાપુરા હિન્દુ સોસાયટીઓથી દીવાલો દ્વારા જુદું પડે છે. લોકો કટાક્ષમાં તેને ‘મિની પાકિસ્તાનની સરહદ’ કહે છે. આ દીવાલો સરકારે નથી બનાવી પણ હિન્દુ સોસાયટીઓએ પોતે બનાવી છે અને તે આ રાજ્ય જેનાથી પીડાય છે તેવા ઊંડા વિભાજનની ‘કોંક્રિટ’ સાબિતી આપે છે.

અમદાવાદમાં દરેક હાઉસિંગ કોલોની એક ધાર્મિક નામ સાથે આવે છે. જૈનો પોતાની રહેવાની જગ્યામાં હિન્દુઓને આવવા દેતા નથી અને હિન્દુઓ તેમનાં ઘર બંગાળી હિન્દુઓને ભાડે આપતા ખચકાય છે કેમ કે ગુજરાતના હિન્દુઓ શાકાહારી હોય છે.

જુહાપુરામાં અમદાવાદની સૌથી વધુ મુસ્લિમ વસતિ છે. આમ તો તે ઝૂંપડપટ્ટી જેવો વિસ્તાર લાગે પણ તેમાં માત્ર ગરીબ મુસ્લિમો જ નથી રહેતા. દરેક શહેરમાં તમને પ્રભાવશાળી બંગલાઓ મળી આવશે. તેમાંના મોટા ભાગના ૨૦૦૨નાં મુસ્લિમ વિરોધી રમખાણો પછી અહીં આવ્યા કેમ કે તેમને બીજે ક્યાંય રહેવું સલામત નથી લાગતું. એમ તો મુસ્લિમો શહેરના અન્ય હિસ્સાઓમાં પણ રહે છે પરંતુ પાસેપાસે રહેવાનું વધેલું વલણ શહેરમાં બીજી કોઈ જગ્યા કરતાં અહીં વધુ દેખાય આવે છે.

ભારતમાં ચૂંટણી પંચ ખૂબ જ કડક છે અને દરેક નેતાએ પંચના શબ્દ ખૂબ જ ગંભીરતાથી લેવા પડે છે. હું ૩૦મી એપ્રિલે એટલે કે મતદાનના દિવસે અમદાવાદમાં ફર્યો. મતદાન મથકોએ સુરક્ષા સ્ટાફ ખૂબ જ સાવધ હતો અને તેમની ચૂંટણી ફરજો અંગે તેમની સમજ ખૂબ જ પ્રભાવશાળી હતી. એક સુરક્ષા કર્મીએ એક યુવાનને તેના હાથમાં પક્ષના ધ્વજ સાથે જતો દરવાજા પર જ અટકાવ્યો અને ધ્વજને છુપાવી દેવા કહ્યું કારણકે મતદાનના દિવસે પ્રચાર કરી શકાતો નથી.

ભારતના ચૂંટણી કાયદાઓ મુજબ, મતદાનના ૪૮ કલાક પહેલાં પ્રચાર થંભી જાય છે. હું મતદાન પહેલાના એક દિવસે અમદાવાદમાં રખડ્યો હતો. એવું કંઈ જોવા ન મળ્યું જેને કહી શકાય કે શહેરમાં પ્રચાર ચાલુ હતો. પ્રચારની મુદ્દત પૂરી થઈ ગઈ કે તરત પક્ષોના બિલબૉર્ડ ઉતારી લેવામાં આવ્યાં હતાં અને ચૂંટણીની જે દેખીતી યાદ હતી તે ચૂંટણી પંચની જાહેરખબર હતી જેમાં લોકોને મત આપવા અપીલ કરાઈ હતી.

અમદાવાદીઓ ખાણીપીણીના ભારે શોખીન છે. જોકે દરેક શ્રદ્ધાળુ કંઈક ન ખાતો હોય તેવું બને જ. કેટલાક એ ખાતરી કરશે કે તેમના મુફીનમાં કોઈ પ્રાણી આધારિત તત્ત્વ નથી ને. જોકે બધા જ આટલા ચુસ્ત ન હોય તેવું બને. જોકે ખાણીપીણીના શોખીનોમાં પણ સામાજિકરણ દેખાઈ આવે અને તે પણ રસપ્રદ રીતે. લોકો તેમના વિભાજનની પેલે પારના (મુસ્લિમ) મિત્રો માટે તેમની લાગણી બતાવવા ઘણી વાર પોતાના સમાજ ન ખાતા હોય તેવું ખાઈને પોતે બળવાખોર છે તેવું બતાવે. મારા સહિત ઘણાય લોકો ખાવાની બાબતે સાહસી હોય છે.

જૈનો શું ન ખાવું તે બાબતે ચુસ્ત હોય છે. જો તેમના ગ્રંથોના આધારે જોઈએ તો, તેમની ન ખાવાની યાદીમાં, પ્રાણી આધારિત તમામ ઉત્પાદનો અને  જમીનની નીચે ઉગતી દરેક ચીજ આવે છે, તે આવે છે. આમ, તેઓ કોઈ પણ પ્રકારનું માંસ, ઈંડાં, ડુંગણી, લસણ…વગેરે ખાતા નથી. તેમની પોતાની કરિયાણાની દુકાનો છે અને જ્યાં શાકાહારી અને માંસાહારી બંને પ્રકારનું ભોજન કે ખાદ્ય ચીજો મળતી હોય ત્યાં તેઓ ખાશે નહીં. એક મિત્રે રમૂજ કરતાં કહ્યું કે જો તમે ડુંગળી અને લસણ વગરનું ચિકન બનાવશો તો તેને જૈન ચિકન કહેવાશે!

દક્ષિણ એશિયાના મોટા ભાગના અન્ય ભાગોની જેમ, અમદાવાદમાં પણ ક્રિકેટ પાછળ લોકો ગાંડા છે. પરંતુ અહીંના મુસ્લિમો માટે તે નાજુક વસ્તુ છે. ખાસ કરીને જ્યારે ભારત અને પાકિસ્તાનની મેચ હોય ત્યારે તેમની પ્રતિક્રિયાઓને ભારે ધ્યાનથી જોવાય છે અને પાકિસ્તાન જીતે તો ઉજવણી કરવામાં આવે તેને રાષ્ટ્રદ્રોહ ગણવામાં આવે છે. એક મુસ્લિમ શિક્ષકે અમદાવાદમાં કહ્યું, “જો હું રિકી પોન્ટિંગને ટેકો આપું તો તેમને કોઈ સમસ્યા નથી, પરંતુ આફ્રિદીએ મારેલી સિક્સર માટે હું તેના વખાણ કરું તો ભારતીય તરીકેની મારી વિશ્વસનીયતા પ્રશ્નને પાત્ર બને છે.”

જૂના અમદાવાદ શહેરમાં ઘણી મુસ્લિમ લોકાલિટી છે જેમાં કેટલાંક પ્રભાવશાળી વારસાગત સ્થળો છે. મુસ્લિમ વિસ્તારોમાં લોકો તેમની તસવીર ખેંચાવતા ડરે છે અને તેમાં સ્ત્રીઓનો નહીં, યુવાનોનો સમાવેશ થાય છે. અહીં એકને છોડી દરેક બીજા પાસે પોતાની વાત છે કે કેવી રીતે પોલીસ હેરાન કરે છે.

ગુજરાત ભારતનું એકમાત્ર મોટું રાજ્ય છે જે ડ્રાય (દારૂનો પ્રતિબંધ) છે. અહીં દારૂનો વેપાર પ્રતિબંધિત છે. અન્ય રાજ્યોના લોકો જે અહીં રહે છે તેમને કેટલીક કાનૂની છૂટ છે પરંતુ જાહેરમાં દારૂ પીવાતો નથી. જોકે અન્ય રાજ્યોમાંથી દારૂ ચોરીછૂપીથી લવાય છે, ખાસ કરીને રાજસ્થાનમાંથી. જોકે અમદાવાદમાં ઠેરઠેર કાશ્મીરી સોડા સેન્ટર છે જ્યાં તમને ઠંડા પીણાં પીવા મળે છે.

મૂળ લેખ અંગ્રેજીમાં વાંચવા અહીં ક્લિક કરો:

Indian elections through Pakistani eyes : From Ludhiana to Ahmedabad

 

કૈલાસ સત્યાર્થીએ પરંપરાગત શેતરંજીઉદ્યોગની પથારી કઈ રીતે ફેરવી?

નોબેલના શાંતિ પુરસ્કાર વિજેતા કૈલાસ સત્યાર્થી વિશે મેં અગાઉ બે પોસ્ટ લખી :

(૧) કૈલાસ સત્યાર્થી માટે હરખાવા જેવું નથી : નોબેલ પાછળના છળકપટ

(૨) કૈલાસ સત્યાર્થી વિશે ફોર્બ્સની પત્રકારનો ચોંકાવનારો ભાંડાફોડ

અને હવે આ ત્રીજો લેખ છે. કૈલાસ સત્યાર્થી વિશે દિલ્હી, બિહાર અને ઉત્તર પ્રદેશથી નીકળતા અખબાર ‘ચૌથી દુનિયા’ અખબારમાં જે લેખ છપાયો છે તે ‘ફોર્બ્સ’માં મેઘા બહરીએ કરેલા રહસ્યસ્ફોટ (ઘણા ગુજરાતી પત્રકારો હિન્દીનું જોઈ, આ શબ્દના બદલે ખુલાસો શબ્દ વાપરે છે, જે ખોટું છે. ગુજરાતીમાં ખુલાસો એટલે ચોખવટ, સ્પષ્ટતા.) કરતાંય ચોંકાવનારો છે. શું કહે છે ‘ચૌથી દુનિયા’?

એ.યુ. આસિફ નામના પત્રકારે લખેલો અહેવાલ વાંચો : કોઈ પણ દેશ અને સમાજની કરોડરજ્જુ તેની આર્થિક સ્થિત હોય છે. ૧૯૯૧માં કોંગ્રેસ સરકારના નાણા પ્રધાન ડૉ. મનમોહનસિંહ દ્વારા બજાર આધારિત નવી આર્થિક નીતિની ભારતમાં શરૂઆત થઈ. તે પછી ૧૯૯૬થી ૧૯૯૮ સુધી યુનાઇટેડ ફ્રન્ટ સરકાર તેમજ ૧૯૯૮થી ૨૦૦૪ સુધી એનડીએ સરકાર (ભાજપના નેતૃત્વવાળી ગઠબંધન સરકાર પણ કહી શકાય)  આ નીતિ પર ચાલતી રહી અને ફરીથી ડૉ.મનમોહનસિંહના નેતૃત્વવાળી યુપીએ સરકારમાં તો આ નીતિને વધુ જોર મળ્યું. પ્રશ્ન એ છે કે બજાર આધારિત આ આર્થિક નીતિની ગત ૨૩ વર્ષોમાં રાષ્ટ્ર અને મુસ્લિમો સહિત નબળા વર્ગો પર શું અસર પડી? કડવું સત્ય એ છે કે આ ૨૩ વર્ષમાં રાષ્ટ્રની આર્થિક સ્થિતિ સાવ કથળી ગઈ છે. ધનિક વધુ ધનિક થયો અને ગરીબ વધુ ગરીબ. તેની સાથે સાથે પછાત વર્ગના લોકોમાં પછાતપણું ઓર વધ્યું છે. સ્વાભાવિક છે કે રાષ્ટ્રની કુલ વસતિના ૧૩.૪ ટકા હિસ્સો ધરાવતી મુસ્લિમ વસતિ આ નબળા વર્ગમાં આવે છે. એ વાસ્તવિકતાને કોઈ નકારી ન શકે કે દેશના વિભાજન પછી મુસ્લિમોની કરોડરજ્જૂ તૂટી છે તેનું કારણ બજાર આધારિત આ નવી આર્થિક નીતિ છે. આ સમાજ તેના વિભિન્ન પારંપરિક ઉદ્યોગો પર વૈશ્વીકરણના ફટકાના કારણે સતત નબળો પડતો ગયો.

આવો જોઈએ કે આ પારંપરિક ઉદ્યોગ કયા હતા અને ક્યાં આગળ ફૂલેલા હતા? આ પારંપરિક ઉદ્યોગ ખરેખર તો હુન્નર પર આધારિત હતા જે પેઢી દર પેઢી એક બીજા પાસે આવતા હતા અને આગળ વધતા હતા . તે રાષ્ટ્રના વિભિન્ન ભાગોમા ફેલાયેલા હતા. ગાંધીજીએ ૨૦મી સદીના પ્રારંભમાં સ્વદેશી આંદોલનનું બ્યુગલ વગાડ્યું હતું. ગાંધીજી રાષ્ટ્રના પારંપરિક ઉદ્યોગને રાષ્ટ્રનું ગૌરવ માનતા હતા. તેમનું કહેવું હતું કે તેઓ એક તરફ રાષ્ટ્રની આર્થિક સ્થિતિ મજબૂત કરે છે, તો બીજી તરફ આત્મનિર્ભરતા વધારે છે. આ જ કારણ હતું કે પ્રથમ વડા પ્રધાન જવાહરલાલ નહેરુ મઉનાથ ભજનને હેન્ડલૂમ અને અન્ય ઉદ્યોગોના કારણે ભારતનું માન્ચેસ્ટર કહેતા હતા. આ ઉદ્યોગોમાં ભદોઈ, મિર્ઝાપુર અને અન્ય ક્ષેત્રોની શેતરંજી (કાલીન), દરી, મઉનાથ ભંજનની હેન્ડલૂમ સાડી સાથે સાથે ઈજાને મટાડનારા કુદરતી તેલ, નૂરાની તેલ, મુરાદાબાદી વાસણો, બનારસી સાડી, ફિરોઝાબાદની બંગડી, અલીગઢનાં તાળાં, આગરા અને કાનપુરના પગરખા, કોલ્હાપુરના ચપ્પલો, સૂરતમાં હીરા ઘસવાનું કામ, બેલગામમાં ગ્રેનાઇડને સુધારવાનું અને ચમકાવવાનું કામ અને ચેન્નાઈમાં ચામડાની ટેનરી નોંધપાત્ર છે.

આ પત્રકાર (આસિફ) આ નવી આર્થિક નીતિ લાગુ થવાના પ્રારંભિક સમય એટલે કે ૧૯૯૫માં ઉત્તર પ્રદેશના બનારસ, મઉનાથ ભંજન, ભદોઈ, મિર્ઝાપુર અને કોપાગજ ગયો હતો ત્યારે તેણે વિભિન્ન ઉદ્યોગોની જાળ બિછાયેલી જોઈ હતી. તે સમય હતો જ્યારે નવી આર્થિક નીતિનો પ્રભાવ આ ઉદ્યોગો પર પડવાનો શરૂ થઈ ગયો હતો.  તેમાં ભારે અજંપો હતો. જેમ કે ભદોઈ, મિર્ઝાપુર અને કોપાગજમાં કાલીન ઉદ્યોગ, જે મોટા ભાગે મુસ્લિમોના હાથમાં હતો, પર સ્વામી અગ્નિવેશ અને તેમના શિષ્ય કૈલાસ સત્યાર્થી તેમજ ત્યાર પછી સ્વામીથી જુદા પડ્યા પછી કૈલાસ સત્યાર્થીએ આક્ષેપ કરવાનું શરૂ કરી દીધું કે શેતરંજી અને દરી બનાવવાના કામમાં બાળકોને રોકાય છે. આથી તેમાં બાળકોનું લોહી જોડાયેલું છે. કહેવા માટે તો આ બાળ મજૂરી વિરુદ્ધનું આંદોલન હતું, પરંતુ તેનું નિશાન હકીકતે તો વંશપરંપરાથી ચાલ્યા આવતા આ પારંપરિક ઉદ્યોગ હતા, જે લોકો બાળપણથી જ શીખતા હતા. આ પત્રકારે દિલ્લી, તેમજ નોઈડાના અનેક ફ્લેટોમાં કૈલાસ સત્યાર્થી દ્વારા ચલાવવામાં આવતી ઝુંબેશ અને શિબિરોનું નિરીક્ષણ કર્યું હતું, જ્યાં અનેક બાળકોને ભદોઈ, મિર્ઝાપુર અને કોપાગજથી લાવીને કેદ રખાતા હતા. આ બાળકોએ ડરતા ડરતા જણાવ્યું હતું કે તેમને તેમની ઈચ્છા વિરુદ્ધ પકડવામાં આવ્યા છે અને બળજબરીથી તેમને પરેશાન કરીને તેમનાં નિવેદનો અખબારોને અપાય છે. તે સમયે તપાસ પછી સાબિત થયું કે જર્મની, જે અન્ય વિદેશી રાષ્ટ્રો સાથે મશીન દ્વારા શેતરંજી બનાવે છે, તે જર્મનીને ભારતના હાથે બનાવેલી સુંદર અને આકર્ષક શેતરંજીઓના બજાર સાથે સ્પર્ધા કરવી પડતી હતી અને માર્કેટિંગમાં તકલીફો પડતી હતી. આથી અગ્નિવેશ અને કૈલાસ સત્યાર્થીને બાળ મજૂરીના બહાને ઉશ્કેરવામાં આવ્યા. પરંતુ જ્યારે સ્વામી અગ્નિવેશની પોલ ખુલ્લી પડી ગઈ (સ્વામી અગ્નિવેશનું કેન્દ્ર સરકાર સાથે મેળાપીપણું અણ્ણા હઝારેના આંદોલનમાં પણ ખુલ્લું પડ્યું હતું. તેઓ કહેવા પૂરતા જ સાધુ છે. નક્સલવાદીઓ સાથેનું તેમનું મેળાપીપણું પણ છાનું નથી.) ત્યારે તેઓ આમાંથી નીકળી ગયા. પછી કૈલાસ સત્યાર્થીએ એકલા હાથે મોરચો સંભાળ્યો અને જર્મનીએ થોપેલા એગમાર્ક આ ભારતની શેતરંજીઓ પર લગાડવામાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી. એગમાર્ક એ  વાતનું પ્રમાણ હતું કે આ શેતરંજીના વણાટમાં બાળકો જોડાયેલા નથી. આ રીતે બાળકોને શેતરંજીના વણાટમાંથી અલગ કરતાં જ હાથે વણેલી શેતરંજીના ઉદ્યોગ પર ખૂબ જ ખરાબ અસર પડવા લાગી અને હવે તો મોટા ભાગે ઠપ થઈ ગયો છે. આ સમગ્ર કાવતરું એટલા માટે કરવામાં આવ્યું જેથી ભારતીય શેતરંજી વણવાનું કામ અને આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં તેનો પૂરવઠો ઓછો થઈ જાય અને પછી જર્મની તેમજ અન્ય રાષ્ટ્રોની મશીનો દ્વારા વણાયેલી શેતરંજી વેચી શકાય. બનારસી સાડીઓના ઉદ્યોગ માટે પણ આ કાવતરું રચવામાં આવ્યું હતું. આશ્ચર્યની વાત એ છે કે બનારસી સાડી આજે પણ જ્યાં બને છે તે માત્ર નામની જ બનારસી સાડી હોય છે. તેમાં કળા કારીગરીનું નામોનિશાન હોતું નથી. આ જ કારણ છે કે આ સાડીઓનું હવે પહેલાં જેટલું આકર્ષણ રહ્યું નથી અને તેનું બજાર ઘટી ગયું છે. આ કારણથી દેશમાં વિદેશી મુદ્રાની આવક ઓછી થઈ ગઈ છે. (પછી તો ડોલર સામે રૂપિયો ગગડે જ ને!) આ પરિણામ છે ૧૯૯૧માં શરૂ કરાયેલી આર્થિક નીતિનું, જેના કારણે આ ઉદ્યોગો સાથે જોડાયેલી વસ્તુઓ હવે વિદેશોતી દેશમાં અંદર આવવા લાગી અને છવાવા લાગી. આ રીતે દેશમાં મોટા ભાગના મુસ્લિમોના હાથમાં પાંગરતા ઉક્ત ઉદ્યોગ દમ તોડવા લાગ્યા અને તેની સીધી અસર સામાન્ય મુસ્લિમો પર પડી તેમજ ગાંધીજીનું દેશની આત્મનિર્ભરતાનું સપનું ચકનાચૂર થઈ ગયું. એટલું જ નહીં, આ ઉદ્યોગોમાં બનેલી અને ગાંધીજી દ્વારા વપરાયેલી વસ્તુઓની, ગયા વર્ષે ઇંગ્લેન્ડમાં થયેલી લીલામી દરમ્યાન જે દુર્ગતિ થઈ, તે કોઈનાથી અજાણ્યું નથી. એ તો પ્રસિદ્ધ ઉદ્યોગપતિ કમલ મોરારકા તેમાંથી કેટલીક વસ્તુઓ ખરીદીને ભારત પાછા લાવ્યા.

આશ્ચર્યની વાત એ છે કે મુસ્લિમોની કમર તોડનારી આ નવી આર્થિક નીતિની સામે ગત ૨૩ વર્ષોમાં ક્યાંય કોઈ વિરોધ કે નારાજગીનો સૂર સંભળાયો નથી. મુસ્લિમ સંગઠન અને તેના નેતાઓ એ રીતે ભારે મૌન સાધીને બેઠા છે, જાણે તેમને કંઈ ખબર જ ન હોય. જ્યારે ‘ચૌથી દુનિયા’એ કેટલાક મુસ્લિમ વિશેષજ્ઞો, વિદ્વાનો અને સંગઠનોને પૂછ્યું તો એવું લાગ્યું કે તેની ગંભીરતાનો તેમને કોઈ અંદાજ જ નથી અને તેઓ બચાવનો પક્ષ લે છે. અર્થશાસ્ત્રી અને થિંક ટેંક ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ ઑબ્જેક્ટિવ સ્ટડીઝના અધ્યક્ષ ડૉ. મંજૂર આલમ તો ઉલટું પારંપરિક ઉદ્યોગોને જવાબદાર ગણાવતા કહે છે કે તેમને આધુનિકીકરણનો ભય છે, આથી તેઓ વર્તમાન સમયમાં સ્પર્ધા કરી શકતા નથી. આલમ સરકારી યોજનાઓ લાગુ ન થવાને પણ જવાબદાર માનતા સાંસદો અને ધારાસભ્યો સાથે સરકારી અધિકારીઓ પર આક્ષેપ કરે છે. જ્યારે ઑલ ઇન્ડિયા મુસ્લિમ મજલિસ મુશાવરતના અધ્યક્ષ ડૉ. જફરુલ ઇસ્લામ ખાં આ પારંપરિક ઉદ્યોગનું આધુનિકીકરણ ન થવાની સાથે-સાથે નવી આર્થિક નીતિને પણ પૂરી રીતે તો નહીં, પણ કંઈક અંશે જવાબદાર માને છે. તેમનું કહેવું છે કે ઉદ્યોગપતિઓને ખુલ્લી છૂટ આપી દેવાઈ છે, જે દેશના બદલે બહાર મૂડીરોકાણ કરે છે. જરૂરી એ છે કે સમાજવાદી અને મૂડીવાદી એ બંને આર્થિક વિશેષતાઓને જોડીને સંયુક્ત આર્થિક નીતિ બનાવવામાં આવે. તેમને આશા છે કે આગામી સરકાર તેના પર ધ્યાન આપશે. ઑક્સફર્ડ યુનિવર્સિટી અને લંડન યુનિવર્સિટીમાં જઈને અર્થશાસ્ત્રમાં પીએચ.ડી. કરનાર અર્થશાસ્ત્રી ડૉ. અબુજર કમાલુદ્દીન સ્પષઅટ રીતે નવી આર્થિક નીતિને પૂરી રીતે જવાબદાર ઠરાવતા કહે છે કે આ આર્થિક નીતિથી મુસ્લિમોને કોઈ ફાયદો ન થયો અને વ્યવસ્થાની નિષ્ફળતાનું તમામ નુકસાન મુસ્લિમોને આજે પણ ઉઠાવવું પડે છે. મુસ્લિમ નેતૃત્વએ પણ આર્થિક બાબતો પર ક્યારેય ધ્યાન ન આપ્યું. તેઓ કહે છે કે કોંગ્રેસ નવી આર્થિક નીતિઓને લઈને આવી અને અન્ય પક્ષોએ તેને અહીં આગળ વધવામાં સહયોગ આપ્યો. ડૉ. અબુજરને ભય છે કે જો નરેન્દ્ર મોદી સત્તારૂઢ થાય છે તો નવી આર્થિક નીતિનો વધુ આક્રમક રીતે અમલ થશે, જેમાં મોટા ઔદ્યોગિક જૂથોને છૂટ અપાશે અને આમ આદમીને લોલીપોપ પર જ નિર્ભર થવું પડશે. મુસ્લિમોએ વર્તમાન પડકારનો સામનો કરવા કોઈ તૈયારી નહોતી કરી, તેથી તેમની આર્થિક સ્થિતિ હજુ વધુ બગડશે.

(નોંધ: ‘નરેન્દ્ર મોદી સત્તામાં આવશે તો…’ આ વાક્યાંશ બતાવે છે કે ‘ચૌથી દુનિયા’નો આ લેખ કૈલાસ સત્યાર્થીને નોબેલ જાહેર થયાના ઘણા સમય પહેલાં લખાયેલો છે, એટલે એમ માનવાને કારણ નથી કે કૈલાસને નોબેલ મળવાથી દ્વેષયુક્ત લેખ લખાયો છે.)

‘ચૌથી દુનિયા’નો મૂળ લેખ વાંચવા અહીં ક્લિક કરો:

नई आर्थिक नीति का विरोध क्यों नहीं?

 

દેવિકા રાણી ભાગ્યાં ને અશોકકુમારનો ભાગ્યોદય થયો!

ashok kumar

આજે મહાન ગાયક, અભિનેતા, સંગીતકાર અને નિર્દેશક કિશોરકુમારની પુણ્યતિથિ છે. કરુણ યોગાનુયોગ જુઓ. આજે જ તેમના ગુરુ બંધુ અને હિન્દી ફિલ્મોના પ્રથમ સુપરસ્ટાર, એન્ટી હીરો (ફિલ્મ ‘કિસ્મત’ જેણે સૌથી વધુ લાંબો સમય એક જ થિયેટરમાં ચાલવાનો રેકોર્ડ કરેલો) અશોકકુમારનો જન્મદિન છે. કિશોરકુમારને તો બધા યાદ કરે છે પણ અશોકકુમારને?
અશોકકુમાર ન હોત તો કિશોરકુમાર પણ ન હોત. અશોકકુમાર પહેલા સુપરસ્ટાર હતા જેમણે ટીવી જાહેરખબર (પાનપરાગ)માં કામ કરવાનું સ્વીકારેલું. એટલું જ નહીં પહેલા ટીવી સૂત્રધાર પણ હતા. આજે જે રીતે શૈલેષ લોઢા તારક મહેતા તરીકે સૂત્રધારનું કામ કરે છે તેમ ‘હમલોગ’ ટીવી સિરિયલના અંતે દાદામુની તરીકે ઓળખાતા અશોકકુમાર આવતા. તેમની છનપકૈયા છનપકૈયા સ્ટાઇલની આજે પણ મિમિક્રી આર્ટિસ્ટો નકલ કરે છે. બી.આર.ચોપરાની ‘બહાદૂરશાહ ઝફર’માં પણ તેમણે બાદશાહની ભૂમિકા કરી હતી.
અશોકકુમારનું કુટુંબ સંપૂર્ણ ફિલ્મી એટલે કે ફિલ્મો સાથે સંકળાયેલું કુટુંબ જ કહી શકાય. બહેન સતી દેવી મુખર્જી કુટુંબના શશધર મુખર્જીને પરણેલાં. શશધર મુખર્જી શરૂઆતમાં બોમ્બે ટૉકિઝ સાથે સંકળાયેલા પણ બાદમાં તેમણે અશોકકુમાર સાથે ફિલ્મીસ્તાન સ્ટુડિયો સ્થાપ્યો હતો. શશધરે અશોકકુમારને હીરો તરીકે લઈને ત્રણ ફિલ્મ બનાવી- ‘બંધન’, ‘કંગન’ અને ‘ઝૂલા’.  તેમનાં ચાર દીકરા. રોનો મુખર્જી, જોય મુખર્જી, દેબ મુખર્જી અને શોમુ મુખર્જી. તેમાંથી જોય મુખર્જી અને તેમનો દીકરો સુજોય મુખર્જી અભિનેતા હતા. દેબુ મુખર્જી પણ અભિનેતા હતા. શોમુ મુખર્જી તનુજાને પરણ્યાં જેના થકી ૯૦ના દાયકાની સુપરસ્ટાર કાજોલ જન્મી. કાજોલનો પતિ એટલે અભિનેતા અજય દેવગન. કાજોલની બહેન તનીષા પણ ચર્ચાસ્પદ નામ તો છે જ. શશધરના મોટા ભાઈ રવીન્દ્રમોહન મુખર્જીના દીકરા રામ મુખર્જીની દીકરી એટલે રાની મુખર્જી અને છેલ્લા દરજ્જા મુજબ શ્રીમતી આદિત્ય ચોપરા! શશધરના બે ભાઈઓ સુબોધ મુખર્જી અને પ્રબોધ મુખર્જી પણ ફિલ્મ નિર્દેશક હતા. દેબ મુખર્જીનો દીકરો અયાન મુખર્જી એટલે રણબીર કપૂરને લઇને ‘યે જવાની હૈ દીવાની’ નામની હિટ ફિલ્મ આપનાર નિર્દેશક. આમ, અશોકકુમાર ગાંગુલીના કુટુંબના ભાણિયાઓ આજે પણ છવાયેલા છે તેમ કહીએ તો ખોટું નથી!
અશોકકુમારના પોતાના કુટુંબની વાત કરીએ તો, તેમના નાના ભાઈ કિશોરકુમારની તો ઉપર વાત કરી જ છે. બીજા ભાઈ અનુપકુમાર પણ અચ્છા કોમેડિયન હતા પરંતુ બે ભાઈઓની પ્રતિભા વચ્ચે દબાઈ ગયા. અભિનેતા અને કોમેડિયન દેવેન વર્મા તેમના જમાઈ થાય. કોમેડિયન અભિનેત્રી સ્વ. પ્રીતિ ગાંગુલી અશોકકુમારની દીકરી છે. ફિલ્મ ‘રેડી’માં સલમાન ખાનની મા બનનાર અને ‘ઉત્સવ’ ફિલ્મમાં શેખર સુમનની પત્ની બનનાર અભિનેત્રી અનુરાધા પટેલ અશોકકુમારની દોહિત્રી થાય. અનુરાધા પટેલ પાછી ‘સત્તે પે સત્તા’ના એક ભાઈની ભૂમિકા કરનાર અને નીના ગુપ્તાની સિરિયલ ‘સાંસ’માં મુખ્ય ભૂમિકા કરનાર કંવલજીતસિંહને પરણી છે.
કિશોરકુમારનું અવસાન પોતાના જન્મદિને થયા બાદ અશોકકુમારે ક્યારેય પોતાનો જન્મદિન ઉજવ્યો નહોતો. પણ અશોકકુમાર અશોકકુમાર ન બન્યા હોત જો હિન્દી ફિલ્મોનાં પ્રારંભિક હિરોઇન દેવિકા રાણી ભાગ્યાં ન હોત!
હકીકતે બોમ્બે ટોકિઝવાળા હિમાંશુ રાય ‘જીવનનૈયા’ નામની ફિલ્મ બનાવી રહ્યા હતા. હીરો હતો નઝમ ઉલ હસન. તે હિમાંશુ રાયની પત્ની અને ફિલ્મની હિરોઇન દેવિકા રાણીને ભગાડી ગયો! બંને જણા કોઈક રીતે પાછાં ફર્યા તો ખીજાયેલા હિમાંશુ રાયે પત્નીને તો માફ કરી દીધી (એ સમયે આ બહુ મોટી વાત ગણાય.) પણ હીરોને તગેડી મૂક્યો. અને પછી તેમની નજર લેબોરેટરી આસિસ્ટન્ટ અશોકકુમાર પર પડી. અશોકકુમાર ખરેખર તો દિગ્દર્શક બનવા આવેલા અને બની ગયા અભિનેતા! આ રીતે શરૂ થઈ અશોકકુમારની છ દાયકા જેટલી સુદીર્ઘ ચાલનારી અભિનય કારકિર્દી! (‘જીવનનૈયા’માં એક ગીત હતું ‘કોઈ હમદમ ના રહા’ જે ગીત અશોકકુમારે ગાયેલું અને હિન્દી ફિલ્મોદ્યોગના પહેલાં મહિલા સંગીતકાર સરસ્વતીદેવીએ રચેલું…જોકે બાદમાં કિશોરકુમારે ‘ઝૂમરૂ’ ફિલ્મમાં તે ગાયું અને તેના પર ફિલ્માવાયું પણ ખરું, જે વધુ જાણીતું બન્યું.) સૌથી પહેલી સસ્પેન્સ કમ હોરર ફિલ્મ મહલનું નિર્માણ પણ અશોકકુમારે કર્યું હતું. તેમાં તેમણે મધુબાલા સાથે કામ કર્યું જે પછી તેમના નાનાભાઈ કિશોરકુમારની પત્ની બની. આ ફિલ્મે લતા મંગેશકરને પણ પ્રસિદ્ધ બનાવી દીધાં…’આયેગા આનેવાલા’ ગીતથી!
અત્યારે તરુણોને હનીસિંહના રૅપ (જે ખરેખર તો બળાત્કાર જેવા જ હોય છે) ગીતો પસંદ પડે છે પણ સૌથી પહેલું રૅપ ગીત અશોકકુમારે ‘આશીર્વાદ’ ફિલ્મમાં ગાયેલું…’રેલગાડી’. અને તે પણ કોઈ જાતની ટૅક્નિકલ સહાય વગર!
અશોકકુમારે સમય વર્તે ચરિત્ર ભૂમિકાઓ સ્વીકારી લીધી. પણ ‘જ્વેલ થીફ’માં તેમની વિલનની ભૂમિકા કોઈ ભૂલી શકે તેમ નથી. કોઈને ખ્યાલ પણ ન આવે કે વિલન અશોકકુમાર હશે તેવો અદ્ભુત અભિનય તેમણે કર્યો હતો. બિમલ રોયની ‘પરિણીતા’, ‘બંદિની’ જેવી ફિલ્મોમાં અશોકકુમારે કામ કર્યું હતું. હકીકતે જ્યારે બોમ્બે ટોકિઝનો સૂર્ય આથમી રહ્યો હતો ત્યારે અશોકકુમારે જ બિમલ રોયને તેમની ફિલ્મ ‘પરિણીતા’નું નિર્દેશન કરવા કહેલું. બધા જાણે છે તેમ ‘પરિણીતા’ એ સરતચંદ્ર ચટ્ટોપાધ્યાયની નવલકથા પર આધારિત ફિલ્મ છે જેની આ જ નામવાળી રિમેક તાજા ભૂતકાળમાં આવી ગઈ, જેના માટે વિદ્યા બાલનની ખૂબ જ પ્રશંસા થઈ હતી.
કેટલા લોકો જાણતા હશે કે અશોકકુમાર એક સારા ચિત્રકાર અને હોમિયોપેથીના અચ્છા જાણકાર પણ હતા? ૯૦ વર્ષ જેટલું લાંબુ જીવનાર અશોકકુમાર ૨૦૦૧માં હૃદય બંધ પડી જતાં અવસાન પામ્યા.

કૈલાસ સત્યાર્થી વિશે ફોર્બ્સની પત્રકારનો ચોંકાવનારો ભાંડાફોડ

અગાઉની પોસ્ટમાં મેં લખ્યું હતું કે નોબેલ પુરસ્કાર પાછળના ઈરાદા ‘નોબલ’ (ઉદ્દાત) નથી હોતા. તેની પાછળ જે-તે દેશને ખરાબ ચિતરવાનો ઈરાદો હોય છે. કૈલાસ સત્યાર્થીને નોબેલ આપવા પાછળનો ઈરાદો એવો હોઈ શકે કે હમણાં હમણાં વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી દ્વારા ભારત મહાસત્તા બનવા ભણી હોવાની વાતો ઉત્સાહથી કહેવાય છે અને ખાસ તો મોદીએ અમેરિકાના મેડિસન સ્ક્વેરમાં જે ભવ્ય શક્તિ પ્રદર્શન કર્યું તેનાથી અમેરિકા ચોંકી ગયું હશે. માનો કે, મોદીની એ લોકોને પરવા પણ નથી (કમળાના કેટલાક રોગીઓ આવું કહેશે) તો પણ મંગળ પર પહેલા જ પ્રયાસે આપણે યાન મોકલ્યું તે વાત પણ પચી ન હોઈ શકે. ટૂંકમાં, કૈલાસ સત્યાર્થીને નોબેલ આપવા પાછળ શુભ ઈરાદો તો લાગતો જ નથી.

અને કોઈ વાર કોઈનું પરાણે સ્વાગત કરવું જ પડે તેમ હોય ત્યારે ઘરના લોકો તેમના છોકરાને મહેમાનની ટીખળ કરવા ચોંટિયો ભરે અને પછી કહે કે છોકરાનું ખોટું ન લગાડશો. તેમ કૈલાસ સત્યાર્થીને પુરસ્કાર તો અપાઈ ગયો હવે તેમની પોલ ખુલ્લી પાડતો એક લેખ ફોર્બ્સ સામયિકમાં એક ભારતીય પત્રકાર, નામે મેઘા બહરીએ લખ્યો છે. આ પત્રકારે ફોર્બ્સમાં પોતાનો જાત અનુભવ વર્ણવતા લખ્યું છે કે કૈલાસ સત્યાર્થીની સંસ્થા ભારતમાં બાળ મજૂરીના મોટા મોટા (અને ખોટા પણ) દાવા કરે છે જેથી તેને વિદેશમાંથી મોટું ભંડોળ મળે. (ભારતમાં કામ કરતી મોટા ભાગની એનજીઓ આ જ મોડસ ઓપરેન્ડીથી કામ કરતી હોય છે.)

ફોર્બ્સ મેગેઝિન જે મૂળ તો અમેરિકન મેગેઝિન છે તેણે કૈલાસ સત્યાર્થીને નીચું દેખાડવા પ્રયાસ કર્યો હોઈ શકે અથવા તો મેઘા બહરીની વાત સાચી હોય તો નોબેલ પુરસ્કારની વિશ્વસનીયતા પર સવાલ ઊભો થાય છે.

મેઘા બહરીનો લેખ વાંચો:

“વાત ૨૦૦૮ની છે. હું ફોર્બ્સ મેગેઝિન માટે ભારતમાં પશ્ચિમી કંપનીઓ દ્વારા બાળ શ્રમના ઉપયોગ અંગે એક લેખ તૈયાર કરી રહી હતી. મેં આંધ્રપ્રદેશના મોન્સાન્ટોના મોન-૦.૯% કપાસના ખેતરથી રાજસ્થાન અને દિલ્હીની ઝૂંપડીઓ સુધી મુસાફરી કરી હતી અને તે પછી ઉત્તર પ્રદેશમાં સાદડીના પટ્ટામાં ગઈ હતી. દરેક ઠેકાણે મેં બાળકોને કરુણ અને જોખમી સ્થિતિમાં આકરી મહેનત કરતા, ઉત્પાદનો બનાવતા જોયાં જે અમેરિકા અને વિશ્વના અન્ય ભાગોના ગ્રાહકો ખરીદે તે માટે બનાવાતાં હતાં. અને બદલામાં તેમને થોડાક પૈસા મળતા હતા.
ભારતમાં બાળ શ્રમ ગંભીર સમસ્યા છે અને એમ જોવા જાવ તો આ અનેક વિકાસશીલ દેશોમાં ગંભીર સમસ્યા છે. નોબેલ સમિતિએ આજે કૈલાસ સત્યાર્થી કે જે, તેમની સ્વૈચ્છિક સંસ્થા બચપન બચાવો આંદોલન દ્વારા બાળ અધિકારો અને બાળકોના વેપાર અંગે ઝુંબેશ ચલાવી આ વૈશ્વિક સમસ્યા (આ શબ્દો ખાસ ધ્યાન રાખો, આ એકલા ભારતની સમસ્યા નથી, વૈશ્વિક સમસ્યા છે) તરફ વિશ્વનું ધ્યાન આકર્ષિત કર્યું છે, તેમને નોબેલનો શાંતિ પુરસ્કાર આપવાની જાહેરાત કરી છે. (મેઘા એ ચોખવટ કરવાનું ચૂકતી નથી કે નોબેલ શાંતિ પુરસ્કાર સત્યાર્થીને એકલાને નથી મળ્યો, પણ પાકિસ્તાનની મલાલા યુસૂફઝાઈની સાથે સંયુક્ત રીતે મળ્યો છે અને પાછું મલાલાનું મહત્ત્વગાન પણ કરતા કહે છે કે મલાલા એક તરુણી છે જેને ૨૦૧૨માં તાલિબાને મારી નાખવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો કારણકે તે પાકિસ્તાનની સ્વાત ખીણમાં કન્યા કેળવણી માટે ઝુંબેશ ચલાવતી હતી).
પરંતુ સત્યાર્થી અને તેની બીબીએ (બચપન બચાવો આંદોલનનું ટૂંકું નામ) એક એવા હીરો અથવા નાયક છે જેમનામાં ઉણપો છે અને મેં તેનો જાત અનુભવ કર્યો છે.
ફોર્બ્સ માટે લેખ તૈયાર કરતી વખતે હું બીબીએના પ્રતિનિધિઓને (સત્યાર્થીને નહીં, તેમની નીચેના) મળી હતી. બીબીએની એમ તો વિશ્વસનીયતા છે. તેણે થોડાક મહિનાઓ પહેલાં જ ગેપ ઇન્ક.ના પેટા ઠેકેદાર દ્વારા બાળ શ્રમનો ઉપયોગ ઉઘાડો પાડ્યો હતો. બીબીએના પ્રતિનિધિએ મને જણાવ્યું કે ગારમેન્ટ ક્ષેત્ર સિવાય બીજું એક ક્ષેત્ર છે- ઉત્તર પ્રદેશનો સાદડી પટ્ટો જ્યાં બાળ શ્રમ એ ખૂબ જ વકરેલી સમસ્યા છે. મને એ ભાઈના શબ્દો આજની તારીખે પણ યાદ છે : દરેક ઘર, દરેક ગામમાં બાળકો નિકાસ માટે સાદડીઓ બનાવે છે.
મેં કહ્યું, મને બતાવો.
અમે દિલ્હીથી રવાના થયા અને કેટલાંક ગામ આસપાસ ફર્યા, પરંતુ મેં માત્ર મોટી (પુખ્ત) ઉંમરના લોકોને જ સાદડી વણતા જોયા. મારી શંકાનો ખ્યાલ આવી જાય તેમ હતો અને મારા સવાલો વધુ પ્રસંગોચિત હતા, તેથી તે ભાઈ મને છેવટે એક ઘરમાં લઈ ગયો અને મને કહ્યું કે તે (ભાઈ) પહેલાં જઈ આવે છે, ત્યાં સુધી મારે કારમાં બેસવું. મારી નજરે મને અહીં જ કંઈક દાળમાં કાળું લાગ્યું. આથી હું તરત જ તેની પાછળ ગઈ. ઘરના ફળિયામાં મેં બે છોકરાઓને જોયા, લગભગ છએક વર્ષની આસપાસની ઉંમર હશે. તેઓ એક લૂમ પાસે બેઠા હતા. જ્યારે મેં તેમને વણાટકામની તેમની આવડત બતાવવા પૂછ્યું ત્યારે તેમને કંઈ ખબર જ ન પડી. વધુ અગત્યનું એ છે કે તેઓ ભૂખરા રંગની ચડ્ડી અને શર્ટ પહેરેલા હતા જે ભારતમાં ઘણી શાળાનો ગણવેશ હોય છે.
સમસ્યા એ છે કે તમે જેટલાં વધુ બાળકોને (બાળ શ્રમમાંથી) “ઉગારેલા” બતાવો, તેટલું વધુ ભંડોળ તમને વિદેશમાંથી મળે. એનો અર્થ એ નથી કે ભારતમાં બાળ શ્રમ એ ગંભીર સમસ્યા નથી. તે છે જ. અને હકીકત એ છે કે દર વખતે જ્યારે તમે આયાત કરેલી હાથ વણાટની સાદડી, ભરતકામવાળા જીન્સ, મોતીવાળા પર્સ, શણગારેલા ખોખા કે ફૂટબોલ લો છો ત્યારે પૂરી સંભાવના છે કે તમે તે બાળકે બનાવેલી વસ્તુ લઈ રહ્યા હો છો.
અને હા, સાદડી ઉદ્યોગમાં પણ બાળ શ્રમ છે જ (દુઃખની વાત એ છે કે તે હજુ પણ છે અને વધી રહી છે). બીબીએના માણસો સાથે વાત કરીને, હું મારી રીતે ફરી અને મેં ૧૪ વર્ષના રકીલ મોમીનને મિર્ઝાપુરમાં લૂમ પર કામ કરતો જોયો. તે ચોથી ચોપડી ભણીને ઉઠી ગયો હતો. તેનાં માતાપિતા પશ્ચિમ બંગાળમાં હતા અને તે એક વર્ષથી વણાટકામમાં કામ કરતો હતો. તે સવારના છ વાગ્યાથી રાતના ૧૧ વાગ્યા સુધી કામ કરતો અને મહિને ૨૫ ડોલર કમાતો. તે ક્રિકેટ ફેન હતો અને તેને દુઃખ હતું કે તે તેના ગામના તેના મિત્રો સાથે ક્રિકેટ રમી શકતો નહોતો.
આ બધું કહેવાનો અર્થ એ નથી કે બીબીએ સારું કામ કરતી નથી. તે કરે છે, પણ તે ઉણપવાળી છે અને આપણે તેનાથી સચેત થવાની જરૂર છે.”

અંગ્રેજીમાં વાંચો :

My Experience With Kailash Satyarthi’s Bachpan Bachao Andolan Was Anything But Nobel-Worthy

કૈલાસ સત્યાર્થી માટે હરખાવા જેવું નથી : નોબેલ પાછળના છળકપટ

આપણે ભારતીયો, અંગ્રેજોની માનસિક ગુલામીમાં એટલા બંધાઈ ગયા છીએ કે તેમની અંગ્રેજી ભાષા, તેમની સંસ્કૃતિ (અથવા કહો કે વિકૃતિ), તેમના ધોળા રંગ, વગેરે બાબતોથી અંજાઈ જઈએ છીએ. આપણને અમેરિકા જ સારું લાગે છે. કેટલાક ગુજરાતી ‘કટારઘસુ’ તો પોતાના મોટા ભાગના લેખમાં પોતે અમેરિકા જઈને શું-શું કરી આવ્યા એ લખે અને પોતાને અમેરિકાની સરકાર કે ફલાણી મોટી સંસ્થા (જેનું નામ પણ ભૂજિયો અમેેરિકનભાઈ પણ કદાચ જાણતો ન હોય)એ આમંત્રણ આપ્યું તો આપણે ગયા (પછી ભલેને પોતાના કાવડિયે ગયા હોય) એવું ઘસડી નાખે. અમેેરિકામાં ‘બધી’ વાતે છૂટો દોર છે એ એમને ગમતું હોય છે. તો ભાઈ, એક કામ કરોને, તમે કાયમ માટે અમેરિકા જ સ્થાયી થઈ જાવ ને? અહીં ગુજરાતમાં શું કામ પડ્યા પાથર્યા રહો છો? કારણ એ જ હોય કે તેઓ જે માને છે કે તેમને બહુ બધા લોકો વાંચે છે તે પછી એમને અમેેરિકામાં વાંચે કોણ?

ચાલો, આપણે વાત અંગ્રેજોની માનસિક ગુલામીની કરવી છે. અને અત્યારે આ માનસિકતાના કારણે જ દેશમાં કૈલાસ સત્યાર્થીને નોબલ મળ્યું તેનો જયજયકાર થાય છે. રાતોરાત કૈલાસ સત્યાર્થીના ભાવ ઊંચકાઈ ગયા છે. અત્યાર સુધી કોઈ મિડિયા એની છિંકણીય લેતું નહોતું, ને હવે એના ઇન્ટરવ્યૂ લેવાય છે અને એણે કયું મહાન કામ કર્યું તે બતાવાય છે.

કૈલાસ સત્યાર્થીનું કામ મહાન હશે, તેમણે બાળકો માટે ઘણું કર્યું છે એની ના નહીં, પરંતુ વાત નોબલ પુરસ્કાર પાછળના ઈરાદાઓની છે. નોબલ અને ઓસ્કાર જેવા એવોર્ડ એ પાશ્ચાત્ય જગત એટલે કે અમેરિકા, બ્રિટન વગેરે મૂળ અંગ્રેજોના વર્ચસ્વવાળા છે. એ લોકોએ આ એવોર્ડનું મહત્ત્વ એટલું બધું પ્રસ્થાપિત કરી દીધું છે (અને એનું કારણ મોટા ભાગનાં પ્રસાર માધ્યમો તેમના હાથમાં છે) કે એ એવોર્ડ મળે એટલે જંગ જીત્યાનો અહેસાસ થાય. પરંતુ હકીકત એ છે કે આ એવોર્ડ પાછળ અમેરિકા વગેરે દેશોના ચોક્કસ (બદ) ઈરાદા હોય છે.  તેઓ ભારત-પાકિસ્તાન જેવા ત્રીજા વિશ્વના ગણાતા દેશોમાંથી કોઈને આવા એવોર્ડ આપે કે મિસ ઇન્ડિયા, મિસ યુનિવર્સ બનાવે તે પાછળ કાં તો એ દેશને કે તેના શાસકને નીચા દેખાડવાનો હેતુ હોય ક્યાં તો એ દેશમાં બજાર ઊભું કરવાનો ઈરાદો હોય.

જેમ કે ૯૦ના દાયકામાં ઉપરાઉપરી ઐશ્વર્યા રાય, સુસ્મિતા સેન, લારા દત્તા, પ્રિયંકા ચોપરા, દિયા મિર્ઝા વગેરેને મિસ વર્લ્ડ, મિસ યુનિવર્સ, મિસ એશિયા પેસિફિક, મિસ અર્થ વગેરે ખિતાબોની છૂટા હાથે લહાણી કરાઈ. ત્યાં સુધીમાં ભારતમાં સૌંદર્ય પ્રસાધનોનું ખાસ બજાર નહોતું. લોકો વાળ પણ શિકાકાઈ સાબુથી ધોતા હતા. કંડિશનર તો શું શેમ્પૂય નહોતા લેતા. અને નહાવાના સાબુનો ઉપયોગ ખાસ નહોતો. દાંત ઉજળા કરવા દાતણ ઘણા ઘરમાં વપરાતાં. અેનાથી ઘણા નાના નાના લોકોની રોજગારી પણ ચાલતી. પણ હવે તો ટૂથપેસ્ટેય અલગ-અલગ  હેતુ માટે અલગ-અલગ આવે છે. હવે તો આગળ વધીને પર્ફ્યૂમનું માર્કેટ ઊભું કરી નાખ્યું છે. અને આવા બધાં પ્રસાધનોની જે જાહેરખબર બતાવાય છે તે એવી હોય છે કે તેની જાણેઅજાણે આપણા લોકોના મન પર અસર થતી હોય છે, પરિણામે રહેનસહેન, ખાણીપીણી, વિચાર-આચાર બધું છેલ્લા દાયકામાં જેટલું બદલાયું છે તેટલું બદલાતા અગાઉ વર્ષોના વર્ષો નીકળી ગયાં હતાં.

નોબેલ પુરસ્કાર આમ તો, અંગ્રેજોના મળતિયા દેશો, અમેરિકા, જાપાન, કોરિયા, ફ્રાન્સ, સ્વીડન, વગેરેને જ અપાય છે, પરંતુ આ દેશોના જે કેટલાક સ્વાર્થ સાધવાના હોય તે માટે આ મંડળી સિવાયના દેશોના લોકોને પણ નોબેલના ટુકડા ફેંકવામાં આવે છે. જેમ કે, ચીનના લિઉ શિયાબાઓને ૨૦૧૦નો નોબેલ શાંતિ પુરસ્કાર આપવામાં આવ્યો હતો. આની પાછળ લિઉ શિયાબાઓને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પ્રસિદ્ધ કરી તેની (ચીનની  સરકારની નજરમાં) દેશદ્રોહી પ્રવૃત્તિને વેગ આપવાનો ઈરાદો હતો. અમેરિકાને ચીન આંખમાં કણાની જેમ ખૂંચે છે. એટલે ચીનમાં કોઈ વિદ્રોહી પ્રવૃત્તિ કરે તો તે અ્મેરિકાનું માનીતું બની જ જાય.

૨૦૦૯ની સાલમાં નોબેલ શાંતિ પુરસ્કાર અમેરિકાના પ્રમુખ બરાક ઓબામાને મળ્યો હતો. હવે ઓબામા હજુ નવેમ્બર ૨૦૦૮માં સત્તારૂઢ થયા હતા ને એમણે એવો કંઈ મોટો મીર નહોતો માર્યો, છતાં તેમને ૨૦૦૯નો નોબેલ શાંતિ પુરસ્કાર મળ્યો.  આપણા ઘણા વૈજ્ઞાનિકોને લાયકાત હોવા છતાંં નોબેલ ધરાહાર નહોતો અપાયો. અરે, મહાત્મા ગાંધીને ક્યાં અપાયો હતો? પણ હા, રવીન્દ્રનાથ (બંગાળમાં વને બદલે બ બોલાય ને લખાય છે, એટલે એ રીતે, રબીન્દ્રનાથ) ટાગોરને ૧૯૧૩નો નોબેલ પુરસ્કાર મળ્યો હતો. ટાગોરને અંગ્રેજો તરફી માનવામાં આવતા હતા. આપણે જે આજે રાષ્ટ્રગીત તરીકે ગાઈએ છીએ તે ‘જન ગણ મન’ હકીકતે રવીન્દ્રનાથ ટાગોરે બ્રિટનના રાજા જ્યોર્જ પંચમ અને રાણી જે ભારતની મુલાકાતે આવવાના હતા, તેમની ચમચાગીરીમાં લખ્યું હતું, અને અંગ્રેજોના પીઠ્ઠુ જેવા કોંગ્રેસીઓના કારણે વંદેમાતરમ્ ની જગ્યાએ આ ગીત કમનસીબે આપણા રાષ્ટ્રગીત તરીકે રહી ગયું. (નરેન્દ્ર મોદી જો ખરેખર ભારતને ક્રાંતિકારી રીતે ધરમૂળથી બદલવા માગતા હોય તો આ રાષ્ટ્રગીત બદલવું જોઈએ.) રવીન્દ્રનાથ ટાગોરની સાહિત્યકાર તરીકે મહત્તા ઓછી આંકવાનો જરા પણ હેતુ નથી. તેમણે સાહિત્ય ક્ષેત્રે ઉત્તમોત્તમ પ્રદાન કર્યું જ છે, પરંતુ વાત નોબેલ પાછળના બદઈરાદાની છે.

નોબેલ આપવું જ હતું તો ભારતીય વૈજ્ઞાનિકો ઘણા દાવેદાર હતા. સૌ પહેલાં તો જગદીશચંદ્ર બોઝ જ દાવેદાર હતા. તેમણે ૧૮૯૫માં વાયરલેસ સિગ્નલિંગ બતાવ્યા હતા. (આજે આપણે જે વાયરલેસ ઉપકરણો વાપરીએ છીએ તે એક રીતે તેમની જ દેન કહેવાય.) તો પણ જગદીશચંદ્ર બોઝને ઈનામ ન મળ્યું. ૧૯૭૮માં નોબેલ પુરસ્કાર જીતનાર સર નેવિલ મોટ્ટે કહેલું કે બોઝે ‘એન’ અને ‘પી’ પ્રકારના સેમી કંડક્ટરો ઘણા વહેલાં શોધી નાખ્યાં હતાં. પણ વાયરલેસ કમ્યૂનિકેશન માટે નોબેલ ૧૯૦૯માં ગુજલીમો માર્કોનીને મળ્યું!

સત્યેન્દ્રનાથ બોઝે સૌથી નાના કણ પર સંશોધન પત્ર મહાન વૈજ્ઞાનિક આલ્બર્ટ આઇનસ્ટાઇનને મોકલ્યો હતો. આઇનસ્ટાઇને પણ તેને અનુમોદન આપ્યું. આ પત્ર ૧૯૨૪માં ઝિત્સ્ક્રિફ્ટ ડેર ફિઝિક નામની જર્નલમાં પ્રસિદ્ધ થયો. તેનાથી નવા બોઝ-આઇનસ્ટાઇન સ્ટેટિસ્ટિક્સનો ઉદ્ભવ થયો. અને અત્યંત પ્રાથમિક અથવા સૂક્ષ્મ કણને બોઝોન નામ મળ્યું. ત્યાર પછી જે ત્રણ નોબેલ પુરસ્કાર મળ્યા તે સત્યેન્દ્રનાથ બોઝના સંશોધનના આધારે કરેલા કામ પર મળ્યા હતા. અરે! ૨૦૧૩માં નોબેલ પુરસ્કાર હિગ્ઝ બોઝોન કણની થિયરીના જનકોને મળ્યો પણ આ બોઝોન કણમાંં પ્રદાન તો સત્યેન્દ્રનાથ બોઝનું હતું, પણ કમનસીબે ભારતની સરકારેય આ બાબતે કોઈ વિરોધ ન કર્યો.  (એ વખતના આપણા વડા પ્રધાન મનમોહનસિંહ પોતે જ બ્રિટનમાં જઈને બ્રિટિશરોના ભારત પરના શાસનના વખાણ કરી આવતા હોય તેના પરથી જ સમજી શકાય કે ભારતને મળેલા ૯૯ ટકા વડા પ્રધાનો અંગ્રેજોના માનસિક ગુલામ જ હતા, એટલે આવા વિરોધની અપેક્ષા તેમની પાસે વધુ પડતી કહેવાય.)

પંજાબમાં જન્મેેલા નરેન્દ્રસિંહ કપનીને ફાધર ઓફ ફાઇબર ઓપ્ટિક્સ કહેવાય છે. પરંતુ વીજળીના પ્રસાર માટે ફાઇબરના ઉપયોગ બદલ નોબેલ ઈનામ ચાર્લ્સ કાઓને મળ્યું. જેને બહુ માનની નજરે જોવાય છે તેવા ફોર્બ્સ મેગેઝિને પણ ૨૦મી સદીના અપ્રસિદ્ધ નાયક (Unsung heroes of 20th century) નામના લેખમાં કપનીનો ઉલ્લેખ કર્યો છે.

ઓસ્કારની વાત કરીએ તો, આપણી સારી સારી ફિલ્મોને ઓસ્કાર મળતો નથી પણ ડેની બોયલેની ફિલ્મ ‘સ્લમડોગ મિલિયોનેર’ જે આપણી કોઈ ચીલાચાલુ મસાલા ફિલ્મથી ચડિયાતી નહોતી તેને ઓસ્કાર મળ્યા. અરે! તેમાં સંગીત સાવ ચીલાચાલુ કક્ષાનું હતું (અને એ.આર. રહેમાને અગાઉ અનેક ફિલ્મોમાં તેના કરતાં સારું સંગીત આપેલું )તો પણ રહેમાનને (વાંચો: (૧) રહેમાનને ઓસ્કર…કહેને કો જશ્ન એ બહારા હૈ, (૨) માન ન માન, તૂ મેરા રહેમાન) ઓસ્કાર આપવામાં આવ્યો. ગુલઝારને પણ મળ્યો. (ફિલ્મફેર એવોર્ડ અને અન્ય એવોર્ડ પણ એવા જ છે.)

અત્યારે કૈલાસ સત્યાર્થીને જે પુરસ્કાર મળ્યો તેની પાછળ પણ ક્યાંક હેતુ એવો જ છે કે ભારતમાં બાળમજૂરી કેટલી બધી છે તે દુનિયાને દેખાડવું . પાકિસ્તાનમાં પણ મલાલા યુસૂફ ઝાઈને લોકો બળવાખોર તરીકે જ જુએ છે. એટલે એ સમજી લેવું જોઈએ કે નોબેલ પાછળના ઈરાદા નોબલ નથી. અને હા, હવે નરેન્દ્ર મોદી વડા પ્રધાન તરીકે આવ્યા છે, જે કોઈ પણ પ્રસંગ ભવ્યાતિભવ્ય યોજી શકે તેવી ત્રેવડ ધરાવે છે, તો શા માટે ભારત જ તેના નોબલ અને ઓસ્કાર ચાલુ ન કરે?

ગુજરાતીમાં આંકડા કેવી રીતે ટાઇપ કરવા?

ગુજરાતી ભાષાને અમુક હદે ભૂંસી નાખવાની પેરવી સરકારથી માંડીને અખબાર સુધીના સ્તરે થઈ રહી છે. સરકારી સ્તરે એ રીતે કે ગુજરાતી માધ્યમની શાળાઓમાં પણ આંકડા અંગ્રેજીમાં જ લખવા ફરજિયાત બનાવી દેવાયા છે. હું ભણતો ત્યારે આઠમા ધોરણથી અંગ્રેજીમાં આંકડા લખવાનું ફરજિયાત હતું, હવે તો લગભગ પહેલા ધોરણથી જ છે. તો નવા અને જૂના ગુજરાતી અખબારો પણ આંકડા અંગ્રેજીમાં જ છાપે છે. ડિઝાઇનરોને પણ ગ્રાફિક ડિઝાઈન કરવાં હોય તો આંકડા અંગ્રેજીમાં જ જોઈએ. વળી, છેલ્લા ઘણા સમયથી  અખબારોમાં એક (ખોટો) ટ્રેન્ડ ચાલ્યો છે કે ગ્રાફિક કે બીજું કંઈ પણ હોય તો આંકડા હાઇલાઇટ કરો. જાણે લોકોને માત્ર આંકડામાં જ રસ હોય. અને એવા ગ્રાફિકમાં આંકડા અંગ્રેજીમાં રાખવામાં આવે છે. ગુજરાતીમાં આંકડા રાખે તો નાનપ અનુભવાય.

પણ ગુજરાતી વેબસાઇટ પર જો અંગ્રેજીમાં આંકડા જોવા મળે તો તે માટે લખનારનો કે વેબસાઇટના માલિક કે તંત્રીનો દોષ ન કાઢશો. એનું કારણ એ છે કે જેને યુનિકોડ (શ્રુતિ કે એરિયલ યુનિકોડ એમએસ) કહેવાય છે તે માટે માઇક્રોસોફ્ટે સુવિધા તો એ આપી કે વિન્ડો એક્સપીથી માંડીને વિન્ડો એઇટ વગેરેમાં ઇન બિલ્ટ યુનિકોડ ફોન્ટ આવે છે. અમુક સેટિંગ કરો (કંટ્રોલ પેનલમાં જઈને રિજનલ લેંગ્વેજમાં જઈને એ કરી શકાય) તો ટાસ્ક બારમાં લેંગ્વેજનો આઇકોન આવી જાય. એમાં ફેરફાર કરીને ગુજરાતી, હિન્દી વગેરે એશિયન ભાષામાં ટાઇપ કરી શકાય. પણ ખાટલે મોટી ખોડ એ રહી કે એમાં આંકડા ગુજરાતીમાં ટાઇપ થતા નથી.

હવે આ સુવિધા પણ ઉપલબ્ધ છે. ગુજરાતી બ્લોગના વાચકો માવજીભાઈ ડોટ કોમ વેબસાઇટથી જાણીતા હશે, જેઓ ન જાણતા હોય તેમણે એ વેબસાઇટની મુલાકાત અચૂક લેવા જેવી છે. માવજીભાઈએ આપણી તકલીફ દૂર કરી છે. તેમણે રમેશ કી બૉર્ડ વિકસાવ્યું છે, તે ડાઉનલોડ કરી શકાય છે. ડાઉનલોડ કર્યા પછી ફરીથી કંટ્રોલ પેનલમાં જઈને રિજનલ લેંગ્વેજના ઓપ્શનમાં જઈને કીબોર્ડમાં રમેશ કીબોર્ડનો ઓપ્શન પસંદ કરવાનો હોય છે. (આ વિધિ પણ માવજીભાઈએ ત્યાં સૂચવી જ છે.)

તો રમેશ કીબોર્ડ ડાઉનલોડ કરો અને ગર્વથી ગુજરાતીમાં આંકડા ટાઇપ કરો.

સત્ય નાડેલાની વાત સાચી છે, પણ માનવી અઘરી છે

માઇક્રોસોફ્ટના ભારતીય મૂળના સીઇઓ સત્ય નાડેલાને કોઈએ એવું પૂછ્યું કે કામકાજી મહિલાઓને પગારવધારો માગવામાં ખચકાટ થાય છે (જોકે આ સવાલ જ ખોટો છે, આવું થતું નથી હોતું, મોટા ભાગની કામકાજી મહિલાઓ સ્માર્ટ જ હોય છે, ઓછામાં ઓછું, પગારવધારો માગવા પૂરતું તો ખરું જ.) તો નાડેલાએ ભારતીય તત્ત્વજ્ઞાન મુજબ કહ્યું કે તેમને વધારો માગવાની જરૂર જ નથી. તેમણે શ્રેષ્ઠ કર્મ કરવાની જરૂર છે. 

બસ, આ વાતે નાડેલા સામે ફેસબુક, ટ્વિટર સહિતના સોશિયલ મિડિયા પર “મહિલા તરફીઓ”નો ગોકીરો ચાલુ થઈ ગયો. નાડેલાએ કર્મના સિદ્ધાંતની વાત કરી છે. હિન્દુ તત્ત્વજ્ઞાન અથવા તો કહો કે ગીતા મુજબ, તમે સારાં કર્મ કર્યા હશે તો તમને સારું ફળ મળશે જ અને ખરાબ કર્મ કર્યાં હશે તો ખરાબ ફળ મળશે.  અત્યારે તમિલનાડુનાં પૂર્વ મુખ્યમંત્રી જયલલિતા જેલમાં છે અને તેમને જેલમાં દિવાળી ઉજવવી પડશે. હવે જયલલિતાએ તો તાજેતરમાં અમ્મા કેન્ટીન એવી યોજનાઓ ચાલુ કરી હતી અને લોકો રૂ.૫ માં ભરપેટ જમી શકે તેવી વ્યવસ્થા કરી હતી. તેમણે રાજ્યમાં સસ્તી સિમેન્ટ  ઉપલબ્ધ કરાવવાની યોજના પણ જાહેર કરી હતી. તો પછી પ્રશ્ન એ થાય કે તેમનાં સારાં કર્મ છતાં તેમને જેલમાં કેમ જવું પડ્યું? એક જવાબ તો એ હોઈ શકે કે તેમણે આવક કરતાં વધુ સપંત્તિ જે-તે સમયે એકઠી કરી હતી. આમ, આ એક ખરાબ કર્મ થયું. બીજો જવાબ એ પણ હોઈ શકે કે કાંચીના શંકરાચાર્ય શ્રી જયેન્દ્ર સરસ્વતીની એક હત્યાના કેસમાં જયલલિતાએ ૨૦૦૪ની બરાબર દિવાળીના દિવસે જ ધરપકડ કરેલી અને ત્યારે જયલલિતા સામે ખૂબ જ વિરોધ થયો હતો કે હિન્દુ ધર્મના સર્વોચ્ચ સંતની ધરપકડ હિન્દુ ધર્મના સર્વોચ્ચ તહેવાર દિવાળીના જ દિવસે કેમ કરી? બીજા કોઈ ધર્મના ધર્મગુરુની તેમના સર્વોચ્ચ તહેવારના દિવસે ધરપકડ કરી જુઓ, ખબર પડે. એ કેસમાં શંકરાચાર્ય શ્રી જયેન્દ્ર સરસ્વતી તો નિર્દોષ સાબિત થયા. કર્મના સિદ્ધાંત પ્રમાણે જુઓ તો જયલલિતાએ એક નિર્દોષ વ્યક્તિને જેલમાં દિવાળી ઉજવવાની ફરજ પાડી તે કર્મના પરિણામ રૂપે જયલલિતાને હવે ૧૦ વર્ષ પછી જેલમાં જ દિવાળી ઉજવવી પડશે.

જોકે અત્યારે સ્માર્ટ ફોનનો યુગ છે. તર્ક સાથે જે સમજાવો તે જ સમજાય. માટે કર્મના સિદ્ધાંત સમજાવવા અઘરા છે. વળી, બરકત વીરાણી ‘બેફામ’નો શે’ર છે ને,

ખુદા તારી કસોટીની પ્રથા સારી નથી હોતી,

કે સારા હોય છે એની દશા સારી નથી હોતી

આમ, અત્યારે જે સારા લોકો છે તેમને આપણે ખરાબ હાલતમાં જોઈએ ત્યારે એમ થાય કે તેણે તો કોઈ ખરાબ કર્મ કર્યું નથી તો પછી તેની દશા ખરાબ કેમ? અને કૌભાંડિયા રાજકારણીઓ, દાઉદ જેવા ગુંડાઓને ખરાબ કર્મ છતાં જલસા કરતા જોઈએ તો એમ થાય કે આવા લોકોને જ જલસા હોય છે. એટલે સત્ય નાડેલાની વાત માનવી મુશ્કેલ છે. કર્મનો સિદ્ધાંત સમજવો અશક્ય નથી, અઘરો તો છે જ. સત્ય નાડેલા કહે છે કે તમારે પગાર વધારો માગવો જ ન પડે. બસ, સારું કર્મ કરો. પણ જે લોકો નોકરિયાત છે તેમને ખબર છે કે માગ્યા વિના મા પીરસતી નથી. જે ચમચાગીરી કરે છે તેવા લોકો ઓછું કામ કરે તોય તેમનો પગાર વધુ વધે જ્યારે દિલ દઈને, નિષ્ઠાથી કામ કરતા હોય તેવા લોકો માગે તોય તેમનો પગાર રાબેતા મુજબ, ૮-૧૦ ટકા જ વધે.

પણ કર્મનો સિદ્ધાંત માત્ર એક જન્મમાં જ લાગુ નથી પડતો. એ તો જન્મ- જન્માંતરથી લાગુ પડે છે. ઘણી વાર એવું બને કે ગયા જન્મના કર્મનું ફળ આ જન્મમાં ભોગવવું પડે, પછી એ સારું હોય કે ખરાબ. આજકાલ ઘણા રિયાલિટી શોમાં જોઈએ છીએ કે પાંચ-છ વર્ષનાં બાળક ઉત્તમ ગાતા કે નૃત્ય કરતા હોય છે કે અન્ય ખૂબીઓ ધરાવતા હોય છે. આપણને એમ થાય કે તેમનામાં આ ખૂબી આ ઉંંમરમાં ક્યાંથી આવી? પણ તેમની ગયા જન્મની ઉપાસના, સાધના કે તાલીમ હોય જેના કારણે આ જન્મમાં તેઓ આ પ્રકારની આવડત પહેલેથી જ ધરાવતા હોય તેવું બને. કર્મનો સિદ્ધાંત સમજવા માટે હીરાભાઈ ઠક્કરનું પુસ્તક “કર્મનો સિદ્ધાંત” વાંચવું જોઈએ અથવા એક નાનપણમાં પુસ્તકશ્રેણી વાંચેલી, જેનું નામ લગભગ “ચંદ્રકાંત” હતું, તે વાંચવાં જોઈએ.

(આ પણ વાંચો : મહિલા દિન નિમિત્તે : સ્ત્રીઓની ફરિયાદો અને પુરુષના જવાબ!)

સ્માર્ટ ફોનમાં ગુજરાતી ફોન્ટ નથી વંચાતા?

ઘણા સ્માર્ટ ફોનમાં ગુજરાતી સંદેશાઓ મોકલીએ એટલે જવાબ આવે કે આ શું ચોરસ ચોરસ મોકલ્યું છે? આવા ફોન ધરાવનારાઓ માટે એક એપ ઉપયોગી થઈ શકે- વ્યૂ ઇન ગુજરાતી. તો આ એપ ડાઉનલોડ કરો ને વોટ્સ એપથી માંડીને ઇ-મેઇલ ગુજરાતી ફોન્ટમાં કરો.

મારા વિચારો, મારી ભાષામાં!

અમારી બીજી કોઇ ટૅગલાઇન નથી!

Read, Think, Respond

જયવંત પંડ્યાનો બ્લોગ

WordPress.com

WordPress.com is the best place for your personal blog or business site.

મોરપીંછ

મારી પસંદગીનું સાહિત્ય - હિના પારેખ "મનમૌજી"

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 2,107 other followers