national, politics, sanjog news, vichar valonun

સંવૈધાનિક સંસ્થાઓને નબળી કોણે પાડી?

(વિચાર વલોણું, સંજોગ ન્યૂઝ,તા.૨૯/૪/૧૮)
અચાનક ન્યાયતંત્રના કાળા દિવસો આવી ગયા છે? કે પછી અસહિષ્ણુતા અને એવૉર્ડ વાપસી પછી કૉંગ્રેસ અને ડાબેરીઓનું આ બીજું એક અભિયાન મોદી સરકાર સામે છે? ચાર ન્યાયમૂર્તિઓએ જાહેરમાં મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ દીપક મિશ્ર સામે બળવો પોકારીને દીવાસળી ચાંપવાનું કામ કર્યું હતું ત્યારે તેમાં સામ્યવાદી ડી. રાજાની બળવાખોર ન્યાયમૂર્તિ જે. ચેલમેશ્વર સાથેની મુલાકાતના કારણે સામ્યવાદીઓ આ અભિયાન પાછળ હોવાની શંકા ગયા વગર નથી રહેતી. તે પછી કૉંગ્રેસ અને વિપક્ષોએ મહાભિયોગની દરખાસ્ત માટે નૉટિસ આપી પરંતુ તેની ગુણવત્તાના આધારે રાજ્યસભાના અધ્યક્ષ અને ઉપરાષ્ટ્રપતિ વેંકૈયા નાયડુએ તેને ફગાવી દીધી.
આ મહાભિયોગની દરખાસ્ત પર પૂર્વ વડા પ્રધાન મનમોહનસિંહ, પી. ચિદમ્બરમ્, પૂર્વ કાયદા પ્રધાન અશ્વિની કુમાર, પૂર્વ પેટ્રોલિયમ પ્રધાન વીરપ્પા મોઇલી અને પૂર્વ માહિતી-પ્રસારણ પ્રધાન મનીષ તિવારીએ આ દરખાસ્ત પર સહી કરવાની ના પાડી દીધી! અલબત્ત, સમાચાર માધ્યમોએ યશવંતસિંહાના સમાચાર જેટલા ચગાવ્યા તેટલા આ સમાચારને મહત્ત્વ ન આપ્યું. પરંતુ રિમૉટ કંટ્રૉલ ગણાતા મનમોહને પણ તેના પર સહી કરવાની ના પાડી! એ તો ઠીક, વિપક્ષોમાં પણ તૃણમૂલ, ડીએમકેએ કૉંગ્રેસના આક્ષેપોના પુરાવા માગ્યા.
પરંતુ કૉંગ્રેસના નેતા અને પૂર્વ માનવ સંસાધન વિકાસ પ્રધાન કપિલ સિબલ તો એટલી હદે ગયા કે તેમણે મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિની કૉર્ટનો બહિષ્કાર કરવાની જાહેરાત કરી! કેમ? કદાચ એટલા માટે કારણકે રામમંદિર, પી. ચિદમ્બરમ્ ના પુત્ર કાર્તિ ચિદમ્બરમ્ નો કેસ, અમિત શાહના પુત્ર જય શાહનો માનહાનિનો કેસ સામા પક્ષ વતી, કપિલ સિબલ લડે છે. અને આ બધા કેસ મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ દીપક મિશ્ર પાસે છે. કપિલ સિબલે રામમંદિરનો કેસ ૧૫ જુલાઈ ૨૦૧૯ સુધી મોકૂફ રાખવા અનુરોધ કર્યો હતો. કદાચ તેમને અથવા કૉંગ્રેસને ડર છે કે આ કેસનો ચુકાદો હિન્દુઓ તરફી આવ્યો તો તેનો સીધો ફાયદો ભાજપને લોકસભાની ચૂંટણીમાં થશે.
દીપક મિશ્રના નામે ત્રાસવાદી યાકૂબ મેમણને ફાંસી, દિલ્લીની પેરા મેડિકલ વિદ્યાર્થિની પર બળાત્કાર કેસમાં કડક ચુકાદો, ૨૦૦૮ના બળાત્કારના કેસમાં કડક ચુકાદો, સિનેમા હૉલમાં રાષ્ટ્રગીત વગાડવાનો ચુકાદો બોલે છે. આના કારણે એક દલીલ એવી પણ થાય છે કે કૉંગ્રેસ અને સાથી પક્ષોની મતબૅંક પર અસર પડતી હોવાથી તેઓ આટલી હદે ઉકળી ઉઠ્યા છે.
આ કપિલ સિબલે ન્યાયમૂર્તિ રામાસ્વામીની સામે ભ્રષ્ટાચારના આક્ષેપો માટે મહાભિયોગ વખતે તેમનો જોરદાર બચાવ કર્યો હતો. ન્યાયમૂર્તિ સૌમિત્ર સેનના મહાભિયોગ વખતે તેઓ ૨૦૧૦માં એમ કહેતા હતા કે રાજકારણીઓએ ન્યાયાધીશોના મહાભિયોગમાં પડવું જ ન જોઈએ!
ન્યાયમૂર્તિ લોયાના મૃત્યુ કેસમાં ઈચ્છિત ચુકાદો ન આવે કે ૨૦૦૨ના નરોડા પાટિયા કેસમાં ઈચ્છિત ચુકાદો ન આવે એટલે ન્યાયતંત્રના કાળા દિવસો આવી ગયા તેવી બૂમરાણ મચાવવી કેટલી હદે વાજબી? અને એમ જોવા જાવ તો ખરેખર ન્યાયતંત્ર, સંસદ કે સરકારી સંસ્થાઓની સ્વાયત્તતા સૌથી વધુ ક્યારે ખતરામાં હતી? અને કોના થકી?
પ્રથમ વડા પ્રધાન નહેરુ ઘણી વાર ફરિયાદ કરતા કે ન્યાયાધીશો તેમના ‘આઇવરી ટાવર’માં રહે છે અને તેથી તેઓ બહુ રૂઢિચુસ્ત છે. ૨૭ ફેબ્રુઆરી ૧૯૬૭ના રોજ પહેલી વાર સરકાર અને ન્યાયતંત્ર વચ્ચે સંઘર્ષ થયો. ગોલકનાથ કેસ તરીકે જાણીતા કેસમાં મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ કે. સુબ્બા રાવે છ વિરુદ્ધ પાંચની બહુમતીથી સરકારને મૂળભૂત અધિકારોમાં ચેડા કરતા અટકાવી દીધી હતી.
૧૯૬૯માં અજિતનાથ રે (એ.એન.રે)ને ઈન્દિરા ગાંધી સરકારે ત્રણ સિનિયર જજોને બાકાત રાખીને તેમનાથી જુનિયર હોવા છતાં મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ બનાવ્યા હતા. એ. એન. રે વિશે એવું કહેવાય છે કે તેઓ ઈન્દિરા ગાંધી કે તેમના સલાહકારોને ટેલિફૉન કરી કરીને નાનાનાના કેસોમાં પણ તેમનો અભિપ્રાય માગી તે મુજબ ચાલતા.
જે ન્યાયમૂર્તિઓ એ. એન. રે કરતાં સિનિયર હતા તેમાં એક હતા ન્યાયમૂર્તિ જયંતિ મણિલાલ શેલત. તેમની નિવૃત્તિને આડે એક મહિનો જ બાકી હતો તેથી કદાચ એમ બહાનું કાઢી શકાય કે તેમની નિમણૂક એક મહિના માટે જ શા માટે કરવી? પરંતુ ન્યાયમૂર્તિ કાવદૂર સદાનંદ હેગડેની નિવૃત્તિમાં હજુ બે વર્ષ બાકી હતાં. ઈન્દિરાની ચૂંટણીને પડકારતી એક અરજી તેમની કૉર્ટમાં અનિર્ણિત હતી. તેમને જણાયું હતું કે ઈન્દિરા ગાંધીએ જે સોગંદનામું કર્યું છે તે ખોટું છે. આથી તેમણે તો ઉલટું ઈન્દિરાને મદદ કરવા પ્રયાસ કર્યો, પરંતુ ઈન્દિરાના ચમચાઓને લાગ્યું કે તેઓ ઈન્દિરાની વિરુદ્ધ છે. આથી તેમને મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ ન બનાવાયા. અમરનાથ ગ્રોવરે પોતાની સિનિયૉરિટી છતાં એ. એન. રેને મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ બનાવાયા તેના વિરોધમાં રાજીનામું આપી દીધું હતું!
જે ન્યાયાધીશોને પાછળ રાખીને એ. એન. રે મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ બન્યા હતા, તેમણે કહ્યું હતું કે સંસદ બંધારણના મૂળભૂત માળખામાં ફેરફાર ન કરી શકે. એ. એન. રે આ ન્યાયાધીશો સાથે અસંમત અને સરકાર સાથે સંમત હતા. આ ચુકાદાના કારણે ઈન્દિરા ગાંધીને બંધારણમાં ફેરફાર (ખરેખર તો ચેડા) કરવાની છૂટ મળી ગઈ. આ ફેરફાર ૪૨મો સુધારો ગણાય છે જેમાં આમુખથી માંડીને ઘણી કલમોમાં ફેરફાર કરી નખાયા. ચૂંટણીના વિવાદો કૉર્ટના અધિકારક્ષેત્રથી બહાર રખાયા. રાજ્ય સરકારો સામે કેન્દ્ર સરકારની સત્તા વધી ગઈ. ન્યાયતંત્ર સામે સંસદની સત્તા વધી ગઈ. બંધારણના આમુખમાં સેક્યુલર અને સૉશિયલિસ્ટ શબ્દો ઉમેરાયા. તેમ છતાં ઈન્દિરા ગાંધી પછીની કોઈ પણ સરકારે આ ફેરફારો પાછા ખેંચ્યા નથી.
કટોકટી કાળમાં વિરોધીઓને ઈન્દિરા ગાંધીના આદેશથી પોલીસ પકડી પકડીને જેલમાં પૂરી દેતી હતી. તેથી પોતાના લોકોની ભાળ મેળવવા માટે થયેલા હેબિયસ કૉર્પસ કેસમાં સરકાર વિરુદ્ધ વલણ લેનાર હંસરાજ (એચ. આર.) ખન્ના સૌથી સિનિયર હોવા છતાં ઈન્દિરા ગાંધી સરકારે તેમને મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ બનાવ્યા નહોતા.
કૉંગ્રેસે ઈન્દિરા ગાંધીના કટોકટી કાળમાં રાજ્યો કરતાં વધુ સત્તા કેન્દ્ર સરકારને આપી દીધી લોકતંત્રને નબળું પાડ્યું. તેણે રાષ્ટ્રપતિ શાસન લાદ્યાં, રાજ્યપાલોની મદદથી સરકારો ઉથલાવી, પક્ષપલ્ટાને પ્રોત્સાહન આપી લોકતંત્રને નબળું પાડવા કોશિશ કરી તેટલી કોઈ પક્ષે કરી નથી. ગુજરાતમાં માત્ર વિધાનસભામાં કૉંગ્રસના સભ્યોએ તોફાન કર્યું તેના પર રાજ્યપાલ કૃષ્ણપાલ સિંહે રાજ્યમાં કાયદા અને વ્યવસ્થાની પરિસ્થિતિ નબળી પડી ગઈ હોવાનો રિપૉર્ટ કર્યો હતો અને વિધાનસભાને સુષુપ્ત અવસ્થામાં મૂકાવી દીધી હતી! કૉંગ્રેસ પ્રમુખ સીતારામ કેસરી સાથે વાત કરી આ જ રાજ્યપાલે ૧૯૯૭માં શંકરસિંહ વાઘેલાને બહુમતી પૂરવાર કરવા સાત દિવસનો સારો એવો સમયગાળો સામેથી આપ્યો હતો જેથી તેમને ધારાસભ્યોની ખરીદી-વેચાણ માટે સમય મળી રહે!
૧૯૮૯ની ચૂંટણીમાં હારી ગયા પછી લોકસભાના વિસર્જનની પ્રક્રિયામાં રાજીવ ગાંધી વિલંબ કરી રહ્યા હતા. તે વખતે એવી અફવા પ્રસરી કે અજિતસિંહ હરિયાણા અને પશ્ચિમ ઉત્તર પ્રદેશથી ખેડૂતોનો મોરચો કાઢી દિલ્લી આવી રહ્યા છે જેથી રાજીવ પર લોકસભાના વિસર્જન માટે દબાણ કરી શકાય. તે વખતે દિલ્લીના ઉપરાજ્યપાલ રોમેશ ભંડારીએ સેના બોલાવી હતી! જોકે તેઓ તેમના પ્રયાસમાં નિષ્ફળ રહ્યા હતા. આ વાત ભંડારીએ તેમની આત્મકથામાં નોંધી છે.
સંવૈધાનિક સંસ્થાઓની સ્વાયત્તતા પર પણ સૌથી વધુ તરાપ કૉંગ્રેસે જ મારી હતી. આકાશવાણી અને દૂરદર્શન માત્ર નહેરુ, ઈન્દિરા અને રાજીવ દર્શન બનીને રહી ગયાં. મોરારજી દેસાઈની જનસંઘ અને અન્ય વિપક્ષો સાથેની સરકાર વખતે સંચાર માધ્યમોની સ્વાયત્તતા માટે એક સમિતિ જ્યૉર્જ વર્ગીઝના નેતૃત્વમાં બનાવાઈ હતી. ‘જનસત્તા’ હિન્દીના પૂર્વ તંત્રી સ્વ. પ્રભાષ જોશીએ પોતાના ‘જબ તોપ મુકાબિલ હો’ પુસ્તકમાં લખ્યું છે કે “આ સમિતિએ અધ્યયન કર્યું, સૂચનો પણ કર્યાં, પરંતુ દૂરદર્શન અને આકાશવાણી જેવાં માધ્યમ સ્વાયત્ત અને સ્વતંત્ર થઈ જાય તેવું કૉંગ્રેસ ક્યારેય ઈચ્છતી નહોતી. અઢી વર્ષમાં જનતા સરકારનું પતન થઈ ગયું અને ઈન્દિરા ગાંધી સત્તામાં પાછાં ફર્યાં. તેમની હત્યા પછી પાંચ વર્ષ સુધી (રાજીવ ગાંધીના નેતૃત્વમાં) કૉંગ્રેસની સરકાર રહી. દૂરદર્શન પર સતત અને વારંવાર ઈન્દિરા ગાંધીનું શબ દેખાડી દેખાડીને અને તેમની શહીદીને તેમના દીકરા રાજીવ ગાંધી માટે સહાનુભૂતિ તેમજ મતોમાં પરિવર્તિત કરવામાં દૂરદર્શન અને આકાશવાણીની મોટી ભૂમિકા રહી.
૧૯૯૦માં જ્યારે વી. પી. સિંહના જનતા દળની સરકાર બની ત્યારે પ્રસાર ભારતીનો ખરડો પસાર થયો. પરંતુ તેના પર રાષ્ટ્રપતિના હસ્તાક્ષર થાય અને સરકારી અધિસૂચનાથી તે અમલમાં આવે તે પહેલાં તે સરકાર પણ જતી રહી. કેટલાક સમય સુધી ચંદ્રશેખરની કૉંગ્રેસના ટેકા સાથેની સરકાર રહી. તે પછી નરસિંહરાવની કૉંગ્રેસ સરકારે પણ આ ખરડાને કાયદો બનાવવાની કોશિશ ન કરી. દેવેગોવડા અને ગુજરાલ સરકારમાં માહિતી-પ્રસારણ પ્રધાન જયપાલ રેડ્ડી અને ગુજરાલે પોતે પ્રસાર ભારતીને પુનર્જીવિત કરવામાં રૂચિ લીધી. ત્યારે પણ રાજ્યસભામાં કૉંગ્રેસની બહુમતી હતી અને તે સ્વાયત્તતા વિરુદ્ધ હતી. આથી નવો ખરડો સંસદમાં પસાર થઈ શકે તેમ નહોતો. આથી ગુજરાલ સરકારે જૂના ખરડામાં કેટલાક સુધારા કર્યા અને વટહુકમ બહાર પડ્યો. આ રીતે પ્રસાર ભારતી બૉર્ડની રચના થઈ.
પ્રભાષ જોશી લખે છે કે આ બૉર્ડમાં ગુજરાલના મિત્રો અને વામપંથીઓની બોલબાલા હતી. આમ છતાં પહેલી વાર ચૂંટણીમાં દૂરદર્શન અને આકાશવાણીએ પ્રમાણમાં સ્વાયત્તતા દાખવી અને સ્વતંત્ર રીતે કામ કર્યું.
૨૦૦૬માં યુપીએ સરકાર વખતે વિદેશ સચિવની નિમણૂક વખતે મનમોહનસિંહના માનીતા શિવશંકર મેનનની પસંદગી ૧૨ વરિષ્ઠ અધિકારીઓને અવગણીને કરાઈ હતી. કે. કે. પૉલ પછી કિરણ બેદી દિલ્લી પોલીસ કમિશનર બને તેમ હતાં, પરંતુ કિરણ બેદીને બ્યુરો ઑફ પોલીસ રિસર્ચ એન્ડ ડેવલપમેન્ટ ઑર્ગેનાઇઝેશનનાં વડાં તરીકે સાઇડલાઇન કરી દેવાયાં. તેમના બદલે તેમનાથી બે બૅચ જુનિયર વાય. એસ. દડવાલની પસંદગી કરાઈ હતી. ૨૦૧૩માં ઇન્ટેલિજન્સ બ્યુરોના વડા તરીકે યશોવર્ધન આઝાદથી એક બૅચ જુનિયર એવા સૈયદ આસીફ ઇબ્રાહિમની પસંદગી કરાઈ હતી.
વર્ષ ૨૦૧૩માં કૉલસા કૌભાંડની સુનાવણી સુપ્રીમ કૉર્ટમાં ચાલી રહી હતી. અને તે વખતે કેન્દ્રમાં કૉંગ્રેસની સરકાર ચાલી રહી હતી. સુપ્રીમના ન્યાયમૂર્તિ આર. એમ. લોઢાએ તે વખતે સીબીઆઈને પાંજરામાં પૂરાયેલો પોપટ અને ‘માસ્ટર્સ વૉઇસ’ કહી હતી. સીબીઆઈની તપાસ સરકારની સૂચના મુજબ થતી હોવાના આક્ષેપો ઘણા સમયથી વિપક્ષો કહી રહ્યા હતા, તેને આ અનુમોદન હતું. ૧૯ માર્ચ ૨૦૧૩ના રોજ ડીએમકેએ કેન્દ્રમાં કૉગ્રેસના ગઠબંધનવાળી સરકારને ટેકો પાછો ખેંચ્યો અને તેના બે દિવસમાં જ ડીએમકેના વડા કરુણાનીધિના વડા એમ. કે. સ્ટાલિનના ઘરે સીબીઆઈએ દરોડા પાડ્યા હતા!
ભારતના વડા પ્રધાન મનમોહનસિંહ અમેરિકા હતા ત્યારે સરકારમાં કોઈ જવાબદારી પણ ન ધરાવતા રાહુલ ગાંધીએ સરકારે લાવેલો એક ખરડો પત્રકાર પરિષદમાં ફાડીને ફેંકી દીધો હતો.તે ગેરબંધારણીય પગલું હતુ઼ જ પણ સાથે પોતાના પક્ષના જ વડા પ્રધાનની કૉંગ્રેસને અને દેશને પોતાની જાગીર માનતા ગાંધી પરિવારને મન કેટલી કિંમત છે તે સાબિત થયું હતું.
હવે મા-દીકરા સોનિયા અને રાહુલ ગાંધી સંવિધાન બચાવો કે લોકતંત્ર બચાવો રેલી યોજે ત્યારે કેટલું હાસ્યાસ્પદ લાગે!

Advertisements
media, national

જાત ન પૂછો પીડિતોં કી

ઉન્નાવ (https://www.indiatoday.in/india/story/what-is-unnao-rape-case-and-why-cbi-is-probing-it-1211230-2018-04-13) હોય કે કઠુઆ, આરોપીઓ હિન્દુ હોય કે મુસ્લિમ, સજા થવી જ જોઈએ, પરંતુ આપણે ત્યાં ગુનામાં આરોપી અને પીડિત કયા રાજકીય પક્ષના છે, કયા પંથના છે કે કઈ જ્ઞાતિના છે તેના આધારે જ હોબાળો મચે છે. આપણે સજ્જન વિરુદ્ધ દુર્જન એ રીતે વિચારીને હોબાળો મચાવતા નથી. આપણે અખલાકના મૃત્યુ વખતે હોબાળો મચાવીએ જે ન્યાયસંગત છે પણ તેટલો જ હોબાળો ગોસેવક પ્રશાંત પૂજારીની હત્યા વખતે મચતો નથી. જેટલો ઉકળાટ દિલ્લીની પેરા મેડિકલ વિદ્યાર્થિની પર નિર્મમ અને શબ્દોમાં ન વર્ણવી શકાય તે રીતનો સામૂહિક બળાત્કાર અને હત્યાના પગલે થયો તેટલો જ, ઉલટાનું તે કરતાં વધારે ઉકળાટ કઠુઆની આઠ વર્ષની બાળકી પર બળાત્કાર બાબતે થવો જ જોઈએ.

આ લખ્યા પછી એ કહેવાનું કે કઠુઆ જમ્મુનો ભાગ છે અને જમ્મુ-કાશ્મીરની વાત આવે ત્યારે તેની સ્વતંત્રતા પૂર્વેની સદીઓથી ચાલી આવતી પરિસ્થિતિનો વિચાર કરીને આખી વાતને જોવી જરૂરી બની જાય છે. જમ્મુ-કાશ્મીર પર આખી શ્રેણી ‘મુંબઈ સમાચાર’ની રવિવારે આવતી કૉલમ ‘સિક્કાની બીજી બાજુ’માં (https://wp.me/phzA7-v6) લખી છે અને કાશ્મીરમાંથી કઈ રીતે ૧૯ જાન્યુઆરી ૧૯૯૦ના રોજ પંડિતોને ષડયંત્રપૂર્વક કાઢી મૂકાયા તે લખતી વખતે રૂંવાડા ઊભા થઈ ગયા હતા. કેટલીય રાતોની ઊંઘ હરામ થઈ ગઈ હતી. પંડિતોની મિલકતો લૂંટી લેવાઈ, તેમના ભાઈ જેવા પડોશી મુસ્લિમોએ જે વર્તન કર્યું, દગો કર્યો, તેમની મા-બહેન-દીકરીઓ પર બળાત્કાર, હત્યા, અંગ વિકૃતિ સહિતના જે ગુના નરાધમોએ આચર્યા તે યહુદીઓ પર હિટલરે કરેલી યાતનાઓથી કમ નથી. (http://www.bombaysamachar.com/frmStoryShow.aspx?sNo=192530)

અને હિન્દી ફિલ્મ ઉદ્યોગનાં કલાકાર સુહાસિની મૂલે સહિત ચાર સ્ત્રીઓની બનેલી એક કમિટીએ જે અહેવાલ આપ્યો હતો તે દાઝ્યા પર ડામ નહીં, તેજાબ રેડવા જેવો હતો. એ વખતે કૉંગ્રેસે મધરાત્રે કોઈ રેલી નહોતી કાઢી. ન તો મિડિયાએ આટલો હોબાળો મચાવ્યો? ક્યાંથી મચાવે? મિડિયા હતું જ મુઠ્ઠીભર. ટીવી ચેનલમાં ગણીને દૂરદર્શન હતું જે તે વખતે રાજીવદર્શન તરીકે ઓળખાતું હતું. પ્રિન્ટ મિડિયામાં પણ સેક્યુલર પત્રકારો આજેય છે અને ત્યારે પણ હતા, જેમના ઉપર કહ્યા પ્રમાણે, ગુનાઓમાં આરોપી અને પીડિતના પંથ અને જાતિ જોઈને હોબાળો મચાવવાની અગ્રતા નક્કી થતી અને આજેય થાય છે.

કૉંગ્રેસના વર્તમાન અધ્યક્ષ રાહુલ ગાંધીના પિતાજી રાજીવ ગાંધી ત્યારે સત્તારૂઢ હતા અને સત્તાના કેફમાં ત્યાં તેમની માતા તત્કાલીન વડાં પ્રધાન ઈન્દિરા ગાંધીએ જ નિયુક્ત કરેલા રાજ્યપાલ જગમોહનની જમ્મુ-કાશ્મીરમાં ત્રાસવાદ અને આઈએસઆઈ એજન્ટોના સરકારી તંત્રમાં પગપેસારા અંગેની સત્તાવાર ચેતવણી બાબતે આંખ આડા કાન કરી રહ્યા હતા. અને આથી જ જમ્મુ-કાશ્મીરમાં પોલીસ પર અપવાદને બાદ કરતાં સંદેહ ઊભો થવો સ્વાભાવિક છે. સેના ન હોય તો જમ્મુ-કાશ્મીરની શી હાલત થાય તે કલ્પવું મુશ્કેલ છે. અને સૌથી મોટી વાત તો એ છે કે નેશનલ કૉન્ફરન્સના વડા ફારુક અબ્દુલ્લા અને તેમના પિતા શૈખ અબ્દુલ્લાનો ઇતિહાસ કહે છે કે તેઓ સત્તાથી બહાર હોય ત્યારે કોઈ પણ હદે જમ્મુ-કાશ્મીરમા પરિસ્થિતિ વણસાવી શકે છે.

તત્કાલીન વડા પ્રધાન પં. નહેરુએ જ્યારે શૈખને જેલમાં પૂર્યા હતા ત્યારે, કૉંગ્રેસના જ તત્કાલીન નેતા સૈયદ મીર કાસીમે તેમના પુસ્તકમાં લખ્યા પ્રમાણે, શૈખે હજરત બાલમાંથી વાળ ચોરાવી હિંસા ભડકાવી હતી. તેમાં રેડિયો સ્ટેશનોનો ફાળો પણ ઓછો નહોતો. (https://wp.me/phzA7-wa)

અને એટલે કઠુઆની કાળજુ કંપાવી નાખે તેવી બળાત્કારની ઘટનામાં જમ્મુના બાર કાઉન્સિલના વકીલોનો આરોપપત્ર સામે વિરોધ પણ ધ્યાને લેવા જેવો છે. પોલીસના આરોપપત્રમાં એવી વાત છે કે મુસ્લિમ પરિવારને ત્યાંથી કાઢવા માટે આ બળાત્કાર કરવામાં આવ્યો છે. જ્યારે વકીલોનો આક્ષેપ છે કે ડોગરા સમુદાયને બદનામ કરવાના ઈરાદે આરોપપત્ર ઘડવામાં આવ્યો છે. જેમને નથી ખબર તેમના માટે, જમ્મુ-કાશ્મીર તો અફઘાનિસ્તાન તરફથી આવેલા આક્રમણખોર સિકંદર બુટશિકનના વખતથી અત્યાચારી મુસ્લિમ શાસકોના હાથમાં હતું, પરંતુ પંજાબના મહારાજા રણજીતસિંહના સેનાપતિ ગુલાબસિંહ ડોગરા હતા, જેમણે જમ્મુ-કાશ્મીર અને લદ્દાખને ફરીથી જીતી લીધું હતું. ભારત સ્વતંત્ર થયું ત્યારે તેમના જ વંશજ હરિસિંહ રાજા હતા.

આ પૃષ્ઠભૂમિમાં કઠુઆની ઘટનાને જોવી જોઈએ. ફરીથી લખું કે બાળકી પર બળાત્કાર માટે જે કોઈ પણ દોષી હોય તેને આકરામાં આકરી સજા થવી જોઈએ, પરંતુ યાદ રહે, જમ્મુ-કાશ્મીરમાં તંત્રમાં વર્ષોથી પાકિસ્તાનના પીઠ્ઠુઓ છે. અને તેમાં પોલીસ પણ આવી ગઈ. નહીંતર આખો વકીલ સમાજ શા માટે આરોપપત્રનો વિરોધ કરે? રામ જેઠમલાણી, કપિલ સિબલ, અરુણ જેટલી સહિતના વકીલો તો પૈસા મળતા હોય તો આરોપીઓના કેસો પણ લડતા હોવાનું પુરવાર થયેલું છે ત્યારે આ ઘટનામાં તેમનો સામૂહિક વિરોધ કેમ?

હજુ માર્ચ ૨૦૧૮ના છેલ્લા સપ્તાહમાં જ બોટાદમાં એક યુવતીનું અપહરણ કરી તેના કાન કાપી નખાયા, તેનો અંગૂઠો કાપી નખાયોના સમાચાર આવ્યા હતા, તેવી યુવતીએ ફરિયાદ કરી, પછી બહાર આવ્યું કે તેણે પોતાનું પ્રેમ પ્રકરણ છુપાવવા તરકટ રચ્યું હતું. (https://gujarati.news18.com/news/kutchh-saurastra/botad-botad-attack-on-girl-police-claim-girl-make-story-to-hide-love-matter-vz-750009.html) ભાવનગર જિલ્લાના ટીંબી ગામમાં ઘોડી રાખવા બદલ દલિત યુવકની હત્યા જેવા ખોટા સમાચાર મિડિયાએ ચગાવી દીધા કારણકે યુવકના પિતાએ ફરિયાદમાં આવું લખાવ્યું હતું, પરંતુ પછી સાબિત થયું કે સાવ આવું કારણ નહોતું, યુવક પણ યુવતીઓની છેડતી સહિત તેના અસભ્ય વર્તન માટે કુખ્યાત હતો. તે શાળામાં ભણતો હતો ત્યારે પણ તેની સામે તે અનુસૂચિત જાતિના સભ્યો સહિતના વિદ્યાર્થીઓ અને શિક્ષકોને હેરાન કરતો હોવાની શાળાના શિક્ષકો અને વાલીઓએ જિલ્લા શિક્ષણાધિકારીને ફરિયાદ કરેલી. આનાથી હત્યા ઉચિત ન ગણાવી શકાય, પરંતુ જે રીતે પહેલાં મિડિયાએ ચગાવી દીધું કે ‘ઘોડી રાખવા માટે’ યુવકની હત્યા થઈ તે નુકસાનની ભરપાઈ ન થઈ શકે કારણકે સામાન્ય રીતે એક વાર સમાચાર આવી ગયા પછી ખુલાસા એ જ પ્રમાણમાં છાપવા કે દર્શાવવાની તસદી કોઈ મિડિયા લેતું નથી. તેથી દલિતોના મનમાં સવર્ણો પ્રત્યે જે રોષ, મનદુઃખ છે તેમાં વધારો કરવાનું જ કામ થાય. (http://sandesh.com/youth-killed-for-keeping-horse-bhavnagar-sp-rejects-claimsays-there-may-be-matter-of-molestation/)

કઠુઆની ઘટના જેવા કોઈ પણ સમાચાર આવે ત્યારે સ્વાભાવિક જ તેની વિગતો જાણીને ઉગ્ર પ્રતિક્રિયા આવે. કોઈ પણ સંવેદનશીલ માણસનું હૃદય કાંપી ઊઠે, લોહી ઊકળી ઊઠે અને આરોપીઓ સામે હોય તો કદાચ ધોકે ધોકે મારવાનું મન પણ થઈ આવે, પરંતુ ઘણા એવા કિસ્સા બની ચૂક્યા છે જેમાં પછી કોથળામાંથી બિલાડું જ નીકળે છે. અહીં વાત પોલીસ દ્વારા થતા ઢાંકપિછોડાની નથી. સાચા કેસની છે. જમ્મુ-કાશ્મીરમાં ત્રાસવાદીઓ દ્વારા સ્ત્રીઓ પર અત્યાચાર અજાણ્યો નથી અને પાકિસ્તાનમાં પણ નેશનલ એસેમ્બલીની ચૂંટણી યોજાવાની છે અને જમ્મુ-કાશ્મીરનાં મુખ્યપ્રધાન મહેબૂબા મુફ્તિ પણ ધૂંધવાયેલા છે કારણકે સેનાની ત્રાસવાદીઓને વીણીવીણીને ઠાર મારવાની કાર્યવાહીમાં સ્થાનિક નાગરિકો કવર તરીકે પથ્થરમારો કરે તો તેને સાંખી લેવામાં નથી આવતો. તેથી નાગરિકોનાં પણ મૃત્યુ આવી ઘટનાઓમાં થઈ રહ્યા છે. મહેબૂબા કરતાંય ફારુક અબ્દુલ્લા તો લુચ્ચી લોમડીની જેમ સત્તા પર પુનરાગમન કરવા તત્પર બનીને બેઠા છે અને ઘણી વાર પાકિસ્તાન તરફી ઉચ્ચારણો કરી સ્થાનિક જનતાને પણ ભડકાવતા રહ્યા છે. આ આખી પૃષ્ઠભૂમિ સાથે કઠુઆની ઘટનાને જોવામાં આવે તેવી અભ્યર્થના છે. પીડિત બાળકીના આત્માને શાંતિ મળે, તેના પરિવારને સાચો ન્યાય મળે તેવી પ્રાર્થના.

gujarat guardian, society

નાગાલેન્ડની ઘટના: લોકો કાયદો કેમ હાથમાં લે છે?

તાજેતરમાં નાગાલેન્ડના દીમપુરમાં એક મોટાં ટોળાંએ જેલમાં જઈને આરોપીને મારી નાખ્યાના સમાચાર બહુ ચર્ચામાં છે. એક તરફ જ્યારે દિલ્હીમાં અતિ ચર્ચિત પેરા મેડિકલ વિદ્યાર્થિની પર સામૂહિક બળાત્કારના લીધે, ભારતદ્વેષી વિદેશી ચેનલ બીબીસીની એક પત્રકાર જેલમાં બેઠેલા નરાધમનો ઇન્ટરવ્યૂ લઈ આવે છે, તેને ચેનલ પર ધરાર દર્શાવાય છે ત્યારે ઘણા લોકોના મોઢામાંથી નિ:સાસો સરી પડે છે અને કેટલીક એવી ટીપ્પણી પણ સાંભળવા મળે છે કે એ બળાત્કારીઓના હાલ પણ નાગાલેન્ડના બળાત્કારી જેવા થવા જોઈતા હતા. સવાલ એ છે કે લોકો કેમ ઉશ્કેરાઈ જાય છે? કેમ કાયદો પોતાના હાથમાં લે છે? પહેલાં કેટલાક સમાચારો પર નજર નાખીએ. તેના પરથી આપણા પ્રશ્નના ઉત્તર મેળવવા સહેલા બનશે.

સમાચાર ૧: સુરતમાં વહેલી સવારે ટ્યૂશનમાં જતી કિશોરી પર સામૂહિક બળાત્કાર થયો. ૨૦૦૯ની આ દુર્ઘટના બાદ જ્યારે આરોપીઓને મેડિકલ ટેસ્ટ માટે નવી સિવિલ હૉસ્પિટલ લવાયા ત્યારે તેમના પર સુરતીઓ તૂટી પડ્યા હતા અને બરાબરનો માર માર્યો હતો. પોલીસ પણ જાણે ઈચ્છતી હતી કે ભલે તેમને માર પડે. જોકે, બાદમાં કોઈ એકની હત્યા થઈ જવાની બીક લાગતાં પોલીસને રિવોલ્વર કાઢીને લોકોને ડરાવવાની ફરજ પડી હતી.

સમાચાર ૨: આઠ માર્ચના જ સમાચાર છે. અમદાવાદમાં છ વર્ષની બાળકી પર દિલ્હીનો પેરામેડિકલ વિદ્યાર્થિની પર સામૂહિક બળાત્કારની ગોઝારી યાદ તાજી કરાવે તેવો અત્યાચાર થતાં લોકોનો રોષ ભભૂકી ઉઠ્યો હતો. સોલા વિસ્તારમાં છ વર્ષની બાળકીના ગુપ્તાંગમાં લોખંડના સળિયા ભોંકનારા આરોપી પર લોકોનું ટોળું મિરઝાપુર કોર્ટ પરિસરમાં જ તૂટી પડ્યું હતું અને એને બરાબરનો ઠમઠોર્યો હતો. જો પોલીસે આરોપીને કવર કર્યો ન હોત તો લોકોનો રોષ જોતાં એવું લાગી રહ્યું હતું કે અમદાવાદમાં પણ ‘નાગાલેન્ડવાળી’ જ થઈ હોત.

સમાચાર ૩: ૨૦ માર્ચ, ૨૦૧૩ના સમાચાર છે. નખાત્રાણામાં પૂરઝડપે પસાર થતી સીતારામ ટ્રાવેલ્સની બસે બાઇક પર જઇ રહેલાં દંપતીને ઉડાવી દેતાં પતિ-પત્ની બન્નેનાં કમકમાટીભર્યાં મોતની ઘટનાએ ભારે અરેરાટી જગાવી હતી. આ દુર્ઘટનાથી ગામલોકો ભારે રોષમાં આવી ગયા હતા. અકસ્માત નીપજાવનારી ખાનગી બસમાં તોડફોડ કરવામાં આવી હતી અને આક્રોશ પરાકાષ્ઠાએ પહોંચતાં બસને આગ પણ ચાંપવામાં આવી હતી.

સમાચાર ૪: પાવીજેતપુર તાલુકાના હિરપરી ગામની મહિલા ૨૮ ઑક્ટોબર, ૨૦૧૪ના રોજ ખેતરમાં ઘાસ કાપવા ગઇ હતી ત્યારે પાવી ગામના કિશન નામના શખ્સે આ મહિલાને અટકાવી આબરૂ લેવાની કોશિશ કરી હતી. મહિલાએ બૂમાબૂમ કરતાં માણસો દોડી આવ્યા ને કિશન નાસી ગયો હતો. ત્યારબાદ કિશન તથા તેના સાથીઓએ ભેગા મળી હિરપરીની મહિલા તથા ત્યાં ઉપસ્થિત મહિલાઓને મારી નાખવાની ધમકી આપી હતી. પોલીસ ફરિયાદ ન થતાં ૪૦થી વધુ મહિલાઓ પાવીજેતપુર પોલીસ સ્ટેશનમાં આવી હલ્લાબોલ કર્યું હતું. અંતે ફરિયાદ લેતાં મામલો થાળે પડયો હતો.

સમાચાર ૫: ભાવનગર પાસે અધેવાડામાં ધમધમતી દારૂની ભઠ્ઠીઓ અને તે કરતાંય દારૂ પીને ધમાલ મચાવતા અસમાજિક તત્ત્વોના ત્રાસના કારણે મહિલાઓ ગુસ્સે થઈને દારૂના પીપ સળગાવી દીધા હતા. આ સમાચાર ૩ માર્ચ, ૨૦૧૫ના જ છે.

અધેવાડા પાસે બન્યું તેવું તો છોટા ઉદેપુરના નસવાડી તાલુકાના કંડવા ગામે, કચ્છના મુન્દ્રા તાલુકાના ભદ્રેશ્વર ગામમાં બની ચુક્યું છે. સુરત બાજુ પણ મહિલાઓ દારૂ સામે રણે ચડી હોવાના બનાવો નોંધાયા છે.

તો હવે સમજાયું કે ટોળું કેમ કાયદો હાથમાં લે છે? ન સમજાયું હોય તો આ રહ્યાં કારણો. બળાત્કાર જેવી ઘટનામાં તો જાણે સ્ત્રી જ આરોપી હોય તેમ પોલીસથી માંડીને કોર્ટમાં વકીલ એવા એવા સવાલ પૂછે (જે આપણે ‘દામિની’ ફિલ્મમાં જોયું છે) કે કાચી પોચી કે સંસ્કારી સ્ત્રી એવા સવાલોના જાહેરમાં જવાબ જ ન આપી શકે. વળી, એવી મહિલાને ચારિત્ર્યહીન ચિતરવાના પ્રયાસ શરૂ થઈ જાય. લોકો એવી વાતો ફેલાવવા લાગે કે પૈસાનું ‘સેટિંગ’ નહીં થયું હોય એટલે પેલાને બદનામ કરે છે. સ્ત્રીને ઓળખતા હોય અને જે લોકો તેને માણવાના નિષ્ફળ પ્રયત્ન કરી ચુક્યા હોય તેઓ પણ કહેશે કે એ તો મારી સાથે પણ સેક્સ માટે તૈયાર થઈ ગઈ હતી. વળી, આવી સ્ત્રી જો કુંવારી હોય તો તો તેની ઓર માઠી બેસે. તેના પોતાના ઘરના લોકો પણ તેને ભારની જેમ જુએ. તેની સાથે લગ્ન કરવા કોઈ તૈયાર ન થાય. ઉપરાંત કોર્ટમાં તો કાયદાની આંટીઘૂંટીનો લાભ લઈને કે અન્ય રીતે રજા પાડીને મુદ્દત પડ્યા જ રાખે. (આવું પણ આપણે ‘દામિની’ ફિલ્મમાં જોયું છે ને ‘પ્રેમગ્રંથ’ ફિલ્મમાં પણ જોયું છે.) પેલો આરોપી તો જલસા જ કરતો હોય.

સામાન્ય રીતે બળાત્કાર હોય કે અન્ય કોઈ ગુનાનો કિસ્સો, તેમાં જો આરોપી મામૂલી હોય તો તો તેને સજા થતી જ હોય છે પરંતુ જ્યારે આરોપી કોઈ રાજકીય વ્યક્તિ સાથે સંબંધ ધરાવતો હોય, ઉદ્યોગપતિનો દીકરો/દીકરી કે અભિનેતા-અભિનેત્રી હોય ત્યારે ઘણાં બધાં સેટિંગ થતા હોય છે. એક જાણીતા ઉદ્યોગપતિના દીકરાએ કાર એક્સિડેન્ટ કર્યો હોવાની વાત વહેતી થઈ હતી, પરંતુ પોલીસે આ બાબતે ભારે ચૂપકીદી સાધી લીધી હતી અને તેમાં ભીનું સંકેલી લેવાયું હતું.

દિલ્હીના પેરા મેડિકલ વિદ્યાર્થિની કેસમાં જ લોકો કેમ મીણબત્તી લઈને માર્ચ કાઢવા લાગ્યા? અગાઉ દિલ્હીમાં બળાત્કારના ઘણા બધા બનાવો બન્યા હતા. લગભગ રોજ આવા સમાચાર આવવા લાગ્યા હતા. ચાલતી કારે બળાત્કાર પણ સામાન્ય થઈ ગયા હતા. ધીમે ધીમે લોકોનો તાપમાનનો પારો ઉકળવા લાગ્યો. છેવટે આ પેરામેડિકલ વિદ્યાર્થિની પર સામૂહિક બળાત્કાર તો થયો, પરંતુ સાથે તેને એટલી ગંભીર મારવામાં આવી કે તેનું મોત થઈ ગયું. આ બધું જોતાં લોકોની સહનશીલતા હદ વટાવી ગઈ. અને એટલે દિલ્હીમાં યુવાનો-યુવતીઓ કોઈ પણ જાતના નેતૃત્વ વગર એકઠા થયા હતા. એ સમય દરમિયાન અણ્ણા, રામદેવ વગેરેના આંદોલનના કારણે કેન્દ્ર સરકાર સામે આમેય દેશમાં વાતાવરણ ઉગ્ર હતું. એમાં દિલ્હીનાં તત્કાલીન મુખ્યમંત્રી શીલા દીક્ષિત કે કેન્દ્રીય ગૃહપ્રધાન સુશીલકુમાર શિંદે કોઈ આંદોલનકારીઓને શાંત પાડવા પણ ન આવ્યાં. એ તો સદ્ભાગ્ય કે બળાત્કાર વિરોધી આંદોલને હિંસક રૂપ ન લીધું.

દારૂના કિસ્સામાં પણ લોકો ભડકી ઉઠતા હોય છે. આવા કિસ્સા આપણે ઉપર સમાચારમાં જોયા તેમ ગામોમાં વધુ બનતા હોય છે. શહેરના લોકોને પોતાની એટલી સમસ્યાઓ હોય છે કે તેઓ કોઈ વાતની ‘અતિ’ ન થઈ જાય ત્યાં સુધી કાયદો હાથમાં લેવાનું પસંદ કરતા નથી. જોકે, મુંબઈમાં ગત જાન્યુઆરીમાં જ ‘ટૅક્નિકલ ક્ષતિ’ના કારણે ટ્રેન સેવા ખોરવાતા લોકો ઉગ્ર બન્યા હતા અને પથ્થરમારો કરવા લાગ્યા હતા. તેના પરિણામે પોલીસને લાઠીચાર્જ કરવો પડ્યો હતો. પરંતુ મુંબઈની વાત અલગ છે. ત્યાં અંદાજે ૧.૧ કરોડની વસતિ છે. અને એમાંથી ૮૦ ટકા લોકો ટ્રેન પર નિર્ભર છે. ટ્રેનમાં જો પાંચ મિનિટ પણ મોડું થાય તો સરવાળે ગંતવ્ય સ્થાને પહોંચવામાં કલાકનું મોડું થઈ જતું હોય છે અને મુંબઈની હાડમારીભરી જિંદગીમાં તે પરવડે નહીં. આથી જ લોકો ઉગ્ર બની જતા હોય છે.

એટલે શહેરના લોકો અપવાદ સિવાય બને ત્યાં સુધી કાયદો ઓછો હાથમાં લેતા હોય છે. પરંતુ અગાઉ કહ્યું તેમ ગામડામાં દારૂના કારણે ખૂબ ત્રાસ પડતો હોય છે. તેનાથી પૈસા અને માણસની તબિયત એમ બે રીતે ખુવારી થતી હોય છે. ઉપરાંત મહિલાઓનું જીવન પણ દુભર બની જતું હોય છે. વળી, જો લઠ્ઠો ઝેરી બની ગયો હોય તો ઘરના સભ્યનું મોત પણ થાય છે. પોલીસને આ બધી ખબર નથી હોતી તેવું નથી. પોલીસને દરેક ગુના ક્યાં થાય છે તેની બાતમી હોય છે. પરંતુ ગુજરાતમાં ગેરકાયદે ચાલતા દારૂના અડ્ડામાંથી અઢળક કમાણી થતી હોય છે અને તેના હપ્તા ઉપર સરકાર સુધી જતા હોય છે. એટલે જ તો તે બેરોકટોક ચાલતા હોય છે. જ્યારે લઠ્ઠાકાંડ બને છે ત્યારે દેખાવ પૂરતા દરોડા પાડીને તત્કાળ પૂરતા અડ્ડાઓ બંધ કરાવી દેવામાં આવે છે, પરંતુ એ બધું ભૂલાઈ જાય એટલે ફરી પાછા એ અડ્ડા ધમધમવા લાગે છે. આવા દારૂડિયાઓ પોતે કંઈ કામ કરતા નથી હોતા. તેઓ તેમની પત્ની કે દીકરીની આવક પર જીવતા હોય છે. એટલે જ ક્યારેય એવા સમાચાર નથી આવતા કે પુરુષોએ દારૂના અડ્ડા બંધ કરાવ્યા, પણ મહિલાઓએ જ ચંડી બનીને આવાં કામ કરવા પડે છે.

અકસ્માત થાય છે ત્યારે પણ લોકોનો ગુસ્સો હદ વટાવી જાય છે. સામાન્ય રીતે લોકો જોતા જ હોય છે કે બસ કે ખટારાવાળા કેવા બેફામ ચલાવે છે. કારવાળા પણ આડેધડ રીતે લેનના નિયમો ન પાળીને ચલાવતા હોય છે. બીજી તરફ, ક્યાંક અંદરખાને પોતાની ગરીબાઈ માટે આવા પૈસાદારોને પણ જવાબદાર માનતા હોય છે. વળી, જ્યારે ધનવાનનો નબીરો અકસ્માત કરે ત્યારે કાયદો તેનું કંઈ બગાડી શકતો નથી, તે પણ લોકો જોતા હોય છે. સલમાન ખાનનો ‘હિટ એન્ડ રન’નો કેસ ૧૨ વર્ષથી ચાલે જ છે ને. અમદાવાદમાં વિસ્મય શાહનો કેસ પણ ઘણા વખતથી ચાલે છે. જો સિટી બસ કે એસટી બસના ડ્રાઇવર અકસ્માત કરે તો પણ લોકો ગુસ્સામાં આવી જાય છે કેમ કે તેઓ જાણે છે કે ડ્રાઇવરને સસ્પેન્ડ કરાશે, બહુ બહુ તો જેલમાં પુરાશે પણ કોઈકની જિંદગી ગઈ તેનું શું?

આમ, સરવાળે એવો નિષ્કર્ષ કાઢી શકાય કે જ્યાં સુધી કાયદાને વધુ કડક નહીં બનાવવામાં આવે, કાયદાનું ચુસ્ત પાલન નહીં કરવામાં આવે અને કોર્ટમાં વકીલો કાયદાની છટકબારીનો લાભ લઈ ગુનેગારોને બચાવવાનાં અનૈતિક કામો કરતા રહેશે તો લોકો, ઉપરોક્ત ઉદાહરણો આપ્યાં તેમ કાયદો હાથમાં લેતા રહેશે.