નરેન્દ્ર મોદી મુશ્કેલીઓનો ચક્રવ્યૂહ ભેદી શકશે?

પ્રથમ આંતરરાષ્ટ્રીય યોગ દિવસની આખા વિશ્વમાં શાનદાર ઉજવણીના કારણે વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના ભારતના તમામ અખબારોએ મને-કમને સારી રીતે નોંધ લેવી પડી તેના પછીના દિવસથી મોદી માટે ‘બૂરે દિન’ ચાલુ થઈ ગયા. આરએસએસમાંથી ભાજપમાં આવેલા રામ માધવના ટ્વિટથી વિવાદ થયો. આ વિવાદ ઉપરાષ્ટ્રપતિ હમીદ અન્સારીને લગતો હતો. ઉપરાષ્ટ્રપતિ યોગના કાર્યક્રમમાં હાજર રહ્યા નહીં.

હમીદ અન્સારી અને વિવાદને બહુ મૈત્રી છે. ૨૬ જાન્યુઆરીની ગણતંત્ર દિવસના કાર્યક્રમમાં રાષ્ટ્રગીત વાગતું હતું ત્યારે રાષ્ટ્રપતિ, વડા પ્રધાને ધ્વજને વંદન કરતી સ્થિતિ (સલામી) કરી હતી પરંતુ હમીદ અન્સારીએ તેમનો હાથ લમણા પર રાખીને આ સ્થિતિ કરી નહોતી. તેના કારણે વિવાદ થયો હતો. ગયા દશેરાએ રામલીલા મેદાનમાં રામલીલા યોજાઈ ત્યારે હમીદ અન્સારીએ આરતી લેવાનો ઈનકાર કરતાં સારો એવો વિવાદ થયો હતો. જોકે, રામ માધવના ટ્વીટના કેસમાં, રામ માધવે તરત જ ટ્વીટ કોઈક કારણોસર રદ્દ કરી નાખ્યું અને માફી પણ માગી કે તેમને જાણવા મળ્યું છે કે અન્સારી માંદા છે. પરંતુ અન્સારીએ ચોખવટ કરી કે તેઓ માંદા નહોતા, તેમને આ કાર્યક્રમનું આમંત્રણ જ નહોતું. તો વિહિપનાં નેતા સાધ્વી પ્રાચીએ વળી સામું તીર છોડ્યું કે કોઈ નેતાની દીકરીનાં લગ્ન નહોતાં કે આમંત્રણ આપવું પડે.

વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીને તેમના પક્ષના લોકો અને ભાજપનાં સાથી સંગઠનો પરેશાન કરતા હોવાનું જણાય છે. આ વ્યૂહ હોઈ શકે અથવા ન પણ હોય. સાથી સંગઠનો માટે તેમના કાર્યકરોને જાળવી રાખવા જરૂરી હોય છે. ભાજપની સરકાર બને ત્યારે ભાજપના નેતાઓ સેક્યુલર બની જાય છે, પણ સાથી સંગઠનો માને છે કે સરકારની ઐસી કી તૈસી. તેઓ છે તો સરકાર બને છે. વાત પણ સાચી છે. આ સંગઠનો અને તેમના સમર્પિત કાર્યકરો ભાજપને ચૂંટણી જીતાડવા આકરી મહેનત કરે છે. ભાજપ નેતાઓની અનેક ત્રૂટિઓ છતાં ભાજપ માટે પ્રચાર કરે છે. આ સંગઠનોનો મુખ્ય ઉદ્દેશ હિન્દુત્વની રક્ષા અને તેના વિકાસનો છે. તેમાં જો ભાજપ પણ અવરોધ બનતો હોય તો તેઓ સાંખી શકે નહીં. જોકે મોદી માટે આ મુખ્ય પ્રશ્ન નથી.

મોદી માટે અત્યારે મુખ્ય પ્રશ્ન ભાજપની ચાર મહિલાઓ છે. વિદેશ પ્રધાન સુષમા સ્વરાજ અને રાજસ્થાનનાં મુખ્યમંત્રી વસુંધરા રાજે સિંધિયા સામે આઈપીએલના પૂર્વ કમિશનર અને મેચ ફિક્સિંગ તથા મની લૉન્ડરિંગના આરોપી લલિત મોદીને મદદ કરવાનો આરોપ બહુ ચગ્યો છે. જોકે આ બંને મહિલાઓને સીધો કોઈ આર્થિક ફાયદો થયો નથી, પરંતુ સનસનાટી શોધતા મિડિયા અને મુદ્દાની રાહમાં રહેલા વિપક્ષો માટે આ બહુ મોટા મુદ્દા છે. તદુપરાંત દિલ્હીમાં ‘આપ’ના નેતા અને કાયદા મંત્રી જિતેન્દ્રસિંહ તોમરની બનાવટી ડિગ્રી સર્ટિફિકેટના કેસમાં જેટલી ઝડપથી અને જે રીતે ધરપકડ થઈ તે રીતે માનવ સંસાધન વિકાસ પ્રધાન સ્મૃતિ ઈરાની સામે પણ બનાવટી ડિગ્રીનો કેસ છે જે દિલ્હીની પતિયાલા હાઉસ કૉર્ટે માન્ય રાખ્યો છે. તેથી સ્વાભાવિક જ વિપક્ષો સ્મૃતિ ઈરાનીની ધરપકડ કરવા અને તેમના રાજીનામાની માગણી કરવાનાં.

ચોથી મહિલા છે પંકજા મુંડે. મહારાષ્ટ્રમાં તેઓ બાળ વિકાસ અને મહિલા મંત્રી છે. તેમની સામે આરોપ છે કે તેમના ખાતાએ એક જ દિવસમાં ૨૪ જીઆર બહાર પાડીને ટેન્ડર મગાવ્યા વગર  રૂ. ૨૦૬ કરોડની ચિક્કી, નોટબુક, ચોપડીઓ વગેરે ચીજોની ખરીદી કરી. પંકજા મુંડેએ ભાજપના રાષ્ટ્રીય નેતા અને ગયા વર્ષે અકસ્માતમાં મૃત્યુ પામેલા ગોપીનાથ મુંડેના દીકરી છે. તેમનું કૌભાંડ તેમના પિતરાઈ અને એનસીપી નેતા ધનંજય મુંડેએ બહાર પાડ્યું હોવાનું કહેવાય છે. પહેલાં ગોપીનાથ મુંડે તેમના પર બહુ જ ભરોસો કરતા હતા અને તેમને આગળ ધપાવતા હતા, પરંતુ ૨૦૦૯ની વિધાનસભા ચૂંટણીમાં તેમણે પંકજાને આગળ કરી અને પાર્લી વિધાનસભા બેઠક પરથી ઉમેદવારી કરાવી, તેથી ધનંજય રિસાઈને ભાજપ છોડીને એનસીપીમાં જતા રહ્યા. આમ, મોદી માટે આ ચાર મહિલાઓના પ્રશ્નમાંથી સફળતાપૂર્વક બહાર નીકળવું અને એ રીતે બહાર નીકળવું કે તેમની પ્રમાણિકતાની છાપ જળવાઈ રહે તે અઘરો પ્રશ્ન અત્યારે બની રહ્યો છે.

આ બધું એવા સમયે બની રહ્યું છે જ્યારે બિહારમાં અને બંગાળમાં ટૂંક સમયમાં ચૂંટણીઓ થવાની છે. એક તરફ, મોદીના ભ્રષ્ટાચાર નહીં થવા દેવાના (લોકપ્રિય સૂત્રો ‘ખાતો નથી, ખાવા દેતો નથી’, ‘સરકારી તિજોરી પર કોઈનો પંજો પડવા નહીં દઉં’) દાવા હોય (મોદી સરકારને એક વર્ષ પૂરું થયું ત્યારે એક સિદ્ધિ એ પણ કહેવાઈ હતી કે સરકારનું એક વર્ષમાં કોઈ કૌભાંડ બહાર આવ્યું નથી) અને એવા જ સમયે સુષમા, વસુંધરા અને પંકજા મુંડેના સમાચારો બહાર આવે ત્યારે એ દાવાનો છેદ ઉડી જાય. વળી, બિહારમાં તકલીફ એ પણ છે કે ત્યાં મતભેદ અને વિરોધ છતાં નીતીશકુમારના નેતૃત્વમાં જદ (યૂ) અને લાલુપ્રસાદવનું રાજદ એક થઈ ગયાં છે. ભાજપને નીતીશકુમારના પૂર્વ સાથી અને બિહારના પૂર્વ મુખ્યપ્રધાન જિતન રામ માંઝીના પક્ષ હિન્દુસ્તાન અવામ મોરચા (એચએએમ)નો ટેકો મળ્યો છે, પરંતુ અનેક વિવાદાસ્પદ નિવેદનોના કારણે માંઝીની છાપ ખરડાયેલી છે, વળી, તેમનો પક્ષપલટાનો ઈતિહાસ પણ જાણીતો છે. પહેલાં કૉંગ્રેસ, તે પછી રાજદ અને ત્યાર બાદ તેઓ જદ(યૂ)માં જોડાયા હતા. આમ, તેમનો લોટો એ તરફ ગબડે છે જે તરફ સત્તા હોય. એટલે એવું માનવાને કોઈ કારણ નથી કે તેઓ ભાજપને પણ છેહ નહીં જ દે. વળી, બિહારમાં વિરોધીઓને ટક્કર દેવાની વાત એક તરફ રહી, ભાજપની અંદર જ ભારે જૂથવાદ છે. અહીં મુખ્યપ્રધાનના દાવેદાર સુશીલ મોદી મુખ્ય છે. તેઓ અટલ અને અડવાણીના સમયમાં બિહારના સર્વોચ્ચ નેતા હતા અને તે કારણે જદ(યૂ) સાથેની મિશ્ર સરકારમાં તેઓ નાયબ મુખ્યપ્રધાન પણ હતા. પરંતુ નરેન્દ્ર મોદી જ્યારે ગુજરાતના મુખ્યપ્રધાન હતા અને નીતીશ તેમને બિહારમાં ચૂંટણી પ્રચાર કરવા આવવા નહોતા દેતા તે વખતથી સી. પી. ઠાકુર મોદીનું સમર્થન કરતા રહ્યા છે. મોદીને વડા પ્રધાન પદના ઉમેદવાર તરીકે જાહેર કરવા માટે પણ તેમણે અને બિહાર ભાજપના અન્ય નેતા ગિરીરાજ સિંહે જોરદાર નિવેદનબાજી કરી હતી. સી. પી. ઠાકુરની મુખ્યપ્રધાન બનવાની ઈચ્છા છુપાયેલી નથી. આ ઉપરાંત વાજપેયીની સરકારમાં રહેલા રામવિલાસ પાસવાને નરેન્દ્ર મોદીનું અનુગોધરાકાંડમાં નામ ખરડાતાં તે મુદ્દે રાજીનામું આપી સરકાર છોડી હતી, તે જ પાસવાન ૨૦૧૪માં સમય પામી જઈને નરેન્દ્ર મોદી સાથે સમાધાન કરી, એનડીએમાં પાછા આવી ગયા હતા. પાસવાનની ઈચ્છા પણ મુખ્યપ્રધાન બનવાની છે.

સામાન્ય રીતે ભાજપની સ્ટ્રેટેજી રહી છે કે ચૂંટણીમાં અગાઉથી જ મુખ્ય પ્રધાન અને વડા પ્રધાનના ઉમેદવાર જાહેર કરી તેમના વ્યક્તિત્વ પર (અમેરિકાના પ્રમુખની ચૂંટણીની જેમ) મત માગવા. ૧૯૯૮ની લોકસભા ચૂંટણીમાં આ રીતે જ તેણે વાજપેયીના નામે સત્તા મેળવી હતી. ૨૦૧૨ની ગુજરાત વિધાનસભા ચૂંટણીમાં તેમજ ૨૦૧૪ની લોકસભા ચૂંટણીમાં પણ તેણે મોદીના નામે આમ જ સત્તા મેળવી. પોતાના ઉમેદવાર નક્કી હોય ત્યારે તે કૉંગ્રેસ સહિતના વિપક્ષોને લલકારતો રહ્યો છે કે તમારા કેપ્ટન જાહેર કરો. પરંતુ દિલ્હીની વિધાનસભા ચૂંટણીમાં આમ આદમી પાર્ટીએ કેજરીવાલને મુખ્ય પ્રધાન પદના ઉમેદવાર જાહેર કરી ભાજપ સામે તેનો જ દાવ અજમાવ્યો. જેમાં ભાજપ ખતા ખાઈ ગયો. બિહારમાં પણ આ જ પરિસ્થિતિ થવાની આશંકા છે. અહીં વિપક્ષના મુખ્યપ્રધાન પદના ઉમેદવાર નક્કી છે- નીતીશકુમાર. અને બિહારની રાજનીતિમાં નીતીશકુમાર સૌથી ઓછા બિનવિવાદાસ્પદ અને સૌથી ઓછા અપ્રમાણિક નેતા છે. વળી, તેમણે ભાજપ સાથેની સરકાર બનાવી તે પછી બિહારનો ઠીક-ઠીક  વિકાસ પણ કર્યો છે. જ્યારે ભાજપે હજુ બિહારમાં મુખ્યપ્રધાન પદના ઉમેદવાર જાહેર કર્યા નથી. આથી, બિહારમાં પણ વડા પ્રધાન મોદીની સારી કસોટી થવાની છે.

સંસદનું સત્ર આજથી ૨૦ દિવસ પછી ચાલુ થવાનું છે. આ સત્રમાં જમીન સંપાદન ઉપરાંત જીએસટી, લોકપાલ અને લોકાયુક્તમાં સુધારા, રેલવે (સુધારા), જળમાર્ગ, બેનામી વ્યવહારો પ્રતિબંધ જેવા અનેક ખરડાઓ પણ પસાર કરવાના છે. અને વિપક્ષોનો મિજાજ જોતાં ત્યારે સુષમા, વસુંધરા, પંકજા અને સ્મૃતિ ઈરાનીના મામલાઓ જોરશોરથી ચગવાના અને તેના કારણે ગૃહની કાર્યવાહી પણ ખોરવાવાની. આથી અત્યાર સુધીમાં જમીન સંપાદનના ત્રણ કે ચાર વાર વટહુકમ લાવી ચુકેલી મોદી સરકારને આ ખરડો રાજ્યસભામાં પસાર કરવા માટે નાકેદમ આવી જવાનો.

ચાર સાથી મહિલાઓ, બિહારની ચૂંટણી જેવા દેશના આંતરિક મામલાની સાથોસાથ વડા પ્રધાન મોદી આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પણ ઘેરાઈ રહ્યા છે. અશાંત ઈરાક અને યમનમાંથી હજારો ભારતીયોને સુરક્ષિત રીતે પાછા લવાયા, યોગ દિવસને જાહેર કરવામાં તેમણે સફળતા મેળવી, યોગ દિવસની ઉજવણી પણ સારી રીતે થઈ, બાંગ્લાદેશ સાથે ૪૧ વર્ષ જૂનો સીમા વિવાદ પણ ઉકેલાયો, નેપાળ, ભૂતાન અને શ્રીલંકા સાથે પણ સારા સંબંધો બંધાયા, આ બધી આંતરરાષ્ટ્રીય સફળતા છે, પરંતુ ચીનના પ્રમુખની સાબરમતી નદીના કિનારે ભારે આગતાસ્વાગતા છતાં ચીન ભારતને વારેતહેવારે  હેરાન કર્યા રાખે છે. એમાં તાજો ઉમેરો એ અહેવાલથી થયો છે કે ચીન ભારતીય જળસીમામાં થઈને કરાચી બંદરે સબમરિન લઈ ગયું હતું અને આ રીતે તેણે ભારતની સુરક્ષા સાથે ચેડા કર્યા હતા. પાકિસ્તાન અને ચીનની વધતી નિકટતા ભારત માટે ભારે ચિંતાનો વિષય છે. સબમરિનવાળી ઘટના એવા સમયે  બની હતી જ્યારે નરેન્દ્ર મોદી ચીનની મુલાકાતે હતા. તે અગાઉ ચીનના  પ્રમુખ જ્યારે ભારત આવ્યા હતા ત્યારે ચીનના સૈનિકો લદ્દાખમાં ઘૂસી આવ્યા હતા. આમ, એક તરફ ચીન મૈત્રીની વાતો કરે છે અને બીજી તરફ, લશ્કરી દબાણ પણ બનાવી રહ્યું છે.

તો આ તરફ, ભારતે મેગીની સામે અનેક દિવસો સુધી કડક કાર્યવાહી કરી તેના કારણે અમેરિકા પણ ઉકળી ઉઠ્યું છે. મેગી સાથે અમેરિકાને સીધો સંબંધ નથી, પરંતુ નેસ્લે એ સ્વિત્ઝર્લેન્ડની કંપની છે અને સ્વિત્ઝર્લેન્ડ અમેરિકાનું સાથી છે. (યુરોપના દેશો અમેરિકાના સાથી છે.) અમેરિકાએ આથી ભારતની હલ્દીરામ સામે કાર્યવાહી કરી તેના પર પ્રતિબંધ મૂક્યો છે. અમેરિકાએ ટાટા કન્સલ્ટન્સી અને ઇન્ફોસીસ સામે પણ એચવન-બી વિઝાના નિયમોના ઉલ્લંઘન માટે કાર્યવાહી શરૂ કરી છે. લલિત મોદી મામલે હવે જો મોદી સરકારે કાર્યવાહી કરવાની થાય અને તેમનું પ્રત્યર્પણ કરવાની માગણી મોદી સરકાર કરે તો બ્રિટન સાથે ભારતના સંબંધોના મામલે મોદી સરકારની કસોટી થશે.

નરેન્દ્ર મોદી માટે કસોટી નવી વાત નથી. ગુજરાતમાં ૧૨ વર્ષના શાસન દરમિયાન આવી અને આના કરતાં પણ વધુ ખરાબ પરિસ્થિતિ તેમની સામે આવી ચુકી છે. ભાજપમાંથી કેશુભાઈ પટેલ, કાશીરામ રાણા, સુરેશ મહેતા, ગોરધન ઝડફિયા વગેરેનો વિરોધ, તે પછી જીપીપી પક્ષ રચાવો, સીબીઆઈ દ્વારા કેસ, મંત્રીઓ પુરુષોત્તમ સોલંકી અને બાબુભાઈ બોખિરિયા સામે ભ્રષ્ટાચારના કેસો, તત્કાલીન ગૃહ પ્રધાન અમિત શાહ સામે કેસ, બનાવટી એન્કાઉન્ટર, ગોધરાકાંડ પછીનાં રમખાણો વગેરે અનેક મુદ્દાઓ હતા, પરંતુ મોદી બધા સામે ઝીંક ઝીલીને સફળતાપૂર્વક રાજ કરતા રહ્યા, ત્રણવાર ચૂંટાઈને આવ્યા. રાષ્ટ્રીય સ્તરે પણ તેઓ આ ગુજરાત મોડલનું પુનરાવર્તન કરી શકશે?

(ગુજરાત ગાર્ડિયનની બુધવારની પૂર્તિમાં ‘વિશેષ’ કૉલમમાં તા.૧/૭/૧૫ના રોજ આ લેખ છપાયો.)

કાશ્મીરમાં શેર-બકરાનું રાજકારણ: બકરાઓની કેવી હાલત હતી?

(ભાગ-૧૦)

યોગ દિવસના બ્રેક પછી આપ સહુનું કાશ્મીર પર ચાલતી શ્રેણીમાં સ્વાગત છે. કાશ્મીરમાં પંડિતોના પુનર્વસનની ચર્ચા ચાલુ થઈ અને તેના મુદ્દે  વિવાદ છેડાયો ત્યારથી આ શ્રેણી ચાલુ કરી છે. ગયા અઠવાડિયે બ્રેક આવી ગયો હોઈ ગયા હપ્તાનું થોડું તાજું કરી લઈએ:

ઈન્દિરા ગાંધીએ બધા નિયમો તડકે મૂકીને એક પણ સભ્ય ન ધરાવતા પક્ષ નેશનલ કૉન્ફરન્સના વડા શૈખ અબ્દુલ્લાને મુખ્યપ્રધાન બનાવ્યા. અબ્દુલ્લા કૉંગ્રેસમાં જોડાવાના બદલે કાશ્મીર કૉંગ્રેસને તોડવા લાગ્યા. મુખ્ય પ્રધાન બનતા પહેલાં બકરી જેવા બની ગયેલા અબ્દુલ્લા સત્તા હાથમાં આવતાં વેંત શેર જેવા બની ગયા. તેમણે ઈન્દિરા ગાંધી સામે કાશ્મીરમાં વર્તવા લાગ્યું. આ તરફ દેશમાં ઈન્દિરા ગાંધી વિરુદ્ધ જબરદસ્ત આક્રોશ હતો. ઈન્દિરા ગાંધીના ઈશારે કાશ્મીરમાં કૉંગ્રેસે ટેકો પાછો ખેંચ્યો અને અબ્દુલ્લાએ રાજ્યપાલને મનાવી લઈ વિધાનસભા વિસર્જિત કરાવી નાખી. રાજ્યમાં વિધાનસભા ચૂંટણી આવી. તેમાં તમામ શસ્ત્રો અજમાવી શૈખ પાછા સત્તા પર આવ્યા. કૉંગ્રેસનું પત્તું સાફ થઈ ગયું. જનતા પાર્ટી પણ હારી. અને શેર-બકરાનું રાજકારણ પાછું ચાલુ થઈ ગયું.

જનતા પાર્ટી હારી તેનું કારણ એ હતું કે તેના નેતાઓ બે ભાષા બોલ્યા હતા (આજે પણ ભાજપના એ જ હાલ થાય છે, રામમંદિર, કલમ ૩૭૦, સમાન નાગરિક સંહિતા જેવા જે મુદ્દા પર તેની સંખ્યા આટલી વધી છે અને સરકારમાં આવી છે તે જ મુદ્દાઓ તે સરકારમાં આવે પછી વિસરી જાય છે અને પડતા મૂકી દે છે. ભૂમિ અધિગ્રહણ મામલે તે અનેક વાર વટહુકમ લાવી શકે છે. અને ત્યારે રાજ્યસભામાં લઘુમતીમાં હોવાનો મુદ્દો નડતો નથી, પરંતુ રામમંદિર બનાવવાના મુદ્દે તે એવું બહાનુ આગળ ધરે છે કે તે રાજ્યસભામાં લઘુમતીમાં છે.) તે વખતે જનતા પાર્ટીના નેતા સુબ્રમણિયમ સ્વામીએ જમ્મુમાં કહ્યું હતું કે અમે ધારા ૩૭૦ નાબૂદ કરીશું . પરંતુ તેના બીજા નેતા અબ્દુલ ગની લોને (એ જ નેતા જેમને શૈખ અબ્દુલ્લા કૉંગ્રેસમાંથી નેશનલ કૉન્ફરન્સમાં લાવ્યા હતા અને પછી તે જનતા પાર્ટીનું મોજું જોતાં તેમાં જોડાયા હતા. ૨૦૧૪માં કાશ્મીરમાં યોજાયેલી ચૂંટણીમાં અબ્દુલ ગની લોનના દીકરા સજ્જાદ ગની લોન સાથે ભાજપે ગઠબંધન કરતાં ભાજપની ખૂબ ટીકા થઈ હતી. સજ્જાદ અત્યારે પીડીપી-ભાજપ સરકારમાં પ્રધાન છે.) સાવ વિરુદ્ધનું વલણ લઈ કહ્યું કે ધારા ૩૭૦ને મજબૂત બનાવાશે! પરિણામે જનતા પાર્ટી ન હારે તો જ નવાઈ હતી. ૧૯૭૭ની ચૂંટણીમાં ધમાકેદાર રીતે શૈખ અબ્દુલ્લા નેશનલ કૉન્ફરન્સને બહુમતી અપાવી સત્તામાં આવ્યા. તે પછી તેમણે શેર-બકરાનું રાજકારણ શરૂ કર્યું. શું હતું આ શેર-બકરાનું રાજકારણ?

અમેરિકામાં યુનિવર્સિટી ઑફ નોર્થ ટૅક્સાસમાં લિંગ્વિસ્ટિક્સ એન્ડ ટૅક્નિકલ કમ્યૂનિકેશન ડિપાર્ટમેન્ટમાં આસિસ્ટન્ટ પ્રોફેસર ડૉ. સદ્દાફ મુનશીએ એક લેખમાં શેર-બકરા વિશે સમજાવતાં લખ્યું છે કે ૧૯૩૮થી આ શબ્દ જમ્મુ-કાશ્મીરના રાજકારણમાં પ્રયોજાતો રહ્યો છે. આમાં શેર એટલે જે લોકો શૈખ અબ્દુલ્લા તરફી હોય તે અને બકરા એટલે તેમના વિરોધીઓ! શરૂઆતમાં શૈખ અબ્દુલ્લા અને તેમના ટેકેદારો માટે આ શબ્દ વપરાતો હતો. જ્યારે તેમના વિરોધી મીરવાઈઝ યુસૂફ શાહ (તેઓ, અત્યારે કાશ્મીરમાં જે અલગતાવાદીનું નામ બહુ સંભળાય છે તે મીરવાઈઝ ઉમર ફારુકના પિતા મીરવાઈઝ મોહમ્મદ ફારુકના કાકા થાય) અને તેમના તરફીઓ બકરા ગણાતા હતા કારણકે તેઓ લાંબી દાઢી રાખતા હતા!  શૈખ અબ્દુલ્લા કેટલા ખંધા હતા કે જેઓ તેમને આગળ લાવતા હતા તેમને જ તે પાડી દેતા હતા. ૧૯૩૦માં તે વખતની મુસ્લિમ કૉન્ફરન્સ (જેનું નામ પછી, નહેરુના કહેવાથી નેશનલ કૉન્ફરન્સ રખાયું)ના વડા તરીકે શૈખ અબ્દુલ્લાનું નામ આ મીરવાઈઝ યુસૂફ શાહે જ સૂચવ્યું હતું.

અત્યારે સમગ્ર વિશ્વમાં મુસ્લિમ દેશોમાં પણ જે લોહિયાળ સંઘર્ષ ચાલી રહ્યો છે તેના પર નજર નાખીએ અને ભારતમાં તેમજ પાકિસ્તાનમાં જે કંઈ બનતું રહ્યું અને બની રહ્યું છે તેના પર વિચાર કરીએ તો ધ્યાનમાં આવશે કે મોટા ભાગે જે કંઈ ઉથલપાથલ થઈ છે તે સુન્ની સંપ્રદાયના મુસ્લિમો પોતાનું વર્ચસ્વ સ્થાપવા કે અકબંધ રાખવા કરે છે. આમાં શિયા મુસ્લિમોનો ભોગ વધુ લેવાય છે. જમ્મુ-કાશ્મીરમાં પણ એવું જ હતું. શૈખ અબ્દુલ્લાના વિરોધીઓને બકરા કહેવાતા હતા, અને તેમનો વારો પાડી દેવાતો હતો, પરંતુ આ શેર-બકરામાં શિયા અને બીજા કાશ્મીરી પંડિતોનો ક્યાંય સમાવેશ થતો નહોતો, કારણકે તેમને વિશ્વાસની નજરે જ જોવાતા નહોતા. (અને અત્યારે કેટલાક મુસ્લિમો ભારતમાં ફરિયાદ કરે છે કે તેમને વિશ્વાસની નજરે જોવાતા નથી, પરંતુ જમ્મુ-કાશ્મીરમાં અને ઈસ્લામના શાસન વખતે મુસ્લિઓએ હિન્દુઓ સાથે શું કર્યું છે તે ઇતિહાસ તો તપાસો.) શિયા કે કાશ્મીરી પંડિતોને કોઈ પૂછે કે તમે શેર કે બકરા? તો તેમનો જવાબ આવતો: કોઈ નહીં. અને એ જવાબમાં હંમેશાં ભયની લાગણી જોવા મળતી. (આવું ડૉ. સદ્દાફ મુનશી લખે છે.) તેઓ લખે છે કે મને શાળામાં હંમેશાં એક પ્રશ્ન પૂછાતો- તમે શિયા કે સુન્ની? મુનશી અનુસાર, કાશ્મીર મુસ્લિમોમાં વધુ એક વિભાજન પણ હતું- ભારત અને પાકિસ્તાનની ક્રિકેટ મેચ હોય ત્યારે કેટલાક ભારતના ટેકેદાર રહેતા તો કેટલાક પાકિસ્તાનના.

તો, ૧૯૭૭માં અબ્દુલ્લાએ ફરી આ શેર-બકરાનું રાજકારણ ચાલુ કર્યું. ‘કાશ્મીર: ઇટ્સ એબોરિજિનિસ એન્ડ ધેર એક્સોડસ’ પુસ્તકમાં કર્નલ તેજ કે. ટિકૂ લખે છે કે ચૂંટણી જીત્યા પછી શેખ અબ્દુલ્લાની નેશનલ કૉન્ફરન્સના લોકોએ જનતા પાર્ટીના કાર્યકરોને બહુ જ હેરાન કર્યા. ‘શેર’ના ગુસ્સાથી બચવા આ બધા ‘બકરા’ઓને તેમનાં ઘર છોડીને નાસી જવાનો અને સલામત સ્થળોએ આશ્રય લેવાનો વારો આવ્યો. (કોઈ ચેનલે કે અખબારે આ બધી બાબતો તપાસવાની કે દર્શાવવાની તસદી લીધી? સાબરમતી એક્સ્પ્રેસ પછીનાં રમખાણો બાબતે લાચાર મુસ્લિમોની વ્યથા બધા દર્શાવશે, મુઝફ્ફરપુરનાં રમખાણો પછીની ‘કરુણ’ સ્ટોરીએ બધા દર્શાવશે, મિસબાહ કાદરીને ફ્લેટ ન મળ્યો તે બધા ગાઈ વગાડીને કહેશે, અને તેમાં કોઈ વાંધો પણ નથી, પરંતુ એકતરફી જ રિપોર્ટિંગ શા માટે?) કૉંગ્રેસના ટેકેદારો સાથે એટલો ખરાબ વ્યવહાર જોકે ન કરાયો, હા, તેમને ગાળો ભાંડવામાં જરૂર આવતી.

શૈખ અબ્દુલ્લા તેમના દીકરા ફારુક અબ્દુલ્લા માટે પણ તખ્તો તૈયાર કરતા જતા હતા. ફારુકના જે પ્રતિસ્પર્ધીઓ હોય તેમને કાં તો નેશનલ કૉન્ફરન્સમાંથી હાંકી કઢાતા કાં તો તેમને કદ પ્રમાણે વેતરી નાખવામાં આવતા હતા. દા.ત. મિર્ઝા અફઝલ બેગને ૨૫ સપ્ટેમ્બર ૧૯૭૮એ રાજીનામું આપવા કહી દેવાયું અને ચાર દિવસ પછી તેમને પક્ષમાંથી હાંકી કઢાયા. ફારુક અબ્દુલ્લાના બીજા પ્રતિસ્પર્ધી અને શૈખના જમાઈ જી. એમ. શાહ પર પણ શૈખને કોઈ ભરોસો નહોતો. તેમણે ફારુકને પોતાના વારસ જાહેર કરી દીધા અને તેમને નેશનલ કૉન્ફરન્સના પ્રમુખ બનાવી દીધા. શૈખે રાજ્યમાં પક્ષાંતર વિરોધી કાયદો પણ એવો બનાવ્યો કે જેથી તેમનું રાજ્ય પર વર્ચસ્વ મજબૂત બને.

જોકે શૈખ પોતે જાણતા હતા કે તેમનો દીકરો કેટલો બોદો છે. શૈખ અબ્દુલ્લાની કેબિનેટમાં એક પ્રધાન હતા – ડી. ડી. ઠાકુર. ફારુક અબ્દુલ્લા એક વાર ઠાકુરની સાથે રાજ્ય બહાર કોઈ મુલાકાતમાં જવા માગતા હતા. પરંતુ  પોતાની હિંમત ચાલી નહીં એટલે ઠાકુરને પિતાની પરવાનગી લેવા કહ્યું. ઠાકુરે એક જગ્યાએ લખ્યું છે કે જ્યારે તેમણે શૈખને વાત કરી તો શૈખે કહ્યું કે “તમે તેની કુસેવા કરી રહ્યા છો. તે (ફારુક) એક નાનકડું ક્લિનિક તો ચલાવી શકતો નથી, રાજકારણમાં શું ઉકાળશે?”

ફારુક અબ્દુલ્લાએ વર્ષ ૨૦૧૪માં નવી દિલ્હીમાં એક પુસ્તક વિમોચન કાર્યક્રમમાં જાહેરમાં કહ્યું હતું કે તેમના પૂર્વજો બ્રાહ્મણ હતા. આમ, આ વટલાયેલા મુસ્લિમ શૈખ અબ્દુલ્લાના ૧૯૭૫થી ૧૯૮૨ના શાસનમાં જમ્મુ-કાશ્મીરના ઈસ્લામીકરણનો દોર જોરશોરથી ચાલ્યો. વહીવટીતંત્રનું પૂરું ઈસ્લામીકરણ કરી નખાયું. કટ્ટરવાદીઓને પૂરી છૂટ મળી ગઈ. ઑફિસોમાં શુક્રવારની નમાઝ પઢાવા લાગી. શુક્રવારે નમાઝ હોવાથી સિનેમાના શો દિવસે રદ્દ કરી નાખવામાં આવતા. ભારત સરકારની સત્તાને નષ્ટ કરવા તમામ પ્રયાસો કરાયા. કાશ્મીરના રાજકારણીઓની કરચોરી પકડવા આવકવેરા અધિકારીઓ આવે તો તેમને રાજ્ય સરકાર તરફથી તો કોઈ મદદ મળતી જ નહીં, ઉપરાંત નેશનલ કૉન્ફરન્સના કાર્યકરો દ્વારા સમર્થિત ટોળાંઓ દ્વારા હિંસક વ્યવહારનો પણ તેમણે સામનો કરવો પડતો. રાજ્ય બહારના આઈએએસ અધિકારીઓને ગૌણ પદો દેવાતા. હા, જે ચમચા હોય તેમને મહત્ત્વનાં પદ અપાતાં. પોલીસમાં પણ જમાત-એ-ઇસ્લામી નામના કટ્ટર સંગઠનના સભ્યોને ભરતી કરાવા લાગ્યા, જેમાં ઘણા તો પાકિસ્તાનના હતા.

શૈખ અબ્દુલ્લા જમ્મુ-કાશ્મીરનું વધુ ને વધુ ઈસ્લામીકરણ કર્યે જતા હતા તેનું એક કારણ પાકિસ્તાન હતું. અબ્દુલ્લા બતાવવા માગતા હતા કે પાકિસ્તાન કરતાં પોતાના શાસનમાં રાજ્યનું વધુ ઈસ્લામીકરણ થશે. આ માટે તેમણે કોમવાદી અને અલગતાવાદી પરિબળોને ઉત્તેજન આપ્યા રાખ્યું. રાજ્યના ભંડોળનો ઉપયોગ સરકારી જમીન પર મસ્જિદ બનાવવા માટે કરાવા લાગ્યો. અનેક કાશ્મીરી ગામોનાં નામો ઈસ્લામી કરવા આદેશ અપાયો જેથી તેમનો ઐતિહાસિક વારસો મીટાવી શકાય. કાશ્મીરીઓની નજરમાં (બાકીનું) ભારત વિલન બને તેવું કરવામાં તેમણે કોઈ કચાશ ન રાખી. શૈખ અબ્દુલ્લાએ પોતાની આત્મકથા ‘આતશ-એ-ચિનાર’માં કાશ્મીરી પંડિતોને ઇન્ટેલિજન્સ બ્યુરોના એજન્ટ સુદ્ધાં વર્ણવી નાખ્યા.

ઉપરાંત તેમણે રિસેટલમેન્ટ બિલ લાવ્યું અને અલ ફતહના ૩૦ ખૂંખાર ત્રાસવાદીઓ સામેના કેસ પણ પાછા ખેંચી લીધા. રિસેટલમેન્ટ બિલ એવું હતું કે જે લોકો ૧૯૪૭ પછી કાશ્મીર છોડી પાકિસ્તાન ચાલ્યા ગયા હતા અને જેઓ ૧૪ મે ૧૯૫૪ સુધી રાજ્યની માન્ય પ્રજા હતા, તેમને ફરી કાશ્મીરમાં વસાવી શકાય. આ મુદ્દે લાંબો વિવાદ ચાલેલો અને ૧૫ નવેમ્બર, ૨૦૦૧ના રોજ સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયે આ ખરડાને કોઈ જવાબ વિના પાછો મોકલતાં, આ ખરડો અંતે રાજ્ય વિધાનસભાએ પસાર કરેલો મનાયો હતો.

શૈખ અબ્દુલ્લાએ અગાઉ વચન આપ્યા પ્રમાણે, જમાત-એ-ઇસ્લામીની શાળાઓ સામે પણ કોઈ  પગલાં લીધાં નહીં. ઉલટાનું, પાકિસ્તાન અને આરબ દેશો તરફથી તેના માટે અને જમાત-એ-એહલ-એ-હદીસ અને તેમનાં સંગઠનો માટે અઢળક ભંડોળ આવવા લાગ્યું. માર્ચ ૧૯૮૦માં જમાત-એ-ઈસ્લામીએ મદિના યુનિવર્સિટીથી આવેલા એક પ્રતિનિધિમંડળ માટે કાર્યક્રમ રાખ્યો હતો. આ પ્રતિનિધિમંડળના એક સભ્ય, પ્રા. અબ્દુલ સમાદે શ્રીનગરમાં એક જાહેર સભામાં કહ્યું, “ઈસ્લામી ક્રાંતિ માટે આપણે વ્યક્તિગત અને સામૂહિક રીતે તૈયાર થવું જોઈએ. આ માટે આપણે કુર્બાની દેવા પણ તૈયારી રાખવી જોઈએ.”

આ જ વર્ષે સપ્ટેમ્બરમાં પાકિસ્તાને પચાવી પાડેલા કાશ્મીરના જમાત-એ-ઈસ્લામીના મૌલાના અબ્દુલ્લાએ કાશ્મીરની મુલાકાત લીધી. તેમણે જાહેરમાં કહ્યું કે પાકિસ્તાન સીમલા સમજૂતીને માનતું નથી. એવું મનાય છે કે મૌલાના જમ્મુ-કાશ્મીરની જમાત-એ-ઈસ્લામીને પાકિસ્તાનના જનરલ ઝિયાના ઓપરેશન ટોપાકને શરૂ કરીને કાશ્મીર પચાવી પાડવાની યોજના સમજાવવા આવ્યા હતા. જોવાની વાત એ છે કે શૈખ અબ્દુલ્લાએ તેમની સામે કોઈ પગલાં ન લીધાં, પણ કેન્દ્ર સરકાર સાવધ થઈ ગઈ અને તેણે ચોવીસ કલાકમાં આ મૌલાનાને કાશ્મીરમાંથી નીકળી જવા કહ્યું.

જનરલ ઝિયાની આ દુષ્ટ યોજના ‘ઓપરેશન ટોપાક’ શું હતી? ફારુક અબ્દુલ્લા કેમ ‘ડિસ્કો ચીફ મિનિસ્ટર’ કહેવાતા હતા? તેમણે પણ પિતાની કાશ્મીરના ઈસ્લામીકરણની યોજના કઈ રીતે આગળ વધારી એ અંગે આવતા અઠવાડિયે વાત.

(ક્રમશ:)

(મુંબઈ સમાચારની રવિવારની  પૂર્તિમાં ‘સિક્કાની બીજી બાજુ ‘ કૉલમમાં તા.૨૮/૬/૧૫ના રોજ આ લેખ છપાયો)

ભાગ- ૧  કાશ્મીરી હિન્દુઓ પર અત્યાચારોનો સદીઓનો સિલસિલો

ભાગ-૨ કાશ્મીરમાં હિન્દુ રાજ પાછું કેવી રીતે આવ્યું?

ભાગ-૩ કાશ્મીર સળગતું હતું ત્યારે નહેરુ રશિયા ને આફ્રિકાની વાતો કરતા હતા!

ભાગ-૪ નહેરુની લુચ્ચાઈ: કલમ ૩૭૦ને સરદારના નામે ચડાવી દીધી!

ભાગ-૫ શ્યામાપ્રસાદનું રહસ્યમય મોત ને નેહરુનો શેખ પ્રત્યે આંધળો પ્રેમ

ભાગ-૬ હજ પઢવાના નામે શેખ અબ્દુલ્લાનું ચીન અને મુસ્લિમ દેશો સાથે ષડયંત્ર

ભાગ-૭  ઈન્દિરાની નિષ્ફળતાઃ યુદ્ધ જીત્યાં પણ કાશ્મીર પાછું ન મેળવ્યું

ભાગ-૮ કાશ્મીરમાં આતંકવાદી પ્રવૃત્તિ ૧૯૭૧થી ચાલુ થઈ

ભાગ-૯ શૈખ અબ્દુલ્લાએ ઈન્દિરા ગાંધીને ભૂ પીવડાવી દીધું!

પૃથ્વી પર જીવનનું મરણ નજીક આવી રહ્યું છે?

હમણાં અખબારોમાં એક સમાચાર ઝળક્યા: પૃથ્વી વિનાશના છઠ્ઠા તબક્કામાં. પૃથ્વીના વિનાશની વાતો સમયાંતરે આવતી રહે છે. ૨૦૧૨માં પણ પૃથ્વીનો નાશ થવાનો છે તેવી વાતો બહુ ચગેલી, પરંતુ તે પછી ત્રણ વર્ષ વિતી ગયાં. કંઈ થયું નહીં, તમે કહેવાના.

કંઈ થયું નહીં? ખરેખર?

તો પછી આ નેપાળમાં ભૂકંપમાં હજારો લોકો મરી ગયા, સિંધમાં ગરમીના મોજાંએ સેંકડો લોકોનો ભોગ લીધો, કાશ્મીરમાં પૂરના કારણે અનેકોનાં મોત થયાં, મલેશિયામાં પૂર આવ્યાં. અમેરિકાના લુઇઝિયાનામાં પૂર આવ્યા. કોલમ્બિયામાં ભૂસ્ખલનો થયાં. આ બધું ક્રમશ: વિનાશ નથી તો શું છે?

આ બધાનું કારણ આપણી જીવનશૈલી, આપણા વ્યવહારો અને પર્યાવરણની સાથે આપણે કરી રહેલાં ચેડાં છે અને આ બધું કંઈ અધ્યાત્મની રીતે કે ગપ્પાબાજીની રીતે નથી, પરંતુ વૈજ્ઞાનિકો આવું કહે છે. તેમણે આગાહી કરી છે કે જો આપણે બદલાઈશું નહીં તો આગામી ૩૦ વર્ષમાં વૈશ્વિક પ્રલયની સ્થિતિ સર્જાશે. તેનાં કારણો આપણે એક પછી એક જોતા જઈએ.

પહેલું કારણ. વસતિમાં કૂદકે ને ભૂસકે વધારો. સરકાર ગમે તેટલો પ્રચાર કરે પરંતુ બાળકો બે બસનો નિયમ પળાતો નથી. શિક્ષિતોમાંથી પણ ઘણા આ નિયમ પાળતા નથી, તો પછી અભણની શું વાત કરવી? ભારતની વાત નથી, અમેરિકા જેવા મહાસત્તામાં ઘણા સેલિબ્રિટી બેથી વધુ બાળકો કરી રહ્યાં છે.  ભારતમાં તો હવે ધર્મવાળા જ કહેવા લાગ્યા છે કે બચ્ચે ચાર હી અચ્છે. પરિણામે વસતિ સતત વધી રહી છે. વસતિ વધે એટલે સ્વાભાવિક જ વધુ અનાજ જોઈએ. જરૂરિયાતો વધુ જોઈએ. સ્પર્ધા પણ વધે. રહેવા માટે જગ્યા પણ વધુ જોઈએ.

પરિણામે મેદાનો ઓછાં થતાં જવાનાં. વૃક્ષો ઓછાં થતાં જવાનાં. ખેતરો પણ ઓછાં થતાં જવાનાં. (ખેતરની જમીન વેચીને કરોડો રૂપિયા એકસામટા મળી જતા હોઈ ઘણા ખેડૂતો રાતોરાત કરોડપતિ થવામાં જ મજા જુએ છે અને ખેતરની જમીન વેચી રહ્યા છે.) ઔદ્યોગિકરણના લીધે પણ ખેડૂતો જમીન વેચી રહ્યા છે. આનું સીધું પરિણામ એ આવે છે કે ખેતી ઓછી થઈ રહી છે. વળી, અનાજ કરતાં રોકડિયા પાકમાં ખેડૂતોને વધુ રસ પડી રહ્યો છે. પરિણામે અનાજની તંગી થઈ રહી છે.

એક અંદાજ પ્રમાણે, ઈ. સ. ૨૦૫૦માં વિશ્વની વસતિ નવ અબજે પહોંચી જશે. અત્યારે સાત અબજે આ સ્થિતિ છે તો નવ અબજે શું થશે? એ તો ચાર્લ્સ ડાર્વિન નામના વૈજ્ઞાનિક પણ કહી ગયા છે કે અસ્તિત્વ માટે સંઘર્ષ કરવો પડે છે. તો પછી આટલી વસતિ થશે એટલે રહેણાંક, શિક્ષણથી લઈને નોકરી સુધી બધામાં સંઘર્ષ વધવાનો જ, તે દીવા જેવી સ્પષ્ટ વાત છે.

બીજું કારણ. અનાજની તંગી. વીમા કંપની લોઇડ્સ ઑફ લંડને બ્રિટનની ઍંગ્લિયા રસ્કિન યુનિવર્સિટી પાસે એક અભ્યાસ કરાવ્યો. તે મુજબ, ગરમીનું મોજું,  પાકને થતા રોગ અને અલ નીનો (ટૂંકમાં સમજીએ તો, પ્રશાંત મહાસાગર પર થતી વાતાવરણમાં બદલાવની) અસર –  આ ત્રણ પરિબળોના કારણે વિશ્વભરમાં ખાવાનાં સાંસા પડવાની સંભાવના છે.

ઈ. સ. ૨૦૫૦ની વસતિને જોતાં ૨૦૦૯માં જેટલું અન્ન ઉત્પાદન હતું તેને બમણું કરવું પડે. ઘઉં, મકાઈ, સોયાબીન, અને ડાંગરના ઉત્પાદનમાં મોટો ઘટાડો થશે તેમ વૈજ્ઞાનિકોને લાગે છે. સ્વાભાવિક છે કે અછત હંમેશાં ભાવ વધારે. ડાંગરની વાત કરીએ તો તેના ભાવ ૫૦૦ ટકા વધશે તેમ મનાય છે. ભાવ વધે એટલે શું થાય? આંદોલનો થાય. ઝઘડા થાય. રોટી રમખાણો થાય. માણસનું મન અશાંત રહ્યા કરતું હોય ત્યારે આવું બધું થવું સ્વાભાવિક છે. આ બધું ક્યારે ન થાય? નૈતિકતા વધુ હોય તો. નૈતિકતા હોય તો ભાવ વધારવાના બદલે, એક સમયે દુકાળ વખતે ઘણા ઉદાર શેઠ મફત અનાજ વહેંચતા, તેવું કરે, ભલે મફત ન વહેંચે, પણ એટલિસ્ટ, ભાવ તો પ્રમાણસર જ રાખે. પરંતુ અત્યારે વિશ્વભરમાં અર્થ અને કામ તરફ જ દોટ હોય ત્યાં ધર્મ અને મોક્ષ એક તરફ જ રહી જવાના.

ત્રીજું કારણ. પર્યાવરણને પહોંચાડાતું નુકસાન. અત્યારે કેટલી બધી સજીવ પ્રજાતિ લુપ્ત થઈ રહી છે. અમેરિકાની સ્ટેનફોર્ડ, પ્રિન્સટન અને બર્કલી યુનિવર્સિટીએ કરેલા અભ્યાસ પ્રમાણે, પૃથ્વી સામૂહિક વિનાશના છઠ્ઠા તબક્કામાં પ્રવેશી રહી છે. કરોડવાળા પ્રાણીઓ (વર્ટીબ્રેટ) સામાન્ય કરતાં ૧૧૪ ગણી ઝડપે લુપ્ત થઈ રહ્યાં છે. આવો તબક્કો ૬.૫ કરોડ વર્ષ પહેલાં આવ્યો હતો, જ્યારે ડાયનાસોર લુપ્ત થઈ ગયાં હતાં. તેના અગ્રણી અભ્યાસકાર જીરાર્દો સિબાલોસ કહે છે કે આપણી પ્રજાતિ પણ લુપ્ત થઈ જશે અને જો આ ચાલુ રહેશે તો કરોડો વર્ષ પછી પાછું જીવન શરૂ થશે.

વૈજ્ઞાનિકોએ કરોડવાળાં પ્રાણીઓના લુપ્ત થવાના ઇતિહાસનો દર તપાસ્યો. આમાં તેમને જણાયું કે વર્ષ ૧૯૦૦થી ૪૦૦થી વધુ પ્રજાતિઓ લુપ્ત થઈ છે. સાયન્સીસ એડવાન્સીસ જર્નલમાં પ્રકાશિત આ અભ્યાસમાં આ લુપ્ત થવાનું કારણ ક્લાઇમેટ ચેન્જ, પ્રદૂષણ અને જંગલોનો નાશ ગણાવાયું છે.

વળી, ઍંગ્લિયા રસ્કિન યુનિવર્સિટી તો એવું ભવિષ્ય ભાખે છે કે પૂર, દુકાળ, વનમાં આગ, ખેતીમાં જીવાતો અને રોગો આ બધું વધતું જ જવાનું છે. ઑસ્ટ્રેલિયા અને દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયામાં ભયંકર દુકાળ પડશે. આના કારણે અનાજની ખૂબ જ તંગી થવાની છે. ઑસ્ટ્રિલયામાં દુકાળના કારણે ઘઉંનું ઉત્પાદન ૫૦ ટકા ઘટી ગયું છે. પાણીની તંગી પણ ચિંતાનો વિષય છે. પાણીનો ધંધો કરતા માફિયાઓ આ તંગીને ઓર વણસાવવાના છે. સ્થિતિ તો એવી આવવાની છે કે, ઉપરોક્ત યુનિવર્સિટી મુજબ, ૨૦૨૫માં વિશ્વની બે તૃત્તીયાંશ વસ્તી પાણીની તંગી ભોગવતી હશે. આ બધું થાય એટલે સ્વાભાવિક જ વિરોધ પક્ષો સત્તાધારી પક્ષ સામે લોકોનો રોષ ભડકાવવાની પૂરી સ્થિતિમાં હોય અને એટલે રાજકીય અસ્થિરતાનું પ્રમાણ પણ વધવાની શક્યતા જોવાય છે.

થોડું વિજ્ઞાનની બહાર જઈએ અને આર્થિક રીતે વિચારીએ, તો ભોગવાદી જીવનશૈલી અને ઘટતી જતી બચતના લીધે અમેરિકા-યુરોપ જેવા દેશોની આર્થિક સ્થિતિ કથળી ગઈ છે. ગ્રીસ તો ઘણા સમયથી આર્થિક કટોકટી અનુભવી રહ્યું છે. ભારત જેવો આધ્યાત્મિક દેશ વધુ ને વધુ ભોગવાદી બનતો જઈ રહ્યો છે. કંપનીઓ માર્કેટિંગ અને જાહેરખબરો પાછળ તોતિંગ ખર્ચા કરી રહી છે અને તેના કારણે ઉત્પાદનોના ભાવ પણ આસમાને હોય છે. લોન અને ક્રેડિટ કાર્ડ પર જીવન વધી રહ્યું છે. સામાજિક રીતે એકલતા આવી રહી છે. સ્માર્ટ ફોન અને સોશિયલ મિડિયાએ સામાજીકરણ કરવાના બદલે વધુ એકલા બનાવી દીધા છે. આ પરિસ્થિતિ લોકોના તણાવમાં ઓર વધારો કરનારી છે. પરિણામે કુટુંબના સભ્યો વચ્ચે, રસ્તા પર મુસાફરી કરતી વખતે, એક જ ઑફિસમાં કામ કરનારા લોકો વચ્ચે સંઘર્ષ અને તણાવ ચરમસીમાએ પહોંચી રહ્યો છે.

ધર્મના નામે લોકોનું નેતૃત્વ કરવા હાલી નીકળેલા કેટલાક લોકો સામાન્ય જનને શાંતિ આપવાના બદલે ભડકાવી રહ્યા છે અને સતત ભય દેખાડી રહ્યા છે. પરિણામે, સીરિયા હોય કે યમન, ઈરાક હોય કે સુદાન કે નાઈજીરિયા કે પછી પાકિસ્તાન, ભારત, મ્યાનમાર, શ્રીલંકા, ચીન બધે જ સાંપ્રદાયિક હિંસા વધી રહી છે. યમન, સીરિયા, ઈરાક જેવા દેશમાં તો મુસ્લિમો જ સામસામે ઝઘડી રહ્યા છે. આમ, એક જ ધર્મના લોકો વચ્ચે પણ મોટા પાયે હિંસાચાર ચાલી રહ્યો છે.

નાઈજીરિયામાં હિંસાનું એક કારણ ખાદ્ય પૂરવઠાનો અભાવ પણ મનાય છે. સોમાલિયાના લોકો ચાંચિયા બનીને વિદેશોનાં જહાજોનું અપહરણ કેમ કરે છે? સોમાલિયામાં એક તો ગૃહયુદ્ધ ચાલે છે. અતિ ગરીબ દેશ પણ છે. વળી તેના દરિયા કાંઠે વિદેશી જહાજો ઝેરી કચરો નાખી જાય છે. તેના કારણે ત્યાંના માછીમારોની રોજી પડી ભાંગી છે, જેથી તેમણે સશસ્ત્ર જૂથો બનાવ્યાં છે જે જહાજોનું અપહરણ કરે છે. પાકિસ્તાન તો ભારત માટે કાયમનું શિરોદર્દ બની ગયું છે. પાકિસ્તાનમાં રાજકારણીઓ ભ્રષ્ટાચારી હોય છે, ચાહે તે લોકશાહી રીતે આવેલા હોય કે લશ્કરી રીતે. તેઓ જનતાનું ધ્યાન ભટકાવવા ભારત સામે ઝેર ઓકતા રહે છે અને ત્રાસવાદીઓને પોષતા રહે છે. હવે દેશો વચ્ચે યુદ્ધો ઘટી ગયાં છે, એટલે અમેરિકા જેવા શસ્ત્રનો ધંધો ચલાવતા દેશોને શસ્ત્રો વેચવા માટે ત્રાસવાદીઓને ઊભા કરવા પડે છે, પોષવા પડે છે, અને પછી તેઓ જ તેમનો ખાત્મો કરે છે.

આના વિકલ્પો શું? પૃથ્વી પર જીવન ટકાવી રાખવું હોય અથવા કહો કે માનવોને ટકાવી રાખવા હોય તો શું થઈ શકે? આ કૉલમ વિજ્ઞાનની છે અને આપણે બધી વાત વિજ્ઞાનના આધારે જ કરવાના છીએ એટલે આ વિકલ્પો પણ વૈજ્ઞાનિક રીતે આપવાના છીએ. એક તો, પૃથ્વી પર જીવન ટકાવી રાખવું હશે તો પર્યાવરણ બચાવવું પડશે, ખેતીને ટકાવી રાખવી પડશે, અનાજ ઉત્પાદનને રોકડિયા પાકની જેમ વધુ વળતર આપતા પાક બનાવવા પડશે. પ્રદૂષણ ઘટાડવા માટે સખ્ત ઉપાયો અજમાવવા પડશે. નહીં તો એ સમય પણ દૂર નથી કે જેમ પાણી ગલી ગલીએ પડીકે વેચાય છે તેમ ઑક્સિજન પણ ગલી ગલીએ બોટલમાં વેચાતો લેવો પડે.

એક સુદૂરનો ઉપાય છે અને તે એ કે ચંદ્ર કે મંગળ જેવા ગ્રહ પર જીવન શક્ય બને. આ અંગેની સંભાવનાઓ તો સમયે-સમયે બહાર આવતી જ રહી છે, પરંતુ ખોંખારીને હજુ કહી શકાય એવું નથી. પણ હા, અત્યારથી ચંદ્ર, મંગળ અને શુક્ર પરનાં પ્લોટ વેચાવા લાગ્યા છે! કેટલાક લેભાગુ લોકો આ કામ કરી રહ્યા છે અને આ અંગે સંયુક્ત રાષ્ટ્રોએ સમજૂતી કરી છે કે બહારના ગ્રહ પર કોઈ રાષ્ટ્રનો અધિકાર નથી એટલે આ તત્ત્વોને છૂટો દોર મળી ગયો છે. પરંતુ માનો કે, બહારના ગ્રહ પર રહેવું શક્ય છે તેમ ખબર પડશે પછી ત્યાં જવા માટે પણ એ જ સ્પર્ધા થવાની જે અહીં પૃથ્વી પર થાય છે, કેમ કે ત્યાં જનારા તો પૃથ્વીના જ લોકો હોવાના ને. પરંતુ ત્યાં રહી શકાય છે કે નહીં, રહી શકાય તો કેટલા લોકો રહી શકે, કેટલો સમય રહી શકે આ બધું હજુ ભવિષ્યના ગર્ભમાં છે. એટલે આપણી પાસે બે જ વાતો હાથમાં છે – પર્યાવરણ અને ખેતીને બચાવો. સૌરાષ્ટ્રમાં જેમ સાચવીને પાણીને વપરાય છે તેમ વાપરો.

(ગુજરાત ગાર્ડિયન દૈનિકની શનિવારની સાયન્સ પૂર્તિમાં તા.૨૭/૬/૧૫ના રોજ આ લેખ છપાયો)

ચીન જેવું પગલું ભારતમાં લેવાય તો?

ઘણી વાર લાગે છે કે ચીનમાં લોકશાહી નથી એટલે જ તે મહાસત્તા બની રહ્યું છે. એક જ પક્ષ – સામ્યવાદી પક્ષનું ત્યાં શાસન છે અને એટલે તે એવા એવા નિર્ણયો લે છે જે આપણે ત્યાં ભારતમાં તો વિચારી પણ ન શકાય. ભારતમાં કોઈ સાંસદ આવા નિર્ણયનો વિચાર તરતો પણ મૂકે તો દિવસોના દિવસો સુધી તેના પર ચર્ચા ચાલે, હોબાળો થઈ જાય. તાજેતરમાં આવા બે નિર્ણયો ચીને લીધા. એક તો મુસ્લિમ વિસ્તારોમાં રોજા રાખવા પર પ્રતિબંધ મૂક્યો. ધાર્મિક અંતિમવાદ અથવા ત્રાસવાદી ભયના કારણે તેણે આ નિર્ણય કર્યો છે તેમ તેનો બચાવ છે. આપણી આ કૉલમનો આ વિષય નથી. બીજો નિર્ણય આપણી કૉલમનો વિષય જરૂર છે. અને તે એ છે કે ચીને સેલિબ્રિટીઓને ટીવી શોમાં હોસ્ટ બનવા પર પ્રતિબંધ મૂક્યો છે.

ચીનમાં અખબાર, પ્રકાશન, રેડિયો, ફિલ્મ અને ટેલિવિઝનના વહીવટી તંત્રએ આદેશ આપ્યો છે કે અભિનેતા કે અભિનેત્રી સહિત કોઈ સેલિબ્રિટીને ટીવી શોના સંચાલક (હોસ્ટ) બનાવવા નહીં. તેની પાછળ કારણ એવું આપ્યું છે કે તેઓ અયોગ્ય ટીપ્પણીઓ કરે છે. ચીનમાં સેન્સરશિપ બહુ કડક છે. તે માત્ર અખબારોને જ લાગુ નથી પડતી પરંતુ જેને ભારતમાં સોફ્ટ મનાય છે તેવા ટીવી મનોરંજનને પણ લાગુ પડે છે. ભારતના ટીવી શોના દૃષ્ટિકોણથી વિચારીએ તો, ટીવી શોમાં મજાક-મસ્તી, ગંભીરતા વગેરે અનેક રીતે બાબતો આવરી લેવાતી હોય અને શોને જીવંત રાખવા સંચાલકે ટીકા-ટીપ્પણી-પ્રશંસા કરવી પડતી હોય છે. તેમાં એવું કંઈક બોલાઈ જવું સ્વાભાવિક છે જે રૂચિકર ન હોય. એમાંય જો ફિલ્મના કલાકારો હોય તો, તેમના વિશે સામાન્ય માન્યતા એવી હોય છે જે કે તેમનું જીવન નૈતિકતાસભર હોતું નથી. આથી તેમની ટીપ્પણી, ચેષ્ટા, એવી હોય જે કૌટુંબિક રીતે રૂચિકર ન હોય.

ચીનમાં તો સરકાર સ્પષ્ટ કહે છે કે ટીવી શોના જે હોસ્ટ હોય છે તે શો માટે, દર્શકો માટે અને જીવંત પ્રસારણની ગતિને નિયંત્રિત કરવા માટે જવાબદાર છે. આથી સેલિબ્રિટીને હોસ્ટ બનાવવા યોગ્ય નથી. વળી, ચીનમાં ટીવીના શોની વ્યાખ્યામાં માત્ર મનોરંજનના શોને જ આવરી નથી લેવાયા, પણ તેમાં સમાચાર, કોમેન્ટરી અને ઇન્ટરવ્યૂનો પણ સમાવેશ કરાયો છે. (સમાચારના શો પણ મનોરંજક હોય છે એવું કોણ બોલ્યું?!) શોના રેકોર્ડિંગ પહેલાં હોસ્ટ અને ગેસ્ટ બંનેએ ટ્રેનિંગ મેળવવી જોઈએ તેમ પણ સરકાર કહે છે. ચીનમાં એક જાપાન વિરોધી સિરિયલમાં એવું દર્શાવાયું હતું કે એક મહિલા તેના નીચેના અંતવસ્ત્રમાં ગ્રેનેડ છુપાવીને લઈ જાય છે જે જાપાની સૈનિકોને મારવા માટે હોય છે. આ સિરિયલની પણ તપાસ ચાલી રહી છે.

આપણે ત્યાં આવી કોઈ સેન્સરશિપ જ નથી. પરિણામે ‘દિયા ઔર બાતી’માં વચ્ચે ચાલેલા સંખ્યાબંધ એપિસોડમાં માયા, રાજકુમાર અને પ્રેમા નામના ત્રણ હિન્દુઓને ત્રાસવાદી બતાવાયા હતા. કોઈએ કોઈ વાંધો ન લીધો. જોવાની વાત તો એ હતી કે એ વખતે નરેન્દ્ર મોદીની જ સરકાર હતી. ટીવી પર આવતી જાહેરખબરો અને ફિલ્મોની જાહેરાતોને પણ કોઈ સેન્સરશિપ લાગુ નથી પડતી. હા, ટીવી પર ફિલ્મો દેખાડાય તેમાં જરૂર સંવાદો અને દૃશ્યોમાં કાતર મૂકાય છે. પરિણામે હમણાં જે મેગી પર પ્રતિબંધ મૂકાયો તેના જેવી અનેક જાહેરખબરો ચાલે છે. (ડિયોડ્રન્ટ કે કોન્ડોમની અશ્લીલ જાહેરખબરોની તો વાત જ નથી, પરંતુ જે ભારતીય સંસ્કૃતિને ધરમૂળથી બદલી નાખે તેવી હોય છે તેવી જાહેરખબરોની વાત છે) મેગીની એક જાહેરખબર જેમાં જાણીતાં અભિનેત્રી ઝરીના વહાબે માતા તરીકે કામ કર્યું હતું તેમાં બતાવાય છે કે દીકરી પુખ્ત વયની થતાં એક જ શહેરમાં માબાપથી જુદી રહેવા લાગે છે! આ આપણી સંસ્કૃતિમાં જ નથી કે દીકરી મોટી થાય એટલે અલગ રહેવા લાગે, પરંતુ આવી જાહેરખબરોનો મારો થાય એટલે કાચી વયના દીકરા-દીકરી પર શું અસર પડે? નવી આવનારી ફિલ્મોના ટ્રેલર પણ ગમે ત્યારે ગમે તે ચેનલ પર વચ્ચે ટપકી પડે છે અને તેમાં ભરપૂર અશ્લીલતા દેખાડાય છે. પરંતુ આ જ ફિલ્મો જ્યારે ચેનલ પર આખી બતાવવામાં આવે ત્યારે તેમાંથી સંવાદો અને એ દૃશ્યો કાપી નાખવામાં આવે છે. જે વાત આખી ફિલ્મના પ્રસારણને લાગુ પડે તે તેના ટ્રેલરને લાગુ ન પડે?

અને આવું જ એમ ટીવી, વી ટીવી, બિન્દાસ જેવી યુવા વર્ગને ટાર્ગેટ કરતી ચેનલો પર આવતી સિરિયલો અને ચેનલ પર દર્શાવાતાં ગીતો – પોપ ગીતોનું છે. ‘ઇમોશનલ અત્યાચાર’ નામના પ્રોગ્રામમાં તો પ્રેમી-પ્રેમિકાની બેવફાઈ જ બતાવવામાં આવે છે. અને પછી બેવફાઈ પકડાય એટલે ગાળાગાળી, ઝઘડા બતાવાય છે. આ ચેનલો તો માનો કે માત્ર યુવા વર્ગ માટે જ છે (તે ન જ ચલાવી લેવાય તે ન જ ચલાવી લેવાય, પરંતુ) સબ ટીવી જેવી કોમેડી અને પારિવારિક સ્વચ્છ મનોરંજનનો દાવો કરતી ચેનલ પર ‘સબ કા સપના મની મની’ નામનો કાર્યક્રમ આવે છે તેમાં પૈસા માટે જે કામ કહેવામાં આવે તે કરવાનું હોય છે. તેના એક પ્રોમોમાં બતાવાયું હતું કે એક દંપતી રેસ્ટોરન્ટમાં જમતું હોય છે ત્યાં એક જણ જઈને પેલી સ્ત્રીને કહે છે કે હું તારો પતિ છું. આથી સ્વાભાવિક છે કે તે સ્ત્રી અને તેનો પતિ ચોંકી જાય. શરૂઆતમાં આનાકાની છતાં પેલો માણસ જે પૈસા જીતવા આવું કામ કરતો હોય છે તે પોતાની વાત પકડી રાખે છે. (આ પ્રકારે ઉલ્લુ બનાવવાનું અગાઉ સાયરસ ભરૂચાના ‘એમ ટીવી બકરા’, ‘છુપા રુસ્તમ’ વગેરે અનેક શોમાં આવી ચુક્યું છે) હવે તમે જ પેલા દંપતીની જગ્યાએ હો અને માનો કે કોઈ વ્યક્તિ ‘અગ્નિસાક્ષી’ના નાના પાટેકરની જેમ પરાણે ગળે પડે તો તમને કેટલો ગુસ્સો આવે? આ પ્રકારના શોમાં તો પછી એવું બતાવાય છે કે જે વ્યક્તિ ઉલ્લુ કે બકરા બન્યા હોય તેમને ખબર પડે કે આ કોઈ શો માટે શૂટિંગ છે એટલે તે હસીને વાત માંડી વાળે, પરંતુ તમે કલ્પના કરો કે તમારી સાથે ખરેખર આવું બન્યું હોય તો તમને કેટલો ગુસ્સો આવે? અને માનો કે જો ટીવી કેમેરા ચાલુ ન હોય તો તમે આવી વ્યક્તિને બે અડબોથ લગાવી દો કે નહીં?

આ તો થઈ સિરિયલોની વાત. રિયાલિટી શો પણ કંઈ કમ નથી. તે તો કેટલાય ગણાં ઉતરતા, હલકી કક્ષાના છે. થોડાં વર્ષો પહેલાં તો આવા શોની ભરમાર આવી ગઈ. પણ માનો કે ચીનની જેમ અહીં પણ એવી સરમુખત્યાર જેવી સરકાર હોય (જે લોકો અત્યારની સરકારને સરમુખત્યાર જેવી ગણે છે તેમણે વિચારવું જોઈએ, આવું ખરેખર છે?) તો કઈ સેલિબ્રિટી પર સંચાલક કે નિર્ણાયક તરીકે આવવા પ્રતિબંધ મૂકવો જોઈએ? (આપણે એટલી છૂટ આપીએ કે બધી સેલિબ્રિટી પર નહીં, પરંતુ જે અતિ ખરાબ સેલિબ્રિટી હોસ્ટ કે જજ છે તેમના પર જ પ્રતિબંધ મૂકાય તેમ કલ્પીએ.)

પહેલાં તો રાખી સાવંતનું નામ આવે. રાખી સાવંતે ‘સ્વયંવર’માં તો નાટકો કર્યાં જ હતાં, પરંતુ હોસ્ટ તરીકે ‘રાખી કા ઈન્સાફ’માં બેશરમીની હદ વટાવી દીધી હતી. મોટા ભાગે અતિ થર્ડ કેટેગરીના જુનિયર આર્ટિસ્ટ હોય તેવા લાગતા લોકો આ શોમાં આવીને પોતાની ફરિયાદ કરતા અને રાખી તેમનો ન્યાય તોળતી! એક એપિસોડમાં તો હદ એટલી વટી ગઈ હતી કે તેમાં ફરિયાદી યુવતી કોઈ સંસ્કારી પુરુષ પણ જે ગાળો બોલતાં ખચકાય તેવી ગાળો બોલવા લાગી હતી અને મારામારી કરવા લાગી હતી. પરંતુ શોના નિર્માતાએ આ અનએડિટેડ એટલે કાપકૂપ વગર જ બતાવ્યું! હોસ્ટ તરીકે રાખીએ પણ કોઈ દરમિયાનગીરી ન કરી કે નિર્માતાને આવી ગાળાગાળી ન દેખાડવા કોઈ વિનંતી કરી. (રાખીનું વ્યક્તિત્વ આમેય ક્યાં અજાણ્યું છે?) આ જ શોની બીજી સિઝન આવી ત્યારે તેનું નામ ‘ગજબ દેશ કી અજબ કહાનિયાં’ રખાયું હતું. આ દેશના અનેક પ્રેરણાદાયક, હકારાત્મક કિસ્સાઓ છે, પરંતુ આ શોમાં સાવ વિચિત્ર (વિયર્ડ) કિસ્સાઓ જ બતાવાતા હતા. એક એપિસોડમાં એવું બતાવાયું કે એક પુરુષે લગ્ન તો કર્યા છે અને તે પૂરેપૂરો પુરુષ પણ છે, પરંતુ તે હંમેશાં સાડી અને દાગીના પહેરીને સ્ત્રી જેવો દેખાય છે. આ એપિસોડમાં રાખી જે વલ્ગારિટીથી પુરુષને સાડી પહેરવા વિશે, સુહાગ રાત કેવી રીતે મનાવી તે વિશે પૂછે છે તે સાંભળીને ભારોભાર ગુસ્સો આવી જાય.

હિન્દી ફિલ્મમાં સંગીતકાર તરીકે જેમના માટે ખૂબ જ માન ઉપજે, પરંતુ તેમણે ટીવી શોમાં નિર્ણાયકો તરીકે દાખવેલા અત્યંત ખરાબ વર્તન માટે ઈચ્છા થાય કે ચીન જેવો નિર્ણય ભારતમાં લેવાય તો સારું એ બે સંગીતકાર એટલે અનુ મલિક અને હિમેશ રેશમિયા. ઇન્ડિયન આઈડોલમાં થોડાં વર્ષો પહેલાં જ્યારે અનુ મલિક નિર્ણાયક તરીકે આવતા હતા ત્યારે સ્પર્ધકોને એટલી ખરાબ રીતે ઉતારી પાડતા હતા કે વાત ન પૂછો. તો હિમેશ રેશમિયા પણ સારેગમપમાં ખૂબ જ ઉદ્ધત વર્તન કરતા હતા. તેમના ‘મુઝે તેરે ઘર મેં રોટી ચાહિયે’વાળા એપિસોડની ચર્ચા તો બહુ જ ચાલી હતી. બહુ થોડા સમય માટે ચાલેલા ‘કમઝોર કડી કૌન’માં હોસ્ટ તરીકે ફિલ્મ-ટીવી અભિનેત્રી નીના ગુપ્તા પણ ખૂબ જ ખરાબ વ્યવહાર સ્પર્ધકો સાથે કરતી હતી. એ માન્યું કે એ શોનું ફોર્મેટ જ એવું હતું પરંતુ નીના ગુપ્તા પ્રત્યે ધિક્કારની લાગણી ઉપજ્યા વગર ન રહે.

અમિતાભ બચ્ચન જેટલી શાલીનતાથી ‘કૌન બનેગા કરોડપતિ’ને સંચાલિત કર્યો અને સંચાલનનું એક ઉચ્ચ ઉદાહરણ પ્રસ્તુત કર્યું એ જ શોમાં શાહરુખ ખાને જે સ્પર્ધકો છોડી જવા માગતા હોય તેમને ભેટવાની પરંપરા કરીને શોમાં હલકાઈ લાવી દીધી. ભારતમાં પારકી સ્ત્રીને ભેટવાનું સામાન્ય મનાતું નથી અને એટલે જ આધેડ ઉંમરની પ્રાધ્યાપિકા એવી સ્પર્ધકે તો શાહરુખને ભેટવાની ના પાડી લઈ તેનું રીતસર નાક કાપી લીધું હતું. પરંતુ શાહરુખે તંત ન છોડતાં તેની વૃદ્ધ માતાને ભેટીને પોતાનું ધાર્યું કર્યું જ હતું. ‘સચ કા સામના’ શોમાં પણ ઘણી ગંદકી ઉજાગર કરાતી હતી. શાસ્ત્રોમાં કહેવાયું છે કે સત્ય બોલવું જોઈએ, પરંતુ અપ્રિય સત્ય નહીં. જ્યારે આ શોમાં તો સેલિબ્રિટીના તમામ ખરાબ પાસાં ઉજાગર કરાતા હતા. પરંતુ એક વાત સ્વીકારવી પડે કે રાજીવ ખંડેલવાલનું સંચાલન પ્રમાણમાં શિષ્ટ હતું. ‘બિગ બોસ’માં તો જેમણે ખરાબ કામો કર્યાં હોય અથવા વિવાદની રીતે નામ કર્યું હોય તેવા લોકોને જ લવાય છે અને લગભગ પોર્નસ્ટાર કહેવાય તે કક્ષાની વ્યક્તિઓને લાવવામાં આવે છે, ગુંડાઓને લવાય છે, જેમને કોઈ ઓળખતું ન હોય તેવા ડિઝાઇનરો જે અત્યંત વિચિત્ર હેરસ્ટાઇલ અને કપડાં પહેરતા હોય છે તેમને બિગ બોસના ઘરમાં નિવાસી બનાવાય છે અને પછી અંદર અંદર ઝઘડા દેખાડાય, ફિલ્મોની જેમ ઉત્કટ પ્રણયનાં દૃશ્યો દેખાડાય છે. વળી, આ શો રાત્રે ૯ વાગ્યે જ આવે છે. સોની ટીવી પર એક સમયે આવેલી સિરિઝ કોમેડી સર્કસ અને અત્યારે લાઇફ ઓકે પર આવતા કોમેડી ક્લાસીસમાં તો વલ્ગારિટીની તમામ હદો તોડી નાખવામાં આવી છે. કોમેડી વિથ કપિલમાં પણ ક્યારેક સીમા ઉલ્લંઘન કરાય છે. વળી, આ શો વિશે એક વાત એ સમજાતી નથી કે તેમને કોઈ સ્ત્રી કલાકારો નહીં મળતી હોય? તો પછી પુરુષોને સ્ત્રીની ભૂમિકા શા માટે કરાવાય છે?

લોકશાહીમાં અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા હોય તે જરૂરી છે, પરંતુ આ સ્વતંત્રતા સ્વચ્છંદતામાં ન પરિણમે અને ભારતીય સંસ્કૃતિનાં મૂલ્યોને તોડે નહીં તે જોવું પણ એટલું જ જરૂરી છે.

(ગુજરાત ગાર્ડિયન  દૈનિકની શુક્રવારની પૂર્તિમાં ‘ટેલિટૉક’ કૉલમમાં તા.૨૬/૬?૧૫ના રોજ આ લેખ છપાયો.)

વિશાલ ડડલાણી: સંગીતકાર જ નહીં, સારો ગાયક-ગીતકાર પણ

વિશાલ ડડલાણી એવા જૂજ લોકોમાં આવે છે જે બહુમુખી પ્રતિભા કહેવાય. સંગીતકાર એ તેની મુખ્ય ઓળખ, શેખર રાવજિયાણી સાથે તેણે વિશાલ-શેખર તરીકે બનાવી છે, પણ છેલ્લા કેટલાય સમયથી તે સ્વતંત્ર રીતે પણ પોતાની ઓળખ બનાવી રહ્યો છે. ગાયક તરીકે પણ તે સફળ છે. તે સારો ગીતકાર પણ છે. આજકાલની ભાષામાં જેને એક્ટિવિસ્ટ કહેવાય તે પણ છે. પરંતુ તે પોલિટિકલ એક્ટિવિસ્ટ છે. તે આમ આદમી પાર્ટીનો ચુસ્ત ટેકેદાર છે. ટ્વિટર પર તે ખૂબ જ સક્રિય છે અને તેનું ટ્વિટ વિવાદ પણ સર્જી ચુક્યું છે. ટીવીના સંગીત શોમાં નિર્ણાયકો તરીકે પણ આવતો રહ્યો છે. હાલમાં તે ‘ઇન્ડિયન આઇડોલ જુનિયર’માં તે નિર્ણાયક તરીકે દેખાઈ રહ્યો છે.

મુંબઈમાં તા. ૨૮ જૂન, ૧૯૭૩ના રોજ જન્મેલા વિશાલ ડડલાણીનું કુટુંબ સિંધથી આવેલું છે અને તેના પિતા બિલ્ડર છે. તેને એક બહેન છે. તેનાં માતાપિતા જબરા સંગીતપ્રેમી હતાં. વિશાલને જે પ્રકારનું  સંગીત સાંભળવું હોય તે સાંભળવાની છૂટ હતી. તે વૂડસ્ટોક આલબમથી માંડીને જગજીતસિંહ અને ડિસ્કો એમ તમામ પ્રકારનું સંગીત સાંભળતો. ઘરમાં તમામ સુખ હતાં, પરંતુ વિશાલ નાનપણથી જ ગુસ્સાવાળો હતો. કૉલેજમાં તે ગુંડા જેવો હતો. પરંતુ તેને ગિટાર વગાડવાથી ખૂબ જ શાંતિ અને મજા મળતાં હતાં. વિશાલે સંગીતમાં જ કારકિર્દી બનાવવાનો  વિચાર કરી લીધો. પિતાને વાત કરી, પિતાએ કહ્યું, “તને લાગે છે કે તને સંગીત ફાવે છે?” વિશાલે કહ્યું, “હા, મને લાગે છે.” પિતાએ લીલી ઝંડી આપી દીધી. કોઈ દબાણ ન કર્યું કે પોતાની જેમ તેનો દીકરો પણ બિલ્ડિંગ લાઇનમાં આવે.

વિશાલે તેના ત્રણેક મિત્રો સાથે ૧૯૯૩ કે ૯૪માં પેન્ટાગ્રામ નામનું સંગીત બેન્ડ બનાવ્યું હતું. તેની સાથે રણડોલ્ફ કોરૈયા (ગિટાર), ક્લાઇડ ડીસોઝા (ગિટાર), પાપલ માને (બાસ) અને શિરાઝ ભટ્ટાચાર્ય (ડ્રમ) હતા. એક શોમાં ડડલાણી અને શિરાઝ ભટ્ટાચાર્યની મુલાકાત થઈ હતી. એ વખતે તે નોસ્ટાલ્જિયા નામના બેન્ડમાં હતો. એ શોમાં ડડલાણી બાસ પર હતો અને શેખર રાવજિયાની કી બોર્ડ પર. આ મુલાકાત પેન્ટાગ્રામ નામનું બેન્ડ બનાવવામાં પરિણમી. ૧૯૯૬માં તેમનું પહેલું આલબમ આવ્યું ‘વી આર નોટ લિસનિંગ’. ૧૯૯૯માં શિરાઝે વિશાલની મુલાકાત ‘પ્યાર મેં કભી કભી’ના નિર્દેશક રાજ કૌશલ સાથે કરાવી ત્યારથી વિશાલની બોલિવૂડ કારકિર્દી શરૂ થઈ.

જરા અટપટી લાગે તેવી વાત છે, પરંતુ શેખરે પોતે કહેલી છે તેથી માનવી પડે તેમ છે. વિશાલ-શેખર હતા તો બાળપણના મિત્ર, પરંતુ તેમને ‘પ્યાર મેં કભી કભી’ અલગ-અલગ મળી હતી. (વિશાલે ઇન્ડિયા ટૂડેને આપેલા ઇન્ટરવ્યૂમાં એમ કહ્યું હતું કે બંનેની મૈત્રી ‘પ્યાર મેં કભી કભી’ના પાંચ વર્ષ પહેલાં જ થઈ હતી) ૧૯૯૮માં ‘પ્યાર કિયા તો ડરના ક્યા’ ફિલ્મથી ફિલ્મમાં બે કે ત્રણ સંગીતકાર હોય તેવો દૌર શરૂ થયો હતો. ‘પ્યાર કિયા તો ડરના ક્યા’માં જતીન-લલિત, હિમેશ રેશમિયા અને સાજીદ-વાજીદનું સંગીત હતું. એટલે ‘પ્યાર મેં કભી કભી’માં બે ગીત શેખરે કરવાના હતા તો બે ગીત વિશાલને કરવાનાં હતાં. બંનેને ખબર પડી કે તેઓ એક જ ફિલ્મમાં સાથે કામ કરી રહ્યા છે એટલે ફિલ્મનું છેલ્લું ગીત બંનેએ ભેગા મળીને કર્યું. આમ બની વિશાલ-શેખરની જોડી.

પહેલી ફિલ્મ ખાસ ચાલી નહીં, પરંતુ તેનાં ગીતો ઘણાં ચાલ્યા. ‘મુસુ મુસુ હાશી’ ગીત તો નેપાળી બેન્ડનું કોપી કેટ ગીત હતું પરંતુ લોકપ્રિય ઘણું બન્યું. શાને ગાયેલું આ ગીત ઉપરાંત બીજું ગીત ‘વો પહેલી બાર જબ હમ મિલે’ પણ ખૂબ ચાલ્યું.

વિશાલ-શેખરની બીજી ફિલ્મ ‘ઝંકાર બીટ્સ’ ચાર વર્ષ પછી એટલે કે ઈ. સ. ૨૦૦૩માં આવી. પરંતુ તેના નિર્દેશક સુજોય ઘોષ સાથે તે અગાઉ જ મિત્રતા થઈ ગઈ હતી. ત્રણેય સાથે ફરતા હતા. આમ, વિશાલ-શેખરે કામ ૨૦મી સદીમાં શરૂ કર્યું, પરંતુ તેની ગતિ ૨૧મી સદીમાં વધી. ‘ઝંકાર બીટ્સ’માં સંગીતકાર આર. ડી. બર્મનને શ્રદ્ધાંજલિ અપાઈ હતી. આ ફિલ્મથી જ વિશાલ ગાવા લાગ્યો. તેનું શાને ગાયેલું ગીત ‘તેરા મુસ્કુરાના’, ‘દિલ ને તુમ કો ચુન લિયા હૈ’,  કેકેએ ગાયેલું ગીત ‘તૂ હૈ આસમાં મેં’, સુદેશ ભોસલેએ આર. ડી. સ્ટાઇલમાં ગાયેલું શીર્ષક ગીત, આર. ડી. વિશે શબ્દશઃ શ્રદ્ધાંજલિ આપતું અને તેમની જીવનકથા ટૂંકમાં કહેતું ગીત ‘બોસ કૌન થા માલૂમ હૈ ક્યા’ બધાં એક એકથી ચડિયાતાં હતાં, પરંતુ શાને ગાયેલાં પ્રથમ બે ગીતો અને કેકેનું ગીત આજે પણ લોકપ્રિય છે.

તે પછી તો બસ, વિશાલ-શેખરની જોડી જામી ગઈ. બંનેએ ‘દસ’, ‘બ્લફમાસ્ટર’,  ‘સલામનમસ્તે’, ‘ટેક્સી નં. ૯૨૧૧’, ‘હનીમૂન ટ્રાવેલ્સ પ્રા. લિ.’, ‘ગોલમાલ’, ‘ઓમ્ શાંતિ ઓમ્’, ‘દોસ્તાના’, ‘ધ ડર્ટી પિક્ચર’, ‘ચેન્નાઈ એક્સ્પ્રેસ’, , ‘સ્ટુડન્ટ ઑફ ધ યર’, ‘હેપ્પી ન્યૂ યર’ જેવી સફળ ફિલ્મોમાં સંગીત આપ્યું.

વિશાલ ગાયક કઈ રીતે બન્યો તેની પાછળની વાત મજેદાર છે. આમ તો તે નાનો હતો ત્યારે શાળામાં શિક્ષક બધાને વારાફરતી ગાવા ઊભા કરતા ત્યારે બીજા સહાધ્યાયીઓને સાંભળીને વિશાલને લાગતું કે તે ઘણું સારું ગાઈ શકે છે. વિશાલ-શેખરનું બેન્ડ ચાલતું હતું, ત્યારે એક કાર્યક્રમના રિહર્સલમાં એક જણ બહુ ખરાબ ગાતો હતો અને વિશાલે તેને મોઢામોઢ કહી દીધું. આથી પેલાએ કહ્યું, “તો શું તું મારા કરતાં વધુ સારું ગાઈ શકે?” વિશાલ કહે, “હા બિલકુલ” અને આમ, વિશાલ ગાયક બન્યો.

વિશાલે પોતાના સંગીતમાં તો ગીતો ગાયાં જ છે, પરંતુ હરીફ સંગીતકારોના નિર્દેશનમાં પણ ગીતો ગાયાં જેમ કે શંકર-અહેસાન-લોયના સંગીતમાં ‘જમે રહો’ (તારે ઝમીં પર), વિશાલ ભારદ્વાજના સંગીતમાં ‘ઢેનટેણન’ (કમીને), અમિત ત્રિવેદીના સંગીતમાં ‘હુઆ છોકરા જવાં રે’ (ઈશકઝાદે), પ્રીતમના સંગીતમાં ‘બલમ પિચકારી’ (યે જવાની હૈ દીવાની) તેમજ ‘ટીવી પે બ્રેકિંગ ન્યૂઝ ઘાઘરા’, સચીન-જિગરના સંગીતમાં ‘ભંવરા બગિયન મેં ખો ગયા’ (ક્યા સુપર કૂલ હૈં હમ) અને ‘સેલ્ફી લે લે રે’ (બજરંગી ભાઈજાન) ગાયાં છે. જ્યારે કટ્ટર હરીફાઈ હોય અને હિન્દી ફિલ્મોદ્યોગમાં બધા સ્વાર્થનાં સંબંધો રાખતા હોય ત્યારે સંગીતકાર તરીકે પણ કામ કરવું અને સાથે પોતાના હરીફ સંગીતકારના નિર્દેશનમાં ગાવું એ વિશાલ ડડલાણીએ કરી બતાવ્યું છે. જોકે સામે શંકર-અહેસાન-લોય પૈકી શંકર મહાદેવને પણ વિશાલ-શેખર માટે ગીત (દેસી ગર્લ, ફિલ્મ: દોસ્તાના) ગાયું છે, અહેસાને વિશાલ-શેખર માટે ગિટાર વગાડ્યું છે. વિશાલે મરાઠી, કન્નડ અને તમિલ ભાષામાં પણ ગીતો ગાયાં છે.

વિશાલ-શેખરની કામ કરવાની રીત આવી છે.  તેઓ બંને ફિલ્મની વાર્તા સાથે સાંભળે છે. વાર્તા સાંભળી લીધા પછી તેનાં ગીતો પર કામ કરવાનું શરૂ કરે. પાંચ-છ ધૂનો બનાવે. શેખર કીબોર્ડ વગાડે જ્યારે વિશાલ ગિટાર. તેમાંથી જે ધૂન બંનેને પસંદ પડે તેને રાખે અને બાકીની ફગાવી દે. મોટા ભાગે પહેલાં તેઓ ધૂન રચી નાખે, તેમાં શબ્દો બાદમાં પૂરાય.  વિશાલ-શેખર એક સમયે એક ફિલ્મ પર કામ કરવાનું જ પસંદ કરે છે. તેથી સામાન્ય રીતે  વર્ષમાં પાંચથી છ ફિલ્મો જ કરે છે.

વિશાલ પોતાની જાતને બહુ પ્રેમ કરે છે. આ કારણે કેટલાકને લાગે કે તે અહંકારી છે. તે જે કહે તેમાં તે માનતો હોય છે અને તે માનતો હોય તે જ તે કહે છે. જો કોઈની સામે કોઈ વાંધો હોય તો તે મોઢે જ કહી દેશે (ઉપર આપણે તે ગાયક કઈ રીતે બન્યું તે ઘટનામાં જોયું જ.) સાથે તે લાગણીશીલ અને સંવેદનશીલ પણ છે. કૉલેજકાળમાં તે ગુંડા જેવો હતો, પરંતુ હવે તે અહિંસક બની ગયો છે. નવમા ધોરણ સુધી તે સારો બાળક હતો, પરંતુ તે પછી તે સારાપણાથી કંટાળી ગયો. તેની પાસે કોઈ રમકડું હોય તો તેનાથી રમવાના બદલે તે કઈ રીતે કામ કરે છે તે જોવા તેને ખોલી નાખે અને પછી તેને તે પાછું જોડી શકે છે કે નહીં તે તે જોતો. તેને તેમાં રોમાંચ આવતો.

દસમા ધોરણમાં હતો ત્યારે તે શાળામાં તો ભણતો જ સાથે ટ્યૂશનમાં પણ જતો. તે વિજ્ઞાનમાં ઘણો તેજસ્વી હતો. તેથી તેને તેજસ્વી વિદ્યાર્થીઓના એક્સ્ટ્રા ક્લાસમાં પણ રાખવામાં આવ્યો. આમ, એક ને એક અભ્યાસક્રમ ત્રણ વાર ભણી તે કંટાળી ગયો અને તેણે ભણવાનું છોડી દેવાનું વિચાર્યું. ત્યારે તેનાં માતાપિતા અને શિક્ષકોને લાગ્યું કે વિશાલને થોડી નિરાંત આપવાની જરૂર છે.

વિશાલ અને તેના પિતા બંને જિદ્દી હતા. પિતાને કોઈ ભેટે તે ગમતું નહીં, પરંતુ વિશાલ તેમને ભેટતો. પિતાને મોતિયાનું ઓપરેશન કરાવવાનું હતું અને તેઓ કરાવતા નહોતા. તો વિશાલે સામે કહ્યું કે હું સિગારેટ પીવાનું છોડી દઉં તો તમે ઓપરેશન કરાવશો? પિતાએ હા પાડી અને વિશાલે સિગારેટ છોડી દીધી. વિશાલ સ્વતંત્ર મગજનો હતો અને આ વાત તેના પિતાને પસંદ હતી.

વિશાલ-શેખરની દોસ્તી નિર્દેશક સુજોય ઘોષ, ફરાહ ખાન, તરુણ મનસુખાણી, કરણ જોહર, સિદ્ધાર્થ આનંદ અને પુનીત મલ્હોત્રા સાથે છે અને એટલે તો તેમની ફિલ્મોમાં વિશાલ-શેખરનું જ સંગીત હોય છે. ફરાહ ખાન સાથેની મૈત્રી તો કારકિર્દીની બહુ શરૂઆતથી છે. જ્યારે વિશાલ-શેખર પેન્ટાગ્રામ બેન્ડ ચલાવતા હતા ત્યારે તેઓ નિર્દેશક સ્વ. મુકુલ આનંદની એક જાહેરખબરમાં સંગીત આપતા હતા. તેમને કોઈ સાધન ખરીદવા માટે પૈસા જોઈતા હતા ત્યારે ફરાહ ખાન તેમાં કોરિયોગ્રાફર તરીકે હતી અને તેણે વિશાલ-શેખરને મદદ કરી. ગીતકારોમાં જાવેદ અખ્તર, અમિતાભ ભટ્ટાચાર્ય, અન્વિતા દત્ત, કૌસર મુનીર, ઈર્શાદ કામીલ અને કુમાર સાથે વિશાલ (અને શેખર)ને સારું જામે છે.

વિશાલે પોતે પણ ગીતકાર તરીકે ઘણું કામ કર્યું છે. તેણે ‘તૂ આશિકી હૈ’ (ઝંકાર બીટ્સ), ‘અલ્લાહ કે બંદે હંસ દે’ (વૈસા ભી હોતા હૈ), ‘એક મૈં ઔર એક તૂ હૈ’ (બ્લફમાસ્ટર), ‘દિલ ચાન્સ મારે’ (ટશન), ‘એક નઝર મેં ભી પ્યાર હોતા હૈ’  (ટેક્સી નં. ૯૨૧૧) ‘આંખોં મેં તેરી અજબ સી’ (ઓમ્ શાંતિ ઓમ્), ‘તૂ ન જાને તેરે આસ સ ખુદા હૈ’ (અન્જાના અન્જાની) જેવાં અનેક ગીતો તેણે લખ્યાં છે. આમ, ‘અલ્લાહ કે બંદે હંસ દે’માં એકદમ ઊંચી વાત કરી તો ‘દિલ યે ચાન્સ મારે’માં ઉત્તર ભારતીય સ્ટાઇલમાં રમતીયાળ ગીત લખ્યું.  ‘તીસ માર ખાં’ માટે ફરાહ ખાને વિશાલ-શેખરને ત્રણ શબ્દો જ આપ્યા હતા – શીલા કી જવાની. તેના પરથી વિશાલે ગીત લખી નાખ્યું.

વિશાલની પત્ની પ્રિયાલી દિલ્હીની છે. વિશાલે સમાચાર ચેનલો દ્વારા ઘણી વાર ખોટી રીતે અમુક સમાચારો (જેવા કે મુંબઈ હુમલા)ના જીવંત પ્રસારણ સામે બોલકો વિરોધ વ્યક્ત કર્યો હતો. વિશાલ ભલે કહેતો હોય કે તે હવે અહિંસક બની ગયો છે, પરંતુ તેણે ૨૦૦૫માં મુંબઈમાં એક કાર્યક્રમમાં દર્શક પર છૂટું માઇક ફેંક્યું હતું. જોકે બાદમાં તેણે માફી માગી હતી. વિશાલે કોમેડિયન રાજુ શ્રીવાસ્તવ સ્ટેજ પર ‘બચના એ હસીનો’ ગીત પર ડાન્સ કરવા લાગતા તેને સ્ટેજ પરથી ઉતારી દીધો હતો અને બાદમાં ગધેડો કહી દીધો હતો. તેણે નરેન્દ્ર મોદીને હત્યારા અને રાહુલ ગાંધીને મૂર્ખ કહેતી ટીપ્પણી ટ્વિટ કરી હતી જેને બાદમાં અરવિંદ કેજરીવાલે રિટ્વિટ કરી હતી. આથી વિશાલ ડડલાણી તો ઠીક, પરંતુ કેજરીવાલની સામે પણ સોશિયલ મિડિયા અને અન્ય મિડિયામાં ભારે તડાપીટ થઈ હતી.

(ગુજરાત ગાર્ડિયનની શુક્રવારની પૂર્તિમાં ‘બર્થ ડે બેશ’ કૉલમમાં તા.૨૬/૬/૧૫ના રોજ આ લેખ છપાયો.)

વર સાદ પાડે છે તો દોડતી આવતી નથી

તાજેતરમાં સ્ફૂરેલી પંક્તિઓ:

(૧) એ પણ કેવી છે! વરસાદ પડે છે તો દોડતી આવે છે ને

વર સાદ પાડે છે તો દોડતી આવતી નથી

(૨૪ જૂન, ૨૦૧૫)

(૨) જિંદગી છે તો જીવનથી

જીવ નથી તો જિંદગી છે?

(૨૬ જૂન, ૨૦૧૫)

(૩) જેને પોતાના ગણતા હતા,

તે પોતામાં  નીકળ્યા!

(૨૬ જૂન, ૨૦૧૫)

 

યોગે બધાને જોડવાનું કામ કર્યું

celebration of first international yog day

celebration of first international yog day

ગુજરાતીમાં કહેવત છે કે જેનો અંત ભલો તેનું બધું ભલું. પણ જે રીતે ભારત સહિત વિશ્વભરમાં યોગ દિવસ ઉજવાયો તે જોતાં કહેવું પડે જેની શરૂઆત સારી તેનું બધું સારું. અનેક વાદ-વિવાદની વચ્ચે પણ ભારતમાં યોગદિવસ હેમખેમ જ નહીં, પરંતુ પૂરા ઉત્સાહ-ઉલ્લાસ સાથે ઉજવાયો. એવું લાગ્યું કે રવિવાર ૨૧ જૂને આખું ભારત યોગમય બની ગયું હતું. મોટા કરે તો પછી નાના પણ તેમાં જોડાય જ એ ઉક્તિને ચરિતાર્થ કરતાં વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ યોગાસન કરીને દાખલો બેસાડ્યો. સોનિયા ગાંધી અને રાહુલ ગાંધી વિદેશ ચાલ્યા ગયા, ઉપરાષ્ટ્રપતિ હમીદ અન્સારી માંદા પડી ગયા, પરંતુ રાજકીય મતભેદો-કડવાશ ભૂલીને દિલ્હીના મુખ્યપ્રધાન અરવિંદ કેજરીવાલ અને તેમના નાયબ મનીષ સિસોદિયા પણ રાજપથ, સોરી, યોગપથમાં યોગાસનો કરવામાં જોડાયા. મોદીના કારણે અનેક મંત્રીઓએ પણ આસનો કરવા પડ્યાં, થાય કે ન થાય, પણ છૂટકો નહોતો. રાજ્યોમાં પણ મુખ્યમંત્રી આનંદીબહેન પટેલ સહિત અનેકોએ યોગાસનો કર્યાં. નવાઈ તો એ વાતની હતી કે ભારતમાં વિરોધ થવાથી ઓમ્ નું ઉચ્ચારણ પડતું મૂકાયું, પરંતુ અમેરિકામાં ધર્મથી પર ઉઠીને ઘણા અહિન્દુઓએ પણ ટાઇમ્સ સ્ક્વેર પર ઓમ્ સાથે યોગાસનો કર્યા. ભારતમાં સૂર્ય નમસ્કાર પડતા મૂકાયા (જોકે અજ્ઞાનીઓ જાણતા નથી કે સૂર્ય નમસ્કારમાં પણ અંતે તો છથી સાત યોગાસનોનો સમૂહ જ છે, અને ૨૧ જૂને રાજપથ પર જે આસનો કરવામાં આવ્યાં તેમાં ઘણાં યોગાસનો સૂર્યનમસ્કારમાં આવતાં આસનો જ હતાં) પરંતુ બૌદ્ધ દેશ તાઈવાનના તાઈપેઈમાં સૂર્યનમસ્કાર પણ થયા. અમેરિકાના અખબાર યુએસએટૂડેના અહેવાલ અનુસાર તાઈપેઈમાં સૂર્યનમસ્કાર કરનારામાં એક ભારતીય મુસ્લિમ પાઇલોટ જે મિડલ ઇસ્ટ એરલાઇન્સ માટે કામ કરે છે તે ફઝેલ શાહ પણ હતો.

જોકે સૂર્યનમસ્કારની વાત આવે ત્યારે એ નોંધવું જોઈએ કે અકબરના સમયના મુલ્લા અબ્દુલ કાદિર બદાયૂની નામના ભારતીય ઈતિહાસકારે નોંધ્યું છે કે અકબર પર બિરબલનો સારો પ્રભાવ હતો અને બિરબલે તેમને સૂર્યનો મહિમા સમજાવ્યો હતો કે સૂર્ય પ્રકાશ આપે છે. તેના કારણે વાદળો બંધાય છે અને વરસાદ વરસે છે. વનસ્પતિ પણ પ્રકાશ સંશ્લેષણ દ્વારા ખોરાક બનાવે છે. તેથી સૂર્યની પૂજા કરવી જોઈએ. બિરબલે અકબરને અગ્નિ, પાણી, પથ્થરો અને વૃક્ષોની પણ પૂજા કરવા સમજાવ્યું હતું. અને આ પ્રમાણે અકબરે રોજ સવારે સૂર્યના દર્શન કરવાનું ચાલુ થયું હતું અને આ સૂર્યદર્શનના પ્રતાપે તો તેઓ આગ્રાના કિલ્લાના ઝરોખામાં પણ (જનતાને) દર્શન આપવા લાગ્યા હતા.

વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી દ્વારા સંયુક્ત રાષ્ટ્રોમાં યોગ દિવસ ઉજવવાનો પ્રસ્તાવ થયો અને તે મંજૂર થયો તેમાં સિરિયા, ઇન્ડોનેશિયા, સાઉદી અરેબિયા જેવા અનેક ઈસ્લામી દેશોનું સમર્થન પણ જવાબદાર ગણાય, પણ સૌથી પહેલાં અને સૌથી ઝડપી ટેકો ચીને આપ્યો હતો. મોદીએ પ્રસ્તાવ કર્યો તેના એક અઠવાડિયા પછી ભારતના સંયુક્ત રાષ્ટ્રોમાંના મિશને ચીનનો ૨ ઑક્ટોબર ને ગુરુવારે સંપર્ક કર્યો અને ચીને ૬ ઑક્ટોબર ને સોમવારે તો સમર્થન આપતો જવાબ પણ આપી દીધો. યોગનો અર્થ એટલે જોડવું થાય છે અને યોગ દિવસની ઉજવણીમાં દુશ્મનો ભારત-ચીન સાથે આવ્યા; યુએઈ, તુર્કી, અનેક મુસ્લિમ દેશો (પાકિસ્તાન સિવાય)માં યોગાસનો થયાં; ભારતમાં પણ મુસ્લિમોએ, રમજાનના રોઝા હોવા છતાં મોટા પાયે ઉજવણીમાં ભાગ લીધો; કાશ્મીર જેવા આતંકવાદગ્રસ્ત રાજ્યમાં પણ અનેક મુસ્લિમોએ યોગાસનો કર્યા; રાજકીય દુશ્મની ભૂલીને અરવિંદ કેજરીવાલે રાજપથ પર મોદીના નેતૃત્વ હેઠળ યોગાસનો કર્યા; આ સમગ્ર ચિત્ર જુઓ તો યોગે ખરેખર બધાને જોડવાનું કામ કર્યું  છે.

જોકે પશ્ચિમી મિડિયા જે ભારત વિરોધી માનસિકતા ધરાવે છે તે જ્યારે ભારતમાં ચર્ચ પર પથ્થર પણ પડે છે ત્યારે એટલો હોબાળો કરે છે તેણે ભારતમાં યોગ દિવસ સાથે જોડાયેલા વિવાદને મહત્ત્વ આપ્યું, પરંતુ તેની ઉજવણીને નહીં. અને પોતાના દેશોમાં થયેલી ઉજવણીની તો કોઈ વાત જ કરી નથી. જેમ કે, ડેઇલી મેઇલ એવું છાપું અને વેબસાઇટ છે જેના પર આવા મોટી સંખ્યામાં કોઈ કાર્યક્રમો થયા હોય તો તેના અઢળક ફોટા સાથે તેની વિગતો અપાય છે, પરંતુ તે ત્યારે કે જ્યારે અમેરિકા કે બ્રિટન જેવા પશ્ચિમી દેશમાં થયા હોય, પરંતુ યોગ દિવસનો એક પણ ફોટો તેના મુખ્ય પાના પર જોવા ન મળ્યો. અહેવાલની તો વાત જ દૂર છે. તેનું એક સેક્શન છે – ઇન્ડિયા, જેમાં ભારતના સમાચાર હોય છે, પણ તેના પર પણ સંઘે રામમંદિરનો મુદ્દો ફરી છેડ્યો તે મુખ્ય સમાચાર છે અને તેની નીચે રાજપથ યોગપથ બન્યું તે સમાચાર છે. આ જ રીતે બ્રિટનના ઇન્ડિપેન્ડન્ટ પર યોગ દિવસની ઉજવણીના સમાચાર નથી, પરંતુ નકારાત્મક રીતે સમાચાર લીધા છે કે ‘નોટ ઓલ ઇન્ડિયન્સ વોન્ટ ટૂ જોઇન મિ. મોદી ઓન અ યોગ મેટ’ (બધા ભારતીયો યોગ દિવસની ઉજવણીમાં જોડાવા માગતા નથી). તેમજ બીબીસી પર યોગ દિવસની ઉજવણીના સમાચાર નથી, હા, બીબીસી પર ભારતીયોએ કઈ રીતે અંગ્રેજી ભાષાને બદલી નાખી તે સમાચાર જરૂર છે. અમેરિકાના ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ સહિતના અખબારોએ પણ યોગ દિવસની (બે વર્લ્ડ રેકોર્ડ તોડ્યા છતાં) કોઈ મહત્ત્વ આપવાનું પસંદ નથી કર્યું. આ જ રીતે પાકિસ્તાનના અખબાર ડોનમાં પણ યોગ દિવસની ઉજવણીના સમાચાર સિંગલ કોલમમાં પણ નથી છપાયા. પાકિસ્તાનના એક્સ્પ્રેસ ટ્રિબ્યુન અખબારમાં પણ યોગ દિવસની ઉજવણીના સમાચાર નથી.

આ બધામાં એક રસપ્રદ લેખ સ્ટીફન મોસનો છે. સ્ટીફન મોસ બ્રિટનના ઇન્ડિપેન્ડન્ટ અખબારના ફીચર રાઇટર છે તેમજ ક્રિકેટની ગીતા ગણાતા વિઝડનના તંત્રી પણ રહી ચૂક્યા છે. તેમણે ‘માય ફર્સ્ટ એડ્વેન્ચર ઇન યોગ: લેસ કોબ્રા, મોર કોર્પ્સ’ શીર્ષકથી પોતાના યોગના અનુભવ લખ્યા છે. ૨૧ જૂનના રોજ પ્રસિદ્ધ આ લેખમાં, તેમણે લંડનમાં શિવાનંદ યોગ વેદાંત સેન્ટરમાં યોગ શિખવા ગયા તેનો અનુભવ લખ્યો છે. તેઓ શરૂઆતમાં જ લખે છે કે પહેલું આશ્ચર્ય તો મને એ જાણીને થયું કે સ્વામી જ્યોતિર્મયાનંદ (સાધ્વી) ડચ છે. મૂળ નેધરલેન્ડના સામાજિક કાર્યકર એવાં સ્વામી જ્યોતિર્મયાનંદે યોગ માટે પોતાનું જીવન સમર્પિત કરી દીધું છે. તેમના સહિત ૩૦ સ્વામીઓ વિશ્વભરનાં શિવાનંદ યોગ વેદાંત કેન્દ્રો ચલાવે છે. મૂળ તો આ કેન્દ્રો તમિલનાડુના જાણીતા સંત સ્વામી શિવાનંદ સરસ્વતી, જે બહુ મોટા યોગી પણ હતા, તેમના નામે ચાલે છે. સ્વામી શિવાનંદના શિષ્ય ગણાતા સ્વામી વિષ્ણુદેવનંદને આ કેન્દ્રો સ્થાપ્યાં હતાં. વિષ્ણુદેવનંદન ૧૯૫૭માં સ્વામી શિવાનંદની સૂચનાને અનુસરી પશ્ચિમમાં આવ્યા અને સૌથી પહેલું કેન્દ્ર કેનેડાના મોન્ટ્રીયલમાં સ્થાપ્યું. www.sivananda.org વેબસાઇટ મુજબ અત્યારે વિશ્વભરમાં ૬૦ જગ્યાએ આ કેન્દ્રો, આશ્રમ, અને સંલગ્ન કેન્દ્રો છે.

જ્યોતિર્મયાનંદ તેમજ પોર્ટુગલના એક શિક્ષક જેમણે અર્જુન નામ રાખ્યું છે તેમણે સ્ટીફન મોસને યોગના પાઠ ભણાવવા કોશિશ કરી તેનું વર્ણન લખતાં સ્ટીફન મોસ કહે છે કે “તેઓ મને હઠયોગ શિખવી રહ્યા છે. યોગ એ ભારતની ૫,૦૦૦ વર્ષ કરતાં પણ જૂની પરંપરા છે, જે મક્કમતા, મૌન અને ધ્યાન પર ભાર મૂકે છે.” લંડનના શિવાનંદ યોગ વેદાંત કેન્દ્રમાં ૪૦ યોગ શિક્ષકો છે જે યોગ શિખવે છે. સ્ટીફન મોસ લખે છે કે સ્વામી એકદમ શાંત ચિત્તવાળા છે અને તેમનું આ શાંત ચિત્ત ત્રણ કલાકના વર્ગ દરમિયાન અકબંધ રહે છે.

સ્ટીફન મોસ એ સ્વામી આગળ દલીલ કરે છે કે યોગ તો ધર્મ છે, પરંતુ સ્વામી કહે છે, “આ તો તંદુરસ્ત રીતે જીવવાની એક શૈલી છે, જેમાં જીવવાનાં તમામ પાસાંઓને એકબીજા સાથે જોડવાનાં છે.”  શિવાનંદ સરસ્વતીએ છ શબ્દોમાં પોતાનો ઉપદેશ આપ્યો હતો : સેવા કરો, પ્રેમ કરો, આપો, શુદ્ધ બનો, ધ્યાન કરો અને અનુભૂતિ કરો. આ બધું વ્યાયામ, પ્રાણાયામ, હળવા થવું, આરોગ્યપ્રદ આહાર, હકારાત્મક વિચારસરણી અને ધ્યાન દ્વારા સાકાર કરવામાં આવે છે. આ કેન્દ્રોના જે ચુસ્ત અનુયાયીઓ હોય છે તે ચા, કોફી, આલ્કોહોલ, માંસ અને ડુંગળી-લસણ ત્યજી દે છે. સ્વામી જ્યોતિર્મયાનંદજીએ પણ લગ્ન કર્યાં નથી. સ્ટીફન મોસ કહે છે, “જોકે મને યોગ વર્ગ પછી નિઃશુલ્ક શાકાહારી ભોજન મળ્યું, જે ખૂબ જ સ્વાદિષ્ટ હતું.”

એ તો જાણીતી વાત છે કે (અને આ પૂર્તિમાં ગયા બુધવારે તેના પર લેખ પણ હતો) યોગના અનેક ફાંટા પડ્યા છે અને પશ્ચિમમાં તો યોગના નામે સાચાખોટાં તૂત ચાલે છે. પરંતુ સ્વામી જ્યોતિર્મયાનંદ તેમના પ્રત્યે સહાનુભૂતિથી જુએ છે અને કહે છે કે આટલા બધાં પ્રકાર અને આધુનિક સંસ્કરણો બતાવે છે કે તમામ પ્રકારના લોકો તેમને માફક આવે તેવી યોગ પદ્ધતિ શોધી શકે છે. કોઈની વચ્ચે ઝઘડો નથી. લોકો અલગ-અલગ પરંપરાને માન આપે છે.

સ્ટીફન મોસને જે શીખવાડવામાં આવે છે તે હઠ યોગમાં નહીં નહીં તો ૩૬,૦૦૦ આસનો છે. પરંતુ શિવાનંદ આશ્રમમાં માત્ર ૧૨ જ શીખવાડાય છે. અનેક પ્રાણીઓ પરથી આસનો બન્યાં છે, પરંતુ સ્ટીફન મોસને વીંછી, કાગડા, મોર પરથી બનેલાં આસનો કરાવાતાં નથી. સ્ટીફન મોસ રમૂજમાં કહે છે કે બધાં આસનો કરી શકાય તેવાં નથી.  કેટલાંકમાં તો એમ્બ્યુલન્સ બોલાવીને રાખવી પડે તેમ છે. જો મેં બધાં આસનો કર્યાં હોત તો, (આસન પછી જે શવાસન એટલે કે શબની જેમ પડ્યા રહીને હળવા થવું, ધ્યાન કરવું) શબની જેમ મારે પડવું ન પડત, હું પોતે જ શબ બની ગયો હોત.

આ આસનો મનનું નિયંત્રણ કરવા માટે છે તેમ સમજાવી સ્વામી અને અર્જુન સ્ટીફન મોસને ‘ઓમ્’ના જાપ કરાવે છે. સ્ટીફન મોસ લખે છે કે તે ખૂબ જ શાંતિદાયક છે. મારું માથું ફરી હળવું થવા લાગ્યું છે. ઊંડા શ્વાસ લેવાથી વધુ ઑક્સિજન મળે છે. અંતમાં મને ચાદર ઓઢાડીને સૂવાડવામાં આવે છે. મને ઊંઘ આવવા લાગી છે. મને વિચારવિહીન અવસ્થામાં જવા કહેવાયું છે. પરંતુ મને તો આ અવસ્થા પ્રાપ્ત કરવી અશક્ય છે તેવા વિચાર આવવા લાગ્યા છે. અને બપોરના બે વાગ્યા છે અને મને ભૂખ લાગી છે તેથી મને તેના સિવાય બીજા કોઈ વિચાર આવતા નથી.

(ગુજરાત ગાર્ડિયન દૈનિકની બુધવારની પૂર્તિમાં ‘વિશેષ’ કૉલમમાં તા. ૨૪/૬/૧૫ના રોજ આ લેખ છપાયો.)

યોગા કે યોગાસન એ યોગ નથી, નથી ને નથી જ

આજે (૨૧ જૂન,) પ્રથમ આંતરરાષ્ટ્રીય યોગદિવસ છે. વિશ્વભરમાં ધામધૂમથી મનાવાશે. આનો શ્રેય એક માત્ર નરેન્દ્ર મોદીને જાય છે જેમણે આવતાંવેંત સંયુક્ત રાષ્ટ્રોમાં જઈને રજૂઆત કરી કે વિશ્વ યોગ દિવસ મનાવો. યુએન માની ગયું. અમુક વિવાદોની વચ્ચે આજે આખું વિશ્વ યોગાસનો કરશે. પણ મને એ નથી સમજાતું કે મુસ્લિમોને યોગ કરવા આટલું ભાઈબાપા શા માટે કરાયા?

કોઈ પણ સારી બાબત કરવી ન કરવી તે જેતે વ્યક્તિની આંતરિક મનેચ્છા છે. સરકારે મુસ્લિમ બંધુઓને કહ્યું કે તમે ઓમ્ ન બોલતા, તમારી ઈબાદત કરજો. (આ જ ભાજપ અને તેના સાથી આરએસએસ વગેરે સંઘપરિવારનાં સંગઠનો જ ગાંધીજી અને અન્ય કૉંગ્રેસી નેતાઓ પર આક્ષેપ તુષ્ટિકરણના આક્ષેપો મૂકતા આવ્યા છે કે ગાંધીજીએ મુસ્લિમોને રાજી રાખવા વંદેમાતરમ્ ટૂંકાવી નાખ્યું. રઘુપતિ રાઘવ રાજા રામ ભજનમાં ઈશ્વર અલ્લાહ તેરો નામ ઘૂસાડ્યું વગેરે વગેરે, તો અત્યારે પોતે શું કરે છે?) સંઘ પરિવારની મુસ્લિમ સંસ્થા મુસ્લિમ રાષ્ટ્રીય મંચ (એમઆરએમ)એ તો પુસ્તક ‘યોગ એન્ડ ઈસ્લામ’ બહાર પાડ્યું. તેમાં સમજાવવાના ભરપૂર પ્રયાસો કરાયા કે યોગ બિનઈસ્લામી નથી.

મુસ્લિમોએ સૂર્યનમસ્કારનો વિરોધ કર્યો તો સરકાર સંમત થઈ ગઈ કે તમે સૂર્ય નમસ્કાર ન કરતા. સારી વાત છે, ચાલો. પરંતુ એક મુદ્દો લોકોના ધ્યાનબહાર રહી જાય છે કે ગયા વર્ષે ભાજપના એક ધારાસભ્યે મુસ્લિમોને નવરાત્રિના ગરબામાં આવવાની મનાઈ માટે સૂચન કર્યું ત્યારે હોહા થઈ ગઈ હતી. જો મુસ્લિમો સૂર્યનમસ્કારનો વિરોધ કરતા હોય તો તેમણે ગરબામાં પણ શા માટે આવવું જોઈએ? ગરબા પણ આદ્ય શક્તિની ઉપાસના જ છે. નવરાત્રિમાં અનેક સુંદર યુવતીઓ આવે છે માટે તેમની સાથે રમવા ગરબામાં આવવામાં કોઈ વાંધો નથી તો સૂર્યનમસ્કાર સામે શા માટે? હકીકતે કેટલાક મુસ્લિમો વિરોધ કરે છે તે કરતાં સવાયા મુસ્લિમો જેવા સેક્યુલર હિન્દુઓ વધુ હોહા કરે છે. સોમનાથ મંદિરમાં વ્યવસ્થાના ભાગરૂપે બિનહિન્દુઓએ મેનેજમેન્ટની પરવાનગી પછી જ દર્શન કરવા અંદર જવું તેવું પાટિયું મૂકાયું તેમાં પણ હોબાળો થઈ ગયો. જે મુસ્લિમોને વંદેમાતરમ્ બોલવામાં-ગાવામાં વિરોધ છે, જેમને ભારતમાતા કી જય કહેવામાં વાંધો છે, જેમને યોગ નથી કરવા કે સૂર્યનમસ્કાર નથી કરવા તેમને મંદિરમાં દર્શન પણ ન જ કરવા હોય. તેઓ ક્યાં મૂર્તિપૂજામાં માને છે? તો પછી સેક્યુલર હિન્દુઓ કેમ આટલો દેકારો કરી મૂકે છે? ગરબામાં તેમના પ્રવેશ પર પ્રતિબંધ મૂકાય તેમાં કેમ સેક્યુલર હિન્દુઓના પેટમાં ચૂંક આવે છે? હકીકતે તમામ પંથ – ઉપાસના પદ્ધતિમાં ચોક્કસ નિયમો ઘડાયા છે. ગુરુદ્વારામાં કે દરગાહમાં તમે માથું ખુલ્લુ રાખીને જઈ શકતા નથી. ચર્ચમાં પણ ટૂંકા કપડાં પહેરવા સામે મનાઈ છે, તો મંદિરમાં પણ હોય જ. તમામ પંથ-ઉપાસનામાં ઘણી સામ્યતાઓ છે અને તે એ કે સભ્ય બનો, સભ્યતા રાખો. ચર્ચમાં તમે અસભ્ય વર્તન કરો તે ન ચાલે તેમ મંદિરમાં પણ ન જ ચાલે. પરંતુ ભારતમાં બધી શીખામણો માત્ર હિન્દુઓ માટે જ છે. હિન્દુ ધર્મ દુનિયાનો સૌથી ખરાબ ધર્મ હોય તે રીતે સેક્યુલર હિન્દુઓ તડાપીટ બોલાવે છે. અને જે અપપ્રચાર થાય છે તેની જાળમાં હિન્દુવાદી સરકાર અને સંગઠનો પણ આવી જાય છે. પરિણામે ઉપર કહ્યું તેમ યોગદિવસની ઉજવણી માટે મુસ્લિમોને ભાઈબાપા કરવા માંડે છે. ઘરના એકાદ સભ્ય જે દરેક વાતે વાંધો પાડતા હોય તેમ મુસ્લિમ સમુદાયના કેટલાક લોકોને કોઈ ને કોઈ વાતે વાંધો પડ્યા જ રાખે છે. શું આ દેશમાં લઘુમતી માત્ર મુસ્લિમ સમુદાય જ છે? પારસી, ખ્રિસ્તી, યહુદીઓ વગેરે લઘુમતી નથી? ઘરના આ વાંધાપાડુ સભ્યની એક વાત તમે માનો એટલે પછી બીજી વાતે વાંધો પાડે અને તે વાત પણ મનાવે, તેમ ગાંધીજીના વખતથી મુસ્લિમ સમુદાયના કેટલાક નેતાઓ વાંધો પાડીને પોતાની વાતો  મનાવતા આવ્યા છે, તે હિન્દુવાદી નરેન્દ્ર મોદીના શાસનમાં પણ ચાલુ છે. તેમને યોગ ન કરવા હોય તો ન કરે, ફરજ શા માટે?

પરંતુ યોગને સમજે છે પણ કોણ? હિન્દુઓની મૂળ તકલીફ એ છે કે તેમના ધર્મ- સંસ્કૃતિમાં ઘણી અદ્ભુત તર્કસંગત ચીજો પડેલી છે. આખો ધર્મ વૈજ્ઞાનિક ઢબે ઘડાયેલો છે, પરંતુ વચ્ચેના એક સમયગાળામાં કર્મકાંડીઓએ તેના પ્રત્યે અરુચિ કરી દીધી એમ આજે પોતાને બુદ્ધિજીવી માનતા લોકો હવે હિન્દુ શબ્દથી જ નાક ચડાવે છે. યોગથી માંડીને તુલસી, હળદર સહિતની અનેક બાબતો જે હિન્દુ ધર્મની અનિવાર્ય બાબત હતી તેનું મહત્ત્વ પશ્ચિમી દેશોએ સમજ્યું અને પેટન્ટ કરાવવા માંડી તે પછી આપણે જાગ્યા અને આપણને થયું કે લે, આ તો આપણી જ વસ્તુઓ હતી. પશ્ચિમી દેશોની રીતરસમ છે કે જે કોઈ દેશની સારી બાબત હોય તેને કાં તો વિકૃત બનાવી દેવી. એટલે રામનું રામા કરી નાખ્યું, પાંડવનું પાંડવા કરી નાખ્યું, યોગનું યોગા કરી નાખ્યું. અને એટલે પોતાને સ્ટાઇલિશ અને હાઇફાઇ ગણતા ગુજરાતી સહિતના લોકો કહેતા હોય છે, “અમે તો રોજ યોગા કરીએ”. શું ધૂળ યોગા કરો છો? યોગનો અર્થ તો સમજો.

યોગનો અર્થ છે જોડવું. કોની સાથે જોડવું? બ્રહ્મ સાથે. બ્રહ્મ કોણ? એ સર્વોચ્ચ શક્તિ જે આખું બ્રહ્માંડ સર્જે છે, ચલાવે છે અને તેનું વિસર્જન કરે છે. એ બ્રહ્મ દેખાતા નથી. એ અદૃશ્ય શક્તિ છે, બિલકુલ વીજળીની જેમ જ. જેમ વીજળી પ્રકાશ પણ ફેલાવે છે અને તેનો શોક લાગે તો તમને અંધારા પણ આવે. યોગને હિન્દુ ધર્મ સાથે કોઈ લેવા દેવા નથી તેવું કહેનારા લેખકો ને નેતાઓ બેવકૂફો છે અને તેમણે કંઈ અભ્યાસ કર્યો નથી. એ વાત સાચી કે મહર્ષિ પતંજલિએ તેને ગ્રંથરૂપે સૂત્રબદ્ધ કર્યું, પરંતુ હિન્દુ ધર્મમાં તો પરંપરા રહી છે કે બધી વિદ્યા કર્ણોપકર્ણ , ગુરુ-શિષ્યની પરંપરાથી- શ્રુતિ અને સ્મૃતિથી આગળ વધારવી. યોગનો સૌ પહેલો ઉપદેશ બ્રહ્માએ પહેલા ચાર માનસપુત્રો સનતકુમાર નામના ચાર ઋષિઓને આપ્યો હતો. આ ચારેય ઋષિ સનત, સનક, સનાતન, સનાંદન યોગમાં નિપુણ હોવાનું મનાય છે. બ્રહ્માના એક માનસપુત્ર મરીચિ પરથી મરીચ્યાસન આવ્યું. પૃથ્વી પર પ્રથમ મનુષ્ય- મનુ અને તેમની પત્ની શતરૂપા થઈ. તેમની દીકરી દેવહૂતિના દીકરા કપિલ મુનિએ સાંખ્ય યોગ અથવા સાંખ્ય દર્શન રચ્યું. આ જ સાંખ્યદર્શન પતંજલિના યોગસૂત્રનો આધાર છે, મોહેંજોદડોના હડપ્પા નગરમાંથી યોગાસનની મુદ્રામાં હોય તેવા અવશેષો મળી આવ્યા છે તે શું સૂચવે છે? અને બેવકૂફ લેખકો કહે છે કે યોગ એ પતંજલિ પહેલાં હતું જ નહીં.

યોગ એ માત્ર યોગાસન (અથવા આજે  ચિબાવલી ભાષામાં યોગા કહેવાય છે તે) નથી, નથી ને નથી જ. ‘હાદસા’ ફિલ્મમાં યુવતીઓના સૌંદર્યદર્શન માટે અકબરખાન લેડિઝ હેલ્થ ક્લબમાં ઘૂસીને જે ગીત ગાય છે તે ‘વાય ઓ જી એ યોગા યોગા યોગા’માં જે શબ્દો છે તે તો માત્ર યોગાસનની થોડીક વિધિ જ છે. પરંતુ યોગ એ આપણા જીવનમાં રોજબરોજ એટલો વણાઈ ગયો છે કે આપણને ખબર જ નથી. આપણે નીચે બેસીને પલાઠીવાળીને જે જમીએ છીએ કે માળા કરીએ છીએ તે પણ યોગનું એક આસન- યોગાસન જ છે. આ જ રીતે ચત્તા (પીઠના આધારે) એકદમ રિલેક્સ થઈને સૂવું તે સવાસન છે. પૂજા કરવામાં આપણે પ્રાણાયામ કરીએ જ છીએ, તે પ્રાણાયામ પણ યોગનો એક ભાગ છે. શંકર ભગવાન તો આદિકાળથી છે, તેઓ ધ્યાન કરતા આવ્યા છે. સમાધિ પણ તેમને સહજ હતી. તે ધ્યાન અને સમાધિ પણ યોગના આઠ અંગો પૈકીનું એક છે. આ બધાં કર્મકાંડ-તેની પદ્ધતિઓ વેદમાંથી તો આવી અને તેમાં જો યોગ વણાયેલો હોય તો તેનો અર્થ યોગ સૃષ્ટિના પ્રારંભથી જ હતો કારણકે વેદો તો બ્રહ્માએ સર્જેલા છે અને તે આ દુનિયાનું સૌથી પ્રાચીન સાહિત્ય મનાય છે. યોગનાં આઠ અંગોને આપણે દિનપ્રતિદિનની જીવનશૈલીમાં અપનાવીએ તો આપણને કોઈ દુઃખ-દર્દ રહે જ નહીં. પરંતુ આપણે તે ક્યાં અપનાવવું છે? પશ્ચિમી-ભોગવાદી, જેમાં ભાવે તે ખાવ અને ભોગો ભોગવો, તે જીવનશૈલી અપનાવવી છે, પરંતુ ‘યોગા’ને યોગ માનીને, તે કરીને ફિટ પણ રહેવું છે. આવા લોકો યોગને ખોટો સમજે છે. હકીકતે તો પતંજલિએ પણ કહ્યું છે: योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः અર્થાત્ યોગ ચિત્તવૃદ્ધિનો નિરોધ (રોકવું) છે.

સૃષ્ટિના જન્મ વખતે જ સનકાદિથી માંડીને ઋષિ-મુનિઓએ જોઈ લીધું કે સૃષ્ટિ પર જ દુઃખ રહેવાના છે તે માત્ર શારીરિક (ઈજા, પેટની તકલીફ કે અન્ય રોગો) જ નથી, માનસિક દુઃખો પણ એટલા જ રહેવાના છે. કામ, ક્રોધ, લોભ, મદ, મોહ, મત્સરને અમસ્તાં જ ષડરિપુ (રિપુ એટલે શત્રુઓ) નથી કીધા. આ છયે છ માનસિક લાગણીઓ અંતે તો આપણા શરીરમાં રોગો જ જન્માવે છે. એટલે માનસિક રીતે સુખી થવું પણ અત્યંત આવશ્યક છે. એટલે જ યોગનો આવિષ્કાર કરાયો. અને તે યોગનાં આઠ અંગ છે – યમ, નિયમ, આસન, પ્રાણાયામ, પ્રત્યાહાર, ધારણા, ધ્યાન અને સમાધિ. આમ, આસન એટલે કે યોગાસન એટલે કે આજે જે યોગા કહેવાય છે તે તો યોગનું એક અંગ જ છે. તેને અપનાવી લેવાથી તમે આટલા સાજાસારા રહી શકતા હો તો વિચાર કરો કે આઠેય અંગને અપનાવી લો તો? કોઈ તકલીફ જ ન રહે. પહેલું અંગ યમ એટલે અહિંસા, સત્ય, અસ્તેય (ચોરવું નહીં), બ્રહ્મચર્ય, અપરિગ્રહ (બિનજરૂરી સંગ્રહ ન કરવો). એમાં બ્રહ્મચર્યની વાત આવશે એટલે ઘણા નાકનું ટેરવું ચડાવશે. કેટલાક કૉલમિસ્ટો, ફિલ્મકારો અને રજનીશ જેવાએ બ્રહ્મચર્યની વાતથી લોકોને સૂગ કરતા કરી દીધા છે. આપણી આજુબાજુ છાપાં, ટીવી, ફિલ્મ, ઇન્ટરનેટ તમામ દિશાથી સેક્સની વાતોનો એટલો રાફડો ફાટ્યો છે કે વાત ન પૂછો. અને તેમાં બ્રહ્મચર્ય એટલે તો મહાપાપ ગણાવી દેવાયું!

ઉદાહરણ તો એવા અપાય કે આવેગ એ સ્પ્રિંગ જેવું છે. દબાવો એટલે વધુ ઉછળે. વળી, મહાભારત જેવા ગ્રંથથી લઈને શાસ્ત્રોમાં આવતા જૂજ સ્ખલનના આધારે બ્રહ્મચર્યની મજાક ઉડાવાય. પણ બ્રહ્મચર્ય એટલે માત્ર સેક્સ ન કરવું તેવું નથી. તેમાં માનસિક રીતે પણ સેક્સના વિચારો ન કરવા અને અન્ય લાગણીઓ પર પણ સંયમ રાખવો તેવું કહેવાયું છે. બ્રહ્મચર્ય એટલે પરમ શક્તિ બ્રહ્મ તરફ જવું. ઋષિમુનિઓએ પહેલા જ જોઈ લીધું કે માનવ માત્ર સ્ખલનને પાત્ર. અને એક સાંસારિક વ્યવસ્થા રચાય, અતિ ઉપભોગમાં માનવી પડી ન જાય, પોતાની તંદુરસ્તી બગાડી ન દે (આમાં વીર્ય સ્ખલન થાય એટલે તંદુરસ્તી બગડે તેવી વાત નથી, પરંતુ અતિ ઉપભોગથી એઇડ્સથી લઈને શ્વેત પ્રદર/વ્હાઇટ ડિસચાર્જ જેવી અનેક બીમારીઓ થઈ શકે તેની વાત છે) તે માટે બ્રહ્મચર્યનો કોન્સેપ્ટ લવાયો છે. બ્રહ્મચર્યના વિરોધી બેવકૂફોની દલીલ હોય છે કે ઋષિ-મુનિઓ પણ ગૃહસ્થ જીવન જીવતા હતા. વાત સાચી, ઋષિ-મુનિઓ કામસુખ માણતા હતા પરંતુ સંયમ સાથે. હોમહવન, અનુષ્ઠાન, વ્રત હોય ત્યારે બ્રહ્મચર્ય પાળવું અનિવાર્ય છે.

યોગના બીજા અંગ નિયમમાં આટલી બાબતોનો સમાવેશ થાય છે- શૌચ (આંતરિક અને બાહ્ય બંને રીતે શુદ્ધિ, મન પણ સાફ રાખવું), સંતોષ (જે પણ ધન મળે, પત્ની કે પતિ મળે, સંતાનો મળે, પદ-પ્રતિષ્ઠા મળે કે ન મળે તેનાથી સંતોષ માનવો), તપ કરવું, સ્વાધ્યાય (આત્મચિંતન) કરવું, ઈશ્વરને સમર્પિત થવું. યોગનું ત્રીજું અંગ આસન એટલે યોગાસન. યોગાસન એ કસરતો છે, જે શરીરને ચુસ્ત રાખવા માટે ઘડાયાં છે. તેમાં પ્રાણીઓ પરથી પણ પ્રેરણા લેવામાં આવી છે. જેમ કે સાપને જોઈને ભુજંગાસન, ગરુડ પરથી ગરુડાસન, બિલાડી પરથી માર્જર્યાસન, ગાય પરથી ગોમુખાસન, માછલી પરથી મત્સ્યાસન, મોર પરથી મયૂરાસન, મરઘા પરથી કુકુટાસન વગેરે. યોગનું ચોથું અંગ પ્રાણાયામ છે, જેમાં શ્વાસની ક્રિયાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાનું છે. યોગનું પાંચમું અંગ પ્રત્યાહાર છે. તેમાં ઈન્દ્રિયોને વિષયસુખના સાગરમાંથી બહાર કાઢવાની છે. અર્થાત ખાણીપીણી, સેક્સ, જેવા વિષયોમાં અતિ ડૂબ્યા રહેવાનું નથી. યોગના છઠ્ઠા અંગ ધારણામાં મનને એકાગ્ર કરવાનું છે અને સાતમા અંગમાં ધ્યાનમાં ભગવાનનું ધ્યાન કરવાનું છે અને આ બધા અંગોમાંથી સાંગોપાંગ સફળ રીતે પસાર થયા તો આઠમું અંગ આપોઆપ સિદ્ધ થવાનું જેને સમાધિ કહે છે.

તો આજથી તમારે બે વાત કરવાની છે. યોગા શબ્દ વાપરવાનો બંધ કરી દેજો. યોગ જ બોલવું ને લખવું. (તમારું નામ કોઈ  વિકૃત રીતે લખે તો કેવું લાગે) અને બીજું, યોગનાં આઠેય અંગોને સમજીને અપનાવજો તો જ યોગ ખરેખર કર્યો કહેવાશે.

(મુંબઈ સમાચારની રવિવારની  યોગ વિશેષ પૂર્તિમાં તા. ૨૧/૬/૧૫ના રોજ આ લેખ છપાયો)

ભવિષ્યમાં કાર પાણી/હાઇડ્રોજનથી ચાલશે!

પેટ્રોલ-ડીઝલના વધતા ભાવોથી સિસકારા ન ભરો! એટલિસ્ટ કારવાળાએ તો ન જ ભરવા જોઈએ. અમેરિકાના ન્યૂ યોર્કમાં કોલમ્બિયા યુનિવર્સિટીના સંશોધકોએ તાજેતરમાં એવી શોધ કરી છે કે જેથી તમારા મગજની કાર ફટાફટ દોડવા માંડશે. તમારી કલ્પનાનું વિશ્વ ખુલી જશે. તમને થશે કે લે આવું થાય તો કેવું સારું! ઘણી ખરી શોધ પહેલાં નાના પાયે જ થઈ હોય છે, પરંતુ એ શોધ અથવા એ વિચારના પાયા પરથી મોટી શોધો થતી હોય છે. કોલમ્બિયા યુનિવર્સિટીના સંશોધકોની શોધ આવી જ લાગે છે. તેમણ એવી નાની કાર બનાવી છે જે પાણીની વરાળથી ચાલે છે. ખુલ ગયા ના મુંહ!

પાણીની વરાળથી ચાલે તો તો મજા પડી જાય ને. પેટ્રોલ કે ડિઝલ કરતાં પાણી કેટલું સસ્તું. વાત સાચી છે, પણ અત્યારે આ શોધ નાની રમકડાની કાર પૂરતી જ છે અને તેમાં શું કીમિયો અજમાવાયો છે તે જોવા જેવું છે. પાણીનો સ્વભાવ હોય છે બાષ્પ બનવાનો. બાષ્પીભવનનો. હજુ ખાસ વરસાદ પડ્યો નથી, એટલે ગરમી ચાલુ જ છે અને ગરમી દૂર કરવા તમે આંગણામાં, ચોકડીમાં કે અગાશી પર પાણી છાંટતા હશો તો ખબર જ હશે કે થોડી વારમાં તો એ પાણી ગાયબ થઈ જાય છે. ઓઝગર સાહીનના નેતૃત્વમાં સંશોધકોએ આ વાતને પકડીને સંશોધન કરવાનું વિચાર્યું.

હવે આ સાહીને ગયા વર્ષે એવું સંશોધન કર્યું હતું કે માટીમાં જે બૅક્ટેરિયા રહેલા હોય છે તે બૅક્ટેરિયાના સ્પોર (એક જાતના કોષ જે ઉત્પાદન અથવા પ્રજનન માટે જવાબદાર હોય છે) ભેજવાળા વાતાવરણમાંથી ભેજ શોષી લે છે અને તેના કારણે તે ફૂલી જાય છે. પછી તેઓ હવા છોડે છે જેથી તેમનું સંકોચન થાય છે. આમ, સ્પોરના કદમાં થતા ફેરફાર પરથી ચીજોને ખેંચી કે ધકેલી શકાય ખરી. શાહીને અને તેમના સાથીઓએ એક પાતળી પ્લાસ્ટિક ટેપની બંને બાજુએ સ્પોરની લાઇન કરી. જ્યારે આ ટેપને સૂકી હવામાં ખુલ્લી રાખવામાં આવી ત્યારે સ્પોર સંકોચન પામ્યા અને તેનાથી ટેપ સ્પ્રિંગની જેમ પાછી ફરી. ભેજવાળી હવામાં ટેપનું વિસ્તરણ થયું. એક રીતે આ કૃત્રિમ સ્નાયુ જેવું થયું. વૈજ્ઞાનિકોએ તેને નામ આપ્યું કૃત્રિમ સ્નાયુ અથવા હાઇડ્રા.

આવા બારેક હાઇડ્રાનો ઉપયોગ કરીને વૈજ્ઞાનિકોએ પ્રાથમિક પિસ્ટન એન્જિન બનાવ્યું. હાઇડ્રાને એક પ્લાસ્ટિક કેસની અંદર મૂકવામાં આવ્યા જેના પર નાનકડાં શટર હતાં. જ્યારે પાણીમાં મૂકવામાં આવતા ત્યારે ભેજના કારણે હાઇડ્રા ફૂલતા અને તેના ઉપરનાં શટર ખુલી જતાં. આના કારણે ભેજ છૂટતો અને હાઇડ્રા સંકોચાતા જેના કારણે શટર બંધ થઈ જતાં. આ ચક્ર આમને આમ ફર્યા રાખતું.

આ પદ્ધતિથી મોઇશ્ચર મિલ બનાવાઈ. મશીનમાં એક પ્લાસ્ટિકનું વ્હીલ હોય છે જે પ્લાસ્ટિકની ટેપથી આવરાયેલું હોય છે. પ્લાસ્ટિક ટેપ પર અગાઉ કહ્યું તેમ એક બાજુએ સ્પોર રાખી દેવામાં આવે છે. અડધું પૈડું સૂકી હવામાં રાખવામાં આવે છે. તેના કારણે પટ્ટી વળે છે. બીજો અડધો ભાગ ભેજવાળી હવામાં હોય છે. તેના કારણે પટ્ટી ફૂલે છે. પરિણામે પૈડું ગોળ ગોળ ફરે છે. તેનાથી એટલી શક્તિ તો મળે છે કે તે એક નાનકડી રમકડાની કારને ચલાવી શકે.

આ પદ્ધતિથી એટલી વીજળી પણ ઉત્પન્ન થઈ કે એક એલઇડી બલ્બ પ્રકાશિત થઈ શકે. આ મશીનનો ઉપયોગ નાની તરતી લાઇટને વીજળી આપવા માટે, દરિયાના તળિયે સેન્સર ચલાવવા માટે થઈ શકે છે.

આમ, આ પદ્ધતિએ ફરી વૈકલ્પિક ઈંધણનો મુદ્દો ફરી ચર્ચામાં લાવી દીધો છે. પેટ્રોલ-ડીઝલના વધતા ભાવ તેમજ તેના પર થોડાક દેશોના કબજાના કારણે વાહનો વૈકલ્પિક ઈંધણથી ચાલે તેવા પ્રયાસો થતા આવ્યા છે. તાજેતરમાં જ એવા અહેવાલો આવ્યા હતા કે કાર તાજી હવા પર ચાલી શકે છે. તમે પર્યાવરણવાદી હો કે ન હો, ખુશ થવા જેવી બાબત આ સમાચારમાં એ પણ હતી કે આ રીતે ચાલતી કારમાં જે ઉત્સર્જન થાય છે તે કાર્બન ડાયોક્સાઇડ કે કાર્બન મોનોક્સાઇડ જેવા પ્રદૂષણ કરતા વાયુનું નથી થતું પરંતુ પાણીનું થાય છે!

જાપાનની એક અગ્રણી કંપનીએ આ પ્રકારની કાર બનાવી પણ નાખી છે. તેમાં પેટ્રોલ કે ડિઝલ નાખવું પડતું નથી પરંતુ બ્રહ્માંડમાં સૌથી સામાન્ય એવું તત્ત્વ હાઇડ્રોજનથી તે ચાલે છે. કારની ટાંકીમાં ગેસ નાખી દો. પછી હવામાં રહેલા ઑક્સિજન સાથે હાઇડ્રોજનની રાસાયણિક પ્રક્રિયા થાય છે અને તેમાંથી વીજળી ઉત્પન્ન થાય છે, જેનાથી કાર ચાલે છે. પરિણામે તેમાંથી જે પાણી ઉત્પન્ન થાય છે તે કારમાંથી બહાર છૂટે છે. એમ તો બીજી અનેક ઇલેક્ટ્રિક કાર છે પરંતુ તે થોડાક કિમી જ ચાલી શકે છે. તેની ઝડપ પણ ૬૪ કિમી પ્રતિ કલાકથી વધુ હોતી નથી. પરંતુ જાપાનની આ કારની ગતિ ૧૭૮ કિમી પ્રતિ કલાક હોઈ શકે છે. એક વાર ટાંકી ભરાવી દો એટલે તે ૪૮૨ કિમી આરામથી ચાલી શકે છે.

એવો સવાલ થઈ શકે કે આ કાર સળગી તો નહીં ઉઠે ને? ૧૯૩૭માં જર્મનીથી અમેરિકાના લેકહર્સ્ટ આવી રહેલું વિમાન હિડનબર્ગ સળગી ઉઠ્યું તેની પાછળનાં જે કારણો ચર્ચાયાં તેમાં એક કારણ એ પણ મનાતું હતું કે ટેન્કમાંથી હાઇડ્રોજન લિક થયો તેના કારણે દુર્ઘટના થઈ. ૨૦૧૩માં તપાસકારો અંતિમ તારણ પર આવ્યા કે દુર્ઘટના માટે સ્ટેટિક ઇલેક્ટ્રિસિટી જવાબદાર હતી. હાઇડ્રોજન લિક થયો અને વાદળોની ગર્જના અને વીજળીના ચમકારાના સંપર્કમાં વિમાન આવ્યું. જ્યારે મેદાન પરના ક્રુ સભ્યો લેન્ડિંગ રોપ્સ લેવા દોડ્યા ત્યારે અર્થિંગ થઈ ગયું અને તેના પરિણામે તણખા થયા.

આમ, હાઇડ્રોજનથી ચાલતી કારમાં પણ આવું કંઈ તો નહીં થાય તેવો સવાલ સ્વાભાવિક છે. આ કારમાં જોકે આવું થવાની ઓછી શક્યતા છે કારણકે તેમાં ફ્યુએલ ટેંક બુલેટપ્રૂફ હોય છે. નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે જો ટાંકીમાં પેટ્રોલ હોય તો કાર ફૂંકાઈ જવાની તકો વધુ છે.

બધી રીતે અનુકૂળ લાગતી આ કારની કિંમત તેનું સૌથી મોટું નબળું પાસું છે. ૬૩,૧૦૪ પાઉન્ડ (અંદાજે રૂ. ૬૩,૫૫, ૭૭૬)માં આ કાર પડે! વળી, હાઇડ્રોજન ભરવાનાં સ્ટેશન પણ હોવા જોઈએ ને. હજુ વિશ્વમાં જ ૩૦૦થી ઓછાં સ્ટેશનો છે. જાપાનમાં અત્યારે ૧૭ સ્ટેશન છે. ૨૦૧૫ સુધીમાં નવાં ૧૯ સ્ટેશન ખુલવાની ધારણા છે. જર્મનીમાં ૧૫, અમેરિકામાં અંદાજે પાંચ, દક્ષિણ કોરિયામાં ૧૧, ડેનમાર્કમાં બે, યુકેમાં ૧૨ છે. ભારતમાં ત્રણ સ્ટેશન છે. જોકે જાપાનમાં સરકાર બહુ જાગૃત છે અને તે આવી કાર ખરીદવા માટે સબસિડી આપે છે જેના કારણે આ કાર ત્યાંના લોકોને ૧૭ હજાર પાઉન્ડમાં (અંદાજે રૂ. ૧૭ લાખ) જ પડે છે.

ભારતની સરકારે પણ પ્રદૂષણ ઘટાડવા માટે ખરેખર ચિંતિત હોય તો આ પ્રકારનાં વાહનોને ‘મેક ઇન ઇન્ડિયા’ કાર્યક્રમ હેઠળ ભારતની કાર કંપનીઓ બનાવે અને તે ગ્રાહકોને પરવડે તેવા ભાવમાં મળે તે જોવું જોઈએ.

વૈકલ્પિક ઈંધણની વાત નીકળી છે તો ૧૯૯૬નો એક કિસ્સો પણ યાદ આવે છે. એ વખતે આ કિસ્સો બહુ ચગેલો. તમિલનાડુના ૩૦ વર્ષીય રામર પિલ્લાઈ નામના ભાઈ, જે શાળામાંથી ભણતા ઉઠી ગયેલા તેમણે પાણીને ઈંધણમાં પરિવર્તિત કરવાનો દાવો કર્યો હતો. એ વખતે તેમણે વૈજ્ઞાનિકો સમક્ષ પ્રયોગ કરીને આ સાબિત કર્યું હતું અને વૈજ્ઞાનિકો પણ ચોંકી ગયા હતા. તેમણે જોયું કે રામરે ઝાડનાં પાંદડાં અને છાલને પાણીમાં નાખ્યાં. તેને ૩૦ મિનિટ સુધી ઉકળવા દીધાં. તેમાં મીઠું, સાઇટ્રિક એસિડ અને અન્ય રસાયણો નાખ્યાં. તેના કારણે ટોચ પર કેરોસીન જેવું એક સ્તર ઉપસી આવ્યું. તે વખતના વિજ્ઞાન અને ટૅક્નૉલૉજી મંત્રાલયના સચિવ વાલાંગિમણ રામમૂર્તિ પણ પ્રભાવિત થઈ ગયા હતા. પિલ્લાઈના ગામવાળા તો પિલ્લાઈની દેશી પ્રયોગશાળામાં બનેલા આ ઈંધણથી જ મોટરબાઇક ચલાવતા હોવાનો દાવો થયો હતો. જોકે બાદમાં વૈજ્ઞાનિકોએ તેમની વાત સ્વીકારી નહોતી અને તે હર્બલ ફ્યુઅલના નામે ઇન્ડસ્ટ્રીયલ ઓર્ગેનિક કેમિકલ્સ વેચતો હોવાના આરોપસર સીબીઆઈએ વર્ષ ૨૦૦૦માં તેની ધરપકડ પણ કરી હતી.

જોકે જે રીતે તત્કાળ પેટ્રોલિયમ મંત્રી વીરપ્પા મોઈલીએ નિવેદન આપ્યું હતું કે દરેક પેટ્રોલિયમ પ્રધાને ઇમ્પોર્ટ લોબી તરફથી ખતરો હોય છે, તે જોતાં એવું પણ અશક્ય નથી કે રામરની શોધને સમર્થન ન અપાયું હોય અને તેને ખોટો સાબિત કરી દેવાયો હોય.

હાઇડ્રોજનથી ચાલતા વાહનની વાત પર પાછા ફરીએ તો ભારતે સાવ નિરાશ થવા જેવું નથી. ટાટા મોટર્સ અને ઇસરોએ અનેક વર્ષોનાં સંશોધન પછી હાઇડ્રોજનથી ચાલતી ભારતની પહેલી બસ બનાવી છે. આના છેડા પણ  પિલ્લાઈની જેમ તમિલનાડુ અડે છે કેમ કે આ બસનું પહેલું નિદર્શન તમિલનાડુના મહેન્દ્રગીરીમાં ૩૦ જુલાઈ ૨૦૧૩ના રોજ થયું હતું. આ જ વર્ષમાં રિનોલ્ટ-નિસાન તેમજ ડેમલરે જાહેરાત કરી હતી કે વર્ષ ૨૦૧૭ના અંત સુધીમાં તેઓ પોસાય તેવા અને મોટી સંખ્યામાં ફ્યુએલ સેલ વિહીકલ બનાવશે. બીએમડબ્લ્યુ અને ટોયોટાએ પણ સંયુક્ત રીતે આવાં વાહનો બનાવવા જાહેરાત કરી છે.

ભારતમાં પણ ગયા મે મહિનામાં કોલકાતામાં ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ સાયન્સ એજ્યુકેશન એન્ડ રિસર્ચ (આઈઆઈએસઇઆર) અને પૂણે સ્થિત સીએસઆઈઆરએ પણ ફોટોવોલ્ટેઇક સેલ્સમાં સૂર્યશક્તિ સંગ્રહિત કરી, કાર ચલાવી શકાય છે તેવું સંશોધન કર્યું હતું.

વૈજ્ઞાનિકોનું કામ તો હોય છે સંશોધન કરવાનું, પરંતુ તેને સફળ રીતે લોકો સુધી લાવવામાં સરકારે રસ લેવો જોઈએ જેવો જાપાનની સરકાર લઈ રહી છે. સરકાર રસ લે કે ન લે, કંપનીઓની ઉપરોક્ત જાહેરાતો જોતાં, ભારતમાં પણ એક બે વર્ષમાં પેટ્રોલ-ડીઝલના બદલે હાઇડ્રોજન પર કાર દોડતી હોય તો નવાઈ નહીં.

(ગુજરાત ગાર્ડિયન દૈનિકની સાયન્સ પૂર્તિમાં તા.૨૦/૬/૧૫ના રોજ આ લેખ છપાયો)

અમોલ પાલેકરથી અચિંત કૌર: ટીવી સ્ટારોનું પુનરાગમન

અમોલ પાલેકરને માત્ર ‘ગોલમાલ’ ફિલ્મના કારણે જાણતા લોકો તેમના કલાકાર તરીકેના સર્વાંગીણ રૂપને સમજવામાં ભૂલ કરતા હોય છે. તેઓ માત્ર અભિનેતા જ નથી, નિર્દેશક પણ છે. અને અભિનેતા તરીકે તેમની ફિલ્મ કારકિર્દી જ નથી, પરંતુ ટીવી પડદે પણ તેમણે ઘણું કામ કર્યું છે. અમોલ પાલેકરની એક સિરિયલ ‘આ બૈલ મુઝે માર’ આવતી હતી. જે મોટા ભાગે કોમેડી સિરિયલ હતી અને તેમાં તેમની સાથે નિવડેલાં કોમેડી અને ચરિત્ર અભિનેત્રી ભારતી આચરેકર પણ હતાં. તે પછી તેમણે ‘કચ્ચી ધૂપ’ નામની સિરિયલ નિર્દેશિત કરી હતી. આજે પણ ઘણા દર્શકો આ સિરિયલને યાદ કરે છે.

આ સિરિયલથી ભાગ્યશ્રીનું પદાર્પણ થયું હતું. બાદમાં તે ‘મૈને પ્યાર કિયા’ ફિલ્મની હિરોઇન બની. ‘કચ્ચી ધૂપ’માં એક બીજા મહાનુભાવ પણ કલાકાર તરીકે હતા. આશુતોષ ગોવારીકર, જે આજે મોટા ગજાના નિર્દેશક બની ગયા છે. આ સિરિયલ ત્રણ બહેનો અને તેની માતાની વાર્તા હતી. તે પછી તેમણે ‘નકાબ’ નામની સિરિયલ નિર્દેશિત કરી હતી. ભૂલાતું ન હોય તો તે ગુરુવારે આવતી. તેમાં મહાન ગુજરાતી અભિનેત્રી પદ્મારાણીએ નર્સની ભૂમિકા ભજવી હતી. તેમાં મહાન બંગાળી અભિનેતા અનિલ ચેટરજીએ ઘમંડી સુપરસ્ટારની ભૂમિકા ભજવી હતી જેને પેરાલિસિસ થયો છે અને તેમની સારવાર પદ્મારાણી કરે છે. તે પછી ૧૯૯૧માં પાલેકરે બીજી એક આવી જ સરસ સિરિયલ નિર્દેશિત કરી હતી. તેનું નામ હતું ‘મૃગનયની’. આ સિરિયલમાં મુખ્ય ભૂમિકા પલ્લવી જોશીએ ભજવી હતી. તેમાં એક રાજાની વાત હતી જે એક સુંદર સ્ત્રી તરફ આકર્ષાય છે. વૃંદાવનલાલ શર્માની આ જ નામની હિન્દી નવલકથા પર આ સિરિયલ આધારિત હતી. તે પછી ૨૦૦૪માં આવેલી ઝી ટીવી પરની સિરિયલ ‘કરીના કરીના’માં મહેમાન ભૂમિકામાં અમોલ પાલેકરે દેખા દીધી હતી.

અમોલ પાલેકર વિશે આટલી લાંબી વાત માંડીને કરવાનો હેતુ એ કે આ મહાન અભિનેતા ફરી ટીવી પડદે આવી રહ્યા છે. લાઇફ ઓકે પર ‘એક નયી ઉમીદ-રોશની’ સિરિયલ ૧૩ જુલાઈ શરૂ થવાની છે. આ સિરિયલ ડૉક્ટરોની દુનિયા વિશે છે. તેમાં રોશનીનું પાત્ર ‘પ્રતિજ્ઞા’ સિરિયલ ફેમ પૂજા ગૌર ભજવવાની છે. તેના પિતાની ભૂમિકામાં અમોલ પાલેકર દેખા દેશે. અમોલ પાલેકરની સ્ટાઇલની તો ઘણા નકલ કરતા હોય છે, પરંતુ અસલી ચીજ જોવાનો આનંદ ઓર જ હોય છે. અમોલ પાલેકર છેલ્લે અમિતાભ બચ્ચનની ફિલ્મ ‘અક્સ’માં દેખાયા હતા, તે પછી હિન્દી ફિલ્મોમાં પણ તેઓ આવ્યા નથી. એટલે તેમને સિરિયલમાં જોવાની મજા પડશે તેમાં ના નહીં.

અમોલ પાલેકરની જેમ બીજો એક મરાઠી અભિનેતા પણ ટીવી પડદે પાછો ફરી રહ્યો છે અને અમોલ પાલેકરની સાથે તેની એક સામ્યતા એ પણ છે કે તેણે કોમેડી ફિલ્મોમાં પોતાનું નામ બનાવ્યું છે. તેનું નામ છે શ્રેયસ તળપદે. આમ તો તેણે ‘આંખે’ ફિલ્મમાં ચાવાળા મુશ્તાકની ભૂમિકાથી અને ત્યાર બાદ ‘ઈકબાલ’માં મુખ્ય ભૂમિકાથી શરૂઆત કરી હતી, પરંતુ પછી ‘અપના સપના મની મની’, ‘વેલકમ ટૂ સજ્જનપુર’ ‘ગોલમાલ રિટર્ન્સ’, ‘પેઇંગ ગેસ્ટ’,  ‘ગોલમાલ ૩’, ‘હાઉસફૂલ ૨’ જેવી કોમેડી ફિલ્મોમાં કામ કર્યું. તેની કોમેડી બહુ સરસ હોય છે. ‘ડોર’ અને ‘ઓમ શાંતિ ઓમ’ જેવી ફિલ્મો પણ તેણે કરી હતી. શ્રેયસે અગાઉ ‘વો’ અને ‘અમાનત’ સિરિયલોમાં કામ કર્યું હતું. હવે તે લાઇફ ઓકે પર આવતા ‘સાવધાન ઇન્ડિયા- મહારાષ્ટ્ર ફાઇટ્સ બેક’માં આવવાનો છે. આ શોનું સંચાલન અગાઉ સચીન પિલગાંવકર અને અતુલ કુલકર્ણી કરતા હતા.

ફિલ્મ અભિનેત્રી પ્રીતિ ઝિન્ટાએ પણ ટીવી પડદે પુનરાગમન કર્યું છે. તે ડાન્સ રિયાલિટી શો ‘નચ બલિયે-૭’માં જજ તરીકે કામ કરી રહી છે. અગાઉ પ્રીતિ ઝિન્ટાએ યુટીવી સ્ટાર પર શાહરુખ ખાનના પ્રૉડક્શન રેડ ચિલિઝ ઇડિયટ બૉક્સના બેનર હેઠળ બનેલા ચેટ શો ‘અપ ક્લોઝ એન્ડ પર્સનલ વિથ પીઝેડ’ (ઈ.સ. ૨૦૧૧)માં સંચાલન કર્યું હતું. તેમાં તેણે લગભગ ૧૦ સેલિબ્રિટીના ઇન્ટરવ્યૂ લીધા હતા. ઈ.સ. ૨૦૧૧માં પ્રીતિ ઝિન્ટાનો બીજો એક શો આવ્યો હતો ‘ગિનીઝ વર્લ્ડ રેકોર્ડ્સ – અબ ઇન્ડિયા તોડેગા’. આ શોમાં પણ તે સંચાલિકાની ભૂમિકામાં હતી. નામ પરથી જ સ્પષ્ટ છે કે શોમાં વિશ્વ વિક્રમ નોંધાવવાના કરતબો થયા હતા. આમ ચાર વર્ષ પછી પ્રીતિએ નાના પડદે પુનરાગમન કર્યું છે. જોકે તાજેતરમાં ‘નચ બલિયે ૭’ના એક એપિસોડમાં પ્રીતિ ગેરહાજર રહેતાં એવી અફવા ફેલાઈ હતી કે તે જજ તરીકે નીકળી ગઈ છે. જોકે શોની નિર્માત્રી એકતા કપૂરે આ અફવાનું ખંડન કર્યું કે ના ભાઈ ના. આવી કોઈ વાત નથી. તેના દાદીમા પર નાનકડી સર્જરી કરાવવાની હોવાથી તે એક એપિસોડમાં ગેરહાજર રહી હતી. બાકી, આ ‘સોલ્જર’ મહિલા જેણે બ્રેવરી એવોર્ડ જીત્યો છે તેનું કંઈ કહેવાય નહીં. શોમાંથી નીકળી પણ ગઈ હોય. જોકે એકતા કપૂરના નિવેદને હવે પરિસ્થિતિ થાળે પાડી હોય તેમ લાગે છે.

એમ તો હવે ભાગ્યશ્રી પણ પોતાને થાળે પાડવા પ્રયાસરત લાગે છે. એટલે જ તો ‘કચ્ચી ધૂપ’ સિરિયલ અને ‘મૈને પ્યાર કિયા’ ફિલ્મથી જાણીતી આ અભિનેત્રીએ નાના પડદે પાછા ફરવામાં શાણપણ જોયું છે. ફિલ્મોમાં તે ખાસ ચાલી શકી નહોતી. પરંતુ તે ટીવી પડદે બીજા શો ‘હોની અનહોની’ અને ‘કિસ્સે મિંયા બીવી કે’માં આવી હતી. હવે તે ‘લોટ આઓ તૃષા’ દ્વારા ફરી નાના પડદે દેખાઈ રહી છે. તેમાં તે તૃષાની માતા અમૃતા સ્વાયકરની ભૂમિકા કરી રહી છે જે તેની ગૂમ દીકરીની શોધ કરી રહી છે.

ઝી ટીવી પર એક સિરિયલ આવી હતી ‘હિપ હિપ હુર્રે’. આ સિરિયલમાં આવેલા એક અભિનેતા કેનેથ દેસાઈ પણ ટીવી પડદે પાછા આવી રહ્યા છે. કેનેથ દેસાઈ એટલે ‘કેવી રીતે જઈશ’ ફિલ્મના બચુભાઈ પટેલ. તેઓ ‘બરફી’માં પણ સિનિયર ઇન્સ્પેક્ટર તરીકે ચમક્યા હતા. તેઓ ‘હમ દિલ દે ચૂકે સનમ’માં પણ ભૈરવના પાત્રમાં હતા, પરંતુ ફિલ્મમાં તેમનું નામ કેની દેસાઈ તરીકે છે. તેમણે ‘હમ્પ્ટી શર્મા કી દુલ્હનિયા’ અને ‘દશાવતાર’માં પણ કામ કર્યું હતું. હવે તેઓ સોની ટીવી પર ભવિષ્યની વાત કરતી સિરિયલ ‘જાને ક્યા હોગા આગે’માં આવવાના છે. આ સિરિયલમાં કેનેથ દેસાઈની સાથે સુનીલ બર્વે પણ પુનરાગમન કરશે. મરાઠી નાટ્ય અને ટીવી અભિનેતા સુનીલ બર્વે અગાઉ એનડીટીવી ઇમેજિન ચેનલ (જે હવે બંધ થઈ છે) પર આવતી સિરિયલ ‘દહલીઝ’માં દેખા દઈ ચુક્યા છે.

આ ઉપરાંત જાણીતી ટીવી અભિનેત્રી અચિંત કૌર અનિલ કપૂર, માધુરી દીક્ષિત અને હેમામાલિની અભિનિત ફિલ્મ ‘જમાઈ રાજા’ પર આધારિત આ જ નામવાળી સિરિયલથી નાના પડદે પાછી ફરી છે. તેણે અગાઉ ‘બનેગી અપની બાત’, ‘સ્વાભિમાન’, ‘સાયા’, ‘કિટી પાર્ટી’, ‘પિયા કા ઘર’, ‘કહાની ઘર ઘર કી’, ‘કરમ અપના અપના’, ‘વિરુદ્ધ’, અને છેલ્લે ‘ઝાંસી કી રાની’  સિરિયલ કરી હતી. તે ‘૨ સ્ટેટ્સ’માં શિપ્રા માસી તરીકે દેખાઈ હતી. તેણે કેટલીક પાકિસ્તાની સિરિયલોમાં પણ અભિનય કર્યો છે.

એમ તો ‘બનેગી અપની બાત’ સિરિયલથી કારકિર્દી શરૂ કરનાર સંધ્યા મૃદુલે ‘સ્વાભિમાન’ અને ‘કોશિશ-એક આશા’ સિરિયલ કરી હતી. ‘કોશિશ એક આશા’માં તેણે માનસિક રીતે અસ્વસ્થ પતિ (વરુણ બડોલા)ની પત્નીની ભૂમિકા કરી હતી જે તેને સાજો કરવા પ્રયાસ કરે છે. ‘એક દૂજે કે લિયે’ ફિલ્મ ફેમ દક્ષિણ ભારતીય દિગ્દર્શક કે. બાલાચંદરની હિન્દી ટીવી સિરિયલ ‘છોટી સી આશા’માં પણ સંધ્યા મૃદુલે કામ કર્યું હતું. તાજેતરમાં ‘રાગિણી એમએમએસ’ ફિલ્મમાં સન્ની લિયોન સાથે ચુંબનનું દૃશ્ય કરીને તેણે વિવાદ સર્જ્યો હતો. સંધ્યા હવે ‘પ્રાઇવેટ ઇન્વેસ્ટિગેટર’ શોથી નાના પડદે પાછી ફરી છે. તેમાં પણ તે માતાની ભૂમિકા ભજવી રહી છે.

આ ઉપરાંત દૂરદર્શનના સમયમાં ‘મહાભારત’ અને ‘બહાદૂરશાહ ઝફર’ જેવી સિરિયલો કરનાર મોટા પડદાના મોટા ગજાના નેતા રાજ બબ્બર ‘પુકાર- કોલ ફોર અ હીરો’ સિરિયલથી પુનરાગમન કરી ચુક્યા છે. ‘ક્યોંકિ સાસ ભી કભી બહુ થી’માં કામ કરનાર સુમીત સચદેવ (ગોમ્ઝી) ‘યે હૈ મોહબ્બતેં’માં ઈશિતાના મિત્ર તરીકે આવી ચુક્યો છે.

‘નુક્કડ’માં કુંડુ મોચીનું પાત્ર કરનાર અભિનેતા સોમેશ અગરવાલ પણ ટીવી પડદે લાંબા સમય પછી દેખાઈ રહ્યા છે. ઝી ટીવી પર આવતી ‘સર્વિસવાલી બહુ’માં તેઓ આવે છે. તેમણે છેલ્લે ‘બ્યોમકેશ બક્ષી’ (સિરિયલ, ફિલ્મ તો હમણાં આવી)માં કામ કર્યું હતું. સિરિયલ ઉપરાંત તેમણે ‘તુમ મેરે હો’, ‘વક્ત હમારા હૈ’, ‘ઇંગ્લિશ બાબુ દેશી મેમસાબ’, ‘પહેલી’  જેવી ફિલ્મોમાં પણ કામ કર્યું છે. ‘સારા આકાશ’માં પાઇલોટની ભૂમિકા કરનાર અને ત્યાર બાદ ‘કસૌટી ઝિંદગી કી’, ‘બાત હમારી પક્કી’, જેવી સિરિયલોમાં કામ કરનાર અને પછી અભિનેતા શક્તિ આનંદને પરણીને માતા બનતાં, થોડા સમય માટે બ્રેક લેનાર અભિનેત્રી સાઇ દેવધર હવે ‘ઉડાન’ સિરિયલથી નાના પડદે પાછી ફરી છે. ‘બનૂ મૈં તેરી દુલ્હન’થી જાણીતા બનેલા અભિનેતા શરદ મલ્હોત્રાને પણ ટીવી સ્ક્રીન પોતાની તરફ પાછો ખેંચી લાવ્યો છે. શરદ મલ્હોત્રા વચ્ચે મોટા પડદે મોટા સ્ટાર બનવા માટે ચાલ્યો ગયો હતો પરંતુ ત્યાં ખાસ સફળતા ન મળતા, તે ‘મહારાણા પ્રતાપ’ સિરિયલથી પાછો ફર્યો.

(ગુજરાત ગાર્ડિયન દૈનિકની શુક્રવારની પૂર્તિમાં ‘ટેલિટોક’ કૉલમમાં તા. ૧૯/૬/૧૫ના રોજ આ લેખ છપાયો.)

દિબાકર બેનરજી: ઓયે લકી લકી ઓયે!

સારી જાહેરખબર બનાવનારા સારી ફિલ્મો બનાવી જાણે છે. ગૌરી શિંદે, રાકેશ ઓમપ્રકાશ મહેરા, આર. બાલ્કી, પ્રદીપ સરકાર, રાજકુમાર હિરાણી ઉપરાંત દિબાકર બેનરજીએ આ વાત સાબિત કરી છે. પરંતુ દિબાકર બેનરજીનું જીવન એડ ફિલ્મમાં કહી શકાય એવું નથી. એના માટે આખી એક ફિલ્મ જ જોઈએ કેમ કે સારા તબલાવાદક, અગિયારમા ધોરણમાં નાપાસ, અમદાવાદની એનઆઈડીમાંથી કાઢી મૂકાયેલી કે જાતે નીકળી ગયેલી વ્યક્તિનું જીવન કેટકેટલા રંગોથી ભરાયેલું હશે?

નામ પરથી સ્પષ્ટ છે કે ૨૧ જૂન ૧૯૬૯ના રોજ જન્મેલા દિબાકર બેનરજી બંગાળી છે, પરંતુ તેમની ‘ખોસલા કા ઘોસલા’ કે ‘ઓયે લકી ઓયે’ જોઈને લાગે નહીં કે આ ભાઈ બંગાળી છે, એટલી બધી ઝીણવટથી દિલ્હી અને દિલ્હીમાં રહેતા લોકોને તેમણે દર્શાવ્યા છે. ‘ખોસલા કા ઘોસલા’માં જમીન પડાવી લેતા રિયલ એસ્ટેટ બ્રોકરની ખંધાઈ અને મધ્યમ વર્ગીય માનસિકતા એટલી સરસ દર્શાવી કે તેમને બીજા ઋષિકેશ મુખરજીનું  બિરુદ મળી ગયું. જોકે ‘

ઓયે લકી ઓયે’થી આ બિરુદ હટી ગયું અને ‘લવ સેક્સ ઔર ધોખા’ (એલએસડી)થી તો દર્શકોને સાવ આંચકો જ આપી દીધો અને કહી દીધું: મારી ફિલ્મો જોવી હોય તો સાવ ખાલી મગજ સાથે આવજો. કોઈ જાતની ધારણા બાંધીને નહીં આવતા કે દિબાકર બેનરજીની ફિલ્મ હશે તો આવી જ હશે. ‘શાંઘાઈ’ ફિલ્મમાં શાંઘાઈ શહેરનું એક પણ દૃશ્ય જોવા ન મળે!

દિબાકર બેનરજી પર ફિલ્મ બને તો તેમાં પણ એવું કોઈ દૃશ્ય જોવા ન મળે કે તેમણે મુંબઈની ફૂટપાથ પર વડા પાંવ (પહેલાંના જમાનામાં સિંગચણા) ખાઈને સંઘર્ષ કર્યો કે નિર્માતાઓ અને મોટા સ્ટારોની આસપાસ ખૂબ ચક્કર કાપ્યા અને ત્યારે તેઓ આટલા મહાન દિગ્દર્શક બની શક્યા. તેમના માટે જિંદગી ખૂબ જ સરળ અને લીસી રહી છે. જોકે તેમણે પોતે ક્યાંય કશું મોળું આપવા પ્રયાસ નથી કર્યો. બધું જ અવ્વલ દરજ્જાનું જ કર્યું છે. રિચા પૂર્ણેશ તેમની પત્ની છે, જે તેમને એડવર્ટાઇઝિંગના વ્યવસાયમાં જ મળી હતી. બંનેનાં દામ્પત્યજીવનને આજે પંદર વર્ષ થયાં છે. તેમને સાડા પાંચ વર્ષની એક દીકરી ઈરા છે. પરંતુ પત્ની રિચાને કઈ રીતે પ્રપોઝ કર્યું હતું?

દિબાકરે કહેલું: “હાય. આઈ એમ દિબાકર. આઈ એમ ગોઇંગ ટૂ મેક ફિલ્મ્સ.” રિચાએ જવાબ આપ્યો, “રાઇટ. ટેલિવિઝન કોમર્શિયલ્સ?” દિબાકરે એક શ્વાસ છોડીને જવાબ આપ્યો, “નો. ફિલ્મ્સ. ધ કાઇન્ડ ધેટ સત્યજીત રે મેક્સ.” દિબાકરની આ વાત પરથી રિચા મોહી ગઈ કે નહીં તે તો રામ જાણે, પણ દિબાકરે જો એમ કહ્યું હોત કે “આઈ વોન્ટ ટૂ મેક ફિલ્મ્સ લાઇક ડેવિડ ધવન.” તો તો જવાબ ના જ આવત તે દિબાકરને ખાતરી છે.

દિબાકરે સત્યજીત રે જેવી ફિલ્મો બનાવી? જવાબ ના છે. તેમણે કોઈના જેવી ફિલ્મો બનાવી નથી. પોતાનો એક અલગ ચીલો ચાતર્યો છે. દિબાકરે ઘણાં વર્ષો દિલ્હીમાં વિતાવ્યાં. રિચા સાથે લગ્ન પછી પણ દિલ્હીમાં રહ્યાં, પરંતુ ‘ખોસલા કા ઘોસલા’ પછી તેમણે ઘોસલો મુંબઈના પરેલમાં ખસેડી દીધો.

દિલ્હીનો રોહતક રોડ દિબાકરનો જાણીતો છે કારણકે ત્યાં જ તેઓ રહેલા. બંગાળી મધ્યમ વર્ગીય પરિવારમાં ઉછેર થયો પરંતુ ભાઈબંધો બધા ઉત્તર ભારતીય જ હતા. તે પણ પાછા વેપારીઓના દીકરા. દિબાકર ભણવામાં ખૂબ જ હોશિયાર હતા. શાળામાં થતી પ્રશ્નોત્તરીની સ્પર્ધા જીતતા. માતાનું સપનું હતું કે મોટી દીકરી (જે દિબાકર કરતાં આઠ વર્ષ મોટી હતી) સ્ટેજ પર ગાય અને દીકરો તબલા વગાડે. દિબાકરને ક્યારેય સંગીતમાં કારકિર્દી બનાવવી નહોતી, પરંતુ માતાનું સપનું હતું એટલે તબલા શીખ્યા. પડોશમાં પંજાબીઓ રહેતા હતા. તબલા શીખ્યા એનો ફાયદો એ થયો કે તેમની કોઈ મજાક કરતું નહોતું. કેટલાક પઠ્ઠા જેવા પંજાબી છોકરાઓ બગલમાં દિબાકરને દબાવીને કહેતા, “યે બંગાલી યાર તબલા બહોત અચ્છા બજાતા હૈ, ઈસ કો કુછ મત બોલ!” તાજેતરમાં તેમની જે ફિલ્મ આવી ‘ડિટેક્ટિવ બ્યોમકેશ બક્ષી’ તે તો ન ચાલી પરંતુ આ ફિલ્મ જે પુસ્તક પરથી બની તે પુસ્તક ૧૨ વર્ષની ઉંમરે જ વાંચી નાખેલું. અને ખાસ તો એટલે કે તેમને એ વાંચવાની ના પાડવામાં આવી હતી! તેમના ઘરમાં પૈસા ઓછા હતા અને પુસ્તકો ઝાઝા. તેમનાં માતાપિતા, બહેન બધાં જ પુસ્તકીયા કીડા. ઘરમાં હિન્દી ચંપક અને નંદન પણ આવે અને બંગાળી શુકતારા પણ આવે. દિબાકર જેમ મોટા થયાં તેમ અંગ્રેજીમાં લખાયેલાં પુસ્તકો પણ વાંચતા ગયા. પિતા માર્કેટિંગના ક્ષેત્રમાં હતા તો માતા મહાનગરપાલિકાની શાળામાં સંગીત શિક્ષિકા. માતા હિન્દુસ્તાની સંગીતનાં ગાયિકા પણ છે. રોજ બપોરે વિવિધ ભારતી વગાડાય જેમાં પ્રાદેશિક સંગીત સાંભળવા મળે. ઘરમાં રોજ રોબીન્દ્ર (રવીન્દ્ર)સંગીત અને શાસ્ત્રીય સંગીતથી લઈને લોકસંગીત અને ફિલ્મસંગીત સાંભળાતું. જોકે એ નવાઈની વાત છે કે પોતે સારા તબલાવાદક અને ઘરમાં આટલું સંગીતનું વાતાવરણ, તેમ છતાં દિબાકરની ફિલ્મોમાં (‘ખોસલા કા ઘોસલા’ના ‘યે દુનિયા ઉટપટાંગા’ જેવાં બેચાર ગીતોના અપવાદને બાદ કરતાં) સંગીતનો ખાસ ચમકારો હોતો નથી.

દિબાકર ભણવામાં હોશિયાર હતા પરંતુ અગિયારમા ધોરણમાં બધા વિષયમાં નાપાસ થયા! પ્રિન્સિપાલે પિતાને જાણ કરી. પિતા તો ડઘાઈ જ ગયા, પરંતુ પહેલો અને છેલ્લો પ્રસંગ નહોતો કે જ્યારે માતાપિતાને દિબાકરને કારણે ડઘાવાનો વારો આવવાનો હતો. હજુ તો બે પ્રસંગ બાકી હતા. અગિયારમા ધોરણના પરિણામથી ચોંકી ગયેલા પિતાએ દીકરાને ટ્યૂશન રખાવી દીધું. છેવટે બારમા ધોરણમાં ૭૪ ટકા લાવીને દેખાડ્યા. હવે ફરી ડઘાવાનો પ્રસંગ આવી રહ્યો હતો. બારમા પછી તેઓ માતાપિતાને દેખાડવા માટે જોઇન્ટ એન્ટ્રન્સ એક્ઝામ માટે અગરવાલ ટ્યૂશનમાં જોડાયા, જેથી એન્જિનિયરિંગમાં જઈ શકાય, પણ મન તો ક્યાંક બીજે જ ભાગતું હતું. તેમને કમ્યૂનિકેશનના ક્ષેત્રમાં જવું હતું. આથી ચોરીછુપે તેમણે નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ ડિઝાઇનમાં વિઝ્યુઅલ કમ્યૂનિકેશનના અભ્યાસ માટે અરજી કરી દીધી. તેમાં પ્રવેશ મળી ગયો, પછી માતાપિતાને મનાવી લીધાં. દિબાકર ભણવા માટે અમદાવાદ જવા ચાલ્યા ગયા તેના થોડા દિવસ બાદની ઘટના હતી. એન્જિનિયરિંગ માટેની પ્રવેશ પરીક્ષાનાં પરિણામો આવ્યાં હતાં. એક મિત્રએ દિબાકરની માતાને ફોન કર્યો તો માતાએ કહ્યું કે બધી એન્ટ્રન્સ ટેસ્ટમાં તો ‘એ’ આવ્યો છે અને દિબાકર વિચિત્ર ડિઝાઇનના કોર્સમાં શા માટે ગયો હશે? પેલા મિત્રએ ફોડ પાડ્યો કે ‘એ’ એટલે ગેરહાજરી (એબ્સન્સ)નો એ! અર્થાત્ બંદાએ એકેય પરીક્ષા જ આપી નહોતી!

હજુ માતાપિતાનું ડઘાવાનું દિબાકરે પૂરું નહોતું કર્યું. હજુ એક પ્રસંગ તેમણે સર્જવાનો હતો. એનઆઈડીમાં અઢી વર્ષ ભણ્યા પછી તેમણે કોર્સ વર્ક પૂરું ન કરતાં તેમને કાઢી મૂકવામાં આવ્યા. એ જમાનામાં જ્યારે બારમા ધોરણમાં ૭૪ ટકા આવ્યા હોય (અલબત્ત, આજે તો આટલું પરિણામ કંઈ ન ગણાય), ભણવામાં હોશિયાર હોય ત્યારે એન્જિનિયરિંગની કારકિર્દી પડતી મૂકીને ભાઈસાહેબ વિઝ્યુઅલ કમ્યૂનિકેશન ભણવા દિલ્હીથી અમદાવાદ આવે અને પછી કંઈ ઉકાળે નહીં. અઢી વર્ષ બગાડ્યા પછી ધોયેલા મૂળાની જેમ પાછા આવે તો માતાપિતાને કેટલો આઘાત લાગે!

હવે તો બીજો કોઈ ઉપાય હતો જ નહીં. નોકરી શોધવાની હતી, પરંતુ દિબાકરનું નસીબ જોર કરતું હતું. સાત મહિના પછી સેમ મેથ્યુ નામના એક કૉર્પોરેટ ફિલ્મ અને એવી (ઓડિયો વિઝ્યુઅલ) મેકરને ત્યાં તાલીમાર્થી તરીકે નોકરી મળી. ટેલન્ટ તો હતી જ. અઢી વર્ષમાં એનઆઈડીમાં ઘણું શીખ્યા હતા. એટલે એક વર્ષમાં તો દિબાકરને મહિને રૂ. ૨૦,૦૦૦ પગાર મળતો થઈ ગયો! (એ સમયે ઘણો મોટો પગાર કહેવાય) તેઓ કોપીરાઇટર બન્યા અને પછી એડ કંપની જેડબ્લ્યુ થોમ્પસનની સબસિડરી કોન્ટ્રાક્ટર દિલ્હીમાં ક્રિએટિવ ગ્રૂપ હેડ. લગભગ ૧૯૯૨ની આસપાસની આ વાત. એ સમયગાળામાં તેમની મુલાકાત જયદીપ સાહની સાથે થઈ. ‘ખોસલા કા ઘોસલા’ લખનાર જયદીપ સાહની એ વખતે સ્પર્ધક જૂથના હેડ હતા. પરંતુ બંને વિરોધી કંપનીમાં હોવા છતાં મિત્રો બની ગયા. ૧૯૯૭માં બંનેએ પોતપોતાની કંપની છોડી દીધી. દિબાકરે પોતાની એડ કંપની વોટરમાર્ક ખોલી તો જયદીપ ફિલ્મ લેખક બનવા મુંબઈ આવી ગયા અને તેમણે રામગોપાલ વર્મા માટે ‘પ્યાર તૂને ક્યા કિયા’ અને બાદમાં ‘કંપની’ની સ્ક્રિપ્ટ લખી.

ક્યારેક ક્યારેક દિબાકર જયદીપને ફોન કરતા ત્યારે સાથે કામ કરવાની વાત થતી. ઈ. સ. ૨૦૦૨માં જયદીપને થયું કે આ ‘કંપની’ જેવી રામગોપાલ વર્મા ટાઇપની ફિલ્મો મારે નથી કરવી. પરંતુ તેમને જેવી ફિલ્મ લખવી હતી તે હિન્દી ફિલ્મોદ્યોગમાં કોઈ લખવા દેશે કે કેમ તે સવાલ હતો. અંતે દિબાકરે ‘ખોસલા કા ઘોસલા’ પર કામ ચાલુ કર્યું અને જયદીપ સાહની પણ તેમાં જોડાયા. ચાર વર્ષ સુધી કામ ચાલ્યું. ૪૫ દિવસ શૂટિંગ થયું. એકદમ તંગ બજેટમાં કામ કર્યું. યુટીવીએ આ પ્રૉજેક્ટ ખરીદ્યો. બસ, પછી તો દિબાકરની ગાડી દોડવા લાગી. યૂટીવીએ તે પછી દિબાકરની ‘ઓયે લકી લકી ઓયે’ પણ નિર્માણ કરી. જોકે દિબાકર અને જયદીપનો સાથ ‘ખોસલા કા ઘોસલા’ પૂરતો જ રહ્યો, તે પછી કદાચ જયદીપ યશરાજ ફિલ્મ્સ માટે કામ કરવા લાગ્યા તે કારણે કે પછી બીજા કોઈ કારણે, તે અને દિબાકરે સાથે કામ કર્યું નહીં. અને કદાચ એટલે જ ‘ખોસલા કા ઘોસલા’ દિબાકરની શ્રેષ્ઠ ફિલ્મ બની રહી. તે પછી તેમની ફિલ્મોની ગુણવત્તા જળવાઈ નહીં. હા, તેમણે એક નવીન પ્રયોગ જરૂર કર્યો, ‘લવ સેક્સ ઔર ધોખા’ ડિજિટલ કેમેરાથી શૂટ કરી. આને ફાઉન્ડ ફૂટેજ પ્રકારની ફિલ્મ કહેવાય છે, જેમાં જાણે કોઈ શીખાઉ વ્યક્તિએ શૂટિંગ કર્યું હોય અને કેમેરા હલતો હોય તેવાં દૃશ્યો બતાય છે.

તાજા સમાચાર મુજબ, હવે દિબાકર બેનરજી ટીવી જાહેરખબરો બનાવવાના છે. કદાચ, તેમના પત્નીની ધારણા સાચી કરવા માટે, જેણે દિબાકરને પૂછ્યું હતું કે તું ટીવી માટેની જાહેરખબરો બનાવવાનો છો? કે પછી તાજેતરની ફિલ્મ ન ચાલી એટલે? તેની તપાસ ડિટેક્ટિવ બ્યોમકેશ બક્ષીને જ કરવા દઈએ.

(ગુજરાત ગાર્ડિયન દૈનિકની શુક્રવારની પૂર્તિમાં ‘બર્થ ડે બેશ’ કૉલમમાં તા. ૧૯/૬/૧૫ના રોજ આ લેખ છપાયો)

કૉસ્મેટિક સર્જરી: સૌંદર્ય પામવા માટે જાન જોખમમાં ન મૂકો

aarthi-agarwal-who died due to liposuction

આરતી અગરવાલ જેનું લિપોસક્શન બાદ મૃત્યુ થયું

ઘણી હિરોઇનો, મોડલો કે અન્ય ક્ષેત્રની સેલિબ્રિટી યુવતીઓને જોઈને આપણે આશ્ચર્યચકિત થઈ જતા હોઈએ છીએ કે ભગવાને શું સૌંદર્ય આપ્યું છે! એક-એક અંગ જાણે ભગવાને માપ લઈને વ્યવસ્થિત બનાવ્યું છે! તે વ્યક્તિને જોઈને આપણને થાય કે જોતાં જ રહી જઈએ. સુનંદા પુષ્કરનું જ્યારે મૃત્યુ થયું ત્યારે તેમની ઉંમર ૫૨ વર્ષની હતી. પરંતુ તેમની દેહાકૃતિ જોઈને લાગે જ નહીં કે આટલી ઉંમર હશે. હેમામાલિની, રેખા, શોભા ડે જેવી ૫૦ વર્ષ ઉપરની ઉંમરની હિરોઇનો, લેખિકા કે અન્ય સેલિબ્રિટીને જોતાં એમ થાય કે તેમણે પોતાના સૌંદર્યની શું જાળવણી કરી છે! એક ખૂબ મોટા રાજકીય નેતા જ્યારે યુવાન હતા ત્યારે ટકલુ જેવા હતા. પરંતુ અત્યારે તેમને જુઓ તો ઠીક-ઠીક વાળ છે. તેમનું મોઢું પણ પહેલાં કરતાં અદ્ભુત ચમકે છે.

પરંતુ આ બધી ચમક ઈશ્વરદત્ત સૌંદર્યની નથી હોતી, માનવસર્જિત સર્જરીની હોય છે. એ તો બધાં હવે જાણે જ છે કે કોઈ પણ અંગની હવે સર્જરી કરીને તેને રૂપાળું બનાવી શકાય છે. દાંત, સ્તન, પેટ, નિતંબ, મોઢું આ બધાં અંગો. તાજેતરમાં તો દક્ષિણ આફ્રિકામાં શિષ્નનું સફળ પ્રત્યારોપણ (ટ્રાન્સપ્લાન્ટ) થયું. અંગોને માત્ર રૂપાળા જ નથી બનાવી શકાતા, પરંતુ તેમનાં કદ વધારી-ઘટાડી પણ શકાય છે. શેરલીન ચોપરા નામની અભિનેત્રીએ પોતાનાં સ્તન વધારવા માટે સર્જરી કરાવી હતી. આવી તો ઘણી હિરોઇનો છે જે સ્વીકારતી નથી કે તેમણે સર્જરી કરાવી છે, પરંતુ તેમના શરીરમાં ફેરફાર સ્પષ્ટ ચાડી ખાઈ જ જાય કે આ બધો સર્જરીનો પ્રતાપ છે.

સર્જરીનો પ્રતાપ ઘણી વાર તાપ પણ આપી જાય. ૬ જૂનના રોજ ‘પાગલપન’ નામની હિન્દી તેમજ તમિલ-તેલુગુ ફિલ્મોમાં કામ કરનારી અભિનેત્રી આરતી અગરવાલનાં મૃત્યુએ કૉસ્મેટિક સર્જરીનાં ભયસ્થાનોને ફરી વાર ઉજાગર કરી દીધાં. આરતી અગરવાલે લિપોસક્શન કરાવ્યું પછી તેનું મૃત્યુ થયું હતું. તેને હૃદયરોગનો હુમલો આવી ગયો. આરતી અગરવાલ એક માત્ર કિસ્સો નથી. આવા તો ઘણા કિસ્સા બનતા રહે છે પરંતુ મિડિયામાં ઓછા હાઇલાઇટ થાય છે. ઘણા ડૉક્ટર સર્જરી માટે જાહેરખબર પાછળ (જેને મિડિયાની ભાષામાં શુદ્ધ જાહેરખબર કહેવાતી નથી, પણ એડવર્ટોરિયલ કહેવાય છે, સામાન્ય રીતે તે કોઈ સમાચાર કે લેખ જેવું જ લાગે, પણ હોય જાહેરખબર) લાખો-કરોડો રૂપિયા ખર્ચતા હોય છે ત્યારે સ્વાભાવિક છે કે આવા સમાચારને બહુ મહત્ત્વ ન અપાય તે માટે તેઓ થોડાક વધુ રૂપિયા ખર્ચી શકે. કાશ! આરતી અગરવાલે તેનાં સૌંદર્યને જાળવી રાખવા, વધુ પાતળી દેખાવા લિપોસક્શન કરાવ્યું તે પહેલાં તેનાં જોખમો જાણી લીધાં હોત!

દક્ષિણની ફિલ્મોમાં કામ કરવા માટે સામાન્ય રીતે સ્ત્રીઓ સ્થૂળ હોય તે પસંદ કરાય છે. પરંતુ પોતે વધુ મેદસ્વી હોય તે સ્ત્રીને સામાન્ય રીતે પસંદ હોતું નથી. કદાચ આ કારણોસર પાતળા થવા માટે આરતી અગરવાલે પોતાની ચરબી ઘટાડવા માટે લિપોસક્શન કરાવવાનું પસંદ કર્યું. તે અમેરિકાના ન્યૂ જર્સીના એટલાન્ટિક શહેરમાં એટલાન્ટીકેર રિજનલ મેડિકલ સેન્ટરમાં લિપોસક્શન કરાવવા ગઈ. તેને સર્જરી પછી તેને શ્વાસ લેવામાં પણ મુશ્કેલી થવા લાગી હતી. અંતે હૃદય બંધ પડી જવાથી તેનું મૃત્યુ થયું.

લિપોસક્શનથી આ અને આવી ઘણી સમસ્યાઓ થવાની શક્યતા રહે છે. આ સર્જરીને લિપોપ્લાસ્ટી, લિપોસ્કલ્પચર સક્શન, લિપેક્ટોમી અથવા લિપો જેવાં નામે પણ ઓળખવામાં આવે છે. ટૂંકમાં કહેવું હોય તો આ સર્જરીમાં તમારા સ્થૂળ દેખાતાં અંગો પરથી વધારાની ચરબી કાઢી લેવાની પ્રક્રિયા કરાય છે. સામાન્ય રીતે, સ્ત્રીઓમાં હાથ, પેટ, સાથળો, નિતંબ, ગળું, વગેરે અંગો પર, તો પુરુષોમાં છાતી, પેટ આ સર્જરી કરાતી હોય છે. ૧૯૬૦ના દાયકામાં આ સર્જરીનો વિચાર થયો હતો. યુરોપમાં સર્જનો ક્યોરટેજ ટૅક્નિકથી ચરબી દૂર કરતા હતા પરંતુ તેનાથી સારાં પરિણામો મળતાં નહોતા. ૧૯૭૪માં બે ઇટાલિયન ગાયનેકોલોજિસ્ટ અર્પાડ અને જ્યોર્જિયો ફિશ્ચરે આધુનિક લિપોસક્શન ટૅક્નિક શોધી હતી. અમેરિકા અને યુકેમાં તો મોટા પાયે આ સર્જરી કરાય છે. એક અંદાજ પ્રમાણે, અમેરિકામાં દર વર્ષે ૪ લાખ લોકો પર આ સર્જરી થાય છે.

લિપોસક્શનનાં જોખમો ઘણાં છે. તે કાયમી રીતે સ્થૂળતા દૂર કરતું નથી. તેના માટે દર્દીએ સર્જરી પછી પણ આરોગ્યપ્રદ જીવનશૈલી વિતાવવી પડે  (જે આવા મનોરંજન ક્ષેત્રની વ્યક્તિઓ માટે ઘણી વાર શક્ય નથી હોતું). જો તેમ ન કરો તો ચરબીના કોષો પહેલાં કરતાં પણ મોટા બને અને તમે ફરી સ્થૂળ બની જાવ તેવી શક્યતા રહે. ઉપરાંત આ સર્જરી હેઠળ કેટલી માત્રામાં ચરબી દૂર કરવી તે પણ નિશ્ચિત છે. સામાન્ય રીતે તે પુખ્ત ઉંમરની વ્યક્તિ પર જ કરવામાં આવે છે. આ સર્જરી એકથી ચાર કલાક ચાલે છે.

જો દર્દી બળતરા દૂર કરવાની દવા કે એસ્પિરિન લેતો હોય તો તેને શરીરે ઉઝરડા પડવાની સંભાવના છે. જો એક સરખા સ્તરમાં ચરબી દૂર ન કરાઈ હોય તો તમારી ચામડી ઉબડખાબડ, તરંગો જેવી દેખાઈ શકે. આ ફેરફાર કાયમી રીતે રહેવાની શક્યતા છે. ત્વચાની નીચે પ્રવાહી જમા થઈ શકે. જેને એડીમા કહે છે. આપણે તેને ગુજરાતીમાં સોજા કહીએ છીએ. લિપોસક્શનથી તમને કેટલાક ભાગોમાં ખાલીપણું પણ લાગી શકે. આ સ્થિતિ કાયમી હોઈ શકે અને કામચલાઉ પણ. સ્કિન ઇન્ફેક્શન પણ થાય. તે જો મોટી માત્રામાં હોય તો જીવન પર જોખમ પણ ખરું. લિપોસક્શનમાં ઘૂસાડાતી કેન્ન્યુલાથી આંતરિક અવયવમાં કાણું પડવાની શક્યતા રહે છે. આવું થાય તો તાત્કાલિક તેની સર્જરી કરાવવી પડે. ફેટ ઇમ્બોલિઝમ પણ થઈ શકે. સામાન્ય રીતે, આ સ્થિતિ હાડકામાં ફ્રૅક્ચર, દાઝી જવાના કારણે થતી હોય છે. ઢીલી પડેલી ચરબીના ટુકડાઓ તૂટી જઈને રક્તશિરાઓમાં ફસાઈ જઈ શકે. તબીબી ભાષામાં આને મેડિકલ ઇમર્જન્સી ગણવામાં આવે છે. આનાથી તરત જ મૃત્યુ થઈ શકે. હેમરેજ પણ થઈ શકે. આ ઉપરાંત દર્દીની કિડની અને હૃદયને પણ જોખમ રહેલું છે. આરતી અગરવાલના કેસમાં પણ આવું જ થયું હોવાની સંભાવના છે.

પહેલી વાત તો એ છે કે લિપોસક્શન માત્ર તંદુરસ્ત વ્યક્તિ પર જ થવું જોઈએ, પરંતુ પૈસા કમાવવાની લ્હાયમાં કેટલાક ડૉક્ટરો આવું જોતા નથી હોતા. બીજું, ખર્ચ બચાવવા, કેટલાક ડૉક્ટરો લોકલ એન્સ્થેશિયાથી કામ ચલાવે છે. એનેસ્થેશિયાનો કેટલો ડોઝ રાખવો તે માટે તબીબી ટીમમાં એનેસ્થેટિસ્ટ હોવો જરૂરી છે. એનેસ્થેટિક ડ્રગ તરીકે લિડોકેઇન અપાય છે. તેની આડઅસર પણ હૃદયને બંધ પાડી શકે છે. ઉપરાંત તેનાથી માથું ખાલી લાગવું, સુસ્તી, તંદ્રા, કાનમાં સતત અવાજ સંભળાવો, બોલવામાં લોચા વળવા, જીભ અને મોઢામાં ખાલી લાગવી, સ્નાયુ ખેંચાઈ જવા, જકડાઈ જવા આવી આડઅસરો પણ થઈ શકે છે.

ઉપરાંત લિપોસક્શનમાં ચરબી પાંચ લિટરથી વધુ કાઢવી ન જોઈએ, પરંતુ કેટલાક ડૉક્ટરો પૈસા મેળવવા માટે આ કામ કરવા પણ તૈયાર થઈ જાય છે અને પાંચ લિટરથી વધુ ચરબી દૂર કરી આપે છે. આ પણ જીવને જોખમમાં મૂકનારું છે. માનો કે પાંચ લિટરથી વધુ ચરબી કાઢી લીધી તો તે પછી દર્દીને હૉસ્પિટલમાં ૨૪ કલાક ઑબ્ઝર્વેશન હેઠળ રાખવો જોઈએ જેથી તેને કોઈ કૉમ્પ્લેક્શન નથી થતાં ને તે ધ્યાનમાં આવે. પરંતુ કેટલીક વાર દર્દી તૈયાર નથી હોતા (કારણકે બિલ વધુ આવે) તો કેટલીક વાર ડૉક્ટરો દર્દીને એડ્મિટ નથી રાખતા. પરિણામે ઘરે જઈને દર્દીને કોમ્પ્લેક્શન થાય તો ખબર પડતી નથી. લિપોસક્શનમાં ડૉક્ટર પ્રવાહીને ઇન્જેક્ટ કરી શકે છે, તેનાથી હૃદયની સમસ્યા, ફેફસામાં પ્રવાહી ભરાવાની સમસ્યા અથવા કિડનીની તકલીફો થઈ શકે છે.

લિપોસક્શનના કારણે મૃત્યુ પામનાર આરતી અગરવાલ એકલદોકલ કિસ્સો નથી. ૧૪ જાન્યુઆરી, ૨૦૧૫ના રોજ કેથરીન કેન્ડો કોર્નેજો નામની માત્ર ૧૯ વર્ષની યુવતીનું પ્લાસ્ટિક સર્જરીના કારણે અવસાન થઈ ગયું. કેથરીને ક્વીન ઑફ ડુરાનનો ખિતાબ એક્વાડોરમાં જીત્યો હતો. તેની કમર પાતળી હતી, પરંતુ તેને એક ઈંચ વધુ પાતળી કરવી હતી. તે એક્વાડોરના ગાયાક્વિલમાં એક ક્લિનિકમાં લિપોસક્શન કરાવવા ગઈ હતી. ૧૦ કલાક પછી તેના પરિવારને જાણ કરાઈ કે કેથરીન હવે આ દુનિયામાં નથી રહી. પરિવારનો દાવો છે કે ડૉક્ટરોની અનૈતિક પ્રૅક્ટિસના કારણે કેથરીનનું મૃત્યુ થયું છે. ડૉક્ટરો તેને સર્જરી કરાવવા સલાહ આપ્યે રાખતા હતા. ક્લિનિકના વકીલનું કહેવું છે કે તેનું મૃત્યુ હૃદય બંધ પડવાથી થયું હતું પણ પરિવાર પાસે રહેલા ઑટોપ્સીના રિપોર્ટમાં સેરેબ્રલ એડીમાના કારણે મૃત્યુ થયું હોવાનું કારણ આવ્યું છે. દુઃખદ વાત તો એ છે કે કેથરીન જે સ્પર્ધા જીતી તે સ્પર્ધામાં ઈનામ તરીકે આ સર્જરી મળી હતી! એનો અર્થ એ પણ હોઈ શકે કે આવી સૌંદર્ય સ્પર્ધાના આયોજકો અને ડૉક્ટરો વચ્ચે સાંઠગાંઠ હશે.

આમાં સર્જરીની વૈજ્ઞાનિકતા વિશે સવાલ ઉઠાવવાનો ઈરાદો નથી, સર્જરી જો નિયમસર કરવામાં આવે તો પરિણામદાયક હશે જ અને ઘણા બધાએ તેનો લાભ ઉઠાવ્યો હોવાથી જ લોકો તેની પાછળ દોટ મૂકતા હશે, પરંતુ વાંધો કેટલાક ડૉક્ટરોની અનૈતિક અને પૈસા કમાઈ લેવાની દાનત સામે છે. જેમ કે ૨૪ ઑક્ટોબર, ૨૦૧૪ના રોજ યુકેના ‘ધ ઇન્ડિપેન્ડન્ટ’ નામના અખબારના અહેવાલ પ્રમાણે, ૨૪ વર્ષની એક બ્રિટીશ યુવતી, જેનું નામ જાહેર કરાયું નથી, તેનું મૃત્યુ થાઈલેન્ડમાં કૉસ્મેટિક સર્જરી કરાવતી વખતે થયું હતું. આનાથી ‘સર્જિકલ ટુરિઝમ’ સામે પ્રશ્નાર્થો ખડા થયા છે. બેંગકોકમાં આ યુવતીની પીઠમાં ત્રણ ઈંચનો ઘા જોવા મળ્યો હતો. તેણે અગાઉ અહીં જ સર્જરી કરાવી જ હતી અને બીજી વાર ઓપરેશન કરાવવા આવી હતી. ઓપરેશન દરમિયાન એન્સ્થેટિક ડ્રગ અપાયા પછી તેનો શ્વાસ બંધ થઈ ગયો હતો. ઉપરાંત જે ડૉક્ટર સોમ્પોબ સાએનસિરીએ તેની સર્જરી કરી તે આવી સર્જરી માટે સર્ટિફાઇડ નહોતો.

આ કિસ્સો એવી સેલિબ્રિટીઓ માટે આંખ ઉઘાડનારો છે જે પોતાની સર્જરી છુપાવવા વિદેશમાં સર્જરી કરાવવા જાય છે. ભારતમાં સર્જરી કરાવે તો ઓળખ જાહેર થઈ જવાની શક્યતા રહે. તેથી મોડલો, હીરો, હિરોઇનો, રાજકારણીઓ, લેખકો વિદેશમાં સર્જરી કરાવતા હોય છે. પરંતુ જો આવા લેભાગુ ડૉક્ટર પાસે સર્જરી કરાવી લે તો જીવન મુશ્કેલીમાં મૂકાઈ જાય. અમેરિકાની જાણીતી નવલકથાકાર ઓલિવિયા ગોલ્ડસ્મિથનું મૃત્યુ પણ કોસ્મેટિક સર્જરીના કારણે થયેલાં કોમ્પ્લિકેશનના લીધે થયું હતું. તે ઇલેક્ટિવ ફેશિયલ સર્જરી કરાવવા ગઈ હતી અને સર્જરીના અમુક કલાકોની અંદર જ તે ઇરિવર્સિબલ કોમામાં સરી પડી. ઓલિવિયાનું મૃત્યુ ૧૫ જાન્યુઆરી, ૨૦૦૪ના રોજ થયું. તે પછી ફેબ્રુઆરીમાં કનેક્ટિકટના યુરોલોજિસ્ટ એલન જે. મલિત્ઝની ૫૪ વર્ષીય પત્ની ફેસલિફ્ટ દરમિયાન ગુજરી ગઈ. મલિત્ઝને પણ ઉપર જણાવ્યું તે લિડોકેઇનનું ઇન્જેક્શન એનેસ્થેટિક ડ્રગ તરીકે આપવામાં આવ્યું હતું. આ બંને મૃત્યુ જ્યાં થયા હતા તે મેનહટ્ટન આય, કેર એન્ડ થ્રોટ હૉસ્પિટલમાં ભારે હોહા મચી ગઈ હતી. સરકારે પણ તપાસ આદરી હતી. આ બંને હૉસ્પિટલો તો સારવાર માટે ઘણી ખ્યાતિપ્રાપ્ત હતી. ત્યાં ઘણાં સંશોધનો પણ થતાં હતાં, પરંતુ આ બંને કેસોએ આ હૉસ્પિટલો પર કાળો ધબ્બો લગાવી દીધો. માત્ર ભારતમાં જ નહીં, પરંતુ અમેરિકામાં પણ સંવેદનાહીન ડૉક્ટરો જોવા મળે છે તેનો આ શુદ્ધ કેસ છે જેમાં આ બંને કેસ પછી ડૉક્ટરોએ, હૉસ્પિટલે કે સરકારી સંસ્થાએ કોઈ કારણ આપ્યું નહીં કે દર્દીઓનાં મૃત્યુ શા માટે થયાં.

મેડિકલ નિગ્લીજન્સી અથવા તબીબી બેદરકારી એ અલગ લેખનો વિષય છે, અહીં કહેવાનો અર્થ એ જ છે કે સૌંદર્ય કુદરતે જે આપેલું છે તેનાથી જ સંતોષ માનવો. સૌંદર્ય જાળવી રાખવા માટે જે પણ ઉપાયો કરો તેના વિશે પહેલાં પૂરી માહિતી મેળવી લેવી. નહીં તો ઉપર જણાવ્યાં તેવાં પરિણામો આવી શકે છે. હિન્દીમાં કહે છે ને કે જાન હૈ તો જહાં હૈ.

(ગુજરાત ગાર્ડિયન દૈનિકની બુધવારની પૂર્તિમાં ‘વિશેષ’ કૉલમમાં તા.૧૭/૬/૧૫ના રોજ આ લેખ છપાયો)

શૈખ અબ્દુલ્લાએ ઈન્દિરા ગાંધીને ભૂ પીવડાવી દીધું!

(ભાગ-૯)

શૈખ અબ્દુલ્લાને તો ભાવતું મળી ગયું. શૈખ-ઈન્દિરા સમજૂતી પછી ઈન્દિરા ગાંધીના ઈશારે કઠપૂતળી જેવા સૈયદ મીર કાસીમે મુખ્યમંત્રી પદેથી રાજીનામું આપી દીધું. એક વાતમાં ઈન્દિરા ગાંધીએ જબરદસ્ત સખ્તી અને હોંશિયારી દાખવી. જ્યાં સુધી શૈખ અબ્દુલ્લા મુખ્યપ્રધાનના શપથ ન લે ત્યાં સુધી ઓલ ઇન્ડિયા રેડિયો પર સતત પ્રચાર કરવામાં આવ્યો કે ભારત અને કાશ્મીરના સંબંધ (જાણે બંને અલગ-અલગ દેશ હોય) યથાવત્ જ રહેશે. આના કારણે કાશ્મીરમાં એવી લાગણી જન્મી કે શૈખ અબ્દુલ્લાએ કાશ્મીરને વેચી દીધું છે. તેમની સામે જબરદસ્ત રોષ પ્રગટ્યો. વિરોધ પ્રદર્શનો થયાં. તેઓ સોગંદવિધિમાં આવ્યા નહીં. ઈન્દિરા ગાંધીએ વિદાય લેતા મુખ્યપ્રધાન સૈયદ મીર કાસીમને શૈખને થાળે પાડવા સ્પષ્ટ સૂચના આપી અને કહ્યું કે તેમને કહો કે જો તેઓ શપથ નહીં લે તો કાસીમ ફરી મુખ્યપ્રધાન બની જશે. શૈખ જેલની જિંદગીથી કંટાળી ગયા હતા. તેમણે વાત માની લીધી. તેમણે જનમત સંગ્રહનો તંત પણ મૂકી દીધો અને જમ્મુ-કાશ્મીરના મુખ્યપ્રધાન વડા પ્રધાન (વઝીર-એ-આઝમ) તેમજ રાજ્યપાલ રાષ્ટ્રપતિ (સદર-એ-રિયાસત) કહેવાય તે જિદ પણ છોડી દીધી.

જોકે આ સમજૂતી થયા પછી ‘અભી બોલા અભી ફૌક’ની જેમ નેશનલ કૉન્ફરન્સના નેતાઓ, શૈખના દીકરા મુસ્તફા કમાલ (જેમણે ૩ જૂન, ૨૦૧૫ના રોજ જ નિવેદન આપ્યું હતું કે કાશ્મીરમાં પાકિસ્તાનના ઝંડા ફરકાવાય તેમાં કંઈ ખોટું નથી), ભત્રીજા શૈખ નઝીર વગેરે ઈન્દિરા-શૈખ સમજૂતીને માનતા નથી અને સમયે સમયે સવાલ ઉઠાવતા રહ્યા છે કે તેના પર શૈખના હસ્તાક્ષર જ ક્યાં છે. તેઓ એમ પણ કહ્યા રાખે છે કે કાશ્મીરનું ભારતમાં વિલિનીકરણ પણ કામચલાઉ જ હતું.

જમ્મુ અને લદ્દાખના લોકો મીર કાસીમના રાજીનામાથી રોષે ભરાયા. સૈયદ મીર કાસીમ, તે  વખતના મુખ્યપ્રધાન, પોતાના પુસ્તક ‘માય લાઇફ એન્ડ ટાઇમ્સ’માં લખે છે કે “જ્યારે હું દિલ્હીથી જમ્મુ પહોંચ્યો ત્યારે જમ્મુમાં લોકો મને ઘેરી વળ્યા અને મને કહ્યું, “અમે તમને મત આપ્યો હતો, શૈખને નહીં.”” પરંતુ કાસીમને ઈન્દિરા ગાંધીનો આદેશ હતો. ઉપરાંત તેઓ પોતે પણ ઢીલા હતા. અગાઉ સાદ્દિક વખતે તેમનું નામ મુખ્યપ્રધાનના દાવેદાર તરીકે ઉભર્યું અને તે બંને મિત્રો (સાદ્દિક-કાસીમ) વચ્ચે મતભેદો થયા ત્યારે તેમણે રાજીનામું આપી રાજકારણમાંથી સંન્યાસ લઈ લીધો હતો. રાષ્ટ્રીય સ્તરે કૉંગ્રેસમાં ભાગલા થયા હોવાથી ઈન્દિરા ગાંધીને મીર કાસીમના ટેકાની જરૂર હતી તેથી તેઓ તેમને રાજકારણમાં પાછા લઈ આવ્યા હતા. સાદ્દિકના અવસાન બાદ મીર કાસીમ સિવાય કોઈ વિકલ્પ દેખાયો નહીં. તેથી તેમને મુખ્યપ્રધાન બનાવી દેવાયેલા. પરંતુ હવે ઈન્દિરા ગાંધી ઈચ્છવા લાગ્યાં હતાં કે તેઓ રાજીનામું આપી દે અને શૈખને મુખ્યપ્રધાન બનાવવામાં આવે! આમ, ચૂંટાયેલી સરકારના મુખ્યપ્રધાન મનમરજી મુજબ બદલવાની રીતરસમ કૉંગ્રેસના વખતથી શરૂ થઈ. આજે આપણે જોઈએ છીએ કે જયલલિતા જેલમાં જાય એટલે તેમના પ્યાદાને મુખ્યપ્રધાન બનાવી દેવાય. તેઓ નિર્દોષ છૂટે એટલે ફરી તેમને મુખ્યપ્રધાન બનાવી દેવામાં આવે. પરંતુ આ બધી ગેરરીતિઓ  કૉંગ્રેસે શીખવી છે.

શૈખ જમ્મુ-કાશ્મીરના મુખ્યપ્રધાન તરીકે ૧૯૭૫માં ફરી બિરાજમાન થયા, પરંતુ કેવી રીતે! તેમને ઈન્દિરા તરફથી કૉંગ્રેસમાં આવી જવા કહેવાયું હતું, પરંતુ તેમણે પ્રસ્તાવ ફગાવી દીધો! જે ઈન્દિરાની વાત ટાળવાની કોઈ હિંમત કરતું નહોતું તેનો પણ પ્રસ્તાવ ફગાવી શકે તે વ્યક્તિ કેવી હશે? અથવા એમ વિચારો કે નહેરુ-જેપી-શાસ્ત્રી-ઈન્દિરા તમામ શાસકો કયા ભેદી કારણસર શૈખ સામે હંમેશાં ઝુક્યા કરતા હતા? એમાંય, ૧૯૭૨ના સમય સુધીમાં તો શૈખનું રાજકારણ ખતમ કરી નખાયું હતું. શ્યામાપ્રસાદ મુખરજી સાથે થયું તેવું ભલે શૈખ સાથે ન કરાય, પરંતુ તેમને તડીપાર કરીને તેમને બોધપાઠ આપી દેવાયો હતો તે ચાલુ રાખવાના બદલે ઈન્દિરાએ તેમને ફરીથી સત્તા આપવાની શી જરૂર હતી? માનો કે કાસીમ ઢીલા હતા, પરંતુ શૈખ સિવાય કોઈ વિકલ્પ જ ન દેખાયો નહેરુ- ઈન્દિરાને? આના કારણે તો પછી એવું થયું કે શૈખ પછી તેમની બે પેઢીએ વર્ષો સુધી કાશ્મીર પર શાસન કર્યે રાખ્યું!

લોખંડી ઈન્દિરાની સખ્તાઈ શૈખ સામે પીગળી જતી હતી. શૈખની નેશનલ કૉન્ફરન્સે ચૂંટણીનો બહિષ્કાર કર્યો હતો. તેથી તેમના પક્ષના એક પણ ધારાસભ્ય ચૂંટાયેલા નહોતા. એટલે માત્ર એક વ્યક્તિ જે ચૂંટાયેલી નહોતી તેને બહુમતી પક્ષ કૉંગ્રેસે ટેકો આપી દીધો અને લોકશાહીનું ગળું ટુંપી દેવાયું!

જોકે શૈખ અબ્દુલ્લાના (કદાચ વિચારપૂર્વકના) કેન્દ્ર અને કૉંગ્રેસ સાથે લવ-હેટના સંબંધ ચાલુ રહ્યા. મુખ્યપ્રધાન બન્યા પછી શૈખ અબ્દુલ્લા કૉંગ્રેસમાંથી માણસો તોડવા લાગ્યા. ખાસ કરીને કૉંગ્રેસમાંના મુસ્લિમ નેતાઓને પોતાના પક્ષમાં ખેંચવા લાગ્યા. કૉંગ્રેસમાંથી અબ્દુલ ગની લોન જેવા ઘણાય લોકો નેશનલ કૉન્ફરન્સમાં જોડાવા લાગ્યા. શેખ અબ્દુલ્લાની બીજી અવળચંડાઈઓ પણ ચાલુ થઈ,  પનોતી પણ સાડા સાત વર્ષે ઉતરી જાય, પરંતુ શૈખ અબ્દુલ્લા નામની પનોતી તો દાયકાઓ સુધી જમ્મુ-કાશ્મીર પરથી ઉતરી નહીં. શૈખ અબ્દુલ્લાએ કેન્દ્ર તરફથી મળતા ખાદ્ય રેશન પર અપાતી સબસિડી કાપી નાખી. તેમણે કાશ્મીરના લોકોને પેટે પાટા બાંધી લેવા કહ્યું અને કેન્દ્રની કૃપામાંથી મુક્ત થવા કહ્યું. એક રીતે એમની વાત સાચી હતી. એ રીતે કે એ વખતે ઈન્દિરા ગાંધીનું માત્ર જમ્મુ-કાશ્મીર તરફ જ નહીં, એ કોઈ પણ રાજ્ય જ્યાં તેમની મનગમતી વ્યક્તિ શાસક તરીકે ન હોય ત્યાં હેરાન કરવા માટે આવું જ વલણ હતું. ગુજરાતમાં ચીમનભાઈ પટેલ તેમની મરજી વિરુદ્ધ મુખ્ય પ્રધાન બન્યા તો કેન્દ્ર તરફથી મળતા ઘઉંના પૂરવઠામાં કાપ મૂકી દીધો. ચીમનભાઈએ હોસ્ટેલનું ફૂડ બિલ વધારી દીધું, જેના પરિણામે (ઈન્દિરાના ઈશારે જ) મોંઘવારી સામે આંદોલન થયું જે છેવટે તો ચીમનભાઈ ઉપરાંત ઈન્દિરાની ખુરશી ઉથલાવીને રહ્યું. પરંતુ શૈખ અબ્દુલ્લાના કેસમાં આવું ન થયું.

તેમણે પોતાની બેવડી રમત ચાલુ રાખી. કાશ્મીરમાં હોય ત્યારે ભારત વિરુદ્ધ બોલવાનું અને ભારતીય પત્રકારો કે જમ્મુમાં જાય ત્યારે ડાહી ડાહી વાતો કરવાની! જમ્મુના નેતા પંડિત પ્રેમનાથ ડોગરા શૈખ અબ્દુલ્લા વિશે સાચું જ કહેતા, “એ કમ્યૂનલિસ્ટ ઇન કાશ્મીર, કમ્યૂનિસ્ટ ઇન જમ્મુ એન્ડ નેશનાલિસ્ટ ઇન ઇન્ડિયા.” અર્થાત, કાશ્મીરમાં તે (મુસ્લિમ તરફી) કોમવાદી બની જાય, જમ્મુમાં સામ્યવાદી બની જાય અને ભારતમાં રાષ્ટ્રવાદી! શૈખ અબ્દુલ્લાએ કૉંગ્રેસ પક્ષના માણસોને તોડ્યા એટલે નેશનલ કૉન્ફરન્સ અને કૉંગ્રેસ વચ્ચે ટકાટકી ચાલુ થઈ ગઈ હતી. પરંતુ ૧૩ ઑક્ટોબરે બંને વચ્ચે મતભેદોનો અંત લવાયો અને એક સંકલન સમિતિ બનાવાઈ. જોકે આ લાંબું ન ચાલ્યું. ૨૧ ઑક્ટોબરે તેમણે મંત્રીમંડળનું વિસ્તરણ કર્યું અને પોતાના નવા મંત્રીમંડળમાં ઈન્દિરા ગાંધીને પૂછ્યા વગર જ કૉંગ્રેસના ચાર પ્રધાનોનો સમાવેશ કર્યો. જવાબમાં ઈન્દિરા ગાંધીએ એ ચાર સભ્યોને પ્રધાન તરીકે ન જોડાવા આદેશ આપ્યો. આથી સોગંદ સમારંભ રદ્દ કરવો પડ્યો. (લોકશાહીના નામે કેવું ફારસ ભજવાતું રહ્યું છે એ આના પરથી સ્પષ્ટ થાય છે.)

દરમિયાનમાં ભારતમાં નવનિર્માણ આંદોલન, કટોકટી સામેની લડાઈ ચાલુ થઈ ગઈ હતી. કૉંગ્રેસ વિરુદ્ધ દેશમાં ભયંકર આક્રોશ અને રોષ હતો. ઈન્દિરા ગાંધી અને સંજય ગાંધીના ઈશારે વિરોધી નેતાઓને પકડી પકડીને જેલમાં પુરાવા લાગ્યા હતા. તેમના પર અત્યાચારની હદ થઈ રહી હતી. અખબારોનો અવાજ ઘોંટી દેવાયો હતો. લોકશાહીનો સૂરજ આથમી જાય તેવા એંધાણ થઈ રહ્યા હતા.

માર્ચ ૧૯૭૭માં કટોકટી અને સખત પોલીસ દમન છતાં ચૂંટણીમાં સંયુક્ત થયેલા વિરોધ પક્ષોની પાર્ટી – જનતા પાર્ટી ચૂંટણીમાં જીતી ગઈ. ઈન્દિરા ગાંધીને લાગ્યું કે શૈખ અબ્દુલ્લા આ તકનો લાભ ઉઠાવી કૉંગ્રેસ સાથે ગઠબંધન તોડી નાખશે અને જનતા પાર્ટી સાથે સમાધાન કરી લેશે. તેમણે શૈખ અબ્દુલ્લા સાથ છોડે તે પહેલાં જ કૉંગ્રેસના રાજ્યના નેતાઓને અબ્દુલ્લા સરકારને ટેકો પાછો ખેંચી લેવા આદેશ આપ્યો. (કૉંગ્રેસના ટેકાથી બનેલી તમામ સરકારો સાથે આવું જ થયું છે. આ શરૂઆત કદાચ શૈખ અબ્દુલ્લાથી થઈ, પછી ચરણસિંહ, ચંદ્રશેખર, દેવેગોવડા અને છેલ્લે ઈન્દ્રકુમાર ગુજરાલની સરકારો સાથે આવું જ થયું.) ૭૩ સભ્યોની વિધાનસભામાં કૉંગ્રેસના ૪૫ સભ્યો હતા. તેણે શૈખ અબ્દુલ્લા સરકારને ટેકો પાછો ખેંચી લીધો, જેથી ૨૬ માર્ચ ૧૯૭૭થી ૯ માર્ચ ૧૯૭૭ સુધી જમ્મુ-કાશ્મીરમાં રાજ્યપાલનું શાસન સ્થપાયું.

હકીકતે કૉંગ્રેસ પાસે અને ઈન્દિરા ગાંધી પાસે આ મોટી તક હતી. તેની પાસે ૪૫ સભ્યો હતા. શા માટે તેમણે શૈખ અબ્દુલ્લા સાથે ૧૯૭૫ની સમજૂતી (એકોર્ડ) કરી? શા માટે તેમણે સૈયદ મીર કાસીમને હટાવીને, જે પક્ષના એક પણ ધારાસભ્ય નહોતા તે, નેશનલ કૉન્ફરન્સના નેતા શૈખ અબ્દુલ્લાને લોકશાહીનું ગળું ઘોંટીને મુખ્યપ્રધાન બનાવ્યા? જો તેમણે કૉંગ્રેસની સરકાર ટકાવી હોત તો જમ્મુ-કાશ્મીર રાષ્ટ્રીય પ્રવાહમાં ભળવાની પૂરી સંભાવના હતી. પરંતુ શૈખ અબ્દુલ્લાને આપખુદ રીતે મુખ્યપ્રધાન બનાવીને જમ્મુ-કાશ્મીરની પ્રજાને હેરાન તો કરી જ, સાથે તેને રાષ્ટ્રીય પ્રવાહમાં ભેળવવાની સંભાવનાને દાયકો પાછળ ધકેલી, જે આજ સુધી નથી આવી શકી. અને શૈખ અબ્દુલ્લાએ બદલામાં શું કર્યું? કાશ્મીરના લોકોને ભારત વિરુદ્ધ ભડકાવ્યે રાખ્યા. કૉંગ્રેસને તોડી નાખી. એ પછી કૉંગ્રેસ સત્તા બહાર ગઈ તે ગઈ, તે પછી છેક, ૨૦૦૨માં પીડીપી સાથે યુતિ સરકાર દ્વારા આડકતરી અને ૨૦૦૫માં ગુલામનબી આઝાદ મુખ્યપ્રધાન બન્યા ત્યારે સીધી રીતે સત્તા હાથમાં આવી.

કૉંગ્રેસે ટેકો પાછો ખેંચી લીધા પછી તેને (એટલે કે ઈન્દિરાને) એમ કે પોતે પાછી સરકાર રચી શકશે પરંતુ શૈખ અબ્દુલ્લા રાજ્યપાલ એલ. કે. ઝા પાસે વિધાનસભાનું વિસર્જન કરાવવામાં સફળ રહ્યા. કૉંગ્રેસ (એટલે કે ઈન્દિરા) આનાથી ડઘાઈ ગઈ, રોષે ભરાઈ ગઈ. તેમણે શૈખ અબ્દુલ્લાના પગલાને રાજકીય દગાબાજી તરીકે ગણાવ્યું. રાજ્યપાલ પણ કેવા કહેવાય! તેમણે માત્ર ત્રણ સભ્યોનો ટેકો ધરાવતા મુખ્ય પ્રધાનની સલાહ માનીને વિધાનસભા વિસર્જિત કરી નાખી! અને શૈખ અબ્દુલ્લાના કાબાપણાને-લુચ્ચાઈને તો શું કહેવું!

હવે રાજ્યમાં વિધાનસભાની ચૂંટણી અવશ્યંભાવી બની હતી. દેશમાં જનતા પાર્ટીનું મોજું હતું. પરંતુ શૈખ અબ્દુલ્લાએ જનતા પાર્ટી સાથે સમજૂતી કરવાની ના પાડી દીધી. તેમને લાગ્યું કે તેમ કરવાથી તેમની ભારતવિરોધી છબિ નબળી પડી જશે. આ તરફ રાજ્યમાં જનતા પાર્ટીનું એક એકમ સ્થપાયું હતું. મૌલાના મસૂદીની નીચે. તેમાં કેટલાંક જૂથો અને પક્ષો સામેલ થયાં હતાં જેમાં મૌલવી ફારુકીની અવામી ઍક્શન કમિટીનો પણ સમાવેશ થતો હતો. શૈખ અબ્દુલ્લાની નેશનલ કૉન્ફરન્સ માટે આ ચિંતાનો વિષય હતો, પરંતુ ઈન્દિરા ગાંધીને પણ જે માણસ ભારે પડતો હોય તે આ બધાને તો ઘોળીને જ પી જાય ને!  જનતા પાર્ટીમાં ભારતીય જનસંઘ પણ હતો (રાષ્ટ્રીય સ્તરે) તેથી શૈખ અબ્દુલ્લાએ ચૂંટણી પ્રચાર દરમિયાન કાશ્મીરની જનતામાં ભય ફેલાવ્યો કે આ લોકો એટલે કે મૌલાના મસૂદીવાળો પક્ષ જો સત્તામાં આવશે તો કલમ ૩૭૦ દૂર થઈ જશે અને કાશ્મીરની જનતા પર ભારે અત્યાચારો થશે. તેમણે તો ત્યાં સુધી કહી દીધું કે “જો ભારત તરફથી આપણને માન-સન્માન નહીં મળે તો આપણે ભારતમાંથી છૂટા પડી જઈશું. ૧૯૫૩થી કલમ ૩૭૦ને ઘણી નબળી પાડી દેવામાં આવી છે, તેને આપણે મજબૂત કરવાની છે.” તેમણે રાજ્યમાંથી ભારતીય સેનાને હટાવી લેવા પણ માગણી કરી. ચૂંટણી દરમિયાન શૈખ અબ્દુલ્લા માંદા પડી ગયા! વિરોધીઓને લાગ્યું કે પ્રજાની સહાનુભૂતિ મેળવવા તેઓ નાટક કરી રહ્યા છે. જો ખરેખર નાટક હોય તો શૈખ અબ્દુલ્લા અદ્ભુત કલાકાર કહેવાય!

ચૂંટણી જીતવા શૈખ અબ્દુલ્લાનાં તમામ ઉપાયો કારગત નિવડ્યા. ૧૯૭૭માં યોજાયેલી જમ્મુ-કાશ્મીર વિધાનસભા ચૂંટણીમાં શૈખ અબ્દુલ્લા તેમના પક્ષ નેશનલ કૉન્ફરન્સને ભારે બહુમતી અપાવવામાં સફળ રહ્યા. કૉંગ્રેસનું પત્તું સાફ થઈ ગયું. જનતા પાર્ટી કેમ હારી તેની વાત તેમજ જમ્મુ-કાશ્મીરના રાજકારણમાં પ્રયોજાતા શબ્દ ‘શેર-બકરા’માં શેર કોણ હતા અને બકરા કોણ હતા, તેમજ બકરાઓની હાલત શું હતી, તેની વાત આવતા અઠવાડિયે…

(ક્રમશઃ)

(મુંબઈ સમાચાર દૈનિકની રવિવારની પૂર્તિમાં ‘સિક્કાની બીજી બાજુ’ કૉલમમાં તા.૧૪/૬/૧૫ના રોજ આ લેખ છપાયો.)

ભાગ- ૧  કાશ્મીરી હિન્દુઓ પર અત્યાચારોનો સદીઓનો સિલસિલો

ભાગ-૨ કાશ્મીરમાં હિન્દુ રાજ પાછું કેવી રીતે આવ્યું?

ભાગ-૩ કાશ્મીર સળગતું હતું ત્યારે નહેરુ રશિયા ને આફ્રિકાની વાતો કરતા હતા!

ભાગ-૪ નહેરુની લુચ્ચાઈ: કલમ ૩૭૦ને સરદારના નામે ચડાવી દીધી!

ભાગ-૫ શ્યામાપ્રસાદનું રહસ્યમય મોત ને નેહરુનો શેખ પ્રત્યે આંધળો પ્રેમ

ભાગ-૬ હજ પઢવાના નામે શેખ અબ્દુલ્લાનું ચીન અને મુસ્લિમ દેશો સાથે ષડયંત્ર

ભાગ-૭  ઈન્દિરાની નિષ્ફળતાઃ યુદ્ધ જીત્યાં પણ કાશ્મીર પાછું ન મેળવ્યું

ભાગ-૮ કાશ્મીરમાં આતંકવાદી પ્રવૃત્તિ ૧૯૭૧થી ચાલુ થઈ

ભાગ-૧૦ કાશ્મીરમાં શેર-બકરાનું રાજકારણ: બકરાઓની કેવી હાલત હતી?

તમારાં બાળકને એમએસજીના ઝેરથી બચાવો

‘ટેસ્ટ ભી હેલ્થ ભી’ એવા સૂત્ર સાથે જેની જાહેરખબર દર્શાવાતી હતી અને માત્ર બે મિનિટમાં તૈયાર થઈ જવાની લાલચ અપાતી હતી તે મેગી લોકોને ખૂબ પસંદ પડી ગઈ હતી. ખાસ કરીને મમ્મીઓ માટે. બે મિનિટમાં તૈયાર થઈ જાય અને બાળકોને સ્વાદમાં ભાવે એ અલગ. આથી ઘરમાં નાસ્તામાં મેગી બનવા લાગી. ધીમેધીમે જનરેશન બદલાઈ. અને નવી મમ્મીઓ કાં તો નોકરીના કારણે અથવા રસોઈ કરવાની આળસના કારણે તેનાં બાળકોને હવે જમવામાં મેગી આપવા લાગી. ઘણી જગ્યાએ ઊંધું પણ થતું. રોટલી-શાક બનાવ્યાં હોય તે ખાવાની બાળકો ના પાડે અને તેમને પૂછવામાં આવે ત્યારે તેઓ મેગી બનાવવાનું કહે.

આપણા માટે જે શ્રેય હોય છે તે આપણને ગમતું નથી. આપણને પ્રેય ગમે છે. જેમ કે બાળક હોય તો તેને રમવું ગમશે, ભણવું નહીં. આવું જ ખાવાની બાબતમાં પણ છે. ઉનાળાની ગરમીમાં આપણને ફ્રિઝનું ઠંડું પાણી ગટગટાવવાની તીવ્રતમ ઈચ્છા થાય પરંતુ તેના કરતાં માટલાનું પાણી સારું. આપણને જે ભાવતું હોય તે આપણા માટે મોટા ભાગે નુકસાનકારક હોય છે. ડાયાબિટીસના ઘણા દર્દીઓ ગળ્યું ખાવાના શોખીન હોય છે. એસિડિટીની ફરિયાદ એવા લોકો વધુ કરતા હોય જેઓ તીખું તમતમતું ખાવાના શોખીન હોય. હા, જે ખૂબ મજૂરી કરતા હોય તેમને, લોકભાષામાં કહીએ તો, પથરા પણ પચી જાય. આપણે ત્યાં નાસ્તા અને ભોજનની એટલી બધી વિવિધતા છે, તેમ છતાં, ગુજરાતમાં હવે તો ગુજરાતી સિવાય બધી જ પ્રકારની વાનગીઓ માતાઓ-વહુઓ બનાવવા લાગી છે.  પંજાબી, દક્ષિણ ભારતીય, કોન્ટિનેન્ટલ, ચાઇનીઝ. આપણે ત્યાં ઝડપથી તૈયાર થતો નાસ્તો પણ છે જેમ કે સેવમમરા. સિંગદાળિયા, ચણા. ખાખરા. ચવાણુ. પરંતુ આજકાલ પેકેજ્ડ ફૂડનું ચલણ વધ્યું છે. કોઈને કંઈ ઝંઝટ કરવી નથી. અને મેગીનો ફાયદો (!) એ ખરો કે થોડા મોટાં બાળકો હોય- દસ બાર વર્ષના તો જાતે પણ મેગી બનાવી શકે.

હવે આપણને ખબર પડી છે કે વર્ષોથી જે મેગી આપણામાંના કેટલાક ખાતા હતા તે તો સ્વાસ્થ્ય માટે ખતરનાક છે. ઘણી વાર આપણને કોઈ અધિકૃત સંસ્થા ન કહે ત્યાં સુધી અને જ્યાં સુધી તેની સામે ઝાઝો હોબાળો ન મચે ત્યાં સુધી આપણે એ બાબત માનતા નથી. બાકી, મેગી વિશે આરોગ્ય નિષ્ણાતો કહેતા જ હતા કે તેમાં મેંદો આવતો હોવાથી તે બહુ ખાવી સારી નથી. મેગી ઉપરાંત અન્ય ચાઇનીઝ વાનગીઓમાં પણ વપરાતા આજીનોમોટો વિશે પણ ઘણા સમયથી આ નિષ્ણાતો કહેતા જ હતા કે તેમાં સ્વાદ જ મળે છે, પરંતુ પોષણ નથી મળતું. હવે બધું વૈજ્ઞાનિક અને આરોગ્યની રીતે બહાર આવી રહ્યું છે ત્યારે આપણને ખબર પડી કે આ આજીનોમોટો કેટલો નુકસાનકારક છે.

આજીનોમોટો છે શું? નામ પરથી તે ગુજરાતી હોવાની ભૂલ ન કરવી. તે જાપાનીઝ શબ્દ છે. હકીકતે એક જાપાનીઝ કંપનીનું નામ છે. ઘણી વાર કોઈ ચપલ બનાવતી કંપનીનું નામ ચપલ સાથે જોડાઈ જાય તેમ એક પદાર્થ સાથે આજીનોમોટોનું નામ જોડાઈ ગયું છે. આ પદાર્થ એટલે મોનો સોડિયમ ગ્લુટામેટ જેને ટૂંકમાં એમએસજી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ પદાર્થ ઉમામીની સુનામી સર્જે છે. ઉમામી પણ એક જાપાનીઝ શબ્દ છે. તેનો અર્થ થાય છે ચટપટો, મજા પડી જાય, ટેસડો પડી જાય તેવો સ્વાદ. આ સ્વાદને આમ તો સ્વાદની એકેય શ્રેણીમાં ફિટ બેસાડી ન શકાય. ન તે ખાટો હોય, ન તે ખારો, ન મીઠો હોય ન કડવો. તેનું રાસાયણિક સૂત્ર છે – C5H8NO4Na. જાપાનના બાયોકેમિસ્ટ કિકુનાએ ઈકેદાએ પહેલી વાર તેને તૈયાર કર્યું હતું. જાપાનમાં ઘણાં સૂપોમાં કોમ્બુ નાખવામાં આવે છે. કિકુનાભાઈ આ કોમ્બુ જેવો પદાર્થ બનાવવા મથતા હતા અને તેમાં તેઓ સફળ રહ્યા.

આ એમએસજી ટમેટાં, બટેટાં, મશરૂમ, ચીઝ, અન્ય ફળો અને શાકભાજીઓમાં કુદરતી રીતે મળી આવે છે. સૌથી પહેલાં તો એ જાણી લો કે આ એમએસજી એ એક્સાઇટોટોક્સિન છે. તમને થશે કે આ એક્સાઇટોટોક્સિન વળી કઈ બલાનું નામ છે? માનો કે એમએસજી દાઉદ ઈબ્રાહિમ જેવી વ્યક્તિ છે તો એક્સાઇટોટોક્સિન એ ગુંડા છે. હવે તમને ખબર પડી ગઈ હશે કે એક્સાઇટોટોક્સિન એ એક શ્રેણી છે અને તે એવાં રસાયણોની શ્રેણી છે જે સામાન્ય રીતે એમિનો એસિડ હોય છે. તેઓ ન્યૂરોન રિસેપ્ટરને ઉત્તેજે છે. (એક્સાઇટોટોક્સિન નામમાં જ સ્પષ્ટ છે કે ઉત્તેજતાં ઝેરી તત્ત્વો) આ ન્યૂરોન રિસેપ્ટર મગજના કોષોને એકબીજા સાથે સંદેશો પહોંચાડવા દે છે. મતલબ કે જો તમારા પગ પર મચ્છર બેઠું હશે તો તમારું મગજ હાથને આદેશ આપશે કે પગ પરથી મચ્છર ઉડાડ.

એક્સાઇટોટોક્સિન ન્યૂરોન રિસેપ્ટરના સંપર્કમાં આવે છે ત્યારે આવેગમાં એક તીવ્ર ઉછાળો આવે છે. પરંતુ તે પછી તેઓ થાકી જાય છે. કેટલાક કલાકો પછી આ ન્યૂરોન મરી જાય છે. આ અસર મગજના એવા ભાગમાં થાય છે જે આપણા વર્તન, લાગણીઓ, યૌવન, ઊંઘનું ચક્ર અને રોગપ્રતિકારક શક્તિને નિયંત્રિત કરે છે.

અમેરિકાના ન્યૂરોસર્જન અને લેખક ડૉ. રસેલ બ્લેલોકે ‘એક્સાઇટોટોક્સિન: ધ ટેસ્ટ ધેટ કિલ્સ’ પુસ્તકમાં સમજાવ્યું છે કે મોનોસોડિયમ ગુલ્ટામેટ એક એક્સાઇટોટોક્સિન છે જે તમારા કોષને ઓવરએક્સાઇટ એટલે કે વધુ પડતા ઉત્તેજે છે. એટલી હદ સુધી કે તેનાથી તેને નુકસાન પહોંચી શકે અથવા તેનું મૃત્યુ થઈ શકે. આમ મગજને નુકસાન કરે છે.

આ એક્સાઇટોટોક્સિન માત્ર ન્યૂરોન સાથે જ રમત નથી રમતાં, પરંતુ જીભ સાથેય રમત રમે છે. તેમાં રહેલાં રસાયણો જીભમાં રહેલાં સ્વાદ કોષોને ઉત્તેજિત કરે છે. આથી આપણે જે ખાઈએ છીએ તેનો સ્વાદ આપણને બહુ સારો લાગે છે. આથી જ તો સૂપ, નાસ્તા, સોસ, ગ્રેવી અને બીજા અનેક ફૂડમાં આ એમએસજી (એમએસજી) અથવા એક્સાઇટોટોક્સિન નાખવામાં આવે છે.

એક્સાઇટોટોક્સિન માત્ર ચાઈનીઝ પ્રકારનાં વ્યંજનોમાં જ હોય છે એવું નથી, કેમ્પબેલના સૂપથી લઈને વેઇટ વોચર્સ અને મેકડોનાલ્ડના અમેરિકન પ્રોસેસ્ડ ફૂડમાં પણ એમએસજી તેમજ એસ્પર્ટેમ નામના એક્સાઇટોટોક્સિન હોય છે. એટલે તમે કોઈ માર્ટ, ફ્રેશ કે મોલમાં કરિયાણું લેવા જાવ અને ત્યાં પેકેજ્ડ ફૂડ, સૂપ, ચિપ્સ, વેફરના પડીકાં ખરીદો તો તેમાં, ફ્રિજમાં રાખેલા ખાદ્ય પદાર્થોમાં એક્સાઇટોટોક્સિન હોવાની પૂરી સંભાવના છે. સ્વાદમાં તો ‘કુરકુરા’ લાગે પણ પછી તેની અસરો વર્તાય.

અને આ એક્સાઇટોટોક્સિનથી કેવી અસરો થવા સંભવ છે? અગાઉ કહ્યું તેમ મગજના ન્યૂરોન સેલને તો તે મારી નાખે જ છે. ‘ધ હેલ્થ સાઇટ’ના કહેવા મુજબ, આ એમએસજી જેવા એક્સાઇટોટોક્સિનથી તમારી યાદશક્તિ અને તમારી શીખવાની પ્રક્રિયા પર અસર થાય છે (એનો અર્થ એ કે બાળકોએ આવા ખાદ્ય પદાર્થો બિલકુલ ખાવા ન જોઈએ). ડૉ. રસેલ બ્લેલોકના કહેવા પ્રમાણે, આ એમએસજીથી લર્નિંગ ડિસએબિલિટી, અલ્ઝાઇમર, પાર્કિન્સન્સ, લોઉ ગેહરિગ રોગ (જેમાં મગજ અને કરોડરજ્જુના કોષોને નુકસાન થાય છે), હંટિગ્ટન્સ ડિસીઝ થઈ શકે. પ્રયોગશાળામાં પ્રાણીઓ પર ગ્લુટામેટનાં ઇંજેક્શન આપવાથી તેમના મગજના નર્વ કોષોને નુકસાન પહોંચ્યું હતું. તેનાથી તમને આંચકીઓ, ચક્કર આવી શકે. બાળકોનાં વર્તન તો બદલાય જ સાથે મોટી ઉંમરની વ્યક્તિને પણ હાઇપરએક્ટિવિટીને લગતી સમસ્યાઓ સર્જાઈ શકે. જેમને એમએસજીની એલર્જી હોય તેનું તો મોત પણ થઈ શકે.

ડૉ. રસેલ બ્લેલોક મુજબ, જ્યારે વધુ પડતું એમએસજી લેવામાં આવે ત્યારે કાર્ડિઆક અર્હાઇથમિયા (હૃદયના ધબકારા અનિયમિત થવા)ની સ્થિતિ થાય છે. એમાંય જ્યારે મેગ્નેશિયમનો સંગ્રહ ઓછો હોય ત્યારે (જેમ કે એથ્લેટમાં) ત્યારે ઓછા પ્રમાણમાં એમએસજી લો તો પણ કાર્ડિયાક અર્હાઇથમિયા ઉત્પન્ન થાય અને મોત પણ નિપજી શકે. આ સિવાય, એમએસજી લેનારને, ભૂખ ન લાગવી, પાચનની ક્રિયામાં ગરબડ થવી, સ્થૂળતામાં વધારો, આંખને નુકસાન, માથાનો દુખાવો, વધુ પડતો થાક, વિસ્મૃતિ, નિરાશા જેવી આરોગ્ય સંબંધી હેરાનગતિઓ થઈ શકે છે.

કેટલાક લોકો એમ કહે છે કે અમેરિકાના ફૂડ એન્ડ ડ્રગ ઍડ્મિનિસ્ટ્રેશન (એફડીએ)એ તો એમએસજીને ખાવા માટે સલામત ગણ્યું છે પણ આવા લોકો સિફતપૂર્વક ભૂલી જાય છે કે એફડીએ પણ જો અને તોની રીતે તેને સલામત ગણે છે. ઉપરાંત તે એમ તો કહે જ છે કે તેનાથી ટૂંકા ગાળાનાં રિએક્શન આવી શકે જેમ કે હાથ-પગમાં ખાલી ચડી જવી, પેટમાં બળતરા થવી, ઝણઝણાટી થવી, મોઢું તણાવું, છાતીમાં દુખાવો થવો, માથું દુખવું, ઉલટી થવી, હૃદયના ધબકારા  વધી જવા, તંદ્રા, નબળાઈ, ખૂબ પરસેવો થવો.

તો કેવી રીતે ખબર પડે કે તમે જે બહારથી પેકેજ્ડ ફૂડ લાવ્યા તેમાં એમએસજી છે કે નહીં. આવાં ખાદ્ય પદાર્થો બનાવનારા હોંશિયાર હોય છે. તેઓ એમએસજી લખવાથી બચે છે. વળી, ફૂડ બનાવતી વખતે કે તે બન્યું હોય ત્યારથી તમે ખરીદો કે ઘરે લાવીને ફ્રિજ વગેરેમાં મૂકો ત્યાં સુધીમાં તેમાં એમએસજી બની ગયું  હોવાની શક્યતા છે. એટલે પ્રોસેસ્ડ ફૂડ ખરીદો તો તેમાં સામાન્ય રીતે એમએસજી છે જ તેવું માની લેવું. તાજો ખોરાક લેવો. ઘરમાં બનેલો ખોરાક લેવો. (મમ્મીઓએ ખાસ યાદ રાખવું. થોડી મહેનત થશે પરંતુ ઘરમાં બનેલો ખોરાક બાળકોને આપશો તો તેનું આરોગ્ય અને ભવિષ્ય સુધરશે.) રેસ્ટોરન્ટમાં બને ત્યાં સુધી ખોરાક લેવાનું ટાળવું. જવું જ પડે તેમ હોય તો ત્યાં પૂછી શકાય કે એમએસજી વગરની કઈ ચીજો છે. હવે તમને ખબર પડી જ ગઈ છે કે ચાઈનીઝ અને અમેરિકન પ્રકારના, સ્ટોર કરેલા, પ્રોસેસ કરેલા, પેકેટમાં આવતા ખાદ્ય પદાર્થોમાં એમએસજી હોવાની શક્યતા છે. (અમેરિકાને બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછી જાપાનીઝ ફૂડનો ચસકો લાગી ગયો હતો, તેથી તેઓ પણ એમએસજી પાછળ ગાંડા થઈ ગયા, પરંતુ ધીમે ધીમે સત્ય સમજાઈ રહ્યું છે.)

એક પ્રશ્ન એ પણ ઉદ્ભવે કે જો એમએસજી આટલું ખરાબ હોય તો ચીન અને જાપાનના લોકો તો ભરપૂર તેને ખાય છે. તેમને કેમ કંઈ થતું નથી? (નેસ્લેનું પીઆર કેમ્પેઇન ચાલશે તો આવા અનેક સવાલો કેટલાક અખબારોમાં અને ન્યૂઝ ચેનલોમાં આવવા લાગવાના) એનો જવાબ એ છે કે દરેકની સંસ્કૃતિ જેમ અલગ હોય છે તેમ પચાવવાની તાસીર અલગ હોય છે. ચીનાઓ તો વાંદા-ગરોળી-ઉંદર ખાય છે. તમે તે ખાઈ શકવાના? ખાશો તો પચાવી શકવાના? અગાઉ કહ્યું તેમ મજૂર સૂકો રોટલો- ડુંગળી ને મરચા ખાય તો તેને કંઈ ન થાય કારણ કે તે એટલી મહેનત કરે છે કે તેને તે પચી જાય છે. આપણું ખાણું ઘણા વિદેશીઓને બહુ મસાલેદાર- તીખું- સ્પાઇસી લાગે છે. તેમને તે માફક આવતું નથી. એમ, આ એમએસજીવાળા ખાદ્ય પદાર્થો ટેસ્ટી લાગે, પરંતુ અંતે તે હિતકર નથી હોતા. એમએસજીવાળા જ શું કામ, ઉપર કહ્યું તેમ પેકેજ્ડ, પ્રોસેસ્ડ અને સ્ટોર્ડ ફૂડ, જંક ફૂડ આ બધા હિતકર નથી જ.

(ગુજરાત ગાર્ડિયનની શનિવારની સાયન્સ પૂર્તિમાં તા.૧૩/૬/૧૫ના રોજ આ લેખ છપાયો.)

ઢાઇ કિલોના હાથે આપી અઢી અક્ષરના પ્રેમની ફિલ્મ!

જે શરમાળ હતો, અંતર્મુખી હતો, પહેલાં ખોટું બોલતો હતો, પણ હવે સત્ય બોલે છે, જેને પોતે મધ્યમ વર્ગના હોવાનું કહેવામાં શરમ નથી કે ફ્લાઇટમાં ઇકોનોમી ક્લાસમાં પોતે મુસાફરી કરતો હોવાનું કહેવામાં સંકોચ નથી, જેને ભણવામાં ડખા હતા, પરંતુ જે કોઈને પણ સિનેમા ભણાવી શકે તેવો છે તે છે નિર્દેશક ઇમ્તિયાઝ અલી.

ઇમ્તિયાઝે  બીજી કોઈ  ફિલ્મ ન બનાવી હોત અને માત્ર ‘જબ વી મેટ’ બનાવી હોત તો પણ સિનેમાના ઈતિહાસમાં તેનું નામ યાદગાર રહી જાત. કરીના કપૂરે ભજવેલું ગીતનું પાત્ર એટલું જીવંત, એટલું લાઇવ છે કે તે સહુ કોઈને સ્પર્શી જ જાય. ગીત માત્ર આદિત્ય કશ્યપ (શાહિદ કપૂર)ને જ નહીં, અનેક ડિપ્રેસ્ડ લોકોને નિરાશામાંથી બહાર લાવી દે તેવી છે. એ પાત્રને સર્જનાર છે ઇમ્તિયાઝ અલી. એવું નથી કે ‘જબ વી મેટ’ પ્રકારની ફિલ્મ પહેલાં આવી નહોતી, ‘હમ દિલ દે ચૂકે સનમ’ કે ‘પ્યાર તો હોના હી થા’માં આવી જ સ્ટોરી હતી, તેમ છતાં ‘જબ વી મેટ’એ એક નવી તાજગીભરી પ્રેમકથા રજૂ કરી. તે વખતે શાહિદ કપૂર અને કરીના કપૂર પ્રેમમાં હતા જ પરંતુ તેમના પ્રેમને અદ્ભુત રીતે આ ફિલ્મમાં ઝીલ્યો.  ફિલ્મમાં દર્શાવાયેલા પ્રેમે દર્શકોને બેઠા બેઠા જ સ્વર્ગની અનુભૂતિ કરાવી દીધી.

‘જબ વી મેટ’માં પંજાબ અને હિમાચલ પ્રદેશનાં રમણીય દૃશ્યો દેખાડનાર ઇમ્તિયાઝ અલી તો જમશેદપુરમાં ૧૬ જૂન ૧૯૭૧ના રોજ જન્મેલો છે. પરંતુ તેણે પટના અને દિલ્હીમાં શિક્ષણના અનુભવો મેળવેલા છે. એટલે જ ‘રોકસ્ટાર’માં તે પોતાની કૉલેજને અને તેમાં ભણતા કૉલેજિયનોની મસ્તીને આબેહૂબ દર્શાવી શકે છે. પિતા મન્સૂર અલી સિંચાઈ વિભાગમાં હતા અને તેમની સાથે જવા મળતું એટલે અંતરિયાળ પ્રદેશોના લોકોના મનમાં શું ચાલે છે તે ઇમ્તિયાઝને જાણવા મળતું. તેનો જ લાભ લેખક અને નિર્દેશક ઇમ્તિયાઝને મળ્યો છે.

ઇમ્તિયાઝને ઇમ્તિયાઝ બનાવવામાં ત્રણ વ્યક્તિનો મહત્ત્વનો ફાળો છે, કુણાલ કોહલી, કિરણ ખેર અને સન્ની દેઓલ. પટનામાં ભણ્યા પછી દિલ્હીની હિન્દુ કૉલેજમાં ઇમ્તિયાઝે શિક્ષણ લીધું. ભણવામાં તો પોતે કંઈ બહુ હોંશિયાર નહોતો. રમતગમતમાં પણ ખાસ દેખાવ ન કરી શકતો. વળી, અંતર્મુખી અને શરમાળ પણ હતો. પટનામાં તેની ફઇ કે માસી સાથે તે કરીમ મેન્શનમાં રહ્યો ત્યારે તે ઉઠતાં, બેસતાં, ખાતાં, પીતાં સિનેમા જ જોતો-સાંભળતો, કેમ કે એ બિલ્ડિંગમાં ત્રણ થિયેટર હતાં! સૂવા જતી વખતે પણ ફિલ્મનો અવાજ સંભાળાયા કરે. થિયેટરમાં પ્રોજેક્ટર ચલાવનાર સાથે મિત્રતા કરી લીધેલી એટલે ફિલ્મ જોવા મળતી. પ્રોજેક્ટરને પણ બીડી પીવાની તલબ પૂરી કરવાનો રિસેસ મળી રહેતી. નવમા ધોરણમાં એક વાર નાપાસ થયો, પરંતુ પિતા તેને વઢ્યા નહીં. આ પછી ઇમ્તિયાઝ ચોટલી બાંધીને ભણવા લાગ્યો.

દિલ્હીમાં હિન્દુ કૉલેજમાં ભણતી વખતે નાટ્ય પ્રવૃત્તિ શરૂ કરી. ઇબ્તિદા નામની થિયેટર સોસાયટી સ્થાપી, અભિનય કર્યો અને નિર્દેશન પણ કર્યું. થોડા સમય પછી નોકરી મેળવવા મુંબઈ આવ્યો. પટનામાં થિયેટર પાસે રહેતી વખતે ફિલ્મો ભરપૂર જોઈ એટલે ફિલ્મોમાં કામ મેળવવા ફિલ્મી સપનાં જ હતાં! એને હતું કે એક મોટા સફેદ બિલ્ડિંગમાં અલગ-અલગ રૂમોમાં નિર્માતાઓ બેઠા હશે અને તેઓ ઇન્ટરવ્યૂ લેશે અને કામ આપી દેશે! પણ મુંબઈમાં કામ મેળવવું આટલું સરળ હોત તો તો કોઈએ સંઘર્ષ જ ન કર્યો હોત ને.

મુંબઈમાં આવ્યા પછી બધાં સપનાં ભાંગી ગયાં અને નગ્ન વાસ્તવિકતા સામે દેખાઈ. ફિલ્મ-નાટક પડતાં મૂકી જાહેરખબર લખવા માટે (કોપી રાઇટર) પ્રયાસો આદર્યા. લખવાનો શોખ પહેલેથી જ હતો. તેમ છતાં ઍડ્વર્ટાઇઝિંગનો કોર્સ કર્યો. પોતાની બેચમાં શ્રેષ્ઠ કોપી રાઇટર પોતે હતો તેમ માનતો. પણ કોઈ ઍડ્વર્ટાઇઝિંગ એજન્સીએ હાથ ન ઝાલ્યો. એ વખતે નવી નવી ખાનગી ચેનલ શરૂ થઈ હતી – ઝી ટીવી. તેમાં કામ કરતા કુણાલ કોહલીએ (જે પછી તો ‘હમ તુમ’, ‘ફના’ જેવી ફિલ્મોના નિર્દેશક બન્યા) મહિને ૧,૫૦૦ રૂપિયાના પગારે આ છોકરડાને કામે રાખ્યો. કામનું રૂપાળું નામ હતું પ્રૉડક્શન આસિસ્ટન્ટ પરંતુ કામ શું હતું? એડિટિંગ સ્ટુડિયોથી ઑફિસ અને ઑફિસથી એડિટિંગ સ્ટુડિયો એમ ટેપ લઈ જવાનું! જેને શીખવાની ધગશ હોય છે તે મામૂલી કામ કરતાં કરતાં પણ શીખી લે છે. ઇમ્તિયાઝે પણ એવું જ કર્યું. સ્ટુડિયોમાં એકલવ્યની જેમ શીખતો ગયો અને કાર્યક્રમના વિડિયો (પ્રોમો) બનાવવામાં મદદ કરવા લાગ્યો. એડિટિંગની પ્રક્રિયા શીખ્યો.

ત્યાંથી એક નિર્માણ સંસ્થા ક્રેસ્ટ કમ્યૂનિકેશન્સમાં જોડાયો. ત્યાં તે સિરિયલો-શોના વિચારબીજ- સંકલ્પના (કન્સેપ્ટ) લખવા લાગ્યો. દિવસના ૧૭ કલાક લખતો. જોકે તે જે લખતો તેમાંથી બહુ ઓછું પડદા પર સાકાર થતું. એ વખતે ઝી ટીવીની પહેલી ભગિની ચેનલ એલ ચેનલ આવતી. (મહિમા ચૌધરી ત્યારે ઋતુ ચૌધરી તરીકે તેનો એક શો કરતી.) આ એલ ચેનલ પર અત્યારેય  બોલ્ડ ગણાય તેવો ટોક શો ‘પુરુષક્ષેત્ર’ આવતો. તેનું સંચાલન અભિનેત્રી તેમજ અનુપમ ખેરનાં પત્ની કિરણ ખેર કરતાં. આ શોની સંકલ્પના ઇમ્તિયાઝ અલીએ લખી હતી. કિરણ ખેરના કારણે ઇમ્તિયાઝ અલીને અનુપમ ખેર સાથે પણ નિકટતા થઈ અને તેમના કારણે ‘ઇમ્તિહાન’ સિરિયલ નિર્દેશિત કરવા તક મળી. ઇમ્તિયાઝે તો સોચા ના થા કે પોતે નિર્દેશક બની જશે. તેણે ‘રોકસ્ટાર’ના રણબીર જેવા ભોળા ભાવે અનુપમને પૂછ્યું કે “તમને લાગે છે કે હું સિરિયલનું નિર્દેશન કરી શકીશ?” અનુપમે તેને છેવટે મનાવી લીધો.

પછી તો ‘એક્સ ઝોન’ અને ‘રિશ્તે’ (ઝી ટીવી), ‘સ્ટાર બેસ્ટ સેલર’ (સ્ટાર પ્લસ) અને ‘નયન’ (સહારા ટીવી)  જેવી સિરિયલો નિર્દેશિત કરી.  ઇમ્તિયાઝ માને છે કે ટીવી પર સિરિયલો બનાવવામાં બહુ ધ્યાન રાખવાની જરૂર નથી. કેમ કે સ્ત્રી રસોડામાં કામ કરતી કરતી પણ ટીવી જોતી હોય છે જ્યારે ફિલ્મોમાં તો સંપૂર્ણ અંધારામાં દર્શકો માત્ર ફિલ્મો જોતા હોય છે, તેથી વધુ ધ્યાન રાખવું પડે.

ઇમ્તિયાઝે મહેશ ભટ્ટ સાથે ફિલ્મ બનાવવા માટે બહુ પ્રયાસો કર્યા. એવું નથી કે ભટ્ટ ના પાડતા હતા. તેઓ કહેતા હતા કે  બંને સાથે મળીને ફિલ્મ જરૂર બનાવીશું, પરંતુ એ હજુ શક્ય બન્યું જ નથી. અને કદાચ એ સારું પણ થયું કેમ કે મહેશ ભટ્ટની છેલ્લા કેટલાંક વર્ષોની ફિલ્મોમાં સેક્સ અને હિંસા સિવાય કંઈ હોતું નથી. ઇમ્તિયાઝની એ જોનર પણ નથી. હવે કોઈ પ્રયોગ કરે અને મહેશ ભટ્ટ પ્રકારની ફિલ્મ બનાવે તો અલગ વાત છે.

આમ તો તેણે એક ફિલ્મની કથા લખી રાખી હતી. આ  વાત ૨૦૦૧ની છે, પરંતુ તે પડદે સાકાર થઈ છેક ૨૦૦૫માં. ઇમ્તિયાઝને ખબર પડી કે સન્ની દેઓલ તેના પિતરાઈ અભયને લોંચ કરવા માટે સારી કથાની પ્રતીક્ષામાં છે. તે તેની પાસે ગયો. ફિલ્મી પડદે હેન્ડ પંપ ઉખાડી નાખતો, આક્રોશ ભર્યો સન્ની ઇમ્તિયાઝને ખૂબ જ સદ્ગૃહસ્થ પ્રકારનો લાગ્યો. મિત્ર માટે ગમે તે કરી છૂટે તેવો. કોઈ તેની સાથે રમત કરી જાય અને તેને ખબર હોય તો પણ તેને તે કહી ન શકે. ઘરમાં શરમાળ. અને એટલે જ ઇમ્તિયાઝને સન્ની સાથે સારી જામી ગઈ. અને આ રીતે અભય દેઓલને લોંચ કરતી ફિલ્મ ધર્મેન્દ્રએ નિર્માણ કરી જે ઇમ્તિયાઝની પહેલી ફિલ્મ બની રહી, ‘સોચા ના થા’. (આમ, ઢાઇ કિલોના હાથે અઢી અક્ષરના પ્રેમની ફિલ્મો બનાવતા ઇમ્તિયાઝ જેવા નિર્દેશકને જન્મ આપ્યો!)

ફિલ્મ એક પ્રેમ કથા હતી અને તેને સારી માવજત મળી હતી. કલાકારો (અભય અને આયેશા ટકિયા) પણ નવાં જ હતાં. સંગીત જોકે એટલું સારું નહોતું. ગમે તે કારણે, ફિલ્મ ન ચાલી. ફિલ્મથી તેને ગીતકાર ઈર્શાદ કામીલ સાથે સારું ગોઠી ગયું. નિષ્ફળતાથી નિરાશ થવાના બદલે ઇમ્તિયાઝે નવી ફિલ્મ પર કામ શરૂ કર્યું. આ ફિલ્મ હતી ‘જબ વી મેટ’.

ફિલ્મ રજૂ થઈ ત્યારે શાહરુખની ‘ઓમ્ શાંતિ ઓમ્’ અને સંજય લીલા ભણશાળીની ‘સાંવરિયા’ દિવાળી પર આવેલી હતી. તેમ છતાં ‘જબ વી મેટ’ નવી પેઢીને જ નહીં, જૂની પેઢીને પણ આકર્ષી ગઈ. આ પછી નવી હિરોઇન દીપિકા પદુકોણે અને સૈફ અલી ખાનને લઈને ‘લવ આજકલ’ બનાવી. તેમાં તેણે એક જોખમ ઉઠાવ્યું હતું. સૈફ અલી ખાન ડબલ રોલમાં હતો. યુવાન રિશી કપૂર તરીકે સૈફને બતાવ્યો હતો. વળી, ફિલ્મમાં શરૂઆતમાં જ ચટ અફેયર (તેને પ્રેમ તો કેમ કહેવાય!) ચટ બ્રેક અપ થતું બતાવી દીધું. તેમ છતાં ફિલ્મ ખૂબ જ સફળ રહી. એટલી સફળ કે ઇમ્તિયાઝ અલીની આ સૌથી સફળ ફિલ્મ ગણાય છે.

૨૦૧૧માં આવેલી ‘રોકસ્ટાર’ પ્રસિદ્ધ અભિનેતા શમ્મી કપૂરની અંતિમ ફિલ્મ બની રહી. આ ફિલ્મમાં ઇમ્તિયાઝે રણબીર કપૂરનું નિર્દોષ અને નટખટ રૂપ આબેહૂબ રજૂ કર્યું. તેની અને નવોદિત અભિનેત્રી નરગીસ ફખરીની મસ્તી (જેમ કે તેઓ છુપાઈને બી ગ્રેડની ફિલ્મ ‘જંગલી જવાની’ જોવા જાય છે અને પછી દારૂ પીએ છે)ને સરસ રીતે બતાવી. રણબીરનું ભગ્ન હૃદય અને આક્રોશ પણ સરસ બતાવ્યો. જોકે તેમાં જેવો રોકસ્ટાર બતાવે છે તેવા ભારતમાં હોતા નથી. વળી, ‘રોકસ્ટાર’માં એ. આર. રહેમાનનું સંગીત હોવા છતાં ‘જબ વી મેટ’ જેવાં ગીતો તે સર્જી શક્યો નહીં. એમ તો ‘લવ આજકલ’માં પણ ‘જબ વી મેટ’ની તોલે આવે તેવું સંગીત નહોતું જ. ‘હાઇવે’ (૨૦૧૪)થી ઇમ્તિયાઝે નિર્માતાની ટોપી પહેરી. જોકે ફિલ્મ તેણે નિર્દેશિત પણ કરી હતી. અભિનેત્રી આલિયા ભટ્ટને ગાયિકા તરીકે પણ તક આપી.

અત્યારે તે ‘હાઇવે’ના નિર્માતા સાજિદ નડિયાદવાલા સાથે સહનિર્માતા અને નિર્દેશક તરીકે ‘તમાશા’ બનાવી રહ્યો છે. તેમાં પણ ‘રોકસ્ટાર’ના રણબીર કપૂરને ફરીથી તક આપી છે. તો હિરોઇન તરીકે દીપિકા પદુકોણે છે. મજાની વાત એ છે કે ઇમ્તિયાઝ અલી આ બંનેનો સારો મિત્ર છે. બધા જાણે છે કે રણબીર-દીપિકા વિખૂટા પડેલાં પ્રેમી છે, પરંતુ ઇમ્તિયાઝ મિત્રતામાં બંને વચ્ચે સારું સંતુલન રાખી જાણે છે.

જોકે પોતાના લગ્નજીવનમાં તે આવું સંતુલન ન રાખી શક્યો. તેનાં લગ્ન પ્રીતિ અલી સાથે થયાં હતાં. તેમને ઈદા નામની દીકરી થઈ, પરંતુ ૨૦૧૨માં બંનેના છૂટાછેડા થઈ ગયા. તે પછી તેના સંબંધ પાકિસ્તાની અભિનેત્રી ઈમાન અલી સાથે થયા હતા પણ બંને ૨૦૧૪માં છૂટાં પડી ગયાં. ઇમ્તિયાઝ ફરીથી તેની પૂર્વ પત્ની પ્રીતિની નજીક સરી રહ્યો હોવાના સમાચાર પણ આવ્યા હતા. અફેર, બ્રેક અપ અને ફરી મિલન… આ બધું ઇમ્તિયાઝ અલીની જિંદગીમાં થતું રહ્યું. હવે સમજાય છે ને કે ઇમ્તિયાઝ અલી ‘લવ આજકલ’ કેમ બનાવી શકે, જેમાં સૈફ-દીપિકા બ્રેક અપની પણ પાર્ટી આપે છે!

(ગુજરાત ગાર્ડિયન દૈનિકની શુક્રવારની પૂર્તિમાં ‘બર્થ ડે બેશ’ કૉલમમાં તા. ૧૨/૬/૧૫ના રોજ આ લેખ છપાયો.)

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 2,384 other followers

%d bloggers like this: