કાશ્મીરમાં હિન્દુ રાજ પાછું કેવી રીતે આવ્યું?

એમાં કોઈ શંકા નથી કે કાશ્મીરનું રાજ્ય હિન્દુઓનું જ હતું. કાશ્મીર શબ્દ સંસ્કૃત છે અને તેનો અર્થ થાય છે સૂકો પ્રદેશ. પહેલા કાશ્મીરી ઇતિહાસકાર મનાતા કાશ્મીરી બ્રાહ્મણ કલ્હાણે લખેલા ‘રાજતરંગિણી’ નામના પુસ્તકમાં ઉલ્લેખ છે કે કાશ્મીર પહેલાં તળાવ હતું. તેને બ્રહ્માના માનસ પુત્ર મરીચિના પુત્ર કશ્યપે સૂકવી નાખ્યું હતું.  કાશ્મીરનો ઈતિહાસ ટૂંકમાં જોઈએ તો, સૌથી પહેલા ગોનંદ પ્રથમ તે કાશ્મીરના પ્રથમ રાજા હતા. મહાભારતમાં જે જરાસંધનો ઉલ્લેખ છે તે જરાસંઘ અને કૃષ્ણના યુદ્ધ વખતે ગોનંદ પ્રથમ જરાસંધ તરફે લડ્યો હતો. શ્રીકૃષ્ણએ જરાસંધનો અને બલરામે ગોનંદનો વધ કર્યો.

અમેરિકાની સ્ટેન્ફોર્ડ યુનિવર્સિટીમાં પણ કાશ્મીરનો જે ઇતિહાસ આપેલો છે તેમાં ઉપરોક્ત વાતોનો ઉલ્લેખ છે. ગોનંદના વધ  બાદ તેના દીકરા દામોદરે શ્રીકૃષ્ણ પર આક્રમણ કર્યું અને દામોદર પણ મરાયો. તે પછી શ્રીકૃષ્ણએ દામોદરની પત્ની યશોવતીને ગાદી પર બેસાડી. (વિશ્વની પ્રથમ મહિલા શાસક?) યશોવતીએ ગોનંદ દ્વિતીયને જન્મ આપ્યો અને તે પછી ૩૫ ગોનંદ વંશજોએ કાશ્મીર પર શાસન કર્યું. તે પછી પાંડવોના ૨૩ વંશજોએ કાશ્મીર પર સત્તા ભોગવી. ભીમસેનના શાસન  વખતે કાશ્મીરની સરહદ કનૌજ અને ગાંધાર (હાલનું કદહાર, અફઘાનિસ્તાન) સુધી વિસ્તારી હતી. બાદમાં અશોક (મગધવાળો ચક્રવર્તી સમ્રાટ અશોક નહીં)એ શ્રીનગરી નામે નગર વસાવ્યું જે હાલનું શ્રીનગર છે. આમ, હિન્દુ શાસકોનું શાસન રિન્ચન સુધી રહ્યું. રિન્ચેનથી અકબર સુધીનો ઇતિહાસ આપણે ગયા અઠવાડિયે જોઈ ગયા છીએ.

આપણે એ જોઈ ગયા કે કાયર હિન્દુ શાસકોના લીધે કાશ્મીર મુસ્લિમ શાસકોના હાથમાં આવ્યું અને પછી કઈ રીતે તેને પદ્ધતિસર મુસ્લિમ બહુમતીવાળું બનાવવા પ્રયાસ થયા. હવે પ્રશ્ન એ થાય કે તો પછી કાશ્મીરમાં હિન્દુ રાજા કેવી રીતે પાછા આવ્યા? અત્યારે જે જમ્મુ-કાશ્મીર ભેગા છે તે ભેગા કેવી રીતે થયા? તેમાં લદ્દાખ કેવી રીતે ઉમેરાયું?

ઓસ્ટ્રિયન વિદ્વાન, સૈનિક અધિકારી, રાજદ્વારી, બોટનિસ્ટ અને શોધક ચાર્લ્સ વોન હ્યુજેલ કાશ્મીરના પ્રવાસે આવ્યા હતા. તેમણે કાશ્મીર વિશે પુસ્તક લખ્યું છે જે મુજબ, મહારાજ રણજીતસિંહે પંજાબમાંથી અફઘાનોને ખદેડીને પાંચ નદીઓવાળા આ પ્રદેશને એક કરી દીધો હતો અને પછી ઉત્તર અને પશ્ચિમ તરફ નજર દોડાવી હતી. મહારાજા રણજીતસિંહે ઈ.સ. ૧૮૧૨, ૧૮૧૪ અને ૧૮૧૫માં કાશ્મીરને અફઘાનો પાસેથી છિનવી લેવા પ્રયાસ કર્યો, પરંતુ તેઓ સફળ ન  ગયા. ચાર વર્ષ પછી અફઘાનોના અત્યાચારથી ત્રાસેલા એક કાશ્મીરી બ્રાહ્મણ (આજની ભાષામાં જેને કાશ્મીરી પંડિત કહે છે) બિરબલ ધાર ભાગીને લાહોર આવ્યો અને તેણે મહારાજા રણજીતસિંહને કાશ્મીરને અફઘાનોના ત્રાસમાંથી છોડાવા વિનંતી કરી. ઈ.સ. ૧૮૧૯માં બિરબલ ધાર અને જમ્મુન  રાજા ગુલાબસિંહના માર્ગદર્શન હેઠળ મિસર દીવાનચંદના નેતૃત્વમાં શીખ દળોએ કાશ્મીર ઘાટી પર જોરદાર હુમલો કર્યો. અઝીમ ખાનના નેતૃત્વમાં અફઘાન દળોનો ઘોર પરાજય થયો. આમ કાશ્મીર શીખ શાસન હેઠળ આવ્યું. આ વિજય મહત્ત્વનો ગણાય છે કારણકે શીખ રાજ્યમાં મુલ્તાન પછી સૌથી ધનિક કોઈ પ્રાંત હોય તો તે કાશ્મીર હતું. (અને આજે જુઓ કાશ્મીરની કેવી દશા કરી છે આ અબ્દુલ્લા પરિવારે?) મહારાજા રણજીતસિંહના શાસનમાં હિન્દુઓ પર મુસ્લિમોના દમનચક્રનો અંત આવ્યો. મુસ્લિમ જાગીરદારો ભાગી ગયા. હિન્દુ સ્ત્રીઓ પણ સન્માનપૂર્વક હરીફરી શકતી હતી. મંદિરોમાં આરતી અને ઘંટારવ નિર્ભયપણે થવાં લાગ્યાં.

હવે જે ઉપરોક્ત ગુલાબસિંહની વાત કરી તે ડોગરા વંશના હતા. મહારાજા રણજીતસિંહે તેમની નિમણૂક કાશ્મીરના ગવર્નર તરીકે કરી અથવા કહો કે પોતાના તાબા હેઠળના રાજા. તેના પિતા જમ્મુના રાજાના ભાઈ હતા. મહારાજા રણજીતસિંહે જ્યારે જમ્મુ પર હુમલો કર્યો ત્યારે ગુલાબસિંહ તેમની સામે લડ્યા હતા. જોકે રણજીતસિંહે જમ્મુ જીતી લીધું હતું. પરંતુ મહારાજા રણજીતસિંહના સેનાપતિ ભાઈ હુકમ સિંહ ગુલાબસિંહની વીરતાથી ભારે પ્રભાવિત થઈ ગયા હતા. તેમણે રણજીતસિંહને વાત કરી. આથી ઈ.સ.૧૮૦૯માં રણજીતસિંહે ગુલાબસિંહને પોતાના સૈન્યમાં જોડાવા વિનંતી કરી. (આજના સમયમાં જેમ જગદમ્બિકા પાલ જેવા લોકો કોંગ્રેસમાંથી ભાજપમાં જોડાય તેવું થયું આ.) ગુલાબસિંહની સેવાથી ખુશ થઈને મહારાજા રણજીતસિંહે તેમને જમ્મુના રાજા બનાવી નાખ્યા. (આજના સમયમાં જેમ પક્ષપલ્ટુઓને મંત્રી બનાવી નખાય છે તેમ). અને તે પછી કાશ્મીરના રાજા.

પરંતુ એક વાત સ્વીકારવી પડે કે આ ગુલાબસિંહે જ જમ્મુ-કાશ્મીર અને લદ્દાખને એકત્ર કરવામાં મોટી ભૂમિકા ભજવી. ઈ.સ. ૧૮૨૧માં તેમણે રાજૌરીને અઘાર ખાન પાસેથી જીતી લીધું. કિશ્તવારને રાજા તેગ મુહમ્મદ સિંહ પાસેથી જીત્યું. ઈ.સ. ૧૮૨૭માં ગુલાબસિંહે શીખ સેનાપતિ હરિસિંહ નલવા સાથે મળીને સઈદ અહેમદના નેતૃત્વમાં અફઘાન બળવાખોરોને હરાવી દીધા. ઈ.સ. ૧૮૩૭માં અફઘાનોએ શીખોના કબજા હેઠળના જામરુદ કિલ્લા (અત્યારે પાકિસ્તાનમાં આવેલો પ્રદેશ) પર હુમલો કર્યો. મહારાજા રણજીતસિંહે ગુલાબસિંહને વળતી લડત આપવા મોકલ્યા હતા. ગુલાબસિંહે અફઘાન બળવાખોરોનો પરાજય અસલ તેમની જ સ્ટાઇલમાં કર્યો. તેમણે (અત્યારે પાકિસ્તાનના ભાગ એવા) નોર્થ વેસ્ટ ફ્રન્ટીયર પ્રોવિન્સને લૂટ્યું. તમામ ઘરોને આગ લગાડી દીધી. કઠુઆમાં ધામા નાખ્યા અને ફરી આવો બળવો ન થાય એ માટે મુસ્લિમ પશ્તુન આદિવાસીઓની શોધ આદરી. તેમણે દરેક યુસૂફઝાઈના માથા માટે એક રૂપિયો ઈનામ રાખ્યું. (એ વખતે એક રૂપિયો એટલે આજના હજારો રૂપિયા જેવી રકમ ગણાતી) જોકે તેમણે સ્ત્રીઓને મુક્ત કરી. કેટલીકને પત્ની બનાવી. આમ, હજારો પશ્તુનો આ લડાઈમાં માર્યા ગયા. ૧૮૩૫માં કિશ્તવારના રાજા (જે હતા રણજીતસિંહની હેઠળ) જોરાવરસિંહે સુરુ ખીણ અને કારગીલ જીતી લીધું. ૧૮૩૬માં લદ્દાખ જીત્યું અને ૧૮૪૦માં બાલટીસ્તાન જીત્યું. જોકે ૧૮૩૯માં મહારાજા રણજીતસિંહના તેમના વંશજોમાં શાસન માટે સ્પર્ધા થવા લાગી હતી. ૧૮૪૧માં ૫,૦૦૦ જેટલા વીર ડોગરા સૈનિકોએ પૂર્વ તરફ કૂચ આદરી. તેમણે તિબેટિયનોને હરાવ્યા. પવિત્ર માનસરોવર નજીક તકલાકોટ પાસે થાણું ઊભું કર્યું. જોકે ભયંકર ઠંડીના કારણે તેઓ એક પછી એક મરવા લાગ્યા. છેવટે, ડિસેમ્બર, ૧૮૪૧માં તિબેટિયનોએ પાછો વિજય પ્રાપ્ત કરી લીધો. આમ, ગુલાબસિંહે નાનાં નાનાં રજવાડાં જીતીને તેને જમ્મુ-કાશ્મીર-લદ્દાખનું મોટું રાજ્ય બનાવી દીધું. ઈતિહાસકાર કે. એમ. પાણિકરે પણ જોરાવરસિંહની સૈન્ય સૂજબૂજ અને યુદ્ધ લડવાની રણનીતિઓના વખાણ કર્યા છે. તેમણે લખ્યું છે કે એ જોવું અદ્બુત છે કે તેઓ પોતાના સૈનિકોને લદ્દાખ અને બાલટીસ્તાન પર ૧૫,૦૦૦ ફૂટની ઊંચાઈએ લઈ ગયા જ્યાં ચોતરફ બરફ જ બરફ છે.

આ દરમિયાન, મહારાજા રણજીતસિંહના જે વંશજો શાસનમાં આવ્યા હતા તેમની કાનભંભેરણી પણ થઈ હતી કે ગુલાબસિંહ તેમના માટે જોખમરૂપ અને પડકારરૂપ છે. આથી ૧૮૪૪માં લાહોરના દરબારમાં ગુલાબસિંહ પાસે એ વખતે રૂ. ૨૭ લાખ માગવામાં આવ્યા! બ્રિટિશ અને શીખો વચ્ચે જે યુદ્ધ થયું તે પછી બ્રિટિશરોને લાગ્યું કે આટલા મોટા પ્રદેશ પર તે રાજ નહીં કરી શકે અથવા બીજા કોઈ કારણસર, પણ તેણે કાશ્મીર પ્રદેશ ગુલાબસિંહને રૂ. ૭૫ લાખની રકમ માટે, એમ કહો કે, વેચી દીધો! આ સંધિને ‘અમૃતસર સંધિ’ કહેવાય છે. આના પરિણામે ગુલાબસિંહે ઈ.સ. ૧૮૫૭ના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામમાં બ્રિટિશરોની મદદ કરી હતી. તેમણે કાશ્મીરી દળોને બ્રિટિશ વતી લડવા મોકલ્યા અને બ્રિટિશ મહિલા તથા બાળકોને કાશ્મીરમાં આશ્રય આપ્યો. આવા બહાદૂર ગુલાબસિંહનું નિધન ૩૦ જૂન, ૧૮૫૭ના રોજ થયું અને તેમના પછી મહારાજ રણબીરસિંહ શાસનમાં આવ્યા.

રણબીરસિંહને આદર્શ હિન્દુ શાસક તરીકે જોવામાં આવે છે. તેમના સમયમાં ગિલગીટ, અસ્તોર, હુન્ઝા-નગર જેવા પ્રદેશો જીતાયા હતા. કાશ્મીર પર અનેક પુસ્તકો લખનાર નરેન્દ્ર સેહગલે ‘વ્યથિત જમ્મુ-કાશ્મીર’ પુસ્તકમાં લખ્યું છે કે મહારાજા રણબીરસિંહ હિન્દુત્વ અને સંસ્કૃતમાં રૂચિ રાખનારા હતા. સંસ્કૃતના શિક્ષણ માટે તેમણે જમ્મુ-કાશ્મીરમાં અનેક કેન્દ્રો ખોલ્યાં. પુસ્તકાલયો બંધાવ્યાં. હિન્દુ જીવન મૂલ્યો જે મુસ્લિમ શાસકોના સમયમાં સાવ મૃતઃપ્રાય થઈ ગયા હતા તેનું ફરી સ્થાપન કરાવવા પ્રયાસ કર્યા. તેમણે અનેક મંદિરોનું નિર્માણ કરાવ્યું. આમ, હિન્દુત્વની લહેર જોઈ રિન્ચનથી માંડીને અનેક મુસ્લિમ શાસકોના સમયમાં જેમણે ભય કે લાલચથી ધર્મપરિવર્તન કર્યું હતું તેમને પુનઃ હિન્દુ ધર્મ અપનાવવાની (આજની ભાષામાં કહીએ તો ‘ઘરવાપસી’ની) તીવ્ર ઈચ્છા થઈ. રાજૌરીના કેટલાક રાજપૂત મુસ્લિમો તેમજ કાશ્મીરના કેટલાક મુસ્લિમોએ મહારાજા રણબીરસિંહના દરબારમાં પ્રાર્થના કરી કે તેમને ફરી હિન્દુ ધર્મમાં સમાવવામાં આવે.

ક્યારેક એવું લાગે છે કે કાશ્મીરી પંડિતો તેમની જ કરણીનું ફળ ભોગવે છે કેમ કે આપણે ગયા અઠવાડિયે જોયું હતું કે  રિન્ચનને હિન્દુ ધર્મ અપનાવવો હતો પરંતુ દેવસ્વામીએ તેની ના પાડી દીધી હતી. તો મહારાજા રણબીરસિંહના સમયમાં પણ હિન્દુત્વની લહેર જોઈ અનેક લોકો ફરી હિન્દુ ધર્મ અપનાવવા તૈયાર થયા, તેથી રણબીરસિંહે કાશ્મીરી પંડિતોને આ માટે પૂછ્યું તો આ અહંકારી અને આડંબરી પંડિતોએ સ્પષ્ટ ના પાડી દીધી. આમ, સંકુચિત મનોવૃત્તિના કારણે અનેક મુસ્લિમો જે મૂળ હિન્દુ જ હતા, તેઓ ફરી હિન્દુ ન બની શક્યા! મહારાજા રણબીરસિંહ ધારત તો આ મુસ્લિમોને હિન્દુ જાહેર કરી શકત, પરંતુ હિન્દુ શાસનમાં ધર્મ હંમેશાં સર્વોપરી રહ્યો છે. તેમની ઉપર જઈને કંઈ કરાતું નહોતું. મહારાજા રણબીરસિંહ પછી રાજા પ્રતાપસિંહ શાસનમાં આવ્યા પરંતુ તેમની સામે નાના ભાઈ અમરસિંહે વિરોધ કર્યો. જોકે બ્રિટિશ સરકાર રાજા પ્રતાપસિંહની તરફેણમાં રહી.

રાજા પ્રતાપસિંહ પછી રાજા હરિસિંહનું શાસન આવ્યું. સામાન્ય રીતે મનાય છે કે જ્યારે ભારત સ્વતંત્ર થયું ત્યારે તેમણે કાશ્મીરને સ્વતંત્ર રાખવાની તરફેણ કરી હતી. આવું કેમ થયું? અન્ય રાજાઓ જેવા તેઓ કેમ નહોતા? તેઓ કેમ કાશ્મીરને સ્વતંત્ર રાખવાની તરફેણ કરતા હતા? હરિસિંહ ખરેખર તો દેશભક્ત હતા. તેઓ દેશને સ્વતંત્ર કરવાની તરફેણમાં હતા, પરંતુ તેમના શાસન દરમિયાન તેમને શંકા હતી કે શેખ અબ્દુલ્લાની આગેવાની હેઠળ કાશ્મીરને આઝાદ કરવાની જે  મુસ્લિમોની ચળવળ ચાલતી હતી તેને કૉંગ્રેસના લોકો ટેકો આપે છે. વળી, તેઓ દ્વિરાષ્ટ્રની ઝીણાની થિયરી સાથે પણ સંમત નહોતા. હરિસિંહે પૂણેમાં વસવાટ દરમિયાન ભારતના રાષ્ટ્રપતિ ડૉ. રાજેન્દ્રપ્રસાદને લખેલા પત્રમાં આ વાત સ્પષ્ટ ઝળકે છે.

જોકે પાકિસ્તાને આક્રમણ કર્યું ત્યારે તેમણે ભારત સાથે સંધિ કરી લીધી. આમ, જમ્મુ-કાશ્મીર ભારતનો હિસ્સો તો બન્યું, પણ તેને વિશેષ રાજ્યનો દરજ્જો કલમ ૩૭૦ દ્વારા મળ્યો.

આઝાદી પછી ભારતના વડા પ્રધાન જવાહરલાલ નહેરુએ કોઈ દેશ તરફ ઝુકાવ દેખીતો નહોતો રાખ્યો, પરંતુ અંદરખાને તેમનો ઝુકાવ સામ્યવાદના પ્રભાવ હેઠળ રશિયા તરફ હતો. તેમણે ‘નામ’ ચળવળ શરૂ કરી હતી જે આજે મૃતઃપ્રાય દશામાં છે અને તેને કોઈ સંભારતું પણ નથી. આ સારી વાત પણ હતી કેમ કે અમેરિકા કે રશિયા તરફ ઝુકવા કરતાં તટસ્થ રહેવું સારું એવો નહેરુનો વિચાર હતો જે યોગ્ય પણ હતો. પરંતુ કાશ્મીર પ્રશ્ને ૧૯૪૮માં તેમણે સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સંઘ (યુનો, આજનું યુએન)માં જઈને મોટી ભૂલ કરી લીધી અને આ પ્રશ્નને આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રશ્ન બનાવી નાખ્યો. મહારાજા ગુલાબસિંહે જે પ્રદેશો જીત્યા હતા તે ગિલગીટ, બાલટીસ્તાન અને કાશ્મીરનો એ હિસ્સો, જેને આજે પાકિસ્તાન આઝાદ કાશ્મીર તરીકે ઓળખાવે છે તે ૧૯૪૭માં પાકિસ્તાનના આક્રમણ બાદ આ યુનોમાં જવાના કારણે પાકિસ્તાન પાસે રહી ગયા અને કાયમનું શિરોદર્દ ઊભું થઈ ગયું. જમ્મુ-કાશ્મીર જાણે અલગ દેશ હોય તેવું થઈ ગયું. તેનું બંધારણ અલગ. ભારતે માત્ર તેની રખેવાળી કરવાની.

જમ્મુ-કાશ્મીર ભારતમાં ભળ્યું તે પછી મહેરચંદ મહાજન તેના પ્રથમ મુખ્યપ્રધાન બન્યા, પરંતુ નહેરુ અને સરદાર પટેલે કોઈ અગમ્ય કારણસર શેખ અબ્દુલ્લાને સત્તા આપવા મહાજનને કહી દીધું. શેખ અબ્દુલ્લા , તેમના દીકરા ફારુક અબ્દુલ્લા અને પૌત્ર ઓમર અબ્દુલ્લાએ કાશ્મીરને બરબાદ કરી નાખ્યું.

(ક્રમશ:)

(મુંબઈ સમાચારની રવિવારની પૂર્તિમાં ‘સિક્કાની બીજી બાજુ’ કૉલમમાં તા. ૨૬/૪/૧૫ના રોજ આ લેખ છપાયો)

શિરોદર્દ બનેલી કાશ્મીર સમસ્યાનો હલ શું છે?

કાશ્મીર ફરી એક વાર સળગી રહ્યું છે. અલગતાવાદી મસરત આલમને છોડી દેવામાં આવ્યા પછી એમ મનાતું હતું કે અલગતાવાદીઓને થશે કે તેમની તરફેણ કરનારી સરકાર જમ્મુ-કાશ્મીરમાં છે, પરંતુ આ અલગાવવાદીઓને કોઈ વાતે સંતોષ જ નથી. યાસીન મલિક હોય કે સૈયદ અલી શાહ ગિલાની કે મસરત, અલગાવવાદીઓ કાશ્મીરની પ્રજાને ભારત વિરુદ્ધ અને પાકિસ્તાનની તરફેણમાં ભડકાવતા રહે છે. મસરતે છૂટ્યા પછી આવું જ કર્યું.

તેણે છૂટ્યા પછી પહેલું કામ કર્યું ગિલાની દિલ્હીથી કાશ્મીર આવ્યા તેના સ્વાગતમાં શ્રીનગરમાં એક મોટી સભા યોજવાનું. આ સ્વાગતમાં ઉમટેલા લોકો જેને આ મસરત હુર્રિયત (પ્રજા) કહે છે તેના હાથમાં પાકિસ્તાનના ઝંડાઓ હોય તેનું ધ્યાન રખાયું.  કયા પ્રકારના સૂત્રોચ્ચારો કરવાના છે તે શીખવાડી દેવાયું હતું. એટલે મસરતે સૂત્રોચ્ચાર શરૂ કરાવ્યો, ‘મેરી જાન મેરી જાન’ સામે ઊભેલા લોકોએ એક સાથે કહ્યું, ‘પાકિસ્તાન પાકિસ્તાન’. ‘ગિલાની સાહેબ કા નયા ફરમાન’, લોકોએ જવાબ આપ્યો, ‘કશ્મીર બનેગા નયા પાકિસ્તાન’. ‘હાફિઝ સઈદ કા નયા પૈગામ’, લોકોએ જવાબ આપ્યો, ‘કશ્મીર બનેગા પાકિસ્તાન’.

આ સૂત્રોચ્ચાર પરથી સ્પષ્ટ છે કે અલગતાવાદી નેતાઓને પાકિસ્તાનની ધરતી પર ભારત સામે સતત ઝેર ઓકતા ત્રાસવાદી હાફિઝ સઈદનું સમર્થન છે. વળી, પાકિસ્તાનમાંથી હાફિઝ સઈદે પોતે પણ કહી દીધું છે કે જો પાકિસ્તાન સેના કાશ્મીર પર હુમલો કરશે તો અમે તેને સમર્થન કરીશું. આનો અર્થ સ્પષ્ટ છે કે પાકિસ્તાન પણ સઈદને સહાય કરે છે. ભારત પાસે પુરાવાઓનો ઢગલો થઈ ગયો છે તો પછી પ્રશ્ન એ થાય કે ભારત કેમ પાકિસ્તાન સામે કાર્યવાહી  કરતું નથી? જે નરેન્દ્ર મોદી વિપક્ષમાં હતા અને ૨૦૧૪માં લોકસભાની ચૂંટણી માટે પ્રચાર કરતા હતા ત્યારે બે જવાનોનાં પાકિસ્તાન સેનાએ માથાં વાઢ્યાં ત્યારે સિંહગર્જના કરતા હતા તે સત્તામાં આવ્યા પછી કેમ મિયાંની મીંદડી જેવા નરમ દેખાય છે? કાશ્મીર સરહદે પાકિસ્તાન  વારંવાર યુદ્ધવિરામનો ભંગ કરી ગોળીબારો કરે છે.

જોકે ભાજપવાળા એમ કહે છે કે અમે બીએસએફ વગેરે સશસ્ત્ર દળોને પૂરતી છૂટ આપી છે અને તેઓ વળતો જોરદાર જવાબ આપે છે. આવું તો કૉંગ્રેસ પણ કહી શકે. ભારત કેમ પ્રતિક્રિયાવાદી (રિએક્ટિવ) નીતિ છોડી સક્રિય (એક્ટિવ) નીતિ નથી અપનાવતું?

આનાં કારણો જોવા પડે. એક તો એ કે કાશ્મીરમાં મુસ્લિમ બહુમતી છે. કાશ્મીર પંડિતોને ષડયંત્રપૂર્વક ત્યાંથી ખસેડી દીધા પછી ત્યાં ભારે પ્રમાણમાં સરહદપારથી લોકો આવીને વસ્યા હોય તેની શક્યતા નકારી ન શકાય. બીજું કે અલગાવવાદીઓને સરહદ પારથી માત્ર શસ્ત્રો જ નથી મળતા, પરંતુ મોટા  પાયે પૈસા પણ મળે છે. એક રીતે એમ કહી શકાય કે આ અલગાવવાદીઓનો ભારત વિરોધ એ એક લાગણીશીલ વિરોધ નથી, પરંતુ તે તેમનો ધંધો છે. તેમને ભારત વિરોધ કરવા માટે નાણાં મળે છે. ત્રીજું કારણ એ છે કે હિન્દુ, ખ્રિસ્તી, પારસી જેવા સમુદાયોની સાપેક્ષ મુસ્લિમ પ્રજા ભારે સંવેદનશીલ છે, ઉશ્કેરાઈ જલદી જાય છે. આથી જો કાશ્મીરમાં કોઈ કાર્યવાહી થાય તો બાકીના દેશની મુસ્લિમ પ્રજાનો એક વર્ગ તોફાન કરવા લાગે તેવી શક્યતા રહેલી છે. જેમ કે, ડેનમાર્કમાં મુસ્લિમ વિરોધી કાર્ટૂન બને તો તેની સામે ભારતમાં વિરોધ થાય છે. અયોધ્યામાં વિવાદિત ઢાંચો ધ્વંસ થાય તો તેનાં પગલે રમખાણો ફાટી નીકળે છે. આના લીધે દેશનો વિકાસ અટકી જાય છે.

નરેન્દ્ર મોદીની નજર અત્યારે વિકાસ પર વધુ રહેલી દેખાય છે. તેઓ ઈચ્છે છે કે દેશના અર્થતંત્રની જે ગાડી પાટા પરથી ઉતરી ગઈ હતી તેને પાછી દોડતી કરવી. અને દેશના મુસ્લિમ સહિત તમામ વર્ગના લોકો જો પૈસે-ટકે સુખી હશે તો પછી ઝઘડા ભૂલી જશે. તેમનો વિચાર કાશ્મીર બાબતે પણ આવો જણાય છે. એટલે જ તેમણે પક્ષના સમર્થકો અને વિરોધીઓના વિરોધની પરવા કર્યા વગર કાશ્મીરમાં અલગાવવાદી પ્રત્યે કૂણી નીતિ અપનાવનાર મુફ્તિ મોહમ્મદ સઈદના પીડીપી પક્ષ સાથે યુતિ સરકાર રચી. સઈદે આવતાવેંત પાકિસ્તાન, અલગાવવાદીઓ અને ત્રાસવાદીઓનો આભાર માન્યો તોય તે સહન કરી લીધું. પરંતુ સઈદે મસરત આલમને છોડી મૂક્યો અને તેનો વિરોધ થયો ત્યારે મોદીએ સંસદમાં રૌદ્ર રૂપ દેખાડ્યું. પરંતુ પાછું મૌન સાધી લીધું. મસરત આલમે શ્રીનગરમાં સભા કરી અને તેમાં પાકિસ્તાનના ઝંડા દેખાયા અને પાકિસ્તાન તરફી સૂત્રોચ્ચારો થયા ત્યારે દેશમાં ભારે ગુસ્સો વ્યાપી ગયો. જોકે ભાજપવાળા એવી બોદી દલીલ કરે છે કે આવો પથ્થરમારો, સૂત્રોચ્ચાર, ઝંડા ફરકાવવા કંઈ પહેલી વાર થોડું થયું છે? એ વાત સાચી કે કાશ્મીરમાં વર્ષોથી આવું થતું આવ્યું છે, પરંતુ તેનો અર્થ એ નથી કે અગાઉની કૉંગ્રેસની સરકારોની જેમ તમારેય મૂંગા મોઢે જોતા રહેવું.

પરંતુ કાશ્મીરનો પ્રશ્ન સંવેદનશીલ છે. તેમાં અલગાવવાદીઓ કંઈ પણ કરે તો વાંધો નહીં, પરંતુ ભારતીય સૈન્ય કાર્યવાહી કરે એટલે તેનો વિરોધ આંતરરાષ્ટ્રીય મંચ પર શરૂ થઈ જાય છે. પૂર્વ વડા પ્રધાન અટલ બિહારી વાજપેયીની સરકાર વખતે કાશ્મીરમાં સારું કામ થયું હતું. તેને મુફ્તિની દીકરી મહેબૂબાએ પણ વખાણ્યું હતું. એ સરકાર વખતે કાશ્મીરમાં ઘૂસણખોરોનો મોટા પાયે ખાત્મો થયો હતો તો સાથે કાશ્મીરના વિકાસ માટે પેકેજ પણ અપાયું હતું.

કાશ્મીરનો ઉકેલ શોધવા માટે તેના પ્રશ્નને સમજવો જરૂરી છે. કાશ્મીરનો ઇતિહાસ તો આપણે ગયા અઠવાડિયાના લેખમાં જોયો. પરંતુ ૧૯૮૪ પછી ઝિયા ઉલ હક અને તે પછીની પાકિસ્તાન સરકારોએ કાશ્મીરમાં ઘૂસણખોરી, અલગાવવાદને સતત પ્રોત્સાહન આપ્યા કર્યું. કાશ્મીરમાં બોમ્બ ધડાકા કરાવ્યે રાખ્યા. આમ, એક રીતે કાશ્મીરમાં પર્યટનનો મોટો વ્યવસાય પડી ભાંગ્યો. બીજી તરફ, ભારત વિરોધ કરવાનાં નાણાં મળતા હોય તો તે માટે અલગાવવાદી થવા બેરોજગાર યુવાનો તૈયાર થવા લાગ્યા. ત્રીજી તરફ, ભારતીય સૈન્ય કે કાશ્મીરની પોલીસની કાર્યવાહીને સતત આંતરરાષ્ટ્રીય મોરચા પર પાકિસ્તાન ઉછાળતું રહ્યું. આ થઈ પાકિસ્તાનની ભૂમિકા.

બીજી ભૂમિકા આવે છે ત્યાંની સરકારની. કમનસીબે ત્યાં જે સરકારો મોટા ભાગે રહી તે શેખ અબ્દુલ્લા, તેના દીકરા ફારુક અબ્દુલ્લા અને તેના દીકરા ઓમર અબ્દુલ્લાની રહી. આ ત્રણેયમાં પહેલા બે બાપદીકરાની ભૂમિકા તો પાકિસ્તાન તરફી વધુ રહી. ઓમર પ્રમાણમાં ઓછા પાકિસ્તાન તરફી રહ્યા. વળી, ફારુક અબ્દુલ્લા વિશે તો એવું કહેવાય કે તેઓ મોટા ભાગે લંડનમાં જ રહે. ૧૯૯૦ના જાન્યુઆરીમાં જ્યારે કાશ્મીરી પંડિતો (એટલે કે કાશ્મીરી હિન્દુઓ અને શીખો) પર ષડયંત્ર હેઠળ દમન થતું હતું, તેમને ખદેડવામાં આવતા  હતા, તેઓ ભાગી રહ્યા હતા ત્યારે ફારુક અબ્દુલ્લાની સરકાર લાચાર હતી. તેણે રાજીનામું આપી દીધું હતું.

તે પછી કેન્દ્રમાં અને રાજ્યમાં સરકારો આવતી રહી અને જાતી રહી પરંતુ કાશ્મીરી પંડિતોનું પુનર્વસન ન થયું. આથી કાશ્મીરમાં પાકિસ્તાન તરફી વાતાવરણ સર્જાતું-ટકતું રહ્યું. વચ્ચે થોડો સમય શાંતિ આવી, પર્યટન પાછું ચાલુ થયું, હિન્દી ફિલ્મોનાં શૂટિંગ પણ થવા લાગ્યા, પણ અલગાવવાદીઓ કંઈ ને કંઈ પૂળો મૂકતા રહ્યા. કેન્દ્ર તરફથી પેકેજો અપાતા રહ્યા, પરંતુ તે લાભાર્થી સુધી પહોંચ્યા નહીં અથવા પૂરા ન પહોંચ્યા.

ત્રીજી ભૂમિકા કેન્દ્ર સરકારની આવે છે. ૧૯૮૯થી દેશમાં અસ્થિરતાનો દોર શરૂ થયો. હવે કેન્દ્રમાં જે પક્ષ શાસનમાં આવે તે સરકાર બચાવવાનું વિચારે કે કાશ્મીર? ૧૯૮૯માં વી. પી. સિંહની સરકાર આવી ત્યારે કેન્દ્રમાં ગૃહ પ્રધાન તરીકે મુફ્તિ મોહમ્મદ સઈદ જ હતા. એ પછી થોડો સમય ચંદ્રશેખરની સરકાર આવી. તે પછી પી. વી. નરસિંહરાવની સરકાર આવી. નરસિંહરાવની સરકાર પણ લઘુમતી સરકાર હતી. તેને  બાદમાં યેનકેન પ્રકારેણ બહુમતી મેળવી લીધી. આ સમય દરમિયાન કાશ્મીરમાં અશાંતિ ચાલુ જ હતી. ૧૯૯૬માં દેવેગોવડા સરકાર આવી તો તેય બહુ ન ટકી અને એકાદ વર્ષમાં જ ઈન્દ્રકુમાર ગુજરાલની સરકાર આવી જે પાકિસ્તાન સાથે ભાઈચારાના સિદ્ધાંતમાં માનનારા હતા.

૧૯૯૮માં અટલ બિહારી વાજપેયીની સરકાર આવી. પરંતુ એક વર્ષમાં તેય પતન પામી. જોકે ૧૯૯૯માં કારગીલ યુદ્ધ થયું અને તે પછી ચૂંટણીમાં આ સરકાર પાછી આવી અને તેણે અનેક મોરચે કામ શરૂ કર્યું. એક તો પાકિસ્તાનના ત્રાસવાદી કરતૂતોને આંતરરાષ્ટ્રીય મંચ પર મોટા પાયે ખુલ્લા પાડ્યા. બીજી તરફ, કાશ્મીરમાં પણ પ્રોએક્ટિવ (સક્રિય) નીતિ અપનાવી. ઘૂસણખોરોનો સફાયો કર્યો. એ વખતે ઘૂસણખોર વિરોધી જૂથો બન્યાં જે પોતે જ ઘૂસણખોરોનો વિરોધ કરતા હતા. જોકે ૨૦૦૪માં સરકાર બદલાઈ અને યુપીએ સરકાર આવી. આ સરકારના સમયમાં ૨૦ વર્ષ પછી કાશ્મીરમાં પંચાયતોની ચૂંટણી થઈ. સરપંચો ચૂંટાયા. જોકે તેમને ત્રાસવાદીઓની ધમકી અને તેમના દ્વારા હત્યાનો સામનો તો કરવો જ પડતો હતો. મનમોહનસિંહની સરકારનાં દસ વર્ષના શાસનમાં પણ કાશ્મીર પ્રત્યે રિએક્ટિવ એટલે કે પ્રતિક્રિયાવાદી નીતિ જ રહી.

૨૦૧૪માં નરેન્દ્ર મોદીની પૂર્ણ બહુમતીવાળી ભાજપ સરકાર આવી. તેમણે પહેલા જ દિવસથી કાશ્મીર પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું. શરૂઆતના દિવસોમાં જ કેન્દ્રીય પ્રધાન જિતેન્દ્રસિંહે કાશ્મીરમાંથી ૩૭૦મી કલમ દૂર કરવાની વાત ઉખેળી વિવાદ સર્જ્યો અને વિવાદ થયા પછી પાછીપાની કરી. દરમિયાનમાં કાશ્મીરમાં પૂર આવ્યું ને મોદીએ પૂરી તાકાતથી બહુ પ્રશંસનીય કામગીરી કરી. દિવાળી પણ કાશ્મીરમાં ઉજવી. કાશ્મીરમાં ચૂંટણી થઈ. ચૂંટણી પહેલા સજ્જાદ લોન સાથે મુલાકાત કરી, તેમની સાથે ગઠબંધન કર્યું. જમ્મુ સાથે કાશ્મીરમાં પણ પૂરી તાકાત સાથે ચૂંટણીમાં ઝંપલાવ્યું. જોકે કાશ્મીર ઘાટીમાં એકેય બેઠક ન મળી. તે પછી મુફ્તિ મોહમ્મદ સઈદ સાથે ચર્ચાના અનેક રાઉન્ડ પછી સરકાર યોજી.

મોદી સરકાર આવ્યા પછી કાશ્મીરમાં ત્રાસવાદીઓના હુમલામાં અનેક જવાનો શહીદ થયા છે. એમાં હવે આ મસરત આલમનો મુદ્દો ચગેલો છે. મોદી સરકાર શું કરી શકે? રાજકીય નિષ્ણાતો મુજબ, સરકાર આ પ્રકારનાં પગલાં લઈ શકે: (૧) પૂરગ્રસ્ત લોકો માટે જે કામગીરી કરી તેવી રીતે કાશ્મીરના લોકોનો વિકાસ કરે, (૨) અલગાવવાદીઓને પાકિસ્તાન તરફથી હવાલા, સરહદે વિનિમય પદ્ધતિ (બાર્ટર) કે અન્ય રીતે મળતાં નાણાં બંધ કરાવે. (૩) કાશ્મીરમાં કાયદાની પરિસ્થિતિ વણસેલી છે ત્યારે કલમ ૩૫૬નો ઉપયોગ કરી ત્યાં રાષ્ટ્રપતિ શાસન લાગુ કરે અને પછી ત્યાંથી અલગાવવાદીને  વીણી વીણીને જેલ ભેગા કે પાકિસ્તાન ભેગા કરે. ઘૂસણખોરોને ઠાર કરે. (૪) જે રીતે ચીને તિબેટ કે મુસ્લિમ અસંતોષવાળા પ્રદેશમાં પોતાના તરફી લોકોને વસાવ્યા તેમ કાશ્મીરમાં પણ પંડિતોનું પુનર્વસન કરાવી શકે. (૫) જે રીતે અમેરિકા પાકિસ્તાનની અંદર આવીને લાદેનને મારી ગયું તે રીતે ભારત પાકિસ્તાનની અંદર જઈને હાફીઝ સઈદને પકડી આવે કે મારી આવે. (૬) ભારત સરહદેથી પાકિસ્તાનમાં ઉછરી રહેલી ત્રાસવાદી શિબિરોનો ખાત્મો કરે. (૭) છેલ્લા ઉપાય તરીકે પાકિસ્તાન પર જડબેસલાક હુમલો કરે.

(ગુજરાત ગાર્ડિયનની બુધવારની પૂર્તિમાં ‘વિશેષ’ કૉલમમાં તા.૨૨/૪/૧૫ના રોજ આ લેખ છપાયો.)

કાશ્મીરી હિન્દુઓ પર અત્યાચારોનો સદીઓનો સિલસિલો

કાશ્મીરી પંડિત શબ્દ સાંભળતા કેટલાક લોકો નાકનું ટીચકું ચડાવે છે, પરંતુ ગુજરાતમાં ૨૦૦૨નાં રમખાણોની વાત આવે કે ૨૦૧૩ના ઉત્તર પ્રદેશના મુઝફ્ફરનગરનાં રમખાણોની વાત આવે ત્યારે તેઓ છાપરા પર ચડીને માઇક પરથી બોલવા લાગે છે કે મુસ્લિમોને અન્યાય થયો છે. રમખાણો અંગે પણ આપણા સેક્યુલર એક્ટિવિસ્ટો અને મિડિયા બેવડું વલણ ધરાવે છે. મિડિયાનો એક વર્ગ દબાયેલા સૂરે ક્યારેક ક્યારેક હિન્દુ તરફી વાત કરી લે છે,  પરંતુ આસપાસ પેલા ઠગ જેવા મિડિયા હોવાથી આ વર્ગને ડર લાગે છે કે ક્યાંક તેની છાપ હિન્દુ તરફી ન થઈ જાય.

ભલા માણસ, આ દેશના બંધારણમાં ૪૨મો સુધારો કરીને ૧૯૭૬માં ખાસ સેક્યુલર શબ્દ ઉમેરવામાં આવ્યો છે. તે પછી તો તમારે હિન્દુ, મુસ્લિમ બંને નહીં, બધા પક્ષોની વાત સમાન ધોરણે રજૂ કરવી જોઈએ. એક સમય એવો હતો કે આરએસએસના સમાચાર છાપવાના હોય તો અંદરના પાને ફકરામાં છપાતા. ૧૯૯૧ બાદ અનેક રાજ્યોમાં ભાજપની સરકાર આવી અને ૧૯૯૮માં ભાજપ કેન્દ્રમાં સત્તામાં આવ્યો તે પછી થોડું વલણ બદલાયું, પણ હજુ પેલા બેવડાં કાટલાં બદલાયા નહોતા. હવે આરએસએસવાળા જે કહે તેનો વિવાદ કરીને ત્રણ કૉલમમાં સમાચાર છાપવા લાગ્યા.

ચાલો, આપણે આ બાબતે નથી પડવું. આપણે વાત કરતા હતા કાશ્મીરી પંડિતોની. ભારત દેશમાં કાશ્મીરી પંડિતો નામે ઓળખાતા હિન્દુઓ (ખરેખર તો કાશ્મીરી હિન્દુઓ અને શીખો તરીકે તેમને ઓળખવા જોઈએ) ની જે દશા છે તેવી જો મુસ્લિમોની હોત તો તેના પડઘા અનેક રાજ્યોમાં પડતા હોત. કેટલાંય રમખાણો અને તેના નામે ત્રાસવાદી સંગઠનો દ્વારા બોમ્બ ધડાકા થયા હોત.

કાશ્મીરી પંડિતો પર અત્યારના કાશ્મીરના મુખ્ય પ્રધાન મુફ્તિ મોહમ્મદ સઈદ જ્યારે કેન્દ્રમાં ગૃહ પ્રધાન હતા અને કેન્દ્રમાં ભાજપ સમર્થિત વી. પી. સિંહની સેક્યુલર સરકાર હતી ત્યારે કેવા અત્યાચારો થયા હતા તે વાંચો તો કંપારી છૂટશે. ખાવાનું નહીં ભાવે. અંદરથી હચમચી ઉઠશો. પરંતુ તે વાત કરતા પહેલાં, કાશ્મીરી પંડિતો પર સદીઓથી કેવા અત્યાચારો થતા રહ્યા તેની વાત કરીએ.

કાશ્મીરી પંડિત એટલે કાશ્મીરનો બ્રાહ્મણ સમાજ. પહેલા વડા પ્રધાન પંડિત નહેરુ, જાણીતા અભિનેતા અનુપમ ખેર જેવા કેટલાંક નામો કાશ્મીરી પંડિત હતા અથવા છે. કાશ્મીર એકદમ ઉત્તરે આવેલો પ્રદેશ હોવાથી વિદેશી આક્રમણખોરોના આક્રમણનું પહેલું નિશાન તે રહેતો. આઠમી સદી પછીથી તુર્કો અને આરબોએ તેના પર આક્રમણ કરવાનું શરૂ કર્યું. તુર્ક અથવા મોંગલ ઝુલજુ નામના આક્રમણખોરે ઈ.સ. ૧૩૨૦માં ભારે તબાહી મચાવી દીધી હતી. રાજા સહદેવ આક્રમણખોરોના હાથમાં જનતાને સોંપીને નાસી ગયો. ઝુલજુએ હિંસાનો આદેશ આપ્યો અને તેના સૈનિકોએ હજારો લોકોની કત્લેઆમ કરી, ગામોનાં ગામો બાળી નાખ્યાં, ઊભા પાકનો નાશ કર્યો.  આઠ મહિના વિનાશ કર્યા પછી ઝુલ્જુ પચાસ હજાર બ્રાહ્મણોને પોતાની સાથે ગુલામ તરીકે લઈ ગયો. જોકે તે દેવદાર પાસ પાસે ભારે હિમવર્ષામાં માર્યો ગયો. તેણે જે વિનાશ કર્યો હતો તેનું વર્ણન કાશ્મીરી ઇતિહાસકાર અને સંસ્કૃત કવિ જોનરાજના પુસ્તક ‘દ્વિતીય રાજતરંગિણી’માં મળે છે. (કાશ્મીર એન્ડ ઇટ્સ પીપલ: સ્ટડિઝ ઇન ધ ઇવોલ્યૂશન ઑફ કાશ્મીરી સોસાયટી, એમ. કે. કાવ)

એ પછી કાશ્મીર મુસ્લિમ શાસકોના હાથમાં જવા લાગ્યું. કઈ રીતે? આવો જાણીએ. ઝુલ્જુના આક્રમણ પછી અરાજકતાનો લાભ લઈ તેનો મંત્રી રામચંદ્ર રાજા બની ગયો હતો. બહરિસ્તાન-એ-શાહી અનુસાર, લદ્દાખના લા-ચેન-રગયાલ્બુ રિન્ચને તેના માણસોને વેપારીઓના રૂપમાં હથિયાર સાથે કિલ્લામાં ઘૂસાડી દીધા. કિલ્લામાં રામચંદ્રએ પોતાની જાતને બંધ કરી દીધી હતી રામચંદ્ર અને તેના માણસોની નૃશંસ હત્યાઓ કરવામાં આવી. રામચંદ્રના કુટુંબને કેદ કરી દેવામાં આવ્યું હતું. બાળકોને પણ બક્ષવામાં નહોતા આવ્યા. ગર્ભવતી મહિલાઓના ગર્ભને નિર્દયી રીતે કાપી નાખવામાં આવ્યા. રિન્ચને રામચંદ્રનના દીકરા રાવનચંદ્રને મુક્ત કરી દીધો અને તેની દીકરી કોટા રાણીને પરણી ગયો.

હવે સહદેવ રાજાએ એક પર્શિયન સુફી શાહ મીરને મંત્રી તરીકે નિયુક્ત કર્યો હતો. રિન્ચનને શાસન લીધા પછી થોડો અપરાધભાવ લાગતો હતો. લોકોને, તેમની સંસ્કૃતિને, ધર્મ અને પરંપરાને સમજવા તેણે પહેલાં શૈવ એટલે કે હિન્દુ થવાનું વિચાર્યું. આથી તેણે શૈવ હિન્દુઓના ગુરુ દેવસ્વામીનો સંપર્ક કર્યો. દેવસ્વામીએ રિન્ચનની હિન્દુ થવાની માગણી નકારી દીધી. જોકે વિદ્વાન પ્રા. એ. ક્યૂ. રફીકીના કહેવા પ્રમાણે, રિન્ચેનની ખરેખર હિન્દુ થવાની દાનત હોત તો તેણે બીજા કોઈ બ્રાહ્મણનો સંપર્ક કર્યો હોત, કારણકે બૌદ્ધમાંથી હિન્દુ થવું કે હિન્દુમાંથી બૌદ્ધ થવું એ ત્યારે નવી વાત નહોતી. આથી દેવસ્વામી પર આળ ચડાવી શકાય નહીં. (આમ છતાં, દેવસ્વામીએ હિન્દુ થવા માગતી વ્યક્તિને ના પાડી તે તેમનો વાંક તો ગણાય જ.) આથી પછી શાહ મીરના કહેવાથી રિન્ચને ઈસ્લામ અંગીકાર કર્યો. એક અન્ય કિવદંતી એવી છે કે રિન્ચનને જાણવું હતું કે સત્ય શું છે, પરંતુ હિન્દુ કે મુસ્લિમ કોઈ વિદ્વાન તેને સંતોષકારક જવાબ ન આપી શક્યા. આથી પછી તેણે સવારમાં જે ધર્મની પહેલી વ્યક્તિ મળે તે ધર્મને અંગીકાર કરવાનું નક્કી કર્યું. અને સવારમાં તેને પહેલી વ્યક્તિ મળી તે સૂફી શરાફુદ-દિન- બુલબુલ મળ્યા. પ્રા. રફીકીના કહેવા પ્રમાણે, આ કિવદંતી ઇસ્લામને ગૌરવાન્વિત કરવા ઘડી કઢાઈ હોવાનો સંભવ છે. બની શકે કે શાહ મીરે કાશ્મીરમાં મુસ્લિમ શાસન સ્થાપવા સૂફી બુલબુલ સાથે મળીને યોજના ઘડી હોય.

આમ, રિન્ચન કાશ્મીરનો પહેલો મુસ્લિમ શાસક બન્યો. જોકે તેનું ત્રણ વર્ષમાં જ મોત થયું અને કોટા રાણીએ સહદેવના ભાઈને એટલે કે પોતાના કાકા ઉદયનદેવને રાજા બનાવ્યા. આમ, હિન્દુ શાસન ફરી સ્થપાયું પરંતુ તુર્ક અથવા મોંગલ આક્રમણખોર અચલાએ કાશ્મીર પર હુમલો કર્યો અને કાયર ઉદયનદેવ લદ્દાખ નાસી ગયો. જોકે કોટા રાણીએ ભારે હિંમત દાખવી અને બ્રાહ્મણ વિદ્વાન ભટ્ટ ભિક્ષણા તેમજ શાહ મીર સાથે મળીને લડત આપી. આક્રમણખોર ભાગી ગયો, પરંતુ શાહ મીરની લોકપ્રિયતા વધી ગઈ. કોટા રાણી શાસક બની ગઈ હતી, પરંતુ તેને શાહ મીરની દાનત ખબર ન પડી. એક વાર તે બીમાર પડ્યો કે બીમારીનો ઢોંગ કર્યો ત્યારે ભટ્ટ ભિક્ષણાને તેની ખબર પૂછવા મોકલ્યા ત્યારે ભટ્ટની શાહ મીરે હત્યા કરી નાખી. અને રાણીને ઉથલાવી તે શાસક બની ગયો. રિન્ચન અને શાહ મીરના સમયમાં શરૂ થયેલી ઈસ્લામીકરણની પ્રક્રિયા સૈયદ મીર એ.એચ. હમદાનીના સમયમાં વેગીલી બની. તેના સમયમાં હિન્દુઓ પર ભારે વિતી. હિંસાચાર, નરસંહાર માટેના હુમલા અને ગુલામી એ બધું જ થયું.

સિકંદર બુટ્શિકનને તો મૂર્તિભંજક તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તેના શાસનમાં હિન્દુઓ પર ત્રાસ ફેલાવવાને છૂટો દોર મળ્યો. તેના સમયમાં એવું હતું કે જો હિન્દુ મુસ્લિમ ન બને તો તેણે નગર છોડી દેવું પડે અથવા તેની હત્યા કરી દેવામાં આવે. પરિણામે, કેટલાક હિન્દુઓએ ઇસ્લામ સ્વીકાર્યો અને કેટલાક ભાગી ગયા. તો અનેક બ્રાહ્મણોએ મરી જવાનું પસંદ કર્યું. એમ કહેવાય છે કે સિકંદરે આ રીતે હિન્દુમાંથી ઈસ્લામ થયેલા કે મરેલામાંથી ૨૪૦ કિલોગ્રામ જનોઈ ભેગી કરી હતી. હિન્દુઓના પવિત્ર પુસ્તકોને દાલ સરોવરમાં ફેંકી દેવામાં આવ્યા. સિકંદરે હિન્દુઓ પર જઝિયા વેરો નાખ્યો. તેમને તિલક કરતા રોક્યા. નાચ-ગાન પર પ્રતિબંધ મૂકી દીધો. તેને હિન્દુ મંદિરો અને તેની મૂર્તિઓ તોડવામાંથી વિકૃત આનંદ મળતો.

એક મુસ્લિમ ઈતિહાસકાર હસને ‘તારીખ-એ-કાશ્મીર’માં નોંધ્યું છે કે રાજાઓના વખતમાં વિશ્વની અજાયબી જેવાં મંદિરો હતાં. તેમનું કોતરણીકામ ખૂબ જ અદ્ભુત હતું. સિકંદરે તેમનો નાશ કરી નાખ્યો અને તેની સામગ્રી સાથે અનેક મસ્જિદો અને ખનકાહ બાંધ્યા. રામદેવ કે લલિતાદિત્યએ બાંધેલું માર્તંડ મંદિર તેણે તોડવા એક વર્ષ પ્રયાસ કર્યો. પરંતુ તે નિષ્ફળ ગયો. પછી તેણે પાયામાંથી પથ્થરો કાઢી લીધા અને તેને આગ લગાડી દીધી. તેમાં સોને મઢેલાં ચિત્રો નાશ પામ્યાં. તેના અવશેષો પણ આટલા અદ્ભુત છે તો મંદિર કેવું હશે! બિજબેહરામાં પ્રસિદ્ધ વિજયેશ્વરનું મંદિર સહિત ત્રણસો મંદિરોનો નાશ કરાયો. વિજયેશ્વરની જગ્યાએ ખનકાહ બનાવાઈ અને તેને વિજયેશ્વર ખનકાહ નામથી ઓળખવામાં આવે છે.” જોનરાજે લખ્યું છે, “એકેય ગામ, એકેય નગર એવું નહોતું જ્યાં મંદિરોને તોડાયાં ન હોય.” ‘અ હિસ્ટ્રી ઑફ મુસ્લિમ રૂલ ઇન કાશ્મીર’ના લેખક આર. કે. પરમુ લખે છે, “ભવન અને બિજબેહરામાં તેમણે (મુસ્લિમ શાસકે) બે મોટી મસ્જિદ બનાવી. તે મસ્જિદો નાશ કરાયેલા મંદિરોની સામગ્રીમાંથી બનાવવામાં આવી હતી. શ્રીનગરમાં લોકેશ્વરી મંદિરના વિશાળ પ્રાંગણને મઝાર-એ-સલતૈનમાં ફેરવી નાખવામાં આવ્યો.” પ્રા. કે. એલ. ભાન લખે છે કે જાતિસંહાર (જીનોસાઇડ) કરવાના ઈરાદાથી કરાયેલા હુમલાઓના કારણે નિઃસહાય હિન્દુઓ પડોશી કશ્તવારમાં ભાગી ગયા. આ હિન્દુઓનું પહેલું સામૂહિક નિષ્ક્રમણ અથવા તો હિજરત હતી.

ઈ.સ. ૧૪૧૩થી ૧૪૨૦ સુધી શાસન કરનાર સુલતાન એ. એચ. શાહના કાળમાં પણ ધર્માંતરણ અને હિંસાનો દૌર બેલગામ ચાલુ રહ્યો. જોનરાજ તો હિન્દુઓ, ખાસ કરીને બ્રાહ્મણોની દશાને માછીમાર દ્વારા જાળમાં પકડાયેલી માછલી સાથે સરખાવે છે. હિન્દુઓના ધાર્મિક સમારંભો અને સરઘસો પર પ્રતિબંધ મૂકી દેવાયો હતો. તેમના પર ભારે વેરો નખાયો હતો. તેમના પરંપરાગત ભથ્થાં બંધ કરી દેવાયા હતાં, જેથી તેઓ ભીખારી બની જાય. અને થયું એવું જ. તેમને ઘરે ઘરે જઈ ભીખ માગવાનો વારો આવ્યો. કેટલાક તેમના પરિવારને ભૂખથી બચાવવા મુસ્લિમોના વેશમાં શેરીઓમાં ભટકતા. અત્યાચારોથી બચવા અને ધર્મ ટકાવી રાખવા અનેક લોકો ભાગવા ગયા, પરંતુ મુખ્ય રસ્તો બંધ કરી દેવાયો હતો. આથી તેઓ બીજા સાઇડ રોડેથી નાસી ગયા. ક્યાંક પુત્ર પિતાને મૂકીને નાસી ગયો તો ક્યાંક પિતા પુત્રને મૂકીને. આવી મુશ્કેલીમાંથી પસાર થવાના કારણે કેટલાક સખત બીમારીના કારણે, તો કેટલાક ભૂખના કારણે મરી ગયા. જે રહી ગયા હતા તેમાંથી કેટલાકે આપઘાત કર્યા. અનેકને ક્રૂર રીતે મારી નખાયા તો અનેકને ઈસ્લામ અંગીકાર કરવાની ફરજ પાડવામાં આવી.

પોતાના સહધર્મીઓ દ્વારા અત્યાચારથી દુખી એવો ઝૈનુલ-અબિદિન જ્યારે સત્તા પર આવ્યો ત્યારે હિન્દુઓ પ્રત્યે પ્રમાણમાં ઉદાર મત અપનાવ્યો. જોકે, તેના દીકરા હૈદર શાહે એક કેશકર્તનકારની ચડામણીથી હિન્દુઓ પ્રત્યે અત્યાચાર આચર્યા. તેણે તેમના અવયવો, નાક, જીભ, વગેરે કપાવી નાખ્યાં અને શૂળી પર ચડાવી દીધા. મંદિરોને લૂટવાનું પણ ચાલુ રહ્યું. એટલું બધું દમન અને સામાજિક અન્યાય હતો કે અનેક હિન્દુઓ તેમનો પંથ છોડવા લાગ્યા. મુસ્લિમો જેવા પોશાક પહેરતા. અને પોતે ભટ્ટ નથી તેવું જાહેર કરતા. આમાં, એક સુહા ભટ્ટ (ઘણા કાશ્મીરીઓમાં ભટ કે બટ અટક હોય છે તે મૂળ ભટ્ટમાંથી આવી હોઈ શકે) પણ હતો, જે મૂળ કાશ્મીરી બ્રાહ્મણ હતો, પરંતુ સિકંદરના શાસન કાળમાં તેણે ઈસ્લામ અંગીકાર કર્યો હતો અને સૈફ-ઉદ-દિન નામ ધારણ કર્યું હતું. તેણે વધુ કટ્ટર મુસ્લિમ દેખાવા પોતાના જ ભાઈઓ પર અત્યાચાર વર્તાવવામાં કોઈ કમી ન રાખી.

અન્ય મુસ્લિમ શાસકોના પ્રમાણમાં ઉદારવાદી ઝૈનુલ-ઉદ-દિને કાશ્મીરી બ્રાહ્મણોને પાછા બોલાવ્યા. ઇતિહાસકારોના મતે, તેને શાસન ચલાવવા બ્રાહ્મણોની જરૂરિયાત પણ હતી. તેણે મંદિરો પાછાં બાંધ્યાં. જોકે તેણે રાજભાષા તરીકે પર્શિયન જાહેર કરી. આથી જેમણે સરકારમાં નોકરી કરવી હોય તેમણે પર્શિયન શીખવી જરૂરી હતી. આથી હિન્દુઓમાં બે ભાગ પડી ગયા. આમ, ઝૈનુલે હિન્દુઓમાં ફૂટ પણ પડાવી. તે પછી શિયા અને ચાક શાસકોમાં હિન્દુઓ પર અત્યાચાર અને ધર્માંતરણનો આ ક્રમ ચાલુ રહ્યો. હા, અકબરે જઝિયાવેરો સંપૂર્ણ નાબુદ કર્યો, પરંતુ મુસ્લિમ શાસકોના વખતમાં શરિયતના નિયમો લાગુ થયા હતા. તે મુજબ સજાઓ બહુ ક્રૂર હતી. ચોરી માટે હાથ અને પગ કાપી નાખવામાં આવતા, વ્યભિચાર માટે પથ્થર મારીને મારી નાખવામાં આવતા. મહિલાઓ માટે ‘તલાક’ એમ ત્રણ વાર બોલી દેવાથી છૂટાછેડા થઈ જતા. પુરુષ સાક્ષીની હાજરીમાં બળાત્કાર સાબિત કરવાનો ભાર પીડિતા પર હતો. ગુલામ રાખવાનું પણ ન્યાયી ગણાતું.

(ક્રમશઃ)

(મુંબઈ સમાચાર દૈનિકની રવિવારની પૂર્તિમાં ‘સિક્કાની બીજી બાજુ’ કૉલમમાં તા.૧૯/૪/૧૫ના રોજ આ લેખ છપાયો).

ટૅક્નૉલૉજીની ભૂખ વિશ્વના એક સ્થળે વિનાશ નોતરે છે

પૃથ્વી પર નરક અથવા તો સૌથી ખરાબ સ્થળ તરીકેની જગ્યાનું નામ સાંભળ્યું છે? એ છે બાઓતોઉ. ઇનર મોંગોલિયાનું સૌથી મોટું ઔદ્યોગિક શહેર. ઇનર મોંગોલિયા એ ચીનનો સ્વાયત્ત પ્રદેશ છે. તેમાં અંદાજે ૨૦ લાખની વસતિ છે. સાત જિલ્લા આવેલા છે. અહીંની ખાણો અને કારખાનાંઓ આપણી આધુનિક જિંદગીને ધબકતી રાખે છે. કઈ રીતે? તે પૃથ્વી પરનું સૌથી મોટું ‘જૂજ મળી આવતા અર્થ’ (અંગ્રેજીમાં કહીએ તો રેર અર્થ) ખનીજોનું સપ્લાયર છે. આ ખનીજોનો ઉપયોગ આપણી રોજબરોજની, પહેલાં મોજમજા તરીકે રહેલી, હવે જરૂરિયાત બની ગયેલી ચીજો જેવી કે ઇલેક્ટ્રિક કાર, સ્માર્ટ ફોન, ફ્લેટ સ્ક્રીન ટીવી વગેરેમાં થાય છે. એક અંદાજ પ્રમાણે, ૨૦૦૯માં ચીન આ તત્ત્વોના વિશ્વના ૯૫ ટકાના પૂરવઠાનું ઉત્પાદન કરતું હતું. એવો પણ અંદાજ છે કે બાઓતોઉની ઉત્તરે ૧૨૦ કિમી દૂર બાયન ઓબો ખાણમાં વિશ્વના ૭૦ ટકા ખનીજો રહેલી છે. ત્યાંથી ખનીજોને કાઢી પ્રોસેસિંગ માટે બાઓતોઉ લાવવામાં આવે છે.
આ બાઓતોઉમાં એક વિશાળ તળાવ જેવી જગ્યા છે. વિમાન કે હેલિકોપ્ટરમાંથી જુઓ તો લાગે કે વિશાળ તળાવ છે જેમાં અનેક ઉપનદીઓ પાણી ઠાલવતી હશે, પરંતુ જમીન પર જઈને જોવામાં આવે ત્યારે ખબર પડે કે તે તો ગંદુ તળાવ છે જેમાં કોઈ માછલી કે શેવાળ ન હોઈ શકે. આને આપણે તળાવ જ કહીએ તો, તેનો કિનારો કાળા સ્તરથી આચ્છાદિત છે. એટલું જાડું સ્તર છે કે તમે તેના પર ચાલી પણ શકો. અહીં નજીક બાઓગેંગ સ્ટીલ અને રેર અર્થનાં ભવનો આવેલાં છે. તેના કૂલિંગ ટાવર અને ચીમનીઓ આકાશ સુધી પહોંચે છે. તળાવ સુધી ડઝનેક પાઇપલાઇન આવે છે જે રિફાઇનરીઓનો કાળો જાડો રાસાયણિક કડદો તળાવમાં ફેંકે છે. આ રિફાઇનરીઓમાં વિશ્વમાં જેની સૌથી વધુ માગ છે તેવા ૧૭ ખનીજો, જેમને સામૂહિક રીતે ‘રેર અર્થ’ કહેવાય છે, તેનું પ્રોસેસિંગ કરે છે.
કાચી ધાતુમાં આ રેર અર્થની સાન્દ્રતા બહુ ઓછી હોય છે. આથી તેમને અલગ પાડવી અને શુદ્ધ કરવી જરૂરી છે. આ માટે હાઇડ્રો-મેટલર્જિકલ ટૅક્નિક વપરાય છે અને તેના પર એસિડ પણ રેડવામાં આવે છે. આ કિંમતી તત્ત્વોનો ઉપર કહ્યા પ્રમાણે ચીન ૯૫ ટકા પૂરવઠો આપે છે, પણ તેમાં બે તૃત્ત્યાંશ માત્ર બાઓતોઉમાં ઉત્પાદિત થાય છે.
આ રેર અર્થ ખનીજોએ છેલ્લા કેટલાક દાયકાઓમાં ચીનના વિશ્વમાં સર્વોચ્ચ અર્થતંત્રના દરજ્જાને મેળવવામાં ઘણો મોટી અને મહત્ત્વની ભૂમિકા અદા કરી છે. બાઓતોઉની મુલાકાત લો તો ખબર પડે કે આ ખનીજોએ શહેરને પણ બદલી નાખ્યું છે. બાઓતોઉના લોકો આ શહેરને ઘણું મહત્ત્વનું શહેર માને છે.
રેર અર્થ માટે ખાણકામ શરૂ થયું તે પહેલાં ૧૯૫૦માં આ શહેરની વસતિ ૯૭,૦૦૦ હતી. આજે ઉપર કહ્યું તેમ ૨૦ લાખની વસતિ છે. આટલી વિશાળ જનસંખ્યા થવાનું કારણ આ ખનીજો જ છે. બાઓતોઉ વૈશ્વિક મૂડીવાદ અને વિસરાતા જતા સામ્યવાદની વચ્ચે પોતાને ઉભેલું અનુભવે છે. અહીં એક તરફ અમેરિકન બ્રાન્ડના બિલબૉર્ડ લાગેલા છે. તો તેમની બાજુમાં ક્રાંતિયુગના પ્રચારનાં લખાણો પણ છે. પશ્ચિમી સુપરમોડલોના ચહેરા ચીનના એક સમયના વડા માઓના પૂતળા સામે જાણે રસ વગર જોતા હોય તેમ લાગે. રાત્રે રંગબેરંગી લાઇટોથી રસ્તાઓ ઝળહળી ઊઠે છે. જોકે આવા ઝળહળાટ સામે, એક ચિત્ર શેરીઓનું પણ છે જ્યાં પીધેલા, ઉલટી કરતા રિફાઇનરી કામદારો બાર અને બાર્બેક્યુ જોઇન્ટ્સમાંથી નીકળતા દેખાય.
તમે ઝેરી તળાવ પાસે ગયા વગર આ રેર અર્થ ઉદ્યોગની પર્યાવરણ પરની અસર શહેર પર કેટલી ખરાબ છે તે અનુભવી શકો. ઘણી વાર એ કહેવું મુશ્કેલ હોય છે કે બાઓગેંગ રિફાઇનરી કૉમ્પ્લેક્સ ક્યાં શરૂ થાય અને શહેર ક્યાં શરૂ થાય છે. ભૂમિમાંથી નીકળતી વિશાળ પાઇપો રસ્તાને સમાંતર ચાલે છે. અહીંની શેરીઓ એટલી પહોળી છે કે સતત આવતા વિશાળ ડિઝલ ફેંકતા ટ્રકોને સમાવી શકે. તેમની સરખામણીમાં અન્ય વાહનો તુચ્છ લાગે.
જ્યારે વરસાદ પડે છે ત્યારે રસ્તાઓ કોલસાની રજના લીધે કાળા પડી જાય છે. બાઓતોઉમાં અનેક વીજ મથકો પણ આવેલાં છે જેમાં કોલસા દ્વારા વીજળી ઉત્પન્ન કરવામાં આવે છે. આ વીજમથકો નવા બનેલા એપાર્ટમેન્ટ ટાવરની નજીક છે. તમે જે તરફ જુઓ તે તરફ તમને અડધા પૂરા કરાયેલા ટાવર અને ઝડપથી બનાવાયેલા બહુમાળી પાર્કિંગ લોટની વચ્ચે જ્વાળાઓ કાઢતા રિફાઇનરી ટાવર અને ઇલેક્ટ્રિસિટીના થાંભલાઓ નજરે પડશે. હવામાં સતત સલ્ફરની ગંધ આવ્યા કરે. અહીંના એક રહેવાસીના કહેવા પ્રમાણ , અહીં ફૅક્ટરીઓ બની તે પહેલાં જ્યાં જુઓ ત્યાં ખેતર જ દેખાતાં. રેડિયોઍક્ટિવ કચરાની જગ્યાએ તરબૂચ, રીંગણાં અને ટમેટાં જોવા મળતાં.
ઉપર જે તળાવની વાત કરી તે તળાવમાં જે પાણી છોડવામાં આવે છે તે તમામ પ્રકારના ઝેરી રસાયણો ધરાવતું હોય છે. તેમાં રેડિયોઍક્ટિવ તત્ત્વ જેવું કે થોરિયમ પણ હોય છે, જે જો ખાવામાં આવી જાય તો પેન્ક્રીયાસ અને ફેફસાનું કેન્સર તેમજ લ્યુકેમિયા કરે છે.
૧૯૫૮માં સરકારી માલિકીની બાઓતોઉ આયર્ન એન્ડ સ્ટીલ કંપની (બાઓગેન્ગ)એ રેર અર્થ સામગ્રીઓ ઉત્પાદિત કરવાનું ચાલુ કર્યું. તે વખતે તળાવ બન્યું. શરૂઆતમાં તો રહેવાસીઓએ પ્રદૂષણની બહુ નોંધ ન લીધી. પરંતુ ૧૯૮૦ના દાયકામાં નજીકનાં ગામડાંઓમાં પાક નિષ્ફળ જવા લાગ્યા. છોડ પર ફળ થતાં પણ ઘણી વાર તે બહુ નાનાં હોય અથવા તેની ગંધ વિચિત્ર આવે. દસ વર્ષ પછી ગ્રામજનોને સ્વીકારવું પડ્યું કે હવે અહીં શાકભાજીઓ નહીં ઉગે. બાઓતોઉની ફૅક્ટરીઓની નજીક ઝિંગુઆંગ સેન્કન નામના ગામડામાં ખેડૂતોએ વાવેતર બંધ કરી દીધું છે. તેઓ માત્ર ઘઉં અને મકાઈ જ ઉગાડે છે.
મહાનગરપાલિકા પર્યાવરણ સુરક્ષા સંસ્થાના એક અભ્યાસમાં જણાયું કે તેમની સમસ્યાઓનું કારણ આ રેર અર્થ ખનીજો છે. ખનીજો પોતે જ પ્રદૂષણ કરતા હોય છે. આ ઉપરાંત ડઝનેક જે નવી ફૅક્ટરીઓ થઈ જેમાં ખનીજોનું પ્રોસેસિંગ થતું તે તેમજ વીજ મથકો પણ પ્રદૂષણ ફેલાવતાં હતાં. હવે વિશ્વની રેર અર્થ રાજધાની તરીકે જાણીતા થઈ ગયેલા બાઓતોઉના રહેવાસીઓને શ્વાસમાં સલ્ફ્યુરિક એસિડ તેમજ કોલસાની રજ જવા લાગી. આ રજ તો ઘરો વચ્ચેની હવામાં સ્પષ્ટ દેખાય.
અહીંના રહેવાસીઓને તેમના પશુઓ પાળવાનું પણ મુશ્કેલ પડવા લાગ્યું કેમ કે તેઓ ઝેરી તત્ત્વોના કારણે મરી જવા લાગ્યા. ખેડૂતો પણ સ્થળાંતર કરવા લાગ્યા. ઝિંગુઆંગ સેન્કનમાં ઈંટનાં ઘરો પણ થોડા સમયમાં નાશ પામે તેવી શક્યતા છે. અહીં માત્ર ૧૦ વર્ષમાં વસતિ ૨,૦૦૦થી ઘટીને ૩૦૦ થઈ ગઈ છે. અહીંના રહેવાસીઓમાં એક છે લુ યોંગકિંગ. ૫૬ વર્ષના લુએ કહ્યું કે, “હું મારા કુટુંબને ખવડાવી શકતો નહોતો.’ તેણે બાઓતોઉમાં કડિયા તરીકે, તે પછી ફૅક્ટરીમાં ઈંટો ઊંચકનાર મજૂર તરીકે અને છેવટે સ્થાનિક બજારમાં શાકભાજી વેચનાર તરીકે કામો કરી જોયા. ઝિંગુઆંગ સેન્કનના જે ખેડૂતો છે તેમની સાથે દ્વિતીય કક્ષાના નાગરિક જેવો વ્યવહાર થાય છે અને તેમનું નિર્દયી શોષણ થાય છે. ખેડૂતોને પણ પગ દુખવાની સમસ્યા છે. ડાયાબિટીસથી પીડાય છે, ઓસ્ટિયોપોરોસિસ અને છાતીમાં દુખાવાની સમસ્યા છે. લગભગ બધા જ લોકો કોઈક બીમારીથી પીડાય છે.
રહેવાસીઓએ હવે સરકારના દરવાજા ખખડાવવાનું ચાલુ કરી દીધું છે. આના પરિણામે ગ્રામવાસીઓને આર્થિક વળતરનું વચન મળ્યું છે, પણ તે આંશિક જ પૂરું થયું છે. નવાં ઘરો આપવાની વાત પણ ચાલે છે. કેટલાક લોકોએ તળાવમાંથી કચરો રિપ્રોસેસિંગ યુનિટોને વેચવાનું પણ શરૂ કરી દીધું, પરંતુ કેન્દ્ર સરકારે તેમને આ આવકમાંથી પણ વંચિત કરી દીધા. આ રીતે તેઓ જો કચરો વેચતા પકડાય તો ૧૦ વર્ષની જેલ થઈ શકે છે.
બીજી તરફ, ચીનની સરકાર પણ થોડી જાગૃત તો થઈ છે. તેણે આ નુકસાન સાફ કરવા માટે અબજો ડોલર ખર્ચવાના ચાલુ કર્યા છે. રેર અર્થ ખનીજોનું ગેરકાયદે ખાણકામ થતું હોવાની ખબર પડ્યા પછી રાષ્ટ્રીય સરકારે પ્રાંતીય અધિકારીઓ પાસેથી રેર અર્થની ખાણવાળા જિલ્લાનું નિયંત્રણ પોતાના હાથમાં લઈ લીધું છે. ચીને ૨૦૦૬માં રેર અર્થ ખનીજોની નિકાસ પર ભારે માત્રામાં ટૅક્સ નાખી દીધો હતો એમ કહીને કે રેર અર્થથી જે પર્યાવરણને નુકસાન થાય છે તેની ભરપાઈ માટે આ જરૂરી છે. જોકે આના લીધે વર્લ્ડ ટ્રેડ ઑર્ગેનાઇઝેશનનું પણ ચીન પર દબાણ આવ્યું હતું. નિકાસની મર્યાદા સામે અમેરિકાએ કરેલા કેસમાં ચીન હારી ગયું હતું. જોકે, પ્રદૂષણનો પ્રશ્ન તો જેમનો તેમ જ ઊભો છે.

(ગુજરાત ગાર્ડિયન  દૈનિકની શનિવારની સાયન્સ પૂર્તિમાં તા.૧૮/૪/૧૫ના રોજ આ લેખ છપાયો.)

(સુધારો: લેખમાં ભૂલથી મોંગોલિયા લખાયું છે તેની જગ્યાએ ઇનર મોંગોલિયા હોવું જોઈએ.)

કાશ્મીરી પંડિતોના પુનર્વસનનો પ્રશ્ન પેચીદો છે

કાશ્મીરી પંડિતોના પુનઃવસવાટનો મુદ્દો ફરી ઉખળ્યો અને ઉકળ્યો છે. ભાજપની મહેરબાનીથી જમ્મુ-કાશ્મીરના મુખ્ય પ્રધાન બનેલા મુફ્તી મોહમ્મદ સઈદે કાશ્મીરી પંડિતોને માટે અલગ રહેણાક (ટાઉનશિપ) બનાવવાની વાત કરી, પરંતુ અલગતાવાદીઓએ તેનો વિરોધ કર્યો, આથી તે ફરી ગયા અને કહ્યું કે ઈઝરાયેલ પ્રકારનું સમાધાન આપણે કરવું નથી. જોકે આ મુદ્દે અલગતાવાદીઓ ઠંડા પડ્યા નથી. ઉલટાના તેમને બળ મળ્યું છે. તેઓ કાશ્મીર ઘાટીમાં હડતાળ પાડી રહ્યા છે. પથ્થરમારો કરી રહ્યા છે.

સ્વતંત્ર ભારતમાં આ એક હદ કહેવાય. કોઈ સમુદાયને ધર્મના આધાર પર રાજ્યમાંથી કાઢી મૂકવામાં આવે, તેમના પર અત્યાચાર કરવામાં આવે, હત્યાઓ અને બળાત્કાર કરવામાં આવે અને કેન્દ્ર સરકાર હોય કે રાજ્ય સરકાર નિરુપાય બનીને જોઈ રહે તે કેવું! ગુજરાતમાં સાબરમતી એક્સ્પ્રેસને સળગાવી મૂક્યા બાદ રમખાણો થયા જેમાં બંને સમુદાયના માણસો મર્યા, પરંતુ કાશ્મીર જેવી સ્થિતિ થઈ નથી. ઉલટાના બંને સમુદાયના લોકો ગુજરાતમાં પ્રગતિ કરી રહ્યા છે, સુખ-શાંતિથી જીવે છે. તોય ગુજરાતના મુદ્દે ગુજરાતના અને ગુજરાત બહારના ઝભ્ભા-લેંઘા-થેલાધારી કર્મશીલો અને એક્ટિવિસ્ટો, ફિલ્મકારો આ મુદ્દો ચગાવ્યા કરે છે. કોર્ટમાં પણ તેની બહુ જ તીખી-કડવી નોંધ લેવાય છે (રોમ ભડકે બળતું હતું અને નીરો ફિડલ વગાડતો હતો જેવી ટીપ્પણી ગુજરાતના તત્કાલીન મુખ્યપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી વિશે થઈ હતી) પરંતુ કાશ્મીરી પંડિતોના સંદર્ભમાં આવી કોઈ ટીપ્પણી કે  ઉગ્ર પ્રત્યાઘાત જાણમાં નથી. હા, ૨૦૧૧માં જ્યારે ઓલ ઇન્ડિયા કાશ્મીરી સમાજ અને અન્યોએ સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયમાં કરેલી પીટિશન પર સુપ્રીમે રાજ્ય સરકાર પાસે જરૂર જવાબ માગ્યો હતો કે તમે પંડિતોને ૧૫,૦૦૦ નોકરીઓ આપવાનું વચન આપેલું. શું તમે એક પણ નોકરી આપી ખરી? તમે એક પણ ઘર આપ્યું ખરું? કોર્ટે રાજ્ય સરકાર પાસે કેન્દ્ર સરકારે પંડિતોની સંપત્તિ પુનઃસ્થાપિત કરવા તેમજ સ્થળાંતરિત પંડિતોને નોકરી આપવા માટે રૂ. ૧,૬૧૮ કરોડના આપેલા વિશેષ પેકેજના વિશે પણ સવાલો પૂછ્યા હતા.

એ વખતે તો ઓમર અબ્દુલ્લાની સરકાર હતી. પરંતુ સરકાર ગમે તેની હોય (મોટા ભાગે આ અબ્દુલ્લા દાદા-પિતા અને દીકરાની જ સરકાર જમ્મુ-કાશ્મીરમાં રહી છે.) કાશ્મીરી પંડિતોનો મુદ્દો એમનો એમ જ છે. ૧૯૯૦થી તેઓ નિર્વાસિત અને નિરાશ્રિત તરીકેની જ જિંદગી જીવે છે અને વચ્ચે ૧૯૯૮થી ૨૦૦૪ સુધી ભાજપની એનડીએ સરકાર પણ આવી ગઈ અને તે વખતે ફારુક અબ્દુલ્લાનો પક્ષ એનસી એનડીએનો એક હિસ્સો હતો તોય કશું નક્કર થયું નહીં.

કાશ્મીરી પંડિતો કેમ નિરાશ્રિત બન્યા તેના મુદ્દે ઈતિહાસમાં ઊંડે જવાની જરૂર છે. જ્યારે ભારત-પાકિસ્તાન આઝાદ થયા ત્યારે નક્કી થયેલું જે રાજ્યમાં જે ધર્મની બહુમતી હોય તેને તે રીતે ભારત અથવા પાકિસ્તાનમાં ભળવા દેવામાં આવે. રજવાડાંની બાબતમાં તેમના રાજાને કે નવાબને જે દેશમાં જવું હોય તેની છૂટ આપેલી. આ રીતે કાશ્મીરના રાજા હરિસિંહે સ્વતંત્ર રહેવાનો નિર્ધાર કર્યો હતો. જોકે, પાકિસ્તાન અને તેના સ્થાપક મોહમ્મદ અલી ઝીણાનો ડોળો કાશ્મીર પર હતો. તેમને પાકિસ્તાન મળ્યું તેનાથી સંતોષ નહોતો. આથી ૧૯૪૭માં આઝાદી પછી બે ત્રણ મહિનાની અંદર જ પાકિસ્તાનના સૈન્યએ આદિવાસીઓને આગળ કરીને કાશ્મીર પર હુમલો કર્યો. આદિવાસીઓ અને સૈનિકોએ ભારે લૂંટફાટ અને બળાત્કારો  કર્યા હતા. જોકે કાશ્મીરના મકબૂલ શેરવાનીએ આદિવાસીઓ સામે ભારે લડત આપી હતી. એ વખતે હરિસિંહે ભારત સાથે સંધિ કરી લીધી અને આમ, કાશ્મીર ભારતમાં આવી ગયું. જોકે પાકિસ્તાનના કબજામાં રહી ગયેલા કાશ્મીરને આઝાદ કાશ્મીર નામ આપી દેવાયું.

અડધું કાશ્મીર મળી ગયા પછી પણ પાકિસ્તાનને સંતોષ નહતો. ઉલટું, ભારતે પાકિસ્તાનથી બાંગ્લાદેશને અલગ થવામાં સૈન્ય ભૂમિકા ભજવી તેથી એ અસંતોષ વધી ગયો. પાકિસ્તાનના લશ્કરી શાસક ઝીયા ઉલ હકે કાશ્મીરમાં ઘૂસણખોરી કરાવીને ત્યાં હત્યાઓ અને બળાત્કારો કરાવવાની યોજના ઘડી. આમ તો, ૧૩૮૯થી ૧૪૧૩ સુધી કાશ્મીર પર શાસન કરનાર મુસ્લિમ શાસક સિકંદર બુટ્શિકનના સમયમાં જ તેણે કરેલા અત્યાચારોથી ત્રાસીને કાશ્મીરી પંડિતોએ સ્થળાંતર કરવા લાગ્યું હતું. ઉલટું, તે વખતના અન્ય રાજ્યોના રાજા સારા કહેવાય કે તેમણે પંડિતોને જમીન આપી તેમનો વસવાટ કરાવ્યો કારણકે આ પંડિતો અત્યંત બુદ્ધિશાળી હતા અને તેમને સારું એવું જ્ઞાન હતું.

પરંતુ ૧૯૮પથી ઝીયા ઉલ હકની નીતિ હેઠળ કાશ્મીરમાં ત્રાસવાદીઓ ઘૂસવા લાગ્યા. ધીમે ધીમે મસ્જિદો પર તેમનો કબજો થવા લાગ્યો. ૧૯ જાન્યુઆરી, ૧૯૯૦નો દિવસ કાશ્મીરના ઇતિહાસમાં કાળા દિવસ તરીકે યાદગાર રહેશે. તે દિવસે એક સ્થાનિક ઉર્દૂ અખબાર ‘આફતાબ’એ ત્રાસવાદી સંગઠન હિઝબ-ઉલ-મુજાહિદ્દીનની અખબારી યાદી છાપી. અત્રે એ પણ કહેવું જોઈએ કે આ સંગઠનની સ્થાપના જમાત-એ-ઇસ્લામીએ ૧૯૮૯માં જમ્મુ-કાશ્મીરને ભારતથી આઝાદ કરાવવા કરી હતી. આ અખબારી યાદીમાં સ્પષ્ટ રીતે કહેવાયું હતું કે બધા હિન્દુઓ બિસ્તરા-પોટલાં બાંધીને કાશ્મીર છોડી ચાલ્યા જાય. અલ સફા નામના બીજા એક અખબારે આ ચેતવણી છાપી. આ  પછી રશિયાની બનાવટની મશીન ગન કલશનિકોવ લઈને ખુલ્લેઆમ આતંક મચાવવા માસ્ક પહેરેલા લોકો કાશ્મીરની શેરીઓમાં ઉતરી પડ્યા. તે પછી તો બોમ્બવિસ્ફોટ અને ગોળીબારો લગભગ રોજની ઘટના બની ગઈ. મસ્જિદો પરથી લાઉડ સ્પીકરોમાં હિન્દુઓને ખુલ્લેઆમ ચેતવણી અપાવા લાગી.

જમ્મુ-કાશ્મીરના પૂર્વ ડિરેક્ટર જનરલ એમ. એમ. ખજૂરિયાએ એક મુલાકાતમાં કહ્યું હતું, “૧૯૮૯નો આતંક લઘુમતી સમુદાય (હિન્દુઓ)ને કાશ્મીર છોડવાની એક નોટિસ જાહેર કરીને શરૂ થયો હતો. એ પત્રમાં કહેવાયું હતું, “અમે તમને જમ્મુ-કાશ્મીર છોડી જવાનું ફરમાન જાહેર કરીએ છીએ, જો તેમ નહીં કરો તો તમારાં બાળકોને નુકસાન પહોંચાડાશે. શીખો અને હિન્દુઓ અહીં રહી શકે નહીં. આ જમીન અલ્લાહની છે.”

અગાઉ ૧૫ જાન્યુઆરી, ૧૯૯૦ના રોજ શ્રીનગરના લાલ ચોકમાં એક ઓપરેટર બલદેવ રાજ દત્તાનું અપહરણ કરાયું હતું તેનો મૃતદેહ ૧૯ જાન્યુઆરી, ૧૯૯૦ના રોજ શ્રીનગરમાં નાઇ સડક પર મળી આવ્યો. મૃતદેહ પર ભયંકર યાતનાનાં નિશાનો હતાં. એ રાતે હિંસાનું તાંડવ ખેલાયું. અફઘાન શાસન બાદ પહેલી વાર કાશ્મીરી પંડિતો આવા હિંસાચારથી ફફડી રહ્યા હતા. ફારુક અબ્દુલ્લા સરકારે રાજીનામું આપી દીધું હતું અને જગમોહન રાજ્યપાલ તરીકે નિમાયા હતા. તેઓ શ્રીનગર પહોંચવા માગતા હતા, પરંતુ ખરાબ હવામાનના કારણે તેઓ શ્રીનગર જઈ શક્યા નહીં. તેઓ જમ્મુમાં જ રહી ગયા.

આ હિંસાચાર બાદ કાશ્મીરી પંડિતો કાશ્મીર છોડવા લાગ્યા. અને તેમનો પ્રશ્ન ૨૫ વર્ષથી વણઉકેલ છે. અત્યારે તે ફરી ઉખળ્યો છે અને તેમના માટે અલગ વિસ્તારમાં પુનઃવસવાટ કરવો કે તેમનાં મકાનો જ્યાં હતાં ત્યાં જ રાખવાં આ પ્રશ્ન સર્જાયો છે.

અલગતાવાદીઓ અને તેમની સાથે કાશ્મીરમાં રહી ગયેલા પંડિતો પણ નિર્વાસિત પંડિતોને અલગ નહીં પરંતુ તેઓ જ્યાં રહેતા હતા ત્યાં જ વસવાટ કરાવવાનું કહે છે. જ્યારે નિરાશ્રિત પંડિતોમાંથી કેટલાક અલગ વસાહતમાં રહેવાના વિકલ્પને સ્વીકારે છે. પરંતુ મૂળ પ્રશ્ન તો એ જ ઊભો છે કે જ્યાં સુધી તેમને રહેવાની સલામતી અને સાથે નોકરી-રોજગારીના પ્રશ્ન ન ઉકેલાય ત્યાં સુધી તેમનાં મૂળ મકાનો કે પછી અલગ વસાહતમાં રાખવાનો પ્રશ્ન ઊભો થતો જ નથી. માનો કે અલગ વસાહતમાં રખાય તો પણ તેમણે રહેવાનું તો તેમના વિરોધીઓની વચ્ચે ને. વળી, તેમને રોજગારી ન હોય તો કાશ્મીરમાં રહીને તો શું કરવાના?

માનો કે, જો તેઓ મૂળ મકાનોમાં જાય તો પહેલો પ્રશ્ન એ આવે કે મૂળ મકાનો કાં તો પડોશી મુસ્લિમોએ પચાવી પાડ્યાં છે તે પાછા અપાવવા પડે અથવા વેચી દેવાયા હોય તો વળી અલગ પ્રશ્ન થાય. કાશ્મીરી પંડિતોએ જ પોતાનાં મકાનો વેચી દીધા હોય તો પણ પ્રશ્ન તો રહેવાનો જ. વળી, આટલાં વર્ષો દરમિયાન, કાશ્મીરી પંડિતોના પડોશી એના એ જ રહ્યા હશે તેની કોઈ ખાતરી નથી. પડોશી બદલાઈ ગયા હોય તો એ પડોશી સાથે ફાવે કે કેમ તે એક પ્રશ્ન રહે. ઉપરાંત ઉપર કહ્યું તેમ, અલગ વસાહત આપવાની હજુ દરખાસ્ત છે ત્યાં અલગતાવાદીઓને એક નવું જીવન મળી ગયું છે. તાજેતરમાં સંપન્ન કાશ્મીરની ચૂંટણીમાં આપણે જોયું કે અલગતાવાદીઓ સફળ થયા નથી. પરંતુ બની શકે કે જો અલગ વસાહતની બાબતમાં આગળ વધવામાં આવે તો અલગતાવાદીઓ, હજુ સુધી અલગતાવાદથી અલિપ્ત રહેલા કાશ્મીરી મુસ્લિમોને પોતાની સાથે કરવામાં સફળ બને. વળી, પાછું, ૧૯૮૯ના સમયમાં આપણે જવું પડે. ફરી ઘૂસણખોરીનો દોર શરૂ થાય અને ફરી પંડિતોની હાલત ખરાબ થાય. આ બધા વિચારો કરવા પડે. ત્યાર પછી જ કોઈ નક્કર નિર્ણય થઈ શકે.

પણ આવા બધામાં જમ્મુ-કાશ્મીરના એક ધારાસભ્યએ પંડિતોની માનસિક આગમાં ઘી હોમવાનું કામ કર્યું છે. એન્જિનિયર રશીદ નામના આ ધારાસભ્યએ તો ઉલટું પંડિતોને કાશ્મીરના મુસ્લિમોની માફી માગવાનું કહ્યું છે. તેમણે એવું કહ્યું છે કે “જો કાશ્મીરીઓ સાચા રાષ્ટ્રભક્ત હોત તો ગમે તેવી સ્થિતિ હોત, તેઓ કાશ્મીર છોડીને ગયા ન હોત. તેમણે કાશ્મીરના મુસ્લિમોની માફી માગવી જોઈ કારણ કે તેઓ તો કાશ્મીર છોડીને ગયા પણ તેનાથી રહેવાસી મુસ્લિમો અરાજકતામાં જીવે છે. તેમણે બંદૂક, ગ્રેનેડ, બુલેટ, દરોડા, આફ્સ્પા નામના કાયદા, કસ્ટડીમાં મોત, બળાત્કાર, હત્યા, બળજબરીથી મજદૂરી, કસ્ટડીમાં લઈ પછી ગાયબ કરી નાખવા, અપમાન અને અરાજકતાનો સામનો આટલાં વર્ષોમાં કરવો પડ્યો છે!”

બોલો! એક તો કાશ્મીરી પંડિતોને આટલી દર્દનાક રીતે, વ્યવસ્થિત ષડયંત્રપૂર્વક કાઢી મૂકાયા અને તેમણે તે માટે મુસ્લિમોની માફી માગવી…ખેર, આ તો રાજકારણ છે અને કાશ્મીરી પંડિતોના નામે પીડીપી-ભાજપ પણ રાજકારણ રમતા હોય તો નવાઈ નહીં. કાશ્મીરી પંડિતોનો પ્રશ્ન એટલો પેચીદો છે કે ઝટ એનું નિરાકરણ આવે તો જ નવાઈ!

(ગુજરાત ગાર્ડિયન દૈનિકની  બુધવારની પૂર્તિમાં ‘વિશેષ’ કૉલમમાં તા. ૧૫/૪/૧૫ના રોજ આ લેખ છપાયો.)

તમાકુ કેન્સલ કરવી છે કે કેન્સર કરવું છે?

તાજેતરમાં ભાજપના એહમદનગરના સાંસદ દિલીપ ગાંધીએ એવું નિવેદન કરી ખળભળાટ મચાવી દીધો કે તમાકુથી કોઈ પ્રતિકૂળ અસર થતી નથી. આની સામે એનસીપીના વડા શરદ પવારે પોતાનો દાખલો આપી કહ્યું કે એ વાત ખોટી છે અને તમાકુના ઉપયોગથી કેન્સર થાય છે તેનું હું પ્રત્યક્ષ ઉદાહરણ છું. હકીકતે તમાકુના વપરાશકારો, ચાહે તેઓ પાન-માવામાં તમાકુ તરીકે લેતા હોય, સિગારેટ કે બીડી ફૂંકવાની રીતે લેતા હોય તેમનો દાવો હોય છે કે જે લોકો સિગારેટ કે તમાકુવાળા પાન-માવા નથી ખાતા તેમને પણ કેન્સર થાય છે. તેઓ લાંબું જીવતા નથી. જ્યારે એવા ઘણા લોકો છે જે તમાકુ ખાતા હોવા છતાં, કે, સિગારેટ પીતા હોવા છતાં લાંબું જીવે છે. જોકે આવા દાવાનો કોઈ વૈજ્ઞાનિક આધાર નથી હોતો.

આ ઉપરાંત તમાકુ તરફીઓની એવી દલીલ પણ હોય છે કે તમાકુ ભોજન પચાવી દે છે. તેઓ દાખલા આપે છે કે લાડુ ખાનારા લોકો તમાકુ ખાતા જેથી તેમણે ઘણા બધા લાડુ ખાધા હોવા છતાં તેનું પાચન થઈ જતું. તો એક વર્ગ એવું પણ કહે છે કે તમાકુના કારણે તમારી વિચારસરણી ખીલે છે અને યુરોપમાં પહેલાં સામંતશાહી હતી પરંતુ સિગારેટ પીનારા, તમાકુ લેનારા લોકોએ ક્રાંતિ કરી અને લોકશાહી આવી, આથી યુરોપ અને અમેરિકા એવું ઈચ્છે છે કે કોઈની મુક્ત અને શાસનવિરોધી વિચારસરણી ન રહે. તેથી તેઓ તમાકુ પર પ્રતિબંધ મૂકવા માગે છે. તમાકુનું સૌથી વધુ ઉત્પાદન અને નિકાસ કરનારા દેશોમાં ભારતનો સમાવેશ થાય છે અને એ પણ હકીકત છે કે સરકારે તમાકુના ઉત્પાદન પર પ્રતિબંધ નથી મૂક્યો. અર્થાત્ જેનાથી મોત આવી શકે, કેન્સર જેવી જીવલેણ બીમારી થઈ શકે તેનું સેવન વિદેશના લોકો કરે તો સરકારને વાંધો નથી!  તમાકુ તરફીઓની એક દલીલ એવી પણ છે કે ખાંડથી ડાયાબિટીસ થઈ શકે છે તો શું ખાંડ પર પણ પ્રતિબંધ મૂકી દેશો? દારૂથી લીવર બગડે છે, કિડની પર અસર થાય છે તો દારૂ પર કેમ પ્રતિબંધ મૂકતા નથી? એવી ઘણી બધી દવાઓ છે જે વિદેશમાં પ્રતિબંધિત છે પરંતુ ભારતમાં ખુલ્લેઆમ વેચાય છે. આવી હાનિકારક દવાઓ પર કેમ ભારતમાં પ્રતિબંધ મૂકાતો નથી.

એક વાત એ પણ સત્ય છે કે તમાકુ અને સિગારેટના વપરાશને હતોત્સાહ કરવા માટે સરકાર, પછી તે ગમે તે પક્ષની હોય, દર વખતે અંદાજપત્રમાં તમાકુ અને સિગારેટના ભાવો વધારતી જ આવે છે, પરંતુ ગમે તેટલા ભાવ વધે તો પણ વ્યસનીઓ આ ખરાબ વ્યસન મૂકતા નથી, તેના કારણે તેમના ઘરના બજેટને ફેર પડે તો પણ.

આની સામે તમાકુથી મોટા પ્રમાણમાં આરોગ્યને હાનિ થાય છે તેમ કહેનારો વર્ગ પણ છે. તે અનેક સંશોધનો અને અનેક જીવિત, મૃત વ્યક્તિના દાખલા આપે છે. તાજેતરમાં સુનીતા તોમરનું નિધન થયું. કોણ હતી આ સુનીતા? મધ્યપ્રદેશના ભીંડના એક ટ્રક ડ્રાઇવરની પત્ની અને બે પુત્રોની માતા સુનીતા તોમર તમાકુ સામેની ઝુંબેશનો ચહેરો બની ગઈ હતી. એક વર્ષ પહેલાં કેન્દ્રીય મંત્રાલયના એક વિડિયો જેનું નામ સુનીતા હતું તે સુનીતા પર ફિલ્માવાયો હતો. ૩૦ સેકન્ડના આ વિડિયોમાં ધૂમ્ર વગરની તમાકુથી થતી હાનિ દર્શાવાઈ હતી. સુનીતાને પણ કેન્સર થયું હતું. મૃત્યુ પામતા પહેલાં તેણીએ વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીને દિલીપ ગાંધીના ઉક્ત નિવેદન સામે પત્ર લખ્યો હતો. તેણે લખ્યું હતું, “મારો ચહેરો જેવો હોવો જોઈએ તેવો નથી. લોકો મને મળતા કે મારી સાથે વાત કરતા ખચકાય છે.” તેણે લખ્યું કે દિલીપ ગાંધી જેવા ઉચ્ચ સ્થાને બિરાજમાન લોકો આવી બેજવાબદાર રીતે વર્ત્યા છે તેનાથી તે નિરાશ થઈ છે. આજે પણ આપણી ઘણી બધી પ્રજા તમાકુની આડ અસરથી અજાણ છે.

સુનીતાએ એક વર્ષ પહેલાં પણ વડા પ્રધાનને કાગળ લખ્યો હતો કે તમાકુ પર સમગ્ર દેશમાં પ્રતિબંધ મૂકી દેવામાં આવે. સુનીતા એવા કેન્સર દર્દીઓ પૈકીની હતી જે તેમના નિદાનના એક કે બે વર્ષમાં જ મૃત્યુ પામે છે, કારણકે તેમનું નિદાન મોડું થાય છે. સુનીતાને તમાકુ ચાવવાનું વ્યસન હતું અને તેનું ગયા વર્ષે જ હજુ નિદાન થયું હતું, પરંતુ તેનું કેન્સર ચોથા તબક્કામાં હોવાનું પુરવાર થયું હતું. તેણીએ રેડિયોથેરેપી લીધી હતી અને ચહેરા પર પ્લાસ્ટિક સર્જરી પણ કરાવી હતી. ટાટા મેમોરિયલ હૉસ્પિટલમાં બીજા દર્દીઓની દશા જોઈને તેણે ઉપરોક્ત વિડિયોમાં ભાગ લેવા તૈયારી બતાવી હતી. તેનું વજન ૧૨ કિલો ઘટી ગયું હતું.

સુનીતા તમાકુ વિરોધી અભિયાનનો ચહેરો બની તે અગાઉ મૂકેશ હરાણે ઓરલ કેન્સર સામેની ઝુંબેશનો ચહેરો બન્યો હતો. ૨૪ વર્ષનો આ યુવાન મહારાષ્ટ્રના ભૂસાવળનો વતની હતો. ગુટકાના વ્યસનના કારણે તે બોલી પણ શકતો નહોતો. તેણે સર્જરી કરાવતા પહેલાં પોતાની વાત રેકોર્ડ કરાવી હતી. જોકે તે પછી થોડા જ સમયમાં તેનું કરુણ મોત થયું હતું.

એક તરફ સરકાર વધુ મોટું ચિત્ર સિગારેટ અને તમાકુનાં ઉત્પાદનો પર મૂકવા વિચારી રહી છે તેવા જ સમયે સુનીતાના મોતે તમાકુના ઉત્પાદનોના વપરાશ સામે ગંભીર પ્રશ્નાર્થ સર્જી દીધો છે. ભારતની વાત કરીએ તો, ભારતમાં કેન્સરના જે દર્દીઓ છે તેમાંના ૪૦ ટકા દર્દીઓ તમાકુના કારણે કેન્સરગ્રસ્ત થયા હોય છે. તેમજ ભારતમાં જે ત્રણ કે પાંચ કેન્સરદર્દીઓનાં મૃત્યુ તમાકુના કારણે થાય છે. આમ છતાં ચોંકાવનારી વાત એ છે કે ૨૭.૫ કરોડ ભારતીયો તમાકુ લેનારા છે. તેઓ મુખ્યત્વે ધૂમ્ર વગરની તમાકુ લે છે. આમાં ૩૫ ટકા પુખ્ત વયના છે અને ૧૪.૧ ટકા લોકો બાળકો છે, જેમની સરેરાશ ઉંમર ૧૩-૧૫ વર્ષ છે.

આપણે ત્રણ રિપોર્ટના આધારે તમાકુથી થતા નુકસાનને દર્શાવી શકીએ. આ ત્રણ રિપોર્ટ છે: (૧) ભારતમાં તમાકુ નિયંત્રણનો અહેવાલ, ૨૦૦૪ (૨) બીડી ધૂમ્રપાન અને લોક આરોગ્ય, ૨૦૦૮ અને (૩) વૈશ્વિક પુખ્ત લોકોમાં તમાકુ અંગેનો સર્વે, ભારત, ૨૦૧૦. યાદ રહે, આ ત્રણેય રિપોર્ટ કોઈ એલ ફેલ કંપનીના કે એજન્સીના નથી, પરંતુ ભારત સરકારના પોતાના છે. આ ત્રણેય રિપોર્ટ તમાકુથી કેન્સર તેમજ તમાકુ સંબંધિત રોગો થાય છે તે વાતને અનુમોદન આપે છે.

દર રોજ ૫,૫૦૦ યુવાનો તમાકુ ખાવાનું અથવા ધૂમ્રપાન કરવાનું શરૂ કરે છે. ૨,૫૦૦ ભારતીયોના રોજ તમાકુ સંબંધિત રોગોથી મૃત્યુ થાય છે અને દર વર્ષે ૧૦ લાખ ભારતીયો તમાકુથી થતા રોગોથી મૃત્યુ પામે છે. આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ મંત્રાલયે ૨૦૧૪માં તમાકુ સંબંધિત રોગોના કારણે પડતા આર્થિક બોજા અંગે રિપોર્ટ તૈયાર કરાવ્યો હતો જે મુજબ, વર્ષ ૨૦૧૧માં ૩૫થી ૬૯ વર્ષના લોકો માટે તમામ રોગોમાંથી તમાકુના વપરાશ સંબંધિત આર્થિક બોજો રૂ. ૧ લાખ કરોડથી વધુ હતો. એની સામે તમામ તમાકુ ઉત્પાદનોમાંથી મળતી આવક તમાકુની અંદાજિત કિંમતના ૧૭ ટકા હતી.

માત્ર ભારત જ નહીં, વૈશ્વિક સ્તરે તમાકુનો ઉપયોગ ઘટાડવા વિચારણા અને ઝુંબેશો ચાલે છે. વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા (હૂ)ની તમાકુ નિયંત્રણ પર કાર્યમાળખા સભા (હૂ એફસીટીસી)માં તમાકુની માગ અને પૂરવઠો ઘટાડવા માટે મહત્ત્વની રણનીતિ ઘડાઈ હતી. ભારત સરકારે પણ આને માન્યતા આપી હતી. તેથી તમાકુ વિરોધીઓનું કહેવું છે કે સરકાર તમાકુની માગ અને પૂરવઠો ઘટાડવા માટે કાનૂની, પ્રશાસકીય અને નીતિગત પગલાં લેવા માટે કાનૂની રીતે બાધ્ય છે. આ હૂ એફસીટીસીએ તમાકુ ઉત્પાદનો પર મોટી ચિત્રાત્મક ચેતવણીઓ આપવા અનુરોધ કર્યો છે. ઉપરાંત ઉત્પાદનના પેકેટ પર આગળ અને પાછળ એમ બંને બાજુએ તે હોવાં જોઈએ તેમ પણ તે કહે છે.

હૂ એફસીટીસીની કલમ ૫.૩માં તમાકુથી લોક આરોગ્ય નીતિની સુરક્ષા માટે સ્પષ્ટ માર્ગદર્શિકા અને ભલામણો આપવામાં આવી છે. તેઓ તમાકુ ઉદ્યોગ દ્વારા આવી નીતિમાં હસ્તક્ષેપથી સુરક્ષિત રહેવા સરકારને કહે છે. ભારત સરકારે પણ તમાકુ ઉત્પાદનોનો વપરાશ ઘટાડવા માટે સિગારેટ અને અન્ય તમાકુ ઉત્પાદનો (જાહેરખબર પર પ્રતિબંધ અને ધંધાકીય તેમજ વાણિજ્ય ઉત્પાદન, પૂરવઠા અને વિતરણ પર નિયંત્રણો) અધિનિયમ (કોટ્પા) ૨૦૦૩ લાવેલો છે. ભારતમાં જાહેરમાં ધૂમ્રપાન પર પ્રતિબંધ મૂકાયો છે. આમ છતાં, ધૂમ્રપાન કરનારા બેધડક રીતે જાહેરમાં ધૂમ્રપાન કરતા હોય છે. આ રીતે જાહેરમાં ધૂમ્રપાન કરનારા કાયદા મુજબ તો દંડને પાત્ર  બને છે, પરંતુ લગભગ કોઈને દંડ કરાતો નથી. તમાકુ ખાનારા તો પોતાને જ નુકસાન કરે છે, પરંતુ ધૂમ્રપાન કરનારા તો આજુબાજુ રહેલા લોકોને પણ નુકસાન કરે છે. જોકે ધૂમ્રપાન નહીં કરનારા લોકોમાં પણ એટલી જાગૃતિ હજુ નથી આવી કે તેઓ તેમની આજુબાજુમાં ધૂમ્રપાન કરનારા લોકોને ધૂમ્રપાન કરતા બંધ કરે.

હવે તો હદ એ થઈ ગઈ છે કે ભારતમાં સ્ત્રીઓ, ખાસ કરીને કોલેજમાં ભણતી, નોકરી કરતી સ્ત્રીઓ ધૂમ્રપાન કરતી થઈ ગઈ છે. પોતે પુરુષ સમોવડી છે તેવું દેખાડવા કે કુછંદે ચડીને તે બિન્દાસ્ત ધૂમ્રપાન કરે છે, હુક્કા બારમાં જાય છે. પરંતુ આવી સ્ત્રીઓએ એ જાણી લેવું જોઈએ કે અમેરિકન અભ્યાસો પ્રમાણે, જે મહિલાઓ ધૂમ્રપાન કરે છે તેમને અન્ય મહિલાઓ કરતાં ફેફસાનું કેન્સર થવાની ૨૫.૭ ગણી વધુ શક્યતા રહેલી છે. જ્યારે પુરુષમાં જે લોકો ધૂમ્રપાન કરે છે તેમને અન્ય પુરુષો કરતાં ૨૫ ગણું જોખમ વધુ છે.

(ગુજરાત ગાર્ડિયન દૈનિકની રવિવારની પૂર્તિમાં આ લેખ તા. ૧૨/૪/૧૫ના રોજ પ્રગટ થયો.)

આજ મૌસમ બેઈમાન હૈ બડા

છેલ્લાં થોડાં વર્ષોથી ભારતનું વાતાવરણ બદલાઈ રહ્યું હોય તેમ લાગે છે. શિયાળો જાણે કે મોડો શરૂ થઈ રહ્યો છે. શિયાળામાં પણ જ્યારે બહાર નીકળીએ ત્યારે તડકો અને ગરમી એટલી લાગે જાણે ઉનાળા જેટલી. ઉનાળામાં વરસાદ પણ છેલ્લાં ત્રણ-ચાર વર્ષથી પડવા લાગ્યો છે. ચોમાસું મોડું શરૂ થાય અને એક વાર શરૂ થાય પછી જાણે અટકવાનું નામ ન લે. ભારતના અલગ-અલગ ભાગોમાં પૂર આવે. આ બધાના લીધે જાન-માલ અને પાકની ખુવારી કેટલી થાય તે કલ્પી શકાય તેમ નથી. અત્યારે પડેલા વરસાદના કારણે શિયાળુ પાકને ભારે અસર થઈ છે. ઘઉં, ચોખા, કેરી સહિતનો ઘણો મોટો પાક નાશ પામ્યો છે. ખેડૂતોને પારાવાર નુકસાન થયું છે.

કેન્દ્રીય કૃષિ રાજ્ય મંત્રી સંજીવ બલયાન મુજબ, કૃષિ સંશોધનની ભારતીય પરિષદે વિશ્લેષણ કર્યું છે તે અનુસાર, ૧૧ રાજ્યોમાં ૧૨૨ જિલ્લાઓમાં ૮.૧૩ કરોડ હેક્ટર વિસ્તારને આ માવઠાંથી નુકસાન થયું હોઈ શકે.

આ નુકસાનની કલ્પના એ વાત પરથી લગાવી શકાય છે કે ભારત છેલ્લાં પાંચ વર્ષમાં સૌથી વધુ ઘઉંની આયાત આ વખતે કરવાનું છે. આ માટે તેણે ઑસ્ટ્રેલિયા પાસેથી ૮૦,૦૦૦ ટન ઘઉં ખરીદ્યા છે. જે ભારત ઘઉંના સૌથી મોટા ઉત્પાદકો પૈકીનું એક છે તેણે જ ઘઉં ખરીદવાનો વારો આવ્યો!  ગયા વર્ષે પડેલા આંશિક દુષ્કાળ તેમજ આ અનિયમિત હવામાનના કારણે અનાજના ઉત્પાદનમાં આ વર્ષે ૩.૨ ટકા ઘટાડો થઈને ૨૫.૭ કરોડ ટન જ ઉત્પાદન થાય તેવી સંભાવના છે. કઠોળમાં પણ ૬.૮ ટકા ઘટાડો થવાની શક્યતા છે. આની અસર સ્વાભાવિક જ અનાજના ભાવ પર પડશે. અનાજના ભાવ વધશે. ખેડૂતોના ઘઉં બહારથી લીલા લાગે છે, પરંતુ નજીકથી જોવામાં આવે તો તે કથ્થાઈના બદલે રાખોડી લાગે છે. ખરીદનાર આવા ઘઉં ખરીદે નહીં. આ રંગ બદલાવાનું કારણ કરા પડ્યા તે છે. આનાથી એકલા રાજસ્થાનમાં ૧૭ લાખ હેક્ટરમાં ઉગેલા ઘઉંને અસર થઈ છે.

આ બધાનું કારણ શું છે તે સમજવા પ્રયત્ન કરીએ.

કાશ્મીરમાં હજુ સપ્ટેમ્બરમાં આવેલા પૂરથી માંડ માંડ ઉગર્યા હતા ત્યાં માર્ચના અંતમાં પાછું જબરદસ્ત પૂર આવ્યું અને ૧૦નાં મોત થયા. આ સિવાય નુકસાન થયું તે અલગ. સપ્ટેમ્બરમાં શ્રીનગરમાં જે પૂર આવ્યું હતું તે છેલ્લાં ૬૦ વર્ષનું સૌથી ભયંકર પૂર હતું. તો જૂન, ૨૦૧૩માં ઉત્તરાખંડમાં આવેલા પૂરની યાદ આવતાં જ કંપી જવાય છે. તાજેતરનાં વર્ષોમાં તાપમાનની ‘અતિ’ની યાદી બનાવવા જઈએ તો લાંબી થાય છે. ૨૬ જુલાઈ, ૨૦૦૫ના રોજ મુંબઈમાં આવેલા પૂરની યાદો વસમી છે. ૬ ઑગસ્ટ, ૨૦૧૦ના રોજ મુંબઈમાં વાદળ ફાટ્યું અને બે કલાકમાં ૧૪ ઈંચ વરસાદ પડી ગયો હતો. માત્ર વરસાદની જ વાત કરવા જેવી નથી, હવે ગરમીમાં ઊંચું તાપમાન તો દર વર્ષે નવા રેકોર્ડ  બનાવતું જાય છે. જૂન ૨૦૧૪માં ઉત્તર ભારતમાં સૌથી લાંબું ગરમીનું મોજું ફરી વળ્યું હતું જેમાં દિલ્હીનું તાપમના ૪૭.૬ ડિગ્રી સે. પર પહોંચી ગયું હતું. દિલ્હીનું આ તાપમાન ૬૨ વર્ષમાં સૌથી ઊંચું હતું.

જર્મનવોચ દ્વારા પ્રકાશિત ગ્લોબલ ક્લાઇમેટ રિસ્ક ઇન્ડેક્સ મુજબ, ૨૦૧૩ના વર્ષમાં સૌથી આત્યંતિક હવામાનની ઘટનાઓથી સૌથી વધુ અસર પામનારા ત્રણ દેશોમાં ભારતનો સમાવેશ થતો હતો (ભારત સિવાય ફિલિપાઇન્સ અને કમ્બોડિયા દેશો છે). ક્લાઇમેન્ટ ચેન્જ પર આંતર સરકાર પેનલ (આઈપીસીસી)એ આગાહી કરી છે કે દ્વીપકલ્પ ભારતમાં વરસાદની ઢબ વધુ ને વધુ અનિયમિત થતી જશે. સમગ્રતયા જે વરસાદ પડે છે તેમાં ઘટાડો થવાની સંભાવના છે, પરંતુ આત્યંતિક હવામાન પ્રસંગો (એટલે કે ગમે ત્યારે વરસાદ પડે, ગરમી વધે, ઠંડી વધે ઇત્યાદિ)માં વધારો થશે.

આ વાત સાથે ભારતીય પર્યાવરણશાસ્ત્રીઓ સંમત થાય છે. બેંગાલુરુમાં ક્લાઇમેટ ચેન્જ માટેના દિવેચા સેન્ટરના ચૅરમેન જયરામન શ્રીનિવાસન કહે છે કે ભારતમાં છેલ્લાં પચાસ વર્ષોમાં આત્યંતિક વરસાદ પડવાની ઘટનાઓમાં ૫૦ ટકા વૃદ્ધિ થઈ છે. જોકે શ્રીનિવાસન માને છે કે છેલ્લા થોડા મહિનાથી માવઠાં પડી રહ્યાં છે પરંતુ તે ગ્લોબલ વોર્મિંગ સાથે જોડાયેલા છે કે કેમ તેનો કોઈ સ્પષ્ટ સંકેત નથી. શ્રીનિવાસનની દલીલ છે કે પૃથ્વીનું હવામાન અને આબોહવા નોનલિનિયર પ્રોસેસ દ્વારા સંચાલિત થાય છે. આથી આપણે અસાધારણ હવામાન પ્રસંગો ગમે ત્યારે બને તેની ધારણા કરવી જોઈએ. શ્રીનિવાસન ભલે કહે કે માવઠાં ગ્લોબલ વોર્મિંગ સાથે સંકળાયેલાં છે કે નહીં તે સ્પષ્ટ નથી, પરંતુ તે એમ જરૂર માને છે કે માવઠાંથી ગ્લોબલ વોર્મિંગ વધવાનું છે તે નક્કી છે. આથી એ જરૂરી છે કે આપણે ભવિષ્યમાં પણ આવાં વધુ માવઠાં અને મૂશળધાર વરસાદ માટે તૈયાર રહીએ.

દરમિયાનમાં આ બધા ખરાબ સમાચારની વચ્ચે એક સારા સમાચાર એ છે કે ભારતે એક નવું આબોહવાની આગાહી કરતું મોડલ વિકસાવ્યું છે. તેનાથી અનિયમિત વરસાદ જેને આપણે માવઠાં કહીએ છીએ, તેની ચોક્કસ અને લાંબા ગાળાની આગાહી  કરવામાં મદદ મળશે. આ મોડલ પૂણે સ્થિત ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ ટ્રોપિકલ મીટિરયોલોજી (આઈઆઈટીએમ)ના સંશોધકોએ  વિકસાવ્યું છે.

આઈઆઈટીએમના પૂર્વ નિયામક ભૂપેન્દ્રનાથ ગોસ્વામીનો દાવો છે કે તેમના અભ્યાસે એવું બતાવ્યું છે કે છેલ્લાં પાંચ-છ દાયકામાં ભારતમાં માવઠા અને  મૂશળધાર વરસાદનું પ્રમાણ વધ્યું છે. શ્રીનિવાસનથી વિરુદ્ધ ગોસ્વામી સ્પષ્ટ કહે છે કે આ સતત વધતો ટ્રેન્ડ ગ્લોબલ વોર્મિંગના કારણે છે. ગ્લોબલ વોર્મિંગથી વાતાવરણની ભેજ પકડી રાખવાની ક્ષમતા વધે છે અને તેને વધુ અસ્થિર બનાવે છે જેના કારણે ભરપૂર વરસાદ પડવાની શક્યતા વધે છે. સમગ્ર દેશ પર વાતાવરણ વધુ અસ્થિર હોવાથી આવા પ્રસંગો ગમે ત્યારે બની શકે છે. ગોસ્વામી કહે છે કે તમામ ક્લાઇમેટ મોડલ આગાહી કરે છે કે ભવિષ્યમાં આવાં માવઠાં કે મૂશળધાર વરસાદનો ટ્રેન્ડ વધતો રહેવાનો. આથી આવી આફતો માટે આપણે આપણી જાતને તૈયાર રાખવી જોઈએ.

અત્યારે વૈજ્ઞાનિકો ભૂતકાળમાં ભારતીય ચોમાસું કેવું હતું તે જાણવા અભ્યાસ કરી રહ્યા છે જેથી ક્લાઇમેટ ચેન્જ (આબોહવા પરિવર્તન) પર પ્રકાશ ફેંકી શકાય. આ માટે હિન્દ મહાસાગરમાં ડ્રિલિંગ કરીને નમૂનાઓ મેળવવામાં આવી રહ્યા છે.

વૈજ્ઞાનિકોના મત પ્રમાણે, વસંત ઋતુના ઉત્તરાર્ધમાં સૂર્યની તીવ્ર ગરમીના કારણે ભારત પર વરસાદનાં વાદળો બંધાય છે અને  જૂનથી સપ્ટેમ્બર વચ્ચે વરસાદ પડે છે. ક્લાઇમેટમાં બદલાવના અભ્યાસને પાલાએક્લાઇમેટોલોજી કહે છે. તેનાથી પૃથ્વી ભવિષ્યમાં ક્લાઇમેટ ચેન્જને કઈ રીતે પ્રતિક્રિયા કરશે તે અંગે કેટલાક સંકેતો મળી શકે છે. યુકેની યુનિવર્સિટી ઑફ એક્સેટરના ડૉ. કેટ લિટલર આ સંશોધકો પૈકીના એક છે. યુકેના ઇન્ટરનેશનલ ઑશિયન ડિસ્કવરી પ્રોગ્રામ અંતર્ગત આ અભ્યાસ હાથ ધરાયો છે. તેઓ હિન્દ મહાસાગર, બંગાળની ખાડી અને આંદામાન નજીકના સમુદ્રમાં શારકામ કરી રહ્યા છે. તેઓ દરિયાની નીચે રહેલા ગાળ અથવા તો કચરાને એકઠો કરે છે. તેના પરથી જ્યારે હવે અવશેષરૂપ નાના દરિયાઈ જીવો જીવતા હશે ત્યારે પ્રાદેશિક અને વૈશ્વિક હવામાન કેવું હશે તેની માહિતી મળવા સંભવ છે. ડૉ. લિટલર કહે છે કે તેઓ ૮૦ લાખ વર્ષ પૂર્વે ભારતીય ચોમાસુ કેવું હશે તે જાણવા માગે છે. એટલું જ નહીં, તેના પરથી ભવિષ્માં ભારતમાં હવામાન કેવું બદલાશે તે પણ જાણવા મળશે.

આઈઆઈટીએમના વરિષ્ઠ વૈજ્ઞાનિક આર. ક્રિષ્નન કહે છે કે આ અનિયમિત વર્તન ક્લાઇમેટ ચેન્જનું પ્રાદેશિક પ્રદર્શન છે. અમારી શોધ દર્શાવે છે કે તિબેટન સપાટ ભૂમિ ગરમ થવાથી વાતાવરણના તાપમાનના આકાશીય વિતરણમાં બદલાવ આવ્યો છે. તેનાથી પેટા ઉષ્ણકટિબંધના પશ્ચિમી પવન મજબૂત બન્યા છે અને તેણે વેસ્ટર્ન ડિસ્ટબર્ન્સીસમાં અસ્થિરતા માટે અનુકૂળ સ્થિતિ સર્જી છે.

વેસ્ટર્ન ડિસ્ટબર્ન્સીસ શું છે તે પણ સમજીએ. વેસ્ટર્ન ડિસ્ટબર્ન્સીસ એ ભૂમધ્ય સમુદ્ર પર નીચા દબાણની પ્રણાલિ સર્જાય છે અને તે પૂર્વ તરફ આગળ વધે છે અને તેના કારણે શિયાળામાં માવઠાં  પડે છે તેમજ ભારતીય ઉપખંડના ઉત્તર-પશ્ચિમી ભાગોમાં હિમવર્ષા થાય છે.

કેટલાક બ્રિટિશ વૈજ્ઞાનિકો સૂચવે છે કે મધ્ય અક્ષાંશ પર જે આત્યંતિક હવામાનની ઘટનાઓ બને છે તેની અને આર્ક્ટિક સમુદ્ર પરથી ઝડપથી હટી રહેલા બરફના આવરણ વચ્ચે કોઈ સંબંધ અથવા કડી જરૂર છે.

(ગુજરાત ગાર્ડિયનની શનિવારની સાયન્સ પૂર્તિમાં તા. ૪/૪/૧૫ના રોજ આ લેખ પ્રસિદ્ધ થયો).

ઇન્ટરનેટ પર હુમલો: ડરના ઝરૂરી હૈ

અત્યારે આપણી દુનિયા ઇન્ટરનેટ આધારિત વધુ ને વધુ થતી જાય છે. સ્માર્ટ ફોન અને વૉટ્સ એપ આવ્યા પછી તો આપણે ઇન્ટરનેટ આધારિત વધુ થઈ ગયા છીએ. જો સ્પીડ સહેજ પણ ધીમી પડે તો પણ આપણે અકળાઈ જઈએ છીએ, પરંતુ ઇન્ટરનેટ બંધ થઈ જાય તો તો આપણી અકળામણનો પાર જ ન રહે!

પણ ધારો કે, ઇન્ટરનેટ હંમેશ માટે બંધ થઈ જાય, કે નાશ પામે તો?

તમે  કહેશો કે આવું ધારવાનું પ્લીઝ, અમને ન કહો, અથવા તમારો જવાબ હશે આવું ધારવું અકલ્પનીય છે. અમે આવી કલ્પના પણ નથી કરી શકતા. ઇન્ટરનેટ બંધ થાય તો ફટ દઈને ગૂગલમાં સર્ચ ક્યાંથી થાય? ઇન્ટરનેટ બંધ થાય તો ફેસબુક, ટ્વિટર અને વૉટ્સ એપ ક્યાંથી વપરાય?કિમ કર્દશિયન કે સન્ની લિયોનીના ફોટા જોવાનું બંધ થઈ જાય. (સુજ્ઞ વાચકોએ અહીં ફોટાની જગ્યાએ આપોઆપ વિડિયો શબ્દ ધારી લીધો હશે. એટલું ધારવું તો સરળ જ છે. J)

ઇંગ્લેન્ડમાં કેનેરી વાર્ફની ઈશાન (ઉત્તર-પૂર્વ) દિશામાં એક ડોકલેન્ડ્સ નામનો વિસ્તાર છે. આ વિસ્તારમાં એક મોટું બિલ્ડિંગ છે. તેની આસપાસના વિસ્તારમાં ધાતુની વાડ છે. સિક્યોરિટી કેમેરા તેની બારી વગરની દીવાલો પર લાગેલા છે અને તેના દ્વારા બિલ્ડિંગ આસપાસ કડક નજર રખાય છે. આજુબાજુમાંથી નીકળતી વ્યક્તિને ખ્યાલ પણ ન આવે કે આ બિલ્ડિંગનું મહત્ત્વ શું છે, પરંતુ હકીકતે ઇન્ટરનેટ માટે તે ખૂબ જ મહત્ત્વનું બિલ્ડિંગ છે. તેનું નામ ‘લિન્ક્સ’ છે. લંડન ઇન્ટરનેટ ઍક્સચેન્જનું ટૂંકું નામ એટલે લિન્ક્સ. વિશ્વભરમાં ગમે ત્યાં ઇન્ટરનેટ પર ટ્રાફિકના વિનિમયનું આ સૌથી મોટું સ્થળ છે. લિંક્સ જેવી ૩૦ વિશાળ ઇમારતો છે જે ઇન્ટરનેટ સાથે સંકળાયેલી છે.

લંડનની આવી એક ઈમારત જેવી અનેક ઈમારતો વિશ્વભરમાં છે. (એક ઍક્સચેન્જ અમદાવાદમાં પણ છે.) આવી ઈમારતોમાંથી જ ટાટા, રિલાયન્સ, એરટેલ, એમટીએસ જેવા ઇન્ટરનેટ સર્વિસ પ્રોવાઇડર આપણને ઇન્ટરનેટ પૂરું પાડે છે.  માનો કે જો આમાંની એક પણ ઈમારતમાં વીજળી ગૂલ થઈ કે ભૂકંપ આવ્યો તો? એકાદમાં થાય તો તો અમુક પ્રદેશ પૂરતી ઇન્ટરનેટ સેવા ખોરવાઈ જાય. અને આવું થતું પણ હોય છે, પરંતુ જો તમામ ૩૦ ઈમારતોમાં થાય તો તો સમગ્ર વિશ્વમાં જ ઇન્ટરનેટ ઠપ થઈ જાય ને.

આને હિન્દુઓની ભાષામાં કહીએ તો પ્રલય અને મુસ્લિમોની ભાષામાં કહીએ તો કયામત જેવી સ્થિતિ કહેવાય.અંગ્રેજીમાં તેને ડૂમ્સડે કહે છે. પરંતુ ચિંતાની જરૂર નથી. આ પ્રકારની સ્થિતિ શક્ય નથી. આવાં ઇન્ટરનેટ એક્સચેન્જને અતિ અતિ સુરક્ષિત રાખવામાં આવ્યા હોય છે, તેમ ઇન્ટરનેટ સર્વિસ પ્રોવાઇડર કંપની લેવલ-૩ના મુખ્ય ટૅક્નિકલ ઑફિસર (સીટીઓ) જેક વોટર્સનું કહેવું છે. આ માટે દરેક પર ચાંપતી નજર રખાય છે. આસપાસ અંતરાયો મૂકાય છે અને પૂરતી સાવધાની લેવાય છે. આ ઈમારતો ભારે સુરક્ષિત હોય છે. લેવલ-૩ની એક પણ ઈમારત પર ક્યારેય ભાંગફોડનો પ્રયાસ થયો નથી.

પરંતુ અતિ સુરક્ષિત એવા ન્યૂયોર્કના  ટ્વિન ટાવર પર પણ હુમલો થયો જ હતો ને. આથી ભાંગફોડ કે નુકસાનનનાં તમામ પાસાં ચકાસવાં જરૂરી છે. માનો કે, આવાં સ્થળો વચ્ચેની કડીઓ કાપી નાખવામાં આવે તો? વિશ્વભરમાં કિલોમીટરના કિલોમીટર ગૂંચળુંવાળેલા વાયરો (વાયર અંગ્રેજી શબ્દ જ છે, પણ તેને આજકાલ કેબલ કહેવાય છે) પડ્યા હોય છે. તેમાંના ઘણા તો અસુરક્ષિત પડ્યા હોય છે. ઘણા તો દરિયામાં હોય છે. ભૂકંપ વખતે કે જ્યારે જહાજ તેને કાપીને આગળ વધે તો? ૨૦૦૮માં ઇન્ટરનેટ મોટા પાયે ખોરવાયું હતું જેનું કારણ આ રીતે કેબલ કપાયા તે  હતું અને ઘણા દેશોને તેની અસર થઈ હતી.

આનો તોડ પણ કાઢવામાં આવ્યો છે. પોલેન્ડમાં જન્મેલા અમેરિકન એન્જિનિયર પોલ બારનને આ માટે ધન્યવાદ આપવા પડે. બારન સહિત કેટલાક લોકો ૧૯૬૦ના દાયકાની શરૂઆતમાં, (જ્યારે આપણે તો ટૅક્નૉલૉજીની રીતે બહુ પછાત હતા. ટીવીનું હજુ પગરણ પડ્યા હતા) માનતા હતા કે કમ્યૂનિકેશનના નેટવર્કની એ રીતે ડિઝાઇન કરી શકાય કે જેથી તે પરમાણુ હુમલો થાય તો પણ ટકી રહે.

તેમણે આ અંગે ઘણાં સંશોધનપત્રો લખ્યાં, પરંતુ એ વખતે પહેલાં તો કોઈએ તેમને ગંભીરતાથી ન લીધાં. વેલ્શના એક કમ્પ્યૂટર વૈજ્ઞાનિક ડોનાલ્ડ ડેવિસ લગભગ એ જ સમયે પરંતુ બારનથી સંપૂર્ણ સ્વતંત્ર રીતે બારન જેવો જ વિચાર લઈને આવ્યા. આ વિચારને ‘પેકેટ સ્વિચિંગ’ નામ મળ્યું. તેમાં એક કમ્પ્યૂટર શિષ્ટાચાર (પ્રોટોકોલ)ની વાત છે. આ પ્રોટોકોલમાં સંદેશાઓને નાના-નાના ટુકડાઓમાં અથવા કહો પેકેટમાં તોડી નાખવામાં આવે છે. અને તેમને જે માર્ગ સૌથી ઝડપી પ્રાપ્ય હોય તે માર્ગે મોકલવામાં આવે છે. જ્યારે તેઓ તેમનાં ગંતવ્ય સ્થાને પહોંચે ત્યારે ત્યાં તેમને ભેગા કરાય છે. જો નેટવર્કમાંની કોઈ એક કડી (લિંક) માનો કે કામ નથી કરતી, ખોરવાઈ છે તો પણ સંદેશાઓને કોઈ અસર નહીં પહોંચે. તે વૈકલ્પિક રૂટે તેના નિર્ધારિત સ્થાને પહોંચી જશે. વોટર્સ મુજબ, આ ખૂબજ અદ્ભુત સ્થાપત્ય અથવા આર્કિટૅક્ચર છે જેની કલ્પના પણ ન આવે. એક છેડાથી બીજા છેડા વચ્ચે સંદેશાવ્યવહાર થાય છે, પરંતુ વચ્ચે શું છે તે વિચારવાની જરૂર જ નથી.

આથી કેબલ કાપી નાખવામાં આવે કે ડેટા સેન્ટરને ઓફલાઇન કરી દેવામાં આવે તો વિશાળ નેટવર્કને થોડું જ નુકસાન થાય છે. ધારો કે, સીરિયામાં લડાઈ ચાલે છે અને પશ્ચિમી દેશો તે માટે તેને ઇન્ટરનેટ સેવાથી વંચિત રાખવા નેટવર્ક ખોરવી નાખે તો પણ સીરિયાની અંદર નેટવર્ક ચાલુ જ રહેશે. હા, ગૂગલ જેવી વિદેશી વેબસાઇટ તેમને નહીં મળી શકે.

ચાલો, આપણે ત્યાં સુધી નિશ્ચિંત થઈ ગયા કે વચ્ચેથી કેબલ કપાઈ જાય કે ભૂકંપ આવે તો પણ ચિંતા નહીં. તો હવે પ્રશ્ન એ છે કે માનો કે એક એવો હુમલો કે એટેક થાય છે જેમાં ઇન્ટરનેટ ટ્રાફિકનો પ્રવાહ એ જાણી જોઈને એવાં સર્વર તરફ વાળવામાં આવે છે જે આટલો બધો ટ્રાફિક ખમી શકે તેમ નથી તો? તો નો જવાબ મેળવતા પહેલાં આવા હુમલાને શું કહેવાય તે જાણી લો. આને ટૂંકા નામે ડીડીઓએસ એટેક (DDoS) કહે છે અને તેનું પૂરું નામ છે ડિસ્ટ્રિબ્યુટેડ ડિનાઇલ ઑફ સર્વિસ. આવા હુમલાઓનું પ્રમાણ વધતું પણ જાય છે. જોકે, અમેરિકાની વેબસાઇટ સામગ્રી બનાવી આપતી અને વેબસાઇટનું નામ (ડોમેઇન) પૂરું પાડતી કંપની ક્લાઉડફ્લેર અને આવાં અન્ય નેટવર્કોએ તેમના ગ્રાહકોને આવા હુમલા સામે રક્ષી શકાય તેવી યોજના કરી છે. ક્લાઉડફ્લેરનું અતિશય ઊંચી ક્ષમતાવાળું નેટવર્ક આવા હુમલાને ગળી જાય છે અને તેને બીજે વાળી (ડાઇવર્ટ) દે છે, જેથી પબ્લિક વેબસાઇટ તો ઓનલાઇન જ રહે. જોકે એ પણ સ્વીકારવું પડે કે આ સમસ્યા હલ કરવી વધુ ને વધુ મુશ્કેલ બની રહી છે. હવે આવા હુમલાઓ ધંધાદારી હરીફો દ્વારા પણ કરવામાં આવે છે.

બીજી એક શિરોદર્દ પેદા કરતી એક સમસ્યા છે ‘બૉર્ડર ગેટવે પ્રોટોકોલ’. ટૂંકમાં બીજીપી. આ કઈ રીતે તકલીફ પેદા કરે છે તે પહેલાં તે શું છે તે સમજી લો. આ એવી પ્રણાલિ છે જે ઇન્ટરનેટ ટ્રાફિક જે અબજો પેકેટોનો બનેલો હોય છે તેને કહે છે તેમણે કઈ તરફ જવાનુ છે. નેટવર્કમાં વિવિધ સ્થળોએ બીજીપી રાઉટર મૂકવામાં આવેલા છે. તે આવા પેકેટોને સાચી દિશામાં મોકલે છે. પરંતુ આ માટે રાઉટરમાં ગંતવ્ય સ્થાનની માહિતી દાખલ કરેલી હોય છે. હવે જો આ માહિતી સાથે ચેડાં કરવામાં આવે તો મુશ્કેલી થાય કે નહીં? માનો કે, તમે અમેરિકા ટપાલ લખી છે, પરંતુ ભારત બહાર આ ટપાલ નીકળે અને પાકિસ્તાન પહોંચી જાય તો? અને તે પણ ગુપ્ત સંદેશાવાળી ટપાલ હોય તો? અને એટલે જ એવો મોટા પાયે ખતરો છે કે આમ કરીને હેકરો ઇન્ટરનેટ ડેટાની ચોરી કરી શકે અથવા ગુપ્તચર સંસ્થાઓ જેવા ત્રાહિત લોકો તેની જાસૂસી કરી શકે.

બીજું એ થઈ શકે કે ટ્રાફિકના મોટો હિસ્સો એવા નેટવર્ક તરફ મોકલવામાં આવે જેને બરબાદ કરી નાખવાનું હોય. આવું થોડાં વર્ષો પૂર્વે પાકિસ્તાનમાં થયું હતું. પાકિસ્તાન સરકારે લોકોને યૂ ટ્યૂબ જોતા અટકાવવા પ્રયાસ કર્યો હતો. આ માટે બીજીપી રાઉટરમાં ફેરફારો કરવામાં આવ્યા હતા, પણ (આ ફેરફારની) માહિતીની વિશ્વભરમાં નકલ કરી લેવાઈ અને એવું કરાયું કે બધો ટ્રાફિક પાકિસ્તાન તરફ જવા લાગ્યો. તેનું નેટવર્ક અનહદ બોજાથી લદાઈ ગયું. અને ઇન્ટરનેટની થિયરી પ્રમાણે, બીજીપીમાં ફેરફાર સાથે જો અનહદ બોજો આવી જાય તો સમગ્ર ઇન્ટરનેટ ઑફલાઇન થઈ શકે.

આ રીતે અન્ય માર્ગે વાળી દેવાયેલો ટ્રાફિક જે લોકો સર્વર અને ઓનલાઇન પ્રણાલિઓને ચાલુ રાખવા મથે છે તેમના માટે માથાનો દુખાવો સર્જી શકે. એક મેઇલ સર્વર ઑફલાઇન થઈ ગયું. તેની પાછળનું કારણ જાણવા એક બ્લોગરે તપાસ કરી તો ખબર પડી કે આ રીતે બીજા માર્ગે વળાયેલો ટ્રાફિક કારણરૂપ હતો. અને આ બધો ટ્રાફિક ચીન તરફથી આવી રહ્યો હતો.

જોકે આ બધા પ્રયાસો એક રીતે ભાંગફોડના છે, કેટલાક ઇન્ટરનેટને તોડવા માટેના પણ હતા, પરંતુ એવું ક્યારેય બન્યું નથી જ્યારે આખા વિશ્વમાં ઇન્ટરનેટ બંધ થઈ ગયું હોય. આનો અર્થ એવો નથી કે આવું થશે જ નહીં, અથવા ઓછામાં ઓછું, આવું વિચારવું જ નહીં.

માસાચ્યુસેટ્સ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ ટૅક્નૉલૉજીમાં પ્રાધ્યાપક વિન્સેન્ટ ચાન તો કમ સે કમ આવું જ વિચારે છે. સમગ્ર ઇન્ટનેટને બંધ કરી દેવા માટેનો તોતિંગ હુમલો શક્ય છે. જોકે ઇન્ટરનેટના માળખા પર ભૌતિક હુમલો થાય તો કાયમી નુકસાન થવાની શક્યતા નથી. માનો કે, નેટવર્કના ૧,૦૦૦ નોડમાંથી એકનો નાશ કરી નાખવામાં આવે તો તેનાથી આખું નેટવર્ક પડી નહીં ભાંગે. પરંતુ જો કોઈ એવું સૉફ્ટવેર હોય જેના લીધે ૧,૦૦૦ નોડને અસર પડે તો ચોક્કસ સમસ્યા થાય.

ચાન તો પોતે એવા અખતરા કરે છે જેના લીધે સમગ્ર ઇન્ટરનેટ બંધ થાય. ત્રાસવાદી સામે લડતી વખતે ત્રાસવાદીની જેમ જ વિચારવું પડે (ફિલ્મ  ‘હોલિ ડે’નો સંવાદ) તેવી જ રીતે ઇન્ટરનેટ સામેના ખતરાઓના સામનાનું વિચારતી વખતે પહેલાં કયા કયા ખતરા હોઈ શકે તે વિચારવું પડે ને. તેમની પ્રયોગશાળામાં ડેટા સિગ્નલ અને ઊંચા સ્તરના ઘોંઘાટને જોડવાનો પ્રયોગ કરી જોયો. વિશ્વભરમાં દૂરનાં સ્થળોએ જ્યાં ઓછી સુરક્ષા છે ત્યાં જંક્શન બૉક્સમાં ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને ફાઇબર ઑપ્ટિક કેબલ વચ્ચે તોડફોડ કરનારું બ્લેક બૉક્સ જ મૂકવાનું રહે. જો તમે સિગ્નલમાં એટલો બધો ઘોંઘાટ મૂકી દો જેથી પ્રણાલિ સંપૂર્ણપણે બંધ નહીં થાય પરંતુ એ એટલું બધું ક્ષતિવાળું થઈ જશે કે જે ડેટા તેના દ્વારા આવશે તે વાંચી શકાય તેવો નહીં હોય. નેટવર્ક પુનઃપ્રસારણ માટે સતત પૂછ્યા કરશે અને તેનાથી તે તેની ક્ષમતાના ૧ ટકા ધીમું પડી જશે. જે લોકો નેટવર્ક ચલાવી રહ્યા હશે તેમને ખબર નહીં પડે કે શું થયું છે. તેમને લાગશે કે તે કદાચ વ્યસ્ત છે. આમ, ચાન એવું દૃઢ માને છે કે ઇન્ટરનેટ પર હુમલા અને તેના બચાવ માટે ચર્ચા થવી જોઈએ.

હવે મહત્ત્વની વાત. અત્યારે બૅન્કો, વાણિજ્ય, વેપાર, સરકારી પ્રણાલિઓ, અંગત સંદેશાવ્યવહાર, ઉપકરણો ઘણું બધું છે જે ઇન્ટરનેટ આધારિત છે. જો સ્થાનિક કક્ષાએ કંઈ ખોરવાય તો તો વાંધો નહીં, પરંતુ ખરેખર જો ઇન્ટરનેટ બંધ થઈ જાય તો આપણને લાગશે કે આપણે ૧૮મી સદીમાં પહોંચી ગયા છીએ. જોકે, વૈજ્ઞાનિકોને એ ખબર નથી કે આવું કઈ રીતે થઈ શકે. આવું ક્યારેય બન્યું નથી તેથી આવી કોઈ કલ્પના પણ થતી નથી. શોધક, વૈજ્ઞાનિક, એન્જિનિયર અને લેખક એવા ડેની હિલિસે ૧૯૮૨માં ઇન્ટરનેટનો ઉપયોગ શરૂ કરી દીધો હતો. તેમણે વર્ષ ૨૦૧૩માં ‘ટેડ’ (ટૅક્નૉલૉજી, એન્ટરટેઇનમેન્ટ, ડિઝાઇન)ની પરિષદમાં ચેતવણી આપી હતી કે ઇન્ટરનેટ પડી ભાંગી શકે છે. આવું થાય તો તેને કઈ રીતે ચાલુ કરવું કે બેઠું કરવું તેની યોજના (પ્લાન બી) વિચારી રાખવો પડશે.

હજુ સુધી આવું થયું નથી એટલે કોઈ હિલિસની ચેતવણી કાને ધરતું નથી. પણ ટ્વિન ટાવર પર ન વિચાર્યું હોય તેમ, વિમાનથી હુમલો થઈ શકે તો ઇન્ટરનેટ કઈ વાડીનો મૂળો છે? ઇન્ટરનેટ અમેરિકાના આધિપત્યમાં છે અને તેણે પોતાનું નિયંત્રણ ઘટાડવાની વાત તો કરી છે, પરંતુ તે તેના નિયંત્રણમાં છે ત્યાં સુધી કોઈ પણ તેને શિકાર બનાવી શકે છે…તેનું દુશ્મન રશિયા, ચીન કે આઈએસઆઈએસ..અને અમેરિકાના હાથમાંથી નીકળી જશે (જોકે એવું થવાની શક્યતા ઓછી છે) તો પણ આ શક્યતા તો ઊભી જ રહેશે.

(ગુજરાત ગાર્ડિયન દૈનિકની શનિવારની સાયન્સ પૂર્તિમાં આ લેખ તા.૨૮/૩/૧૫ના રોજ પ્રસિદ્ધ થયો.)

‘કૉંગ્રેસ મુક્ત ભારત’ ભાજપના જ હિતમાં નથી!

ગત લોકસભાની ચૂંટણીનું પરિણામ આવ્યાને વર્ષેક થવા આવ્યું છે. આવતા મહિને બરાબર વર્ષ પૂરું થશે. એ વખતે એક વર્ષમાં શું થયું તેના લેખાજોખા મંડાશે. પણ આપણે તેની વાત અત્યારે નથી કરવી. આપણે તો ગઈ ચૂંટણીમાં નરેન્દ્ર મોદીએ આપેલા એક સૂત્રની વાત કરવી છે. આ સૂત્ર છે- કૉંગ્રેસ મુક્ત ભારતનું. બહુ સરસ સૂત્ર છે આ. ગઈ ચૂંટણી પહેલાં કોંગ્રેસના અનેક બેફામ ને તોતિંગ ભ્રષ્ટાચાર, મોંઘવારી, તેના ઉપરથી લોકોને દાઝ્યા પર ડામ દે તેવાં તેનાં નિવેદનો, તે ઉપરથી મોદી-મુલાયમ-માયાવતી જેવા વિરોધીઓને હેઠા બેસાડી દેવા માટે એક પછી એક કેસ, સીબીઆઈનો ઉપયોગ…આ બધાના લીધે લોકોએ દસ વર્ષની દાઝ ગઈ ચૂંટણીમાં ઉતારી દીધી અને લોકસભા તો કૉંગ્રેસ મુક્ત થઈ જ ગઈ. તેના સભ્યો એટલા પણ ન ચૂંટાયા કે સોનિયા ગાંધીને વિપક્ષનાં નેતાનું પદ મળે. તે પછી હરિયાણા, મહારાષ્ટ્ર ને ઝારખંડમાંય એવા હાલ થયા. અલબત્ત, ઝારખંડમાં કૉંગ્રેસની સરકાર નહોતી પણ તેના ટેકાવાળી સરકાર જરૂર હતી.

આ કૉલમનું નામ ‘સિક્કાની બીજી બાજુ’ છે એટલે આપણે બીજી બાજુ જોવી છે. મોદી – ભાજપનું ‘કૉંગ્રેસ મુક્ત ભારત’નું સૂત્ર સારું છે, પણ જો ખરેખર ભારત કૉંગ્રેસ મુક્ત થઈ જાય અથવા ફોર ધેટ મેટર, મુલાયમ, લાલુ પ્રસાદ યાદવ, માયાવતી, ઓમર, મુફ્તિ જેવા રાજકારણીઓ વગરનું થઈ જાય તો?

તમે કહેશો કે તો તો ભારતની જનતાને ફાયદો છે.

વાત સાચી છે, ભારતની જનતાને ફાયદો છે, પરંતુ ભાજપને નહીં!

કઈ રીતે? આવો સમજીએ. વર્ષોથી આ દેશમાં કૉંગ્રેસનું રાજ ચાલતું આવ્યું છે. અને રાજકારણ જેટલી નીચી પાયરીએ ગયું છે તેનો તમામ (અપ)જશ કૉંગ્રેસને જાય છે. ઈન્દિરા ગાંધીએ સત્તા માટે કૉંગ્રેસના ટુકડા કરાવ્યા, ભ્રષ્ટાચાર તેમના સમયમાં જ ફૂલ્યો ફાલ્યો. ઈન્દિરા ગાંધીએ કહેલું કે ભ્રષ્ટાચાર તો વૈશ્વિક દૂષણ છે. એક વખત એવો આવ્યો કે ગાંધી પરિવાર સત્તામાં નહોતો. રાજીવ ગાંધીની હત્યા થઈ ચૂકી હતી અને અત્યારે એકાએક ભાજપને જે વહાલા લાગવા લાગ્યા છે તે નરસિંહરાવની સરકાર હતી. અયોધ્યામાં વિવાદિત ઢાંચાના ધ્વંસ પછી ચાર રાજ્યોમાં ભાજપની સરકારને કલમ ૩૫૬ના આશરે કલમના એક ઝાટકે હટાવી દેવાઈ હતી. બિહારમાં જ્યારે નીતીશ કુમાર અને ભાજપ સાથે હતા ત્યારે પહેલી વખત તેમની બહુમતી હતી ત્યારે પણ બુટાસિંહે રાજ્યપાલ તરીકે અડિંગો નાખ્યો હતો.

ઉત્તર પ્રદેશમાં પણ કૉંગ્રેસના ઈશારે રાજ્યપાલ રોમેશ ભંડારીએ કલ્યાણસિંહને મુખ્યમંત્રી પદેથી હટાવીને જગદમ્બિકા પાલને મુખ્યમંત્રી તરીકે નિમ્યા હતા. (વિડમ્બના જુઓ કે એ જ જગદમ્બિકા પાલ અત્યારે ભાજપમાંથી ચૂંટાયેલા સાંસદ છે!) એ કૉંગ્રેસે જ શીખવાડ્યું કે તેના વિરોધમાં ચૂંટણી લડાઈ હોય તોય ચૂંટણી પછી કોઈ સિદ્ધાંત (મોટા ભાગે કોમવાદી બળો એટલે કે ભાજપને સત્તાથી દૂર રાખવા)ના નામે ભેગા થઈ જવું. ૧૯૯૬માં એવું જ થયું હતું ને. જે સાવ નાનો પક્ષ હતો તે જનતા દળના એચ. ડી. દેવેગોવડા કે તે પહેલાં ચંદ્રશેખરને ટેકો આપીને સરકાર બનાવી હતી. ગુજરાતમાં ચીમનભાઈ પટેલ કે તે પછી શંકરસિંહ વાઘેલાને ટેકો આપીને સરકાર બનાવી હતી. જો પોતાની મજબૂત સ્થિતિ હોય પરંતુ બહુમતી ન હોય તો પક્ષાંતરણ કરાવવું, અથવા લાંચ આપવી.

ટૂંકમાં, યેન કેન પ્રકારેણ સત્તા પોતાના હાથમાં રાખવી.

હવે ભાજપની વાત કરીએ. ભાજપે વર્ષો સુધી સિદ્ધાંતની પૂંછડી પકડે રાખી. તેના જનસંઘ અવતારમાંય અને ભાજપ તરીકે પણ. જ્યારે ૧૯૯૮માં પહેલી વાર ભાજપના નેતૃત્વમાં મોરચા સરકાર બની, ત્યારેય અટલ બિહારી વાજપેયીએ કલમ ૩૫૬નો ઉપયોગ ન કર્યો, પણ હા, મોરચા સરકાર ટકાવી રાખવા સિદ્ધાંતો સાથે સમજૂતી જરૂર કરી. કેમ? કૉંગ્રેસે શીખવાડ્યું હતું અને કૉંગ્રેસ સામે એ જ હથિયાર અજમાવવું પડે તેમ હતું. ટૂંકમાં, કૉંગ્રેસ સામે લડતાં લડતાં ભાજપ પણ તેના જેવો થતો ગયો, થવું પડે તેમ જ હતું. ચૂંટણી પહેલાં પૈસા દેવા, દારૂ આપવો, સાડીઓ આપવી આ બધી રીતરસમો અજમાવવા લાગ્યો. જ્ઞાતિવાદ-જાતિવાદનાં સમીકરણો પણ વિચારતો થઈ ગયો. ગઈ ચૂંટણીમાં નરેન્દ્ર મોદીએ બે હથિયારો સૌથી વધુ અજમાવેલા- કૉંગ્રેસ મને – ગરીબના દીકરાને આગળ નથી આવવા દેતી અને હું ઓબીસીમાંથી આવું છું એટલે તેઓ મને સાંખી શકતા નથી.

મહારાષ્ટ્રમાં ભાજપ ચૂંટણી લડ્યો તો શિવસેના અને એનસીપીની સામે એકેય તીર પોતાના ભાથામાંથી બાકી નહોતા રાખ્યા મોદીએ. શિવસેના ગુંડાગર્દી કરે છે, હપ્તા ઉઘરાવે છે તેમ કહ્યું, એનસીપી વિશે કહ્યું કે પવાર કાકા અને ભત્રીજા ભરપૂર ભ્રષ્ટાચાર કરે છે. કાશ્મીરમાં ભાજપ ચૂંટણી લડ્યો તો પીડીપી અને એનસી સામે જોરદાર પ્રચાર કર્યો. એનસી માટે કહ્યું કે બાપ-દીકરા (ફારુક અબ્દુલ્લા અને ઓમર અબ્દુલ્લા) તેમજ બાપ-દીકરી (મુફ્તિ મોહમ્મદ સઈદ-મહેબૂબા મુફ્તિ)એ કાશ્મીરની અવનતિ કરી છે. પણ ચૂંટણી પછી શું થયું? ચૂંટણી પછી મહારાષ્ટ્રમાં બહુમતી પસાર કરવા માટે છૂપી રીતે એનસીપીનો ટેકો લીધો. અને બહુમતી મળી ગઈ પછી શિવસેના સાથેય સમાધાન કરી લીધું. શિવસેનાના સુરેશ પ્રભુને રાતોરાત ભાજપમાં લાવી તેમને રેલવે પ્રધાન બનાવી દીધા. કાશ્મીરમાં એ જ બાપ-દીકરીના પક્ષ સાથે સમાધાન કરી રાજ્યમાં સત્તા હસ્તગત કરી. બિહારમાં નીતીશકુમારને હેરાન કરવા તેના જ પક્ષના અને મુખ્યમંત્રી જિતેનરામ માંઝીએ ભાજપના ઈશારે જ જનતા દળ (યુ)માં ઉથલપાથલ કરી હતી ને. એ તો દિલ્હી વિધાનસભાનું વિરુદ્ધ પરિણામ આવ્યું અને બીજી તરફ માંઝી પણ બહુમતી મેળવી નહીં શકે તેમ લાગ્યું તેથી માંઝીને વધુ ટેકો આપવાનું ટાળ્યું. કહો જોઈ, આ કોની રસમો હતી? કૉંગ્રેસની જ તો.

મહારાષ્ટ્ર કે કાશ્મીરમાં આવું થઈ શક્યું કેમ કે સામે કૉંગ્રેસ અથવા તેના સમર્થિત અથવા તેના જેવ  રીતરસમોવાળા પક્ષો હતા. પણ દિલ્હીમાં?

આમ આદમી પાર્ટીની છેલ્લા બેત્રણ મહિનાથી ખરડાયેલી છબીની વાત નથી કરતા, પરંતુ ૨૦૧૩માં જ્યારે દિલ્હી વિધાનસભાની ચૂંટણી થઈ ત્યારે સૌથી મોટો પક્ષ ભાજપ હતો. તેને ૩૧ બેઠક મળી હતી. આમ આદમી પાર્ટીને ૨૮ બેઠકો મળી હતી. તે વખતે ભાજપે ધાર્યું હોત તો ગમે તેમ કરીને પાંચ જણાનો ટેકો મેળવી શક્યો હોત. પરંતુ તેણે કેમ ન કર્યું? કારણકે સામે સ્વચ્છ અને પ્રમાણિક છબીવાળો પક્ષ હતો. આ જ રીતે, ૨૦૧૫માં પણ દિલ્હીની વિધાનસભાની ચૂંટણી થઈ ત્યારે કેમ જગદીશ મુખી કે સતીશ ઉપાધ્યાય કે મીનાક્ષી લેખીને મુખ્ય પ્રધાનના ઉમેદવાર ન બનાવાયાં? અને જે પક્ષમાં પણ નહોતા તેવા કિરણ બેદીને મુખ્ય પ્રધાનના ઉમેદવાર બનાવી દેવાયાં? કારણ પ્રમાણિક છબી. ‘આપ’ના પ્રમાણિક કેજરીવાલની સામે પ્રમાણિક ઉમેદવાર જ મૂકવા પડે તેમ હતા. જોકે હવે તો બધાને ખબર પડી ગઈ કે કેજરીવાલ કેટલા પ્રમાણિક છે અને કેટલા જ્ઞાતિવાદ કે કોમવાદથી પર છે!

એટલે વાત અહીં જ છે. જો સામે આવા પ્રમાણિક પક્ષો હોય તો ભાજપે પણ ફરજિયાત નીતિને અને પ્રમાણિકતાને અનુસરવી પડે. પરંતુ કૉંગ્રેસ ન હોય તો રમત રમવાની એટલે કે ચૂંટણી લડવાની ભાજપને મજા જ ન આવે. કૉંગ્રેસની સરખામણીમાં તે પોતાને ઉજળો સાબિત કરી શકે. મુલાયમ સિંહ યાદવ, માયાવતી કે લાલુપ્રસાદ યાદવ, ઓમર અબ્દુલ્લા, મુફ્તિ મોહમ્મદ સઈદ, શરદ પવારની સરખામણીમાં પોતે સારો છે તેમ કહી શકે. હવે તો કેજરીવાલની સરખામણીમાં પણ પોતે સારો છે તેમ કહી શકશે, પરંતુ ભાજપને લડવાની મજા કૉંગ્રેસ સામે જ આવે છે. દાખલો જોઈએ છે? તો ગુજરાતમાં જુઓ. ઉત્તરાખંડ, રાજસ્થાન, મધ્યપ્રદેશ, હિમાચલ પ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર અથવા કર્ણાટક જુઓ. અરે! હરિયાણા પણ તાજો જ દાખલો છે. જ્યાં કૉંગ્રેસ મજબૂત છે (અને ત્રીજો પક્ષ મજબૂત નથી) ત્યાં ભાજપની જીતવાની વધુ સંભાવના છે. પણ ઉત્તર પ્રદેશ, પશ્ચિમ બંગાળ, બિહાર, સિક્કિમ, આંધ્ર પ્રદેશ, તમિલનાડુ વગેરે રાજ્યોમાં ભાજપ હાંફી જાય છે. તમે કહેશો કે દક્ષિણનાં રાજ્યોમાં તો ભાજપ છે જ નહીં. એ વાત અડધી સાચી, પણ અડધી ખોટી. અડધી ખોટી એ રીતે કે તો પછી કર્ણાટકમાં ભાજપે કેમ મેદાન માર્યું? કેમ કે ત્યાં કૉંગ્રેસ સરકાર હતી. વળી, સામે મજબૂત કૉંગ્રેસ હોય તો સામે ભાજપના વિરોધી મતો વહેંચાઈ જાય છે, પરંતુ કૉંગ્રેસ મજબૂત ન હોય તો ભાજપની સામે વિરોધીઓ સંગઠિત થઈ જાય છે. બિહારમાં લાલુ અને નીતીશ અલગ-અલગ હતા ત્યારે લોકસભાની ચૂંટણી વખતે ભાજપને ફાયદો થયો હતો, પરંતુ તેઓ ભેગા થયા એટલે પેટા ચૂંટણીમાં ભાજપને ફટકો પડ્યો.

ભાજપને કૉંગ્રેસ મુખ્ય વિરોધ પક્ષ હોય ત્યારે ફાવે છે કેમ કે કોઈ પણ બાબત હોય ત્યારે તે એમ કહી શકશે કે તમેય ભૂતકાળમાં આવું જ કર્યું હતું. તમે ૬૦ વર્ષ ભારત પર શાસન કર્યું અને દેશને બરબાદ કરી નાખ્યો. અને આ વાત સાચી પણ છે.

અને એટલે જ ભાજપ ભલે બહારથી કહેતો હોય કે અમારે કૉંગ્રેસ મુક્ત ભારતનું સપનું સાકાર કરવું છે, અંદરખાને તો તે પણ ઈચ્છતો હશે કે સામે લડવા માટે કૉંગ્રેસ જ હોય, પણ હા તે નબળી કૉંગ્રેસ હોય, રાહુલ ગાંધીના નેતૃત્વવાળી હોય, નહીં કે સોનિયા ગાંધીના નેતૃત્વવાળી.

(‘મુંબઈ સમાચાર’ દૈનિકની રવિવારની પૂર્તિમાં ‘સિક્કાની બીજી બાજુ’ કૉલમમાં તા. ૧૨/૪/૧૫ના રોજ આ લેખ છપાયો.)

છુપા કેમેરા: ટૅક્નૉલૉજી સે બચકે કહાં જાઓગે?

આધુનિકતા સાથે અનેક ખતરાઓ પણ આવે છે. સિક્યોરિટી કેમેરાના ગુણગાન આજકાલ બહુ જ ગવાય છે અને તે ઘણી હદે ઉપયોગી પણ છે. પરંતુ માણસ બધું ટૅક્નૉલૉજી પર છોડી દે તે પણ ખતરનાક બાબત છે. એક બાબત એ પણ છે કે ચોર કે અપરાધી કાયદાના રક્ષક કરતાં બે ડગલાં ઘણી વાર આગળ હોય છે. એટલે સિક્યોરિટી કેમેરા હોય તો તેના પર કપડું ઢાંકીને ચોરી કરવાના દાખલા બને છે. પણ આપણે વાત કરવી છે ટૅક્નૉલૉજીના દુરુપયોગની.

તાજેતરમાં માનવ સંસાધન વિકાસ પ્રધાન સ્મૃતિ ઈરાનીએ ફેબ ઇન્ડિયાના ગોવાના ટ્રાયલ રૂમમાંથી છુપો કેમેરો પકડ્યો. સ્મૃતિ ઈરાનીએ કરેલી હિંમત પછી તો ફેબ ઇન્ડિયાના કોલ્હાપુર સ્ટોરમાંથી પણ કેમેરો પકડાયો. આ બધાં આધુનિક સમાજનાં ભયસ્થાનો છે. પહેલાં તો સ્ટોર રૂમનું વલણ બદલી નાખ્યું. અગાઉ આવા કેમેરા મૂકવાની જરૂર નહોતી પડતી કારણકે મોટા ભાગે માણસોની દાનત સારી રહેતી હતી.  બીજું, તમે સ્ટોર રૂમનું વલણ એ રીતે બદલી નાખ્યું કે પહેલાં તો તમારે જનરલ સ્ટોરમાં જવું હોય તો દુકાનદાર પાસે વસ્તુઓ માગવી પડતી. પણ મોટી કંપનીઓ પ્રોવિઝન અથવા કરિયાણાના ધંધામાં કૂદી અને તેમણે અમેરિકા જેવું ચલણ કરી નાખ્યું. તમારે જે વસ્તુઓ જોઈતી હોય તે વસ્તુઓ જે તે ઘોડા(રેક)માંથી લેતા જાવ. તેના માટે સાથે લગેજ કેરિયર જેવી ચાલણ ગાડી (શોપિંગ કાર્ટ) રાખો. પહેલાં દુકાનદાર પાસે તમે જે લિસ્ટ લઈને જતા તે પ્રમાણેની વસ્તુઓ તમને આપી દેતા. પરંતુ આવા મોલમાં એવું થતું નથી. વિવિધ સ્કીમ, સસ્તા ભાવ અને ફ્રીની લાલચ ઊડીને આંખે વળગે તેમ મૂકાઈ હોય છે અને મોલમાંથી ખરીદી કરનારા મોટા ભાગના લોકો કબૂલે છે કે જરૂર કરતાં વધુ ખરીદી થઈ જાય છે.

આ તો અલગ વાત થઈ, પરંતુ અમેરિકા જેવા દેશોમાંથી આ પ્રકારના મોલનું ચલણ આવ્યું તેમ માનસિકતા પણ અમેરિકા જેવી જ થઈ ગઈ. લોકોમાં ભોગવાદ અથવા કન્ઝ્યુમરિઝમ આવી ગયું. નૈતિકતાનાં મૂલ્યો ઘટી ગયાં. ચોરી કરવી કે મહિલાઓને નગ્ન જોવી, તેમનો ઉપભોગ કરવો આ બધામાં કોઈ છોછ સંકોચ રહ્યો નહીં. આથી આવા મોલમાં કેમેરા મૂકાવા લાગ્યા જેથી કોઈ વસ્તુ સરકાવીને પૈસા ચુકવ્યા વગર બહાર ન જઈ શકે. સિક્યોરિટી ગાર્ડ પણ મૂકવો પડ્યો. જ્યારે મૂળ કરિયાણાની દુકાનમાં ન તો કેમેરા હોય કે ન સિક્યોરિટી ગાર્ડ. વળી, તે તમારા ઘરે તમને ડિલિવરી કરી જાય અને ઉધાર રાખે તે જુદા. હા, થોડા પૈસા વધારે જરૂર લે, પણ તે તમારા ઘરની નજીક પણ હોય. જ્યારે આવા મોલમાં જવા માટે તમારે ફરજિયાત વાહન લઈને જવું પડે. હવે જે મોટી કંપનીઓ કરિયાણાના ધંધામાં આવી તેમણે ધંધાની ભેળસેળ કરી નાખી. કરિયાણુંય વેચે ને હોઝિયરી પણ વેચે, બૂટ-ચંપલેય વેચે ને કપડાંય વેચે. સ્ટેશનરી પણ વેચાય ને કમ્પ્યૂટરને લગતી ચીજો પણ વેચાય. સબ બંદર કા વેપારી.

તો, આવા સિક્યોરિટી કેમેરાનો અલગ ધંધો ચાલુ થઈ ગયો. મોટા-મોટા મોલમાં ગ્રાહકો વત્તા કર્મચારીઓ પર નજર રાખવા માટે કેમેરા મૂકાવા લાગ્યા. પણ મોલના અળવીતરા માલિક કે મેનેજર કે પછી કર્મચારીઓ આ કેમેરાનો દુરુપયોગ કરવા લાગ્યા. અગાઉ કહ્યું તેમ કરિયાણાના ધંધા સાથે કપડાં વેચાવા લાગ્યા. એટલે તેના માટે ટ્રાયલ રૂમ રાખવો પડે. તે રૂમમાં મહિલાઓ પણ જવાની. આથી કેમેરા દ્વારા તેનું શૂટિંગ થવા લાગ્યું. અને ગુજરાતીમાં જેને છાનગપતિયાં કહી શકાય અને અંગ્રેજીમાં જેને માટે શબ્દ છે વોયેરિઝમ, તેનો વિકૃત આનંદ ઉઠાવવા લાગ્યા. કેટલીક વેબસાઇટો પર તો આવાં શૂટિંગ અપલોડ પણ થવા લાગ્યા.

આધુનિક સમાજના આવા વિકૃત આનંદ આપતા કે તમારી પોલ ખોલતાં ભયસ્થાનો માત્ર ટ્રાયલ રૂમના કેમેરા પૂરતા નથી. આજે મોબાઇલ અનેક કામો આપતો થઈ ગયો છે. મોલની જેમ તેણે પણ પોતાની અંદર અનેક વસ્તુઓને સમાવી લીધી છે. તે માત્ર ફોન કરવાનું સાધન નથી. તેના દ્વારા ફોટા પણ પાડી શકાય અને હવે તો સ્માર્ટ ફોન દ્વારા શું-શું ન કરી શકાય તેવો પ્રશ્ન થઈ પડે તેવાં કામો તે કરી આપે છે. હવે આ મોબાઇલમાં રહેલા કેમેરાથી મહિલાઓ છૂપી રહેતી નથી. રસ્તે જતા હોય અને મહિલાઓનો બીભત્સ હાલતમાં ફોટો પડી જાય. તમને લાગે કે વ્યક્તિ ફોન પર વાત કરી રહ્યો છે, પણ તેવા દેખાવ સાથે કાં તો ફોટો પાડતો કેમેરો ચાલુ હોય કાં તો વિડિયો ઉતારતો કેમેરા. બસ, રેલવેમાં મુસાફરી કરતી વખતેય આ મોબાઇલથી શૂટિંગ કરીને અથવા ફોટા પાડીને તેનો વિકૃત આનંદ ઉઠાવાય છે.

હવે ગેઝેટ એવાં મળવાં લાગ્યા છે કે તમે ઘરના બાથરૂમમાં નળના રિપેરિંગ માટે પ્લમ્બરને બોલાવો અને તે કેમેરા મૂકીને ચાલ્યો જાય. અને પોતાની દુકાને બેસીને તે લાઇવ શૂટિંગ જોતો હોય આવું બની શકે. માત્ર મહિલાઓ માટે જ આ ભયસ્થાનો છે તેવું નથી. આ ભયસ્થાનો પુરુષ કે સ્ત્રી એવો કોઈ ભેદ જોતા નથી. ઘણી કંપનીઓએ આવા સિક્યોરિટી કેમેરા મૂકી દીધા છે અને તેનો પ્રચાર પણ કરાય છે, જેથી કર્મચારીઓ શિસ્તમાં રહે. પરંતુ આનાથી કર્મચારીઓ પર બિનજરૂરી દબાણ આવી ગયું છે. કર્મચારીએ સતત કામ કરતા રહેવું પડે અથવા તેવો દેખાવ કરવો પડે કેમ કે જો તે વાતચીત કરતો, લઘુશંકા માટે ઊભો થતો કે બોસ વિરુદ્ધ વાત કરતો દેખાય તો તેની સામે શિસ્તભંગનાં પગલાં લેવાઈ શકે કે તેને બીજી રીતે હેરાન કરવામાં આવી શકે. જે કર્મચારી દાંડ છે, કામચોર છે, તેમના માટે આવા કેમેરા જરૂરી છે, પણ ‘સૂકા ભેગું લીલું બળે’ની જેમ જે કર્મચારી શિસ્તમાં જ રહે છે અને પૂરતું કામ કરે છે તેણેય સતત તાણમાં રહીને કામ કરતા હોવાનો દેખાવ કરવો પડે છે. અલબત્ત, આવી કંપનીઓમાં પુરુષ અને મહિલા હોય અને તેમની વચ્ચે છાનગપતિયાં ચાલતા હોય તો આવા કેમેરામાં કેદ થઈ જાય છે. અને તેનો વિકૃત આનંદ ઉઠાવાય. આવી મહિલા બ્લેકમેઇલના શિકાર પણ બની શકે. આ જોતાં આવા કેમેરાના લીધે ફરજિયાત તમારે નૈતિક મૂલ્યો ધરાવવા પડે તેવી સારી બાબત પણ બની શકે. તમારે જો બ્લેકમેઇલ ન થવું હોય કે કેમેરામાં પકડાવું ન હોય તો પૂરતું કામ કરવું પડે, ઑફિસમાં ફરજિયાત સદાચાર રાખવો પડે.

પરંતુ માત્ર કંપનીમાં જ શું કામ, માનો કે તમે હોટલ કે સસ્તા ગેસ્ટહાઉસમાં જાવ તો ત્યાંય આ છૂપો કેમેરા તમારી પાછળ જ છે અને તે એવો ભેદ નથી કરતો કે તમે વ્યભિચાર કરો છો કે સાચે જ પતિ-પત્ની છો. તમને ખબર પણ ન હોય અને તમારી કામક્રીડાનું શૂટિંગ થતું હોય, તેનો વિકૃત આનંદ ઉઠાવાતો હોય. પોતે તો વિકૃત આનંદ ઉઠાવે, પરંતુ વૉટ્સ એપ દ્વારા કે અમુકતમુક આવી વેબસાઇટ દ્વારા આવી વિડિયો ક્લિપ પાછી ચડાવીને (અપલોડ કરીને) તેના જેવા સમરસિયા (વિકૃતો)ને બતાવે.

વિચાર કરો કે, એન. ડી. તિવારી આંધ્રપ્રદેશના રાજ્યપાલ હતા ત્યારે તેમની કથિત કામક્રીડાનું શૂટિંગ સીડીમાં થયું હતું. કૉંગ્રેસના પ્રવક્તા અભિષેક મનુ સિંઘવીનો કહેવાતો સેક્સ વિડિયો ઇન્ટરનેટ પર આવ્યો હતો. મોટા સ્થાને બેઠેલા લોકોય આવાં આધુનિક ભયસ્થાનોથી સલામત નથી. ઉલટું, કદાચ તેઓ સામાન્ય નાગરિકો કરતાં વધુ અસલામત છે કેમ કે તેમના દુશ્મનો વધુ હોવાના અને દુશ્મની કાઢવા માટે સૌથી મોટું હથિયાર ચરિત્રહનન જ છે. ગુજરાતના એક પૂર્વ રાજકારણીને પક્ષમાં હાંસિયા પર લાવવા એક શક્તિશાળી નેતાના ઈશારે સેક્સ સીડી કાંડ કરાયું જ હતું ને. થોડા સમય પહેલાં, હિન્દી ફિલ્મોની બાળ અભિનેત્રી તરીકે જાણીતી પરંતુ હવે યુવાન થયા પછી દક્ષિણ ફિલ્મોમાં વધુ સક્રિય એવી હંસિકા મોટવાનીનો સ્નાન કરતો કથિત વિડિયો આવ્યો હતો. આવો જ એક વિડિયો પ્રીતિ ઝિન્ટાનો પણ કહેવાય છે. આ હિરોઇનોનો વિડિયો નહીં હોય તેમ માની લઈએ તોય વિચાર કરવા જેવો પ્રશ્ન એ છે કે સ્ત્રીઓ સ્નાન કરતો હોય તેવો વિડિયો શૂટ કેવી રીતે કરાયો? તેનો એક તર્ક એવો છે કે આ હિરોઇનો અથવા તેના જેવી દેખાતી સ્ત્રીઓ હોટલમાં ઉતરી હોય ત્યારે બાથરૂમમાં કેમેરા મૂકીને શૂટ કરી લેવાયો હોય અથવા તો તેમના ઘરમાં ઉપર કહ્યું તેમ પ્લમ્બર કે કોઈએ કેમેરા મૂકી દીધો હોય.

બીજી તરફ, લોકોને પોતાને પણ આવું અભદ્ર શૂટિંગ કરવાનો શોખ જાગ્યો છે. થાઇલેન્ડમાં તો ઘણી યુવતી-સ્ત્રીઓને શોખ જાગ્યો હતો કે પોતાના સ્તનોને અર્ધ ઢાંકીને અથવા અર્ધ ઉઘાડા રાખીને તેના ફોટા પોતે પાડીને (જેને આજકાલની ભાષામાં સેલ્ફી કહેવાય છે) તે ફોટા ફેસબુક, ઇન્સ્ટાગ્રામ જેવી સોશિયલ મિડિયાની વેબસાઇટ પર મૂકે. ભારતમાંય ઘણી સ્ત્રીઓને આવો શોખ હોય છે. તેઓ પોતાના ફોટા આવી વેબસાઇટ પર અપલોડ કરતા હોય છે, તેને મોટા પ્રમાણમાં લાઇક મળે તેથી પોરસાય છે, પરંતુ તેઓ ભૂલી જાય છે કે આ વેબસાઇટ પરથી ઇમેજ સેવ કરી શકાય છે અને પછી ફોટોશોપમાં તેની સાથે વિકૃત ચેડા કરી શકાય છે. હમણાં અમદાવાદમાં એક એવો કિસ્સો આવ્યો હતો કે બનેવીએ સાળીની સાથે શારીરિક સંબંધની માગણી કરી. સાળીએ ના પાડી, તો બનેવીએ તેના સેક્સી ફોટા માગ્યા અને કહ્યું કે તે તેનાથી કામ ચલાવી લેશે અને સાળીએ વૉટ્સએપથી મોકલાવી પણ દીધા! તેના આધારે બનેવીએ શારીરિક સંબંધની માગણી બળવતર બનાવી અને સાળીએ ના પાડી તો ફેસબુક પર આ ફોટા અપલોડ કરી દીધા. સાળીએ પછી અમદાવાદ સાઇબર ક્રાઇમમાં ફરિયાદ કરી. બનેવીનો સો ટકા વાંક પણ સાળીનો વાંક પણ કહેવાય કે નહીં? તેણે શા માટે પોતાના સેક્સી ફોટા આપવા જોઈએ?

ફોટા તો હજુ સમજ્યા, પરંતુ કેટલાકને હવે પોતાની કામલીલાનો વિડિયો ઉતારવાનો પણ શોખ જાગ્યો છે. આવી વ્યક્તિના જ્યારે સંબંધ વિચ્છેદ થાય અને સંબંધ એટલી હદે વણસી જાય પછી એ વિડિયોને ફરતો કરી દેવામાં આવે છે. અભિનેત્રી કરીના કપૂર- શાહિદ કપૂરના તેમજ રિયા સેન- અસ્મિત પટેલના આવા કથિત વિડિયો લીક થયા હતા. કરીના કપૂરના વિડિયો બાબતે તો કહેવાય છે કે કરીના કે શાહિદે તેનો ફોન કોઈને વેચ્યો પરંતુ તેમાંથી ડેટા ડિલિટ કરવાનું ચૂકી ગયા અને પરિણામે આ વિડિયો તેમાં રહી ગયો. જેતે ફોન ખરીદનારે તે વિડિયો ફરતો કરી દીધો.

ભયસ્થાન માત્ર મહિલા માટે નથી, હવે તો તમે જાણીતા હો કે અજાણ્યા, દરેક માટે તે એકસરખું જ છે. તમે માનો કે સામેવાળો વૉટ્સએપમાં તો ડેટા ડિલિટ કરી નાખતો જ હોય કારણકે તેમ ન કરે તો ફોનની મેમરી ભરાઈ જાય, પરંતુ તેમાંય સ્ક્રીનશોટ લઈ લેવાતા હોય છે. જે તે રાજકારણીઓના તો ટ્વિટરના પણ સ્ક્રીનશોટ લઈ લેવાય છે જેથી તે ભવિષ્યમાં તેનું વલણ બદલે તો તેની સામે જૂનું ટ્વિટ ધરી દેવાય છે. રાજકારણીઓ આજકાલ પોતાના એક પ્રાઇવેટ નંબર રાખતા હોય છે અથવા તો તે પોતાના સિવાયના ફોન પરથી કોલ કરતા હોય છે અને તેમને એમ હોય છે કે પોતે કંઈ પકડાશે નહીં (કારણકે ગોધરા પછીનાં રમખાણોમાં આપણે જોયું તેમ કોલ ડિટેઇલ પણ કઢાવાઈ હતી), પણ હવે તેનોય બંદોબસ્ત થઈ ગયો છે. હવે સ્માર્ટ ફોનમાં કોલ રેકોર્ડિંગની એપ જેવી સુવિધા હાથવગી છે કે કોઈ તમને ફોન કરે તો તેનો ફોન તમે રેકોર્ડ/ટેપ કરી શકો. આમ આદમી પાર્ટીના ઝઘડામાં આપણે જોયું જ છે કે કેજરીવાલ રાજેશ ગર્ગ નામના ‘આપ’ના પૂર્વ ધારાસભ્યને કૉંગ્રેસના છ સભ્યોને તોડીને નવો પક્ષ રચવા માટે કહેતા પકડાયા હતા. પોતાના સભ્યો-જનતાને ખુલ્લેઆમ સ્ટિંગ કરી લેવા કહેનાર કેજરીવાલના તો આવા કેટલાંય સ્ટિંગ બહાર આવ્યાં છે.

સૌથી પહેલા રાજકારણી જે સ્ટિંગનો શિકાર બન્યા અને તેમની કારકિર્દી સમાપ્ત થઈ ગઈ તે ભાજપના પૂર્વ પ્રમુખ બાંગારુ લક્ષ્મણ. જોકે તે વખતે અત્યાર કરતાં નૈતિકતાનાં ધોરણ એટલાં ઊંચાં ખરાં, કે સ્ટિંગમાં પકડાયા પછી તેમને પ્રમુખ પદેથી હટાવી દેવાયા અને પછી ક્યારેય ઊંચું સ્થાન ન મળ્યું, આજે તો આપણે જોયું તેમ સ્ટિંગ પછી પણ કેજરીવાલ ઠાઠથી દિલ્હીના મુખ્યપ્રધાન અને ‘આપ’ના વડા પદે ‘બેજવાબદાર’ (કેમ જવાબદારી બે હોય તેને બેજવાબદાર ન કહી શકાય?) છે. અભિષેક મનુ સિંઘવીને કૉંગ્રેસમાંથી થોડો સમય લો પ્રોફાઇલ કરી દેવાયા હતા પરંતુ તેઓ ફરી પ્રવક્તા તરીકે ગોઠવાઈ ગયેલા.

વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી અને તેમની સરકાર પોતાના સ્ટિંગ ન થઈ જાય તે માટે ઘણી કાળજી રાખે છે અને કોઈ મુલાકાતી ઑફિસમાં આવે તો તેણે પોતાનો મોબાઇલ અને પેન વગેરે બહાર જમા કરાવીને પછી જ અંદર જઈ શકાય છે. આનું કારણ એ છે કે સ્પાય એટલે કે જાસૂસી કરતા કેમેરા હવે પેનમાં ફિટ થઈ શકે તેવા આવે છે. અરે! તમારા ચશ્મા પણ છૂપા કેમેરાનું કામ કરે છે. રૂ.૨,૫૦૦થી રૂ.૫,૦૦૦માં મળતા આવા સનગ્લાસીસ ફોટા પાડી શકે છે અને તે ફોટાને કમ્પ્યૂટર કે ફોનમાં પણ ટ્રાન્સ્ફર કરી શકાય છે. તો, બટન કેમરા એવા આવે છે કે તે બટન કેમેરા તમારા શર્ટ પર લગાડી દેવામાં આવે તો કોઈને ખબર પણ ન પડે કે તે કેમેરા છે. તેને સિગારેટના પેકેટ પર કે ચ્યુઇંગ ગમના પેકેટ પર પણ લગાડી શકાય છે. તે રૂ.૧,૦૦૦થી રૂ.૨,૦૦૦માં આવે છે. તો સિમ સ્પાય કેમેરાની વાત નિરાળી છે. તેમાં મોબાઇલમાં જે સિમ કાર્ડ આવે તેને આ સિમ સ્પાય કેમેરામાં ફિટ કરી દેવાનું. પછી તે સિમ કાર્ડનો જે નંબર હોય તેના પર કોલ કરો એટલે એ કેમેરા એક્ટિવેટ થઈ જાય. તેનાથી વિડિયો રેકોર્ડિંગ પણ થઈ શકે. આ જ રીતે ઘડિયાળમાં કે કીચેઇનમાં ફિટ થઈ શકે તેવા કેમેરા પણ આવે છે. ‘આપ’ના મોટી સંખ્યામાં સ્ટિંગ આવ્યા પછી આ સ્પાય ગેઝેટના વેચાણમાં રાતોરાત વધારો થઈ ગયો છે, તેમ દિલ્હીના ‘મેઇલ ટુડે’ સમાચારપત્રનું કહેવું છે.

(ગુજરાત ગાર્ડિયનની  બુધવારની પૂર્તિમાં ‘વિશેષ’ કૉલમમાં તા.૮/૪/૧૫ના રોજ આ લેખ છપાયો)

અર્થના અનર્થ: ઉપદ્રવી ગોત્ર, નીચ રાજનીતિ અને દીકરી જેવી…

મિડિયા દ્વારા વાતને અધૂરા સંદર્ભમાં રજૂ કરાવાથી અર્થના અનર્થ થાય છે તે વાતને આગળ ધપાવીએ. આરએસએસના વડા મોહન ભાગવતે વર્ષ ૨૦૧૩માં એમ કહ્યું કે બળાત્કારો ‘ઇન્ડિયા’માં જ થાય છે, ‘ભારત’માં નહીં. આ નિવેદન અંગે પણ હોબાળો મચી ગયો. જાણીતી હસ્તીઓએ બહુ ટીકા કરી અને કહ્યું કે શું ગામડાંઓમાં બળાત્કાર નથી થતા? ભાગવત કયા ભારતમાં વસે છે?  વગેરે વગેરે. પરંતુ હકીકતે ભાગવતે શું કહ્યું હતું તે જાણ્યા વિના જ બધા તૂટી પડ્યા હતા. તેમણે કરેલા ભાષણના અદ્દલ શબ્દો વાંચવા જરૂરી છે. આસામના સિલ્ચરમાં પ્રબુદ્ધ નાગરિકો સાથે ભાગવતનો કાર્યક્રમ હતો. તેમાં એક સજ્જને તેમને પૂછ્યું કે આજકાલ ઇન્ડિયામાં એટ્રોસિટિઝ અગેઇન્સ્ટ વિમેન, રેપ્સ, મોલેસ્ટેશન વધી ગયા છે. તે સંદર્ભમાં તમારા શા વિચાર છે?

તેમણે જે જવાબ આપ્યો તે હિન્દીમાં જ પ્રસ્તુત છે:

“ઇન્ડિયા મેં જો ઘટ રહા હૈ, બઢ રહા હૈ, વહ બહુત ખતરનાક હૈ, લેકિન યે ભારત મેં નહીં હૈ. યે ઇન્ડિયા મેં હૈ. જહાં ઇન્ડિયા નહીં હૈ, કેવલ ભારત હૈ, વહાં યે બાતેં નહીં હોતી, આજ ભી. જિસને ભારત સે નાતા તોડા ઉસકા યહ હુઆ. ક્યોંકિ યહ હોને કે પીછે અનેક કારણ હૈં. ઉસમેં એક પ્રમુખ કારણ યહ ભી હૈ કિ હમ માનવતા કો ભૂલ ગયેં, સંસ્કારો કો ભૂલ ગયેં. માનવતા, સંસ્કાર પુસ્તકોં સે નહીં આતે, પરંપરા સે આતે હૈં, લાલન-પાલન સે મિલતે હૈં, પરિવાર સે મિલતે હૈં. પરિવાર મેં હમ ક્યા સિખાતે હૈં ઉસસે મિલતે હૈં.”

આનો અર્થ એ કે ભાગવતના મતે ઇન્ડિયા એટલે શહેર નહીં અને ભારત એટલે ગામડાં નહીં. તેમના અનુસાર, જે લોકો પોતાના સંસ્કારો સાથે જોડાયેલા છે તે શહેર કે ગામડા ગમે ત્યાં વસતા હોય તે ભારતવાળા છે. જો માનવતાને ભૂલી ન ગયા હોત તો દિલ્હીમાં જે ક્રૂરતા બળાત્કારીએ આચરી તે ન આચરી હોત. આટલું કહીને તેઓ મહિલા પ્રત્યે જોવાની દૃષ્ટિ ભારતમાં કેવી હતી અને પશ્ચિમમાં કેવી છે તેના વિશે કહે છે અને પછી કહે છે કે તેમાં ચૂક થવાના કારણે જ મહિલાવિરોધી ગુનાઓ વધી રહ્યા છે. તેમના શબ્દોમાં:

“દુનિયા કી મહિલા કી તરફ દેખને કી દૃષ્ટિ વાસ્તવ મેં ક્યા હૈ? દિખતા હૈ કી મહિલા પુરુષ કે લિયે ભોગવસ્તુ હૈ. કિન્તુ વે ઐસા બોલેંગે નહીં. બોલેંગે તો બવાલ હો જાયેગા. કિન્તુ મૂલ મેં જાકર આપ અધ્યયન કરેંગે તો મહિલા ઉપભોગ કે લિયે હૈ, ઐસા હી વ્યવહાર રહેતા હૈ. વહ એક સ્વતંત્ર પ્રાણી હૈ, ઇસલિયે ઉસે સમાનતા દી જાતી હૈ, કિન્તુ ભાવ વોહી ઉપભોગવાલા હી હોતા હૈ. હમારે યહાં વૈસા નહીં હૈ. હમ કહતે હૈ કિ મહિલા જગજ્જનની કા રૂપ હૈ. કન્યાભોજન હોતા હૈ હમારે યહાં ક્યોંકિ વહ જગજ્જનની હૈ. આજ ભી ઉત્તર ભારત મેં કન્યાઓં કો પૈર છૂને નહીં દેતેં ક્યોંકિ વહ જગજ્જની કા રૂપ હૈ. ઉલટે ઉનકે પૈર છુયે જાતે હૈ. બડે બડે નેતા ભી ઐસા કરતે હૈ…વો હિન્દુત્વવાદી નહીં હૈ. ફિર ભી એસા કરતે હૈ ક્યોંકિ પરિવાર કે સંસ્કાર હૈ. અબ યહ સંસ્કાર આજ કે તથાકથિત એફ્લુએન્ટ પરિવાર મેં નહીં હૈ. વહાં તો કરિઅરિઝમ હૈ. પૈસા કમાઓ, પૈસા કમાઓ, બાકી કી ચીજ સે કોઈ લેના દેના નહીં. શિક્ષા સે ઇન સંસ્કારો કો બાહર કરને કી હોડ ચલી હૈ. શિક્ષા વ્યક્તિ કો સુસંસ્કૃત બનાને કે લિએ હોતી હૈ. કિન્તુ આજકલ ઐસા નહીં દિખતા….કડા કાનૂન હોના ચાહિએ. ઇસ મેં કોઈ દો રાય નહીં હૈ….લેકિન કેવલ કાનૂનોં ઔર સજા કે પ્રાવધાનો સે નહીં બનતી બાત. ટ્રાફિક કે લિયે કાનૂન હૈ. મગર સ્થિતિ ક્યા હોતી હૈ? જબ તક પુલિસ હોતી હૈ, તબ તક કાનૂન માનતે હૈ. કભી કભી તો પુલિસ કે હોને પર ભી નહીં માનતે.” (આખું ભાષણ વાંચો : http://wp.me/phzA7-mv)

આમ તેમણે કાયદાની સાથે સંસ્કારો પર ભાર મૂક્યો હતો. અને આખું ભાષણ વાંચતા ખ્યાલ આવી જાય કે તેમણે મહિલાઓ સામેના ગુનાઓ રોકવા ભારતીયતા વધારવા પર ભાર મૂક્યો છે, તેમાં ક્યાંય ગામડાં અને શહેરની વાત નથી આવતી.

હજુ તો આ નિવેદન કર્યું તેના બીજા જ દિવસે ભાગવતના બીજા એક નિવેદનથી હોબાળો થઈ ગયો. સમાચારોમાં એમ છપાયું કે ભાગવતે કહ્યું છે કે પતિ-પત્ની વચ્ચે એક સામાજિક કરાર હોય છે જે મુજબ, પત્નીએ પતિની સંભાળ લેવાની હોય છે અને પતિએ કમાવાનું હોય છે. આનાથી નારીવાદીઓ ઉકળી ઉઠ્યા. પરંતુ ભાગવતે શું કહ્યું હતું તે જાણવાની ન તો તેમણે કોશિશ કરી ન તો મિડિયાએ પૂરતા સંદર્ભ સાથે વાત રજૂ કરી. ભાગવતે આમ કહ્યું હતું:

“પીછલે ૩૦૦ સાલ મેં મનુષ્ય અપને વિચારો કે અહંકાર મેં વિચાર કરતા ગયા, કરતા ગયા, જો મૈં કહતા હૂં, વહી સત્ય હૈ ઐસા માનતે ગયા. અહંકાર ઇતના બઢ ગયા ઉસકા કિ ઉસને કહા અગર પરમેશ્વર ભી હૈ તો ઉસકો મેરે ટેસ્ટટ્યૂબ મેં ઉપસ્થિત હોના પડેગા તભી માનૂંગા.

તો એસી જબ સ્થિતિ આઈ તો વિચાર નિકલા કિ દુનિયા ક્યા હૈ, આત્મા પરમાત્મા બેકાર કી બાત હૈ. સબ કુછ જડ કા ખેલ હૈ. કોઈ એક હિગ્ગજ બોસોં હૈ, વો કણો કો વસ્તુમાન પ્રદાન કરતા હૈ, ફિર યે કણ આપસ મેં ટકરાતે હૈ, કુછ મિલ જાતે હૈ, કુછ બિખર જાતે હૈ, ઉસમેં સે જો ઉર્જા ઉત્પન્ન હોતી હૈ, ઔર ઉસમેં સે પદાર્થ ભી ઉત્પન્ન હો જાતે હૈ, ઔર ઇસકા કુછ નિયમ નહીં, સમ્બન્ધ નહીં….યે એક સૌદા હૈ. થિયરી ઑફ કોન્ટ્રાક્ટ. થિયરી ઑફ સોશિયલ કૉન્ટ્રાક્ટ. પત્ની સે પતિ કા સૌદા તય હુઆ હૈ. ઇસકો આપ લોગ વિવાહ સંસ્કાર કહતે હોંગે, પરંતુ યહ એક સૌદા હૈ. તુમ મેરા ઘર સંભાલો, મુઝે સુખ દો. મૈં તુમ્હારે પેટ પાની કી વ્યવસ્થા કરુંગા ઔર તુમ કો સુરક્ષિત રખુંગા. ઔર ઇસલિયે ઉસ પર ચલતા હૈ. જબ તક પત્ની ઠીક હૈ, તબ તક પતિ કૉન્ટ્રાક્ટ કે રૂપ મેં ઉસકો રખતા હૈ. જબ પત્ની કૉન્ટ્રાક્ટ પૂર્ણ નહીં કર સકતી તો ઉસકો છોડો….દૂસરા કોન્ટ્રાક્ટ કરનેવાલા ખોજો. “

મતલબ કે ભાગવતે ઉપર કહ્યું તેમાંથી તેમના શબ્દો લઈને સમાચાર બનાવી દેવાયા. પરંતુ આ ભાગવતનો દૃષ્ટિકોણ નહોતો. તેમણે તો આ પાશ્ચાત્ય કે આધુનિક ભારતની લગ્નવ્યવસ્થાની વાત કરી હતી. તે પછી તેમનો તર્ક આવે છે. તેઓ કહે છે કે ડરથી માણસ એકબીજાની રક્ષા કરે છે. ડરથી પર્યાવરણની રક્ષા કરે છે. ડરથી રશિયા સોવિયેતસંઘ બની રહ્યું, પરંતુ ડર સમાપ્ત થયો અને તે વિખેરાઈ ગયું. હવે તેમનો તર્ક તેમના શબ્દોમાં જ વાંચો:

“ઔર ભારત કે વિચાર ક્યા કહતે હૈ ઇસ મામલે મેં? વો કહેતે હૈ, ઐસા નહીં હૈ ભાઈ, દુનિયા સંબંધો પર આધારિત હૈ. દિખતા અલગ હૈ, લેકિન સબ એક હૈ. યોં કહો કિ એક હી અનેક રૂપ મેં પ્રગટ હુઆ હૈ.”

મતલબ કે તેમણે ખરેખર તો એવો રાહ બતાવ્યો કે પતિ-પત્ની એકબીજાને કોન્ટ્રાક્ટથી બંધાયેલા કર્મચારી જેવા નહીં, પરંતુ આપણા દૃષ્ટિકોણ મુજબ દરેકમાં ભગવાનને જોવાની પદ્ધતિ અપનાવી તે રીતે જુએ તો કોઈ સમસ્યા ન રહે.

આવું જ લાલકૃષ્ણ આડવાણી પાકિસ્તાન કટાસરાજ મંદિરના ઉદ્ઘાટનમાં ગયા ત્યારે થયું હતું. પાકિસ્તાન જેવો મુસ્લિમ દેશ હિન્દુવાદી ભાજપના નેતાને હિન્દુ મંદિરના ઝીર્ણોદ્ધારમાં બોલાવે તે વાત મહત્ત્વની ગણાય કે નહીં? પાકિસ્તાન જ્યાં મંદિરો તૂટતા હોય તે વાત મહત્ત્વની ગણાય કે નહીં? પરંતુ એ વાતના બદલે, આડવાણી ઝીણાની કબર પર ગયા ત્યારે તેમણે ત્યાં ઝીણાના શબ્દો ટાંકીને લખ્યા હતા. ઝીણાએ પાકિસ્તાનને સેક્યુલર રાષ્ટ્ર બનાવવાનું સપનું સેવ્યું હતું તે વાત આડવાણીએ ટાંકીને પાકિસ્તાનને આડકતરી સલાહ આપી કે તમારા સ્થાપક ઝીણાની વાત માની તમે હિન્દુઓનું રક્ષણ કરો. તેમણે કંઈ ઝીણાને સેક્યુલર નહોતા કહ્યા, પરંતુ ઉલટું પાકિસ્તાનને ત્યાં જઈને સલાહ આપી હતી (જેમ ઓબામા અહીં આવીને આપણને સેક્યુલર અને પ્લુરસ્ટિક રહેવાની સલાહ આપી ગયા) પરંતુ તે વખતે મિડિયાએ તેને એ રીતે ચગાવી દીધું કે જુઓ આડવાણી હવે વડા પ્રધાન થવા માટે સેક્યુલર થઈ ગયા અને ઝીણાના વખાણ કરવા માંડ્યા. હકીકતે આ જ વાત આડવાણીએ તેના થોડા વખત પહેલાં દિલ્હીમાં કરી જ હતી, પરંતુ ત્યારે કોઈ વિવાદ ન થયો. પાકિસ્તાનમાં આડવાણીએ કરેલી વાતનો વિવાદ ઊભો કરાયો અને તેમાં આડવાણીનું સ્થાન નીચું પાડવા વિહિપ અને ભાજપનો એક વર્ગ પણ તેમાં જોડાઈ ગયો અને તે પછી આડવાણીને ભાજપ પ્રમુખ તરીકે રાજીનામું આપવું પડ્યું હતું.

તાજેતરમાં દિલ્હીની વિધાનસભા ચૂંટણી વખતે ભાજપવાળાઓએ એક કાર્ટૂન પ્રકાશિત કર્યું હતું. જેમાં અણ્ણા હઝારેને મૃત બતાવ્યા હતા. આનો વિવાદ કરવામાં આવ્યો. આમ આદમી પાર્ટીવાળા તો આવો ટ્વિસ્ટ આપે, પરંતુ મિડિયા પણ હઇશો હઈશોમાં જોડાઈ ગયું. અરે ભાઈ! કાર્ટૂનની પોતાની એક ભાષા હોય છે. તેની અભિવ્યક્તિની એક શૈલી હોય છે. કેજરીવાલે અણ્ણાના સિદ્ધાંતોને ક્યારના ત્યાગી દીધા છે, તેના માટે તો અણ્ણા મૃત જેવા જ છે તેમ કાર્ટૂન દ્વારા કહેવાનો ઈરાદો હતો. ઑસ્ટ્રેલિયાએ ફાઇનલ જીતી તે પછી તેમણે વર્લ્ડકપ ઑસ્ટ્રેલિયાના થોડા મહિનાઓ પહેલાં મૃત ક્રિકેટર ફિલિપ હ્યુજીસને અર્પણ કર્યો. આ સંદર્ભમાં સતીશ આચાર્યનું કાર્ટૂન છે જેમાં ઑસ્ટ્રેલિયાવાળા ચંદ્ર પર છે અને ફિલિપ હ્યુજીસને વર્લ્ડ કપ અર્પણ કરતા કહે છે કે “હીયર ઓવર ધ મૂન, જસ્ટ ટૂ બી નિયરર ટૂ યુ, હ્યુજીસી!” તો આનો અર્થ એવો થોડો થયો કે ઑસ્ટ્રેલિયાની વર્તમાન ક્રિકેટ ટીમ પણ મૃત્યુ પામી ને ચંદ્ર પર ચાલી ગઈ?

દિલ્હીની વિધાનસભા ચૂંટણી વખતે જ ભાજપની જાહેરખબરમાં કેજરીવાલને ઉપદ્રવી ગોત્રના ગણાવવામાં આવ્યા. કેજરીવાલે આ બાબતને પોતાનો મનગમતો વળાંક આપ્યો અને મિડિયા પણ તેમાં જોડાયું કે કેજરીવાલ જે ગોત્રના છે તે અગ્રવાલ સમાજને ઉપદ્રવી કહ્યા. અરે ભાઈ! ઉપદ્રવી ગોત્રના હોવું એટલે હંમેશાં ઉપદ્રવ કરતા રહેવું. સમગ્ર અગ્રવાલ સમાજને ઉપદ્રવી કહેવાનો ન હોય તે સમજવાની વાત છે. આ ગોત્ર જાતિગત રીતે નહીં, વૈચારિક રીતે વાત કરાઈ હતી.

જોકે ભાજપ-નરેન્દ્ર મોદી પણ આવા ટ્વિસ્ટ આપવામાં ઓછા ઉતરતા નથી. જ્યારે લોકસભાની ચૂંટણી હતી ત્યારે પ્રિયંકા ગાંધીએ તેમના પિતા રાજીવ ગાંધીને બદનામ કરવાના મોદીના પ્રયાસોના સંદર્ભમાં કહ્યું હતું કે તેઓ (મોદી) હવે ‘નીચ રાજનીતિ’ પર ઉતરી આવ્યા છે. હવે અહીં નીચ શબ્દ કોઈ જાતિની રીતે ઉચ્ચ કે નીચના સંદર્ભમાં નથી પરંતુ રાજનીતિના સંદર્ભમાં છે. પરંતુ મોદીએ આને એવો વળાંક આપી દીધો કે “હું સામાજિક રીતે પછાત વર્ગનો હોવાથી તેઓ (ગાંધી પરિવાર) મારી રાજનીતિને નીચ રાજનીતિ ગણે છે.”

તો આવું જ મોદી સાથે પ્રિયંકાએ કરેલું. મોદીએ દૂરદર્શનને આપેલા ઇન્ટરવ્યૂમાં કહેલું કે પ્રિયંકા ગાંધીને તેઓ પોતાની દીકરી જેવી ગણે છે. આથી પ્રિયંકા તેમના (મોદી) વિરુદ્ધ ગમે તેટલું ગમે તેવું બોલશે તોય તેઓ રોષે નહીં ભરાય. અહીં સ્પષ્ટ છે કે કોઈ છોકરીને આપણે દીકરી જેવી કહીએ કે દીકરી કહીએ એટલે જૈવિક રીતે તેના પિતા થઈ જવાતું નથી કે તેની માતા સાથે સંબંધ જોડવાની વાતેય નથી પરંતુ જેવી રીતે એક પિતા દીકરીને જે દૃષ્ટિથી જુએ છે તે દૃષ્ટિથી જોવાની વાત છે, પરંતુ આ વાતનોય હોબાળો કરી દેવામાં આવ્યો અને પ્રિયંકા સહિત કૉંગ્રેસીઓએ વાતને ઊંધી રીતે લીધી.

ટૂંકમાં, અર્થના અનર્થ કરવામાં મિડિયા અને રાજકારણીઓ એકસરખા પાવરધા છે. આ વાતનોય ઊંધો અર્થ ન લેવો! અહીં બધા મિડિયા અને રાજકારણીઓની વાત નથી, પરંતુ ઘણા બધા તો પાવરધા છે જ.

(મુંબઈ સમાચાર દૈનિકની રવિવારની પૂર્તિમાં ‘સિક્કાની બીજી બાજુ’ કૉલમમાં તા.૫/૪/૧૫ના રોજ આ લેખ છપાયો.)

કૃપયા અપની પેટી બાંધ લિજિયે, યે ફ્લાઇટ ક્રેશ હોને કો હૈ

ગત ૨૪ માર્ચના રોજ સ્પેનના બાર્સેલોનાથી જર્મનીના ડુસ્સેડોર્ફ જતું જર્મનવિંગ્સનું એક વિમાન ફ્રેન્ચ આલ્પ્સ આગળ તૂટી પડ્યું. તેના કારણે ૧૫૦ લોકોના જીવ ગયા. આ દુર્ઘટના પાછળ જે હકીકતો બહાર આવી રહી છે તે ચોંકાવી દેનારી છે. કહેવાય છે કે એક પાઇલોટ નામે, એન્ડ્રીયાઝ લ્યુબિત્ઝની મનોદશા સારી નહોતી અને તેણે જાણી જોઈને પ્લેનને પર્વત સાથે અથડાવી દીધું!

લ્યુબિત્ઝની ગર્લફ્રેન્ડ મેરી ડબ્લ્યુ.એ આ દુર્ઘટના પછી જણાવ્યું કે લ્યુબિત્ઝે તેને ગયા વર્ષે કહેલું કે તે કંઈક એવું કરી બતાવશે કે આખી દુનિયા તેને યાદ રાખશે. મેરી પાંચ વર્ષ સુધી લ્યુબિત્ઝ સાથે હરીફરી હતી. પછી તેને લાગ્યું કે લ્યુબિત્ઝને આરોગ્યની કોઈ તકલીફો છે. લ્યુબિત્ઝ જ્યારે તેના કામ વિશે વાત કરતો ત્યારે ગુસ્સે થઈ જતો. તેને લાગતું કે તે લાંબા અંતરનો પાઇલોટ અને કેપ્ટન ક્યારેય નહીં બની શકે. લ્યુબિત્ઝ પોતાની મનોદશા છુપાવવાનું પણ સારી રીતે જાણતો હતો તેમ મેરીનું કહેવું છે. જ્યારે મેરીને લાગ્યું કે લ્યુબિત્ઝની તકલીફ વધતી જાય છે ત્યારે તેણે સંબંધ કાપી નાખ્યો. ચીનમાં એક પાઇલોટની પત્નીએ કહ્યું કે તેનો પતિ સ્કીઝોફ્રેનિક છે તો કંપનીએ તેને સસ્પેન્ડ કરી દીધો હતો, એમ, મેરીએ પણ તેના પ્રેમી વિશે આવી વાત જાહેર કરી દીધી હોત તો…? ચાલો, મેરી પાસે આવી આશા ન રાખીએ કે તેને કદાચ ધારણા ન હોય પરંતુ જેનું પ્લેન દુર્ઘટનાગ્રસ્ત થયું તે કંપની પાસે તો આશા રાખી શકાય ને? લુફ્થાન્ઝા કંપનીની પેટા કંપની જર્મનવિંગ્સે જોકે એ બાબત પર ટિપ્પણી કરી નથી કે તેને લ્યુબિત્ઝની બીમારી વિશે ખબર હતી કે નહીં. જોકે તેણે એમ જરૂર કહ્યું કે લ્યુબિત્ઝે તમામ મેડિકલ ટેસ્ટ પસાર કર્યા હતા.

લ્યુબિત્ઝને ડૉક્ટરે સલાહ આપી હતી જે મુજબ તેણે તે દિવસે વિમાન ઉડાડવાનું નહોતું. માનો કે, તે તે દિવસે નોકરી પર ગયો તોય વાંધો નહીં, કે મુખ્ય પાઇલોટ સંભાળી લેત, પરંતુ લ્યુબિત્ઝની માનસિક સ્થિતિ એ હદ સુધી કથળી ચૂકી હતી કે મુખ્ય પાઇલોટ ફ્રેશ થવા કે ગમે તે કારણસર બહાર ગયો તો તેણે કોકપિટ બંધ કરી લીધું અને પછી તેણે આટલી બૂમ પાડી છતાંય તેને અંદર ન આવવા દીધો! લ્યુબિત્ઝના ઘરેથી આપઘાતની કોઈ ચીઠ્ઠિ નથી મળી આવી, પરંતુ તેણે તેની પ્રેમિકાને જે શબ્દો કહ્યા હતા તેના પરથી બરાબર અંદાજ આવી જાય છે કે તે આપઘાતી વલણ ધરાવતો હતો. પણ આવું કેવું આપઘાતી વલણ કે બીજા ૧૪૯ જણાનેય પોતાની સાથે મારતો ગયો?

આના પરથી બે વાત સ્પષ્ટ થાય છે. એક તો, એરલાઇન્સ પાઇલોટના માત્ર શારીરિક તંદુરસ્તીને લગતા જ ટેસ્ટ લે છે. હવે માનસિક તંદુરસ્તીને લગતા ટેસ્ટ લેવા પણ જરૂરી બનશે. બીજું, પશ્ચિમી દેશોમાં માનસિક બીમારીના કેસો એટલા અને એવા વધતા જાય છે કે આવા બીમાર લોકો બીજાની હત્યા કરવા સુધી જાય છે. અમેરિકામાં વિસ્કોન્સિન સહિત જે ગોળીબારના બનાવો બન્યા તેમાં અંતે અપરાધી માનસિક બીમાર હોવાનું બહાર આવ્યું છે.

મેરી ડબ્લ્યુ. સાથે સંબંધ પૂરા થયા બાદ લ્યુબિત્ઝને શિક્ષિકા કેથરીન ગોલ્ડબિચ સાથે સંબંધ થયા હતા અને તે તેના સંબંધ થકી ગર્ભવતી થઈ હતી. આ કેથરીન સાથે તેનાં સાત વર્ષથી ઓન/ઓફ પ્રકારના સંબંધ હતા. કારણકે તે વચ્ચે મેરી પાસે ચાલ્યો ગયો હતો. શું લ્યુબિત્ઝ કેથરીન સાથેના સંબંધોમાં ઝઘડાના કારણે પરેશાન હતો? કે પછી તે ગર્ભવતી હતી એટલે મૂંઝાઈ ગયો હતો? મૂળ તો આવા એક કરતાં વધુ લફરાં હંમેશાં મુશ્કેલી જ સર્જે છે અને આ વાત સમજવી હોય તો ‘ગરમ મસાલા’ ફિલ્મ જોઈ લેવી.

અક્ષયકુમાર અને જોન અબ્રાહમની ‘ગરમ મસાલા’ આમ તો કોમેડી ફિલ્મ છે પરંતુ તે આપણા માટે. તેમાં અક્ષયકુમાર જે પાત્ર ભજવે છે તેના માટે તો સ્ટ્રેસ જ છે કારણકે તેણે ત્રણ સુંદર એર હોસ્ટેસ સાથે લફરાં કર્યાં છે અને ત્રણેયને એકબીજા વિશે ખબર પડવા દેવાની નથી. વળી, આમાં, તેનો મિત્ર પણ લાભ ખાટવા પ્રયાસ કરે છે, તેની મદદ તો તેણે લેવાની છે, પરંતુ તેને સફળ થવા દેવાનો નથી. આમ, ખોટું કરવામાં કેટલો સ્ટ્રેસ આવે? બની શકે કે લ્યુબિત્ઝ પણ મેરી ડબ્લ્યુ., કેથરીન અને નહીં જાહેર થયેલાં કદાચ બીજાં લફરાંઓના કારણે પણ સ્ટ્રેસમાં હોય.

લ્યુબિત્ઝે તેના અને તેની ગર્લફ્રેન્ડ માટે બે મોંઘી કાર- ઓડી લીધી હતી. તે બહાર નથી આવ્યું કે તે તેણે પૈસા દઈને લીધી હતી કે લોન પર. જો લોન પર લીધી હોય તો તેનું પણ સ્ટ્રેસ હોઈ શકે. બની શકે કે આ દુર્ઘટના બાદ કંપનીઓ, ખાસ કરીને એરલાઇન્સ જેવી કંપનીઓ મેન્ટલ ટેસ્ટ ઉપરાંત તેનું સામાજિક બેકગ્રાઉન્ડ, તેના લફરા વગેરે જેવી અંગત જિંદગીની માહિતી મેળવવાનું પણ ફરજિયાત કરી દે. જોકે લ્યુબિત્ઝે જે રીતે તેની માનસિક બીમારીની વાત એરલાઇન્સથી છુપાવી તે રીતે કર્મચારીઓ સામાજિક બેકગ્રાઉન્ડની વાત પણ પોતાની કંપનીથી છુપાવી શકે.

ઘણી વાર, કંપનીને ખબર હોય છે કે તેનો કર્મચારી માનસિક રીતે કે શારીરિક રીતે અનફિટ છે તો પણ તે જ્યાં સુધી કોઈ ભૂલ ન કરે કે જાહેરમાં કંપનીને નીચું જોવું પડે તેવું ન કરે ત્યાં સુધી કંપનીઓ ચલાવી લેતી હોય છે. ઘણા બોસ કે કર્મચારીના સામાજિક બેકગ્રાઉન્ડ કે કંપનીની અંદર વર્તણુંક અસહ્ય હોય છે, પરંતુ જ્યાં સુધી તે કંપનીને લાભકર્તા હોય છે કંપની તેને ચલાવી લે છે. તરુણ તેજપાલનું લફરું બહાર આવ્યું તે પછીય તેને છાવરવાના ભરપૂર પ્રયાસો થયા હતા. આ જોઈને એવો તર્ક પણ લગાવી શકાય કે તેનું લફરું બહાર આવ્યા પહેલાં તેણે શું-શું શોષણ નહીં કર્યું હોય?

અને માનો કે કંપની કિંગફિશર જેવી હોય તો? લુફ્થાન્ઝા કે જર્મનવિંગ્સ એવી કંપની નહીં જ હોય તેમ માની લઈએ, પરંતુ કિંગફિશર એરલાઇન્સમાં પાઇલોટ સહિતના કર્મચારીઓના પગાર કેટલાં વર્ષોથી નથી થયા અને તેના બોસ વિજય માલ્યા તો ખુલ્લેઆમ ફોર્મ્યુલા વન- કેલેન્ડર વગેરે રીતે ભરપૂર અય્યાશી જ કરી રહ્યા છે ને. માલ્યાએ તો એસબીઆઈ જેવી બૅન્કોની લોન ભરવામાં પણ કેટલી ‘નફ્ફટાઈ કરી હતી. સુબ્રતો રોયને જેલ થઈ છે, પણ માલ્યાને શું થયું? તો વિચારો કે જો કિંગફિશરની ફ્લાઇટ ચાલુ હોત તો તેના પાઇલોટને પણ કંપનીને બદનામ કરવા લ્યુબિત્ઝ જેવું જ પગલું  ભરવાનો વિચાર કોઈ નબળી પળે કે ગુસ્સાના કારણે આવી શકે તેવી પૂરી સંભાવના હતી. એટલે જરૂરી નથી કે લ્યુબિત્ઝના અંગત જીવનના કે તેની માનસિક બીમારીના દૃષ્ટિકોણથી વિચારીને તેને જ જવાબદાર ઠેરવવો. જોકે, અત્યાર સુધી જાહેર થયેલી બાબતો પરથી તો લ્યુબિત્ઝ જ જવાબદાર હોય તેવું જણાઈ રહ્યું છે. (આવી ઘણી બાબતોમાં કંપની મોટી હોય તો ઢાંકપિછોડો પણ થતો હોય છે.)

લ્યુબિત્ઝ જેવા પાઇલોટ આપણે ત્યાં પણ ઓછા નથી. હજુ ગયા જાન્યુઆરીની જ વાત છે. પેરિસ જઈ રહેલા એર ઇન્ડિયાના વિમાનમાં એક પાઇલોટે ફ્લાઇટ એન્જિનિયર સાથે મારપીટ કરી હતી, જેના કારણે તેને સસ્પેન્ડ કરવામાં આવ્યો હતો. મારપીટ એ હદની હતી કે એન્જિનિયરને નાકના ભાગે લોહી નીકળવા લાગ્યું હતું.

ગયા વર્ષે ઓગસ્ટમાં ૨૮૦ ઉતારુઓ સાથેનું જેટનું વિમાન ૫,૦૦૦ ફીટ ઊંચાઈએ હતું અને મુંબઈથી બ્રુસેલ્સ જઈ રહ્યું હતું. વિમાન તુર્કની હવાઈ સીમામાંથી પસાર થઈ રહ્યું હતું ત્યારે તેણે એક ગુંલાટ ખાધી. કારણ? મુખ્ય પાઇલોટ સૂઈ રહ્યો હતો અને સહ પાઇલોટ આઈપેડમાં ફ્લાઇટને લગતી માહિતી જોઈ રહ્યો હતો. એ તો ભલું થજું કે એર ટ્રાફિક કંટ્રોલ સજાગ હતો અને તેણે તરત આપાતકાલીન સંદેશો મોકલ્યો અને પૂછ્યું કે પ્લેન તેના નિર્ધારિત ઉડ્ડયન પથ પરથી ડાઇવર્ટ કેમ થયું અને તેને પોતાના પથ પર પાછા આવવા આદેશ આપ્યો. પછી તો આ ઘટનામાં કમાન્ડર અને સહ પાઇલોટ બંનેને સસ્પેન્ડ કરાયા હતા.

તો, ગયા વર્ષે માર્ચમાં સ્પાઇસજેટની ફ્લાઇટમાં તો ગજબની ઘટના બની હતી. એ સમય હોળીની આસપાસનો હતો અને એમાં પણ ના નહીં કે પાઇલોટ, હોસ્ટેસ વગેરે પણ આખરે માનવીઓ જ છે, પરંતુ તેમણે ઉતારુઓના જાન જોખમમાં મૂકીને ૩૫,૦૦૦ ફીટ ઊંચાઈએ હોળીની જે રીતે ઉજવણી કરી તેનાથી ભારતમાં વિમાનોની નિયંત્રક સંસ્થા ડાયરેક્ટર જનરલ ઑફ સિવિલ એવિએશન (ડીજીસીએ) ચોંકી ઊઠી. એવું તે શું કર્યું? ‘યે જવાની હૈ દીવાની’ ફિલ્મના હિટ હોળી ગીત ‘બલમ પિચકારી’ પર હોસ્ટેસોએ ડાન્સ કર્યો અને ઉતારુઓનું મનોરંજન કર્યું અને પાઇલોટોએ પોતાના મોબાઇલમાં તેના ફોટા પાડ્યા અથવા વિડિયો ઉતાર્યો. જોકે ઉતારુઓમાંથી પણ કોઈકે તેનો વિડિયો ઉતાર્યો અને તે વાયુવેગે પ્રસર્યો. આથી આ કિસ્સામાં ડીજીસીએએ સ્પાઇસ જેટને નોટિસ જાહેર કરી કે તેનું લાઇસન્સ શા માટે સસ્પેન્ડ ન કરવું.

કંપનીએ કરેલી ચોખવટ એવી જ ચોંકાવનારી હતી. તેણે કહ્યું કે તેણે વધારાનો સ્ટાફ મોકલ્યો હતો અને કોકપિટમાં તો પાઇલોટો હતા. જે ડાન્સ કરતા હતા કે તે માણતા હતા તે તો એક્સ્ટ્રા સ્ટાફ હતો. અને આવું કંપનીએ જ આયોજન ઉતારુઓના મનોરંજન માટે કર્યું હતું!

સન ફ્રાન્સિસ્કો એરપોર્ટ પર ૨૦૧૩ના ડિસેમ્બરમાં એશિયાનાની એક ફ્લાઇટનું ક્રેશ લેન્ડિંગ થયું હતું મતલબ કે લેન્ડિંગ કરતી વખતે વિમાન ક્રેશ થયું. તેમાં એવી બાબત બહાર આવી હતી કે તેનો પાઇલોટ ટ્રેઇની (શિખાઉ) હતો અને તેને લેન્ડિંગ વખતે આત્મવિશ્વાસ જ નહોતો!

કમનસીબે આપણે ત્યાં રેલવે દુર્ઘટના બાબતમાં જે ઉહાપોહ અને હંગામો થાય છે તેવું પ્લેન સેવાની બાબતમાં થતું નથી. વાત જરા જુદ્દા મુદ્દાની છે, પરંતુ પ્લેનને લગતી જ છે. ૨૦૧૪ના ડિસેમ્બરમાં, સ્પાઇસ જેટની બે ફ્લાઇટના ૩૦૦થી વધુ મુસાફરોએ આઠ કલાક સુધી અમદાવાદ એરપોર્ટ પર બેસી રહેવું પડ્યું હતું! કારણ? ફ્યુઅલનાં નાણાં નહોતાં. તાત્કાલિક નાણાં ટ્રાન્સ્ફરની એટીએમ સહિત અનેક સુવિધાઓ હોય તેવા જમાનામાં ફ્યુઅલના નાણાંની વ્યવસ્થા માટે આઠ કલાક થયા હશે? જે હોય તે, પરંતુ ફ્લાઇટ ડીલે થાય છે તો મુસાફરોને હોટલના ઉતારાની સગવડ અપાતી હોય છે. અહીં આવું કંઈ થયું નહીં. ઉતારુમાં મહિલા, બાળકો અને વૃદ્ધો હોય અને તેમને એરપોર્ટ પર આઠ કલાક બેસવું પડે તે એક જાતનો અત્યાચાર જ થયો ને. સશક્ત પુરુષ હોય તો પણ શું?

જર્મનવિંગ્સની દુર્ઘટના પરથી એક વાત ચોક્કસ છે, પાઇલોટની શારીરિક ઉપરાંત માનસિક તંદુરસ્તી હોવી જરૂરી છે. એક  પાઇલોટના કારણે સેંકડો ઉતારુઓના જાન જોખમમાં નાખી શકાય નહીં.

મોદી, મુલાયમ અને દ્વિવેદી કેમ મિડિયાની ભેખડે ભરાયા?

તાજેતરમાં એક વિચિત્ર સમાચાર આવ્યા પરંતુ ગુજરાતી માધ્યમોમાં ઓછા ઝળક્યા. કિસ્સો ઉત્તર પ્રદેશના મથુરા જિલ્લાના નાગલા મણા ગામનો છે. અહીંનો ભગતસિંહ, જે સિક્યોરિટી ગાર્ડની નોકરી કરે છે, તે તેની સાત વર્ષની દીકરીને મોટરસાઇકલ પર બાંધીને લઈ જતો હતો. પડોશના એક ગામમાં કેટલાક પત્રકારો આવ્યા હતા. તેમણે આ બાબત કેમેરામાં કેદ કરી લીધી. સમાચારને ચગાવ્યા અને પરિણામે ભગતસિંહની આઈપીસીની કલમ ૩૨૩ હેઠળ ધરપકડ થઈ. આ તસવીરો ઇન્ટરનેટ પર વેગથી ફેલાઈ (જેને આજકાલની ભાષામાં વાઇરલ કહે છે).

અત્યાર સુધી તમે વાંચીને મનોમન અનુમાન કરી લીધું હશે કે બરાબર તો છે, આમાં વિચિત્ર શું છે. પેલા શખ્સને જે થયું તે બરાબર જ થયું. આવાને તો સા..ને પકડીને જેલમાં જ પૂરી દેવા જોઈએ. નાનકડી કુમળી દીકરીને બાંધીને મોટરસાઇકલ પર લઈ જવાય?

પરંતુ હવે તમે તેને બાંધીને લઈ જવાનું ભગતસિંહનું કારણ સાંભળશો તો પછી કહેશો કે ભગતસિંહ સાથે થયું તે ખોટું થયું. ભગતસિંહનો બચાવ તેના જ શબ્દોમાં: મૈં સિર્ફ યહી ચાહતા થા કિ વો એક્ઝામ દેદે. શાયદ મેરા તરીકા સહી નહીં થા.” હવે પૂરું કારણ સમજીએ. ભગતસિંહની નાનકડી દીકરીની ગણિતની પરીક્ષા હતી. પરંતુ દીકરીબા જિદે ભરાયાં હતાં કે મારે પરીક્ષા નથી દેવી. ભગતસિંહ પોતે સિક્યોરિટી ગાર્ડ છે. એટલે તેને થયું કે તેને તો આવી નોકરી કરવી પડે છે પરંતુ કમ સે કમ તેની દીકરી તો ભણી ગણીને આગળ વધે. હવે દીકરી કોઈ વાતે માનતી નહીં હોય એટલે તેને મજબૂરીથી આવું કરવું પડ્યું. મોટરસાઇકલ પર એમ જ બેસાડે અને હઠીલી દીકરી કોઈક રીતે તેના પરથી પડી ગઈ હોત તો આ જ ચિબાવલા પત્રકારોએ કેટલો હંગામો કર્યો હોત? જોકે એમાં કોઈ બેમત નથી કે તેણે જે રીતે તેને બાંધી હતી તે રીત ખોટી જ હતી, જે તે પોતે પણ સ્વીકારે છે.

ગયા હપ્તે આપણે જે મિડિયાની વાત અધૂરી છોડી હતી તેને આજે આગળ ધપાવીએ. ભગતસિંહના કિસ્સામાં થયું તેમ મિડિયા ઘણી વાર સમજ્યા કારવ્યા વગર જ કોઈ વાતને તેની પૂર્વભૂમિકામાં સમજ્યા વગર એટલી ખરાબ રીતે ચિતરી દે છે કે પછી તે કાગનો વાઘ થઈ જાય છે. એમાં કોઈ શંકા નથી કે મિડિયાની મજબૂરી છે. આજનું મુદ્રિત મિડિયા પણ સતત ૨૪ કલાક ચાલતી ટીવી ચેનલોના પ્રભાવમાં દોરવાય જાય છે. અને ટીવી ચેનલોમાં પણ બે-પાંચ ચેનલ પર એક વાર સમાચાર ચાલ્યા એટલે આપોઆપ બીજી ચેનલો પર એ ચાલવા લાગે છે. આમ ને આમ વાતનું વતેસર થઈ જાય છે.  ટીવી ચેનલોની મજબૂરી એ છે કે તેણે ગળાકાપ હરીફાઈમાં જેમ બને તેમ ઝડપી અને સનસનાટીભર્યા સમાચાર દેવાના છે, પરંતુ મુદ્રિત માધ્યમો માટે આવું બંધન નથી. તે ટીવી ચેનલોના પ્રભાવમાં આવ્યા વગર સારાસારનો વિવેક રાખીને સમાચાર રજૂ કરી શકે ને. પરંતુ કમનસીબી એ છે કે મુદ્રિત માધ્યમોના પત્રકારોથી માંડીને ઉપરના તંત્રી સ્તર સુધી ટીવી ચેનલો જ સતત જોતા હોવાથી તેઓ પણ તેમનાથી ઘણી વાર દોરવાઈ જાય છે.

ઉપર કહ્યા તે મુજબ, કાલે સવારે તો કોઈ બાળક કે બાળકી કોઈ વાતની જીદ લઈને બેઠા હોય, રસ્તા પર વાહનો ખૂબ જ આવતા હોય ને બાળક રસ્તાની વચ્ચે બેસી જતું હોય તો આવી સ્થિતિમાં માતા કે પિતા જે કોઈ સાથે હોય તેણે બાળકને ધોલધપાટ પણ કરવી પડે. પરંતુ જો આ વાત રસ્તેથી જતા પત્રકારને દેખાઈ તો ખલાસ! તે સમાચાર બનાવી દેશે કે બાળક સાથે બેરહમી કરતાં માબાપ!

થોડા સમય પહેલાં, કૉંગ્રેસના પ્રવક્તા અને ઘણા સિનિયર નેતા જનાર્દન દ્વિવેદીએ નરેન્દ્ર મોદીના વખાણ કર્યા તે વાત બહુ ચગી હતી. આમાં દ્વિવેદીએ જે કહ્યું હતું તેને આઉટ ઑફ કન્ટેક્સ્ટ લઈને ‘તેમણે મોદીની પ્રશંસા કરી’ તેવા અર્થમાં (કદાચ જાણી જોઈને) ચગાવી દેવામાં આવી. દ્વિવેદીએ શું કહ્યું હતું? તેમણે લોકસભા ચૂંટણીમાં કૉંગ્રેસની હાર અને મોદીના નેતૃત્વમાં ભાજપની જીત વિશે કહ્યું હતું કે: (એક એક શબ્દ ધ્યાનથી વાંચજો) “મોદી ઔર બીજેપી લોગોં કો સમજાને મેં સફલ હો ગયે કિ સામાજિક રૂપ સે દેશ કે નાગરિક કે નિકટ વો જ્યાદા હૈં. કુલ મિલાકર કહે બોલે તો એક તરહ સે યે ભારતીયતા કી જિત હૈ.”

અહીં એમ ન સમજવું જોઈએ કે દ્વિવેદીએ એવું કહ્યું કે મોદીની જીત એ ભારતીયતાની જીત છે. તેમણે તેની આગળ પૂર્વભૂમિકા રૂપે બે વાક્યો મૂક્યા કે મોદી અને ભાજપ લોકોના મનમાં એવું ઠસાવવામાં સફળ રહ્યા કે તેઓ આ દેશના સામાન્ય માનવીઓની વધુ નજીક છે.

આવું જ તાજેતરમાં નરેન્દ્ર મોદી સાથે થયું.  એ વાતને કોઈ નકારી ન શકે કે મોદી આવ્યા પછી યોગાનુયોગ ગણો તો યોગાનુયોગ અને નસીબ ગણો તો નસીબ, આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ક્રૂડના ભાવ ઘટ્યા અને તેના કારણે આપણે ત્યાં પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ પણ ઓછા થયા. હવે સ્વાભાવિક છે કે જ્યારે ચૂંટણી પહેલાં મોદીને સવાલ પૂછાતો હતો કે તમે મોટા મોટા દાવા તો કરો છે કે મોંઘવારી ઘટાડી દેશે પણ એ તો કહો કે ઘટાડશો કઈ રીતે? એ વખતે મોદી પાસે કોઈ ઠોસ બાબત કહેવા માટે નહોતી. પત્રકારો મોદીને એ પણ સવાલ પૂછતા હતા કે અલ નીનોની ઇફેક્ટ થશે અને વરસાદ નહીં પડે તો? ત્યારે પણ મોદીએ ઇન્ટરવ્યૂમાં કહેલું કે મને મારા નસીબ પર ભરોસો છે. ગુજરાતમાં મુખ્યમંત્રી તરીકે મારાં ૧૨ વર્ષના શાસનમાં ક્યારેય દુકાળ નથી પડ્યો કે નથી મોટી આફત આવી.

અને આ વાત એકંદરે સાચી છે. ૨૦૧૨માં વરસાદ લંબાયો હતો. સૌરાષ્ટ્ર-કચ્છમાં પાણીની મોંકાણ હતી. લગભગ એવું જ લાગતું હતું કે મોદી જીતી નહીં શકે કેમ કે આ વખતે ન તો કોઈ ૨૦૦૨ જેવો હિન્દુત્વનો મુદ્દો છે, કે ન તો ૨૦૦૭ જેવું ‘મોતના સોદાગર’ જેવું વિપક્ષના તીરમાંથી છૂટેલું બાણ છે. ઉલટું, કૉંગ્રેસે ઘર આપવાનો અને એવા બીજા કેટલાંય વચનો આપ્યાં હતાં. અધૂરામાં પૂરું કેશુભાઈ પણ ગુજરાત પરિવર્તન પાર્ટી નામનો અલગ ચોકો માંડીને બેઠા હતા. સૌરાષ્ટ્ર-કચ્છમાં પાણીની મોંકાણ. પણ એ વખતે માવઠાં થયાં ને સૌરાષ્ટ્રમાં ડેમો છલકાઈ ગયા. અલબત્ત, એ વખતે મોદીની જીતમાં અનેક પરિબળો બીજાંય હતાં, પરંતુ નસીબનું ફૅક્ટર તો કામ કરી ગયું જ ને. (જે રીતે દક્ષિણ આફ્રિકાની ક્રિકેટ ટીમને વિશ્વ કપમાં કાયમ વરસાદ નડે છે તે નસીબ નહીં તો બીજું શું કહીશું?)

આટલી પૂર્વભૂમિકા સમજ્યા પછી નીચેની મોદીની વાત બરાબર સમજાઈ જશે. કેન્દ્રમાં ચૂંટાયા પછી મોંઘવારી ઘટી એટલે સ્વાભાવિક મોદી અને ભાજપ તેનો જશ તો ખાટવાના જ. પરંતુ આની સામે વિપક્ષોએ અને વિરોધીઓએ એવું કારણ આપ્યું કે મોદી નસીબવાળા છે એટલે આવું થયું. આ તો યોગાનુયોગ છે વગેરે. આથી દિલ્હીમાં વિધાનસભાની ચૂંટણી હતી ત્યારે કિરણ બેદી અને  બીજા બધા દાવ નિષ્ફળ ગયા એટલે મોદીએ હુકમના એક્કા જેવો દાવ ખેલી લીધો. તેમણે કહ્યું કે મારા આવ્યા પછી આટલાં વર્ષોમાં પહેલી વાર પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ આટલા બધા ઘટ્યા તેમ હું કહું છું તો મારા વિરોધીઓ એમ કહે છે કે એ તો મોદી નસીબદાર છે એટલે આવું થાય છે. તો હું કહું છું કે તમારે નસીબવાળો (એટલે કે મોદી) જોઈએ છે કે કમનસીબવાળા?

બસ. આ વાતને મિડિયાએ એ રીતે રજૂ કરી કે મોદીએ કેજરીવાલને કમનસીબ કહ્યો. મોદીમાં અભિમાન આવી ગયું છે. પોતાને સદ્નસીબવાળા કહે છે. પોતાના કારણે મોંઘવારી ઘટી હોવાનું કહે છે…વગેરે વગેરે. ઉપરોક્ત ભૂમિકા વાંચ્યા પછી ખ્યાલ આવે કે મોદીએ કયા સંદર્ભમાં આ વાત કરી હતી.

હવે મુલાયમસિંહ યાદવની વાત કરીએ. ગયા હપ્તે કહ્યું હતું તેમ મુલાયમસિંહની છબી એવી બની ગઈ છે કે તેમનો બચાવ કરવાનું કોઈને મન ન થાય. અને જ્યારે આપણે અહીં તેમની ‘લડકોં સે ગલતી હો જાતી હૈ’વાળી વાત છેડવાના છીએ ત્યારે તો ખાસ. અહીં આ વાત ઉઠાવવા માટે ભરપૂર ટીકાની તૈયારી અને હિંમત સાથે આ લખું છું, પરંતુ જો તમે તેમણે શું કહ્યું હતું તે પૂરેપૂરું વાંચશો અને સમજશો તો કદાચ તમે પણ મારી સાથે સંમત થશો. મિડિયાના કારણે ઘણાના મગજમાં એવું ઠસી ગયું છે કે મુલાયમે ‘લડકોં સે ગલતી હો જાતી હૈ’ કહીને બળાત્કારીઓનો બચાવ કર્યો હતો. પણ ના તેવું નથી. પહેલાં એ જાણવું પડે કે તેમના ખરેખર શબ્દો શું હતા, તેઓ કયા સંદર્ભમાં બોલી રહ્યા હતા.

ખરેખર તો તેઓ બળાત્કાર વિરોધી સખ્ત કાનૂન બન્યો છે તેના દુરુપયોગ વિશે ચેતવી રહ્યા હતા. અને તેઓ એવી માગ કરી રહ્યા હતા કે આ કાયદામાં એવી જોગવાઈ પણ હોવી જોઈએ કે જે યુવતી કે સ્ત્રી તેનો દુરુપયોગ કરે તેને કડક સજા થાય. આ સંદર્ભે તેમણે ચૂંટણી સભાને સંબોધતા આમ કહેલું:

“લડકિયાં પહેલે દોસ્તી કરતી હૈ. લડકે લડકી મેં મતભેદ હો જાતા હૈ. મતભેદ હોને કે બાદ ઉસે રેપ કા નામ દે દેતી હૈ. લડકો સે ગલતી હો જાતી હૈ. ક્યા રેપ કેસ મેં ફાંસી દી જાયેગી?”

હવે તમે જ કહો, આમાં તેમણે શું ખોટું કહ્યું? આજે પણ ઘણી એવી બળાત્કારની ફરિયાદો આવે છે જે વાંચીને જ તમે સમજી જાવ કે બદલો લેવા આવી ફરિયાદ કરાઈ છે. લગ્નની લાલચે સાત વર્ષ સુધી યુવતી પર બળાત્કાર ગુજરાતો રહ્યો. આવા સમાચાર ઘણી વાર આવતા હોય છે. શું લગ્નની લાલચે અને સાત વર્ષ સુધી કોઈ બળાત્કાર કરતો રહે અને આજની સ્ત્રી સાંખી લે? ૨૦૦૪માં વલ્ડ સોશિયલ ફોરમ દરમિયાન દક્ષિણ આફ્રિકાના ભારતીય મૂળના એક ન્યાયાધીશ સિરાજ્જુદ્દીન દેસાઈ પર દક્ષિણ આફ્રિકાની જ એક પ્રતિનિધિએ બળાત્કારનો આરોપ મૂક્યો હતો. બાદમાં આ મહિલા પ્રતિનિધિએ તેની ફરિયાદ પાછી ખેંચી લીધી. પુરાવા પરથી સંકેત મળતો હતો કે બંને વચ્ચે સંમતિથી શારીરિક સંબંધો બંધાયા હતા. જો આ સમાચાર દિલ્હીના ગેંગ રેપ કેસ પછી આવ્યા હોત તો તો જજને માથે આ મિડિયાએ કેટલી વિતાડી હોત કે તેમને કદાચ આપઘાતનો વારો આવ્યો હોત. (આ કેસ મુંબઈમાં બન્યો હતો)

એટલે મુલાયમસિંહ કંઈ બળાત્કારીઓનો બચાવ નહોતા કરતા પરંતુ બળાત્કારની ખોટી ફરિયાદો વિશે ચેતવી રહ્યા હતા. એમાં તેમણે એમ કહી દીધું કે ઘણી વાર જુવાનીના જોશમાં યુવકથી (સંબંધ બાંધવાની) ભૂલ થઈ જાય છે. યુવતી સંમત હોય તો સંબંધ બાંધી બેસે છે. પછી બંને વચ્ચે ઝઘડા થાય એટલે યુવતી બળાત્કારની ખોટી ફરિયાદ કરી બેસે છે. આમાં મુલાયમે શું ખોટું કહ્યું?

આવું મિડિયાએ બીજું કયું કયું ખોટું અર્થઘટન કર્યું તેની વાત આવતા હપ્તે.

(મુંબઈ સમાચારની રવિવારની પૂર્તિમાં ‘સિક્કાની બીજી બાજુ’ કૉલમમાં તા.૨૯/૩/૧૫ના રોજ આ લેખ છપાયો.)

૧૦મા, ૧૨માની પરીક્ષા: ચોરી મેરા કામ?

બિહારમાં સામૂહિક ચોરીના સમાચાર પરથી ચાર પ્રકારની લાગણીઓ થાય: (૧) આવી છડેચોક ચોરી અને પોલીસ મૂંગે મોઢે જોઈ રહે! અને (૨) એ વાલીઓ કેવા કહેવાય કે જેઓ પોતે જ સંતાનોને ચોરી કરવા પ્રેરે છે અને તેમાં મદદ કરે છે (૩) બીજી વાતો છોડો, વાલીઓ પોતાના સંતાન માટે શું શું ન કરે તેનું આ ઉદાહરણ છે. બહુમાળી ઈમારત પર આ રીતે સ્પાઇડરમેનની જેમ જીવના જોખમે, કાયદાનું ઉલ્લંઘન કરીને ચડવું તે નાની સૂની વાત ન કહેવાય. (૪) આપણે માર્ક આધારિત કેવી પ્રણાલિ બનાવી દીધી છે કે પાસ થવા કે સારા માર્ક મેળવવા આ રીતે ચોરી કરાવવી પડે છે.

બિહારના સમાચારની શાહી સૂકાઈ નહોતી (હવેની, ટીવીની ભાષામાં કહેવું હોય તો ટીઆરપી વેલ્યૂ પૂરી નહોતી થઈ) ત્યાં તો ઉત્તર પ્રદેશથી એક સમાચાર આવ્યા. જે નગરનું નામ ગૌરવથી લેવાતું હતું અને અંગ્રેજો સામે લડનાર રાણીના નામ સાથે આ નગરનું નામ કાયમ જોડાઈ ગયું તે ઝાંસીનો આ કિસ્સો છે. ત્યાંની એક સ્થાનિક કૉલેજમાં બીએસસીની પરીક્ષામાં પ્રાધ્યાપકે ચોરી કરવા ન દીધી એમાં તો વિદ્યાર્થીઓએ પ્રાધ્યાપકને ધોઈ નાખ્યો! …અને આ તરફ બિહારના શિક્ષણ મંત્રીએ શું કહ્યું? તેમણે ઉલટું એમ કહ્યું કે “લોકો પર ગોળીઓ થોડી છોડી શકાય?” અરે! મંત્રીજી! ગોળી ભલે ન છોડો, પરંતુ લાઠીચાર્જ તો કરાવી શક્યા હોત ને. પોલીસ ચૂપ રહી, શિક્ષણ મંત્રીનું આવું નિવેદન આપ્યું, એ બધા પછી મુખ્યપ્રધાન નીતીશકુમારની આંખ ઉઘડી ને કહ્યું કે આ કાંડથી બિહારની છાપ વધુ બગડી છે.

પરંતુ પરીક્ષામાં ચોરીના મામલે, બિહાર હોય કે ઉત્તર પ્રદેશ, ગુજરાત હોય કે મહારાષ્ટ્ર, ભારત હોય કે જાપાન કે પછી અમેરિકા- બ્રિટન જેવા દેશો વત્તા યા ઓછા અંશે એક સરખા જ છે, મતલબ કે પરીક્ષામાં નકલ, ચોરી કે છેતરપિંડી એ વૈશ્વિક દૂષણ છે. અમેરિકામાં હાર્વર્ડ જેવી ખ્યાતનામ યુનિવર્સિટીમાં ૨૦૧૨માં ‘ઇન્ટ્રોડક્શન ટૂ કૉંગ્રેસ’ કોર્સ, જે ખૂબ જ સરળ કોર્સ ગણાય છે, તેમાં ચોરીનું વ્યાપક કૌભાંડ ગાજ્યું હતું (પણ કમનસીબે આપણા, અમેરિકા પ્રત્યે અહોભાવ ધરાવતા મિડિયામાં આ સમાચાર બહુ ગાજ્યા જ નહીં. અમસ્તાંય તેમાં તો અમેરિકાને સુપરપાવર ચિતરતા સમાચાર જ વધુ આવે છે. મિડિયાની વાત નીકળી છે તો આપણા બિહારના સમાચાર વિદેશી મિડિયાએ કેટલા ગજવ્યા છે તે ઇન્ટરનેટ પર જોઈ લેજો. બાકી, આપણી સિદ્ધિઓના સમાચારને તેઓ ખાસ મહત્ત્વ નથી આપતાં) બ્રિટનમાં ત્રણ વર્ષમાં ૮૦ સંસ્થાઓમાં ૪૫,૦૦૦ વિદ્યાર્થીઓ ચોરી કરતા પકડાયા હતા. તેમાંના કેટલાકે મોબાઇલ ફોનથી ચોરી કરી હતી તો કેટલાકે તેમના માટે નિબંધો લખવા માટે ખાનગી પેઢીઓને રોકી હતી. (આથી બિહારમાં એવા સમાચાર બહાર આવે કે પરીક્ષામાં ચોરી કરાવવાનો કોન્ટ્રાક્ટ લેવાય છે તેમાં નવાઈ ન લાગવી જોઈએ.) અને આપણા બિહારના શિક્ષણમંત્રીની જેમ ત્યાંના અધિકારીઓ પણ એવું સ્વીકારે છે કે જેમ જેમ ટૅક્નૉલૉજીમાં પ્રગતિ થઈ રહી છે તેમ તેમ ચોરી રોકવી મુશ્કેલ બની રહી છે.

કઈ કઈ રીતે ચોરી થાય છે એ પણ જાણવું રસપ્રદ રહેશે. પરીક્ષામાં ચોરીના દેશીથી માંડીને વિદેશના ટૅક્નૉલૉજિકલ નુસ્ખા છે. યૂ ટ્યૂબ પર તો તે માટેના રીતસર અનેક વિડિયો છે. બેસ્ટ ચીટિંગ મેથડ ઇન એક્ઝામ્સ નામના વિડિયો, જે બનતા સુધી કોઈ ફિલ્મનો છે, તેમાં એક વિદ્યાર્થી તેના કોટના કોલરને ખેંચીને તેમાં લખેલું લખાણ વાંચી લે છે. બીજો વિદ્યાર્થી નકલી આંગળી પહેરી લે છે અને એ આંગળીની અંદર ગોળ ફરી શકે તેવી કાપલી પરથી લખાણ વાંચે છે. એક છોકરી હાથમાં બંગડી જેવી પટ્ટી (બેન્ડ) ખેંચીને તેમાંથી રહેલા લખાણને વાંચીને લખે છે. ચીનમાં ૨૦૧૪માં યુનિવર્સિટી એન્ટ્રન્સ એક્ઝામ માટે ચોરી કરવા માટેના જેમ્સ બૉન્ડ સ્ટાઇલના ગેઝેટ પકડાયા હતા. તેમાંનો એક તો કલ્પનામાં પણ ન આવે તેવો કીમિયો છે. વિદ્યાર્થી પેન કે ઘડિયાળના બટનમાં છુપાયેલા કેમેરા દ્વારા પ્રશ્નપત્રનો ફોટો પાડે છે. પછી તેમના કપડામાં છુપાયેલા કોપર એન્ટેના લૂપ દ્વારા તેનું પ્રસારણ બહાર કરે છે. તેના સાથીઓ રિસીવર દ્વારા તે મેળવે છે. સાથી તેનો જવાબ શોધીને તે વિદ્યાર્થી પાસે છુપાયેલા મોબાઇલમાં મોકલે છે! ચીન જેવો જ ટૅક્નૉલોજીથી થતો ચોરીનો એક વિડિયો જાપાનનો પણ યૂ ટ્યૂબ પર છે. ઇબે નામની વેબસાઇટ પર આવું એક ન્યૂ યુનિવર્સલ સ્પાય ઇયરપીસ નામનું ઉપકરણ ૧૭.૯૯ ડોલરમાં મળી રહે છે. આ ઉપકરણ દેખાય તેવું નથી હોતું. તમે કાનમાં ઇયરપીસ પહેર્યું હોય તો ખબર પણ પડતી નથી.

આ તો થઈ હાઇ ફાઇ ટૅક્નિકો. આપણે ત્યાંની ભૂતકાળની અને વર્તમાનમાં પણ અપનાવાતી કેટલીક પ્યોર દેશી ટૅક્નિકોની વાત કરી લઈએ. વર્ગની દીવાલો, બેન્ચો પર પહેલેથી લખી રાખવામાં આવે. પેપર લખવા ઘરેથી લાકડાનું પેડ લઈ જવા દેતા. તેની આગળ કે પાછળ લખવામાં આવતું, યાદ છે? બૉર્ડની પરીક્ષામાં પાણી પીવડાવવા આવતાં ભાઈ કે બહેન સાથે કાપલી મોકલવામાં આવે. બૂટમાં કે બાંયમાં કાપલી સંતાડીને લઈ જવાતી હોય. સ્ત્રીઓ (એટલે કે વિદ્યાર્થિનીઓ) પરીક્ષામાં ચોરી કરવામાં પણ પુરુષ સમોવડી. અંબોડામાં, ચોટલામાં, અને ઘણી તો અંતઃવસ્ત્રોમાં કાપલીઓ લઈ જાય. હવે તો સ્ત્રીની જડતી લેવા માટે લેડિઝ સ્ટાફ હોય છે, પણ ભૂતકાળમાં આવું ક્યાં હતું? વિદ્યાર્થીઓ પેશાબ કે જાજરૂ જવાના બહાને બાથરૂમમાં જઈ ત્યાં કાપલી કાઢી ચોરી કરી લે.  જો શાળાકીય પરીક્ષા હોય તો જેણે પેપર કાઢ્યું હોય તે શિક્ષક પોતાને ત્યાં ખાનગી ટ્યૂશનમાં આવતા વિદ્યાર્થીઓને આઈએમપી પ્રશ્નો આપી દે. બૉર્ડની પરીક્ષા હોય તો મોડરેટરને સાધી લેવામાં આવ્યો હોય એટલે વિદ્યાર્થીઓ ઉત્તરવહી પર ઓમ્ કે ચાંદ તારા જેવી નિશાની કરે.

ગુજરાતમાં અનેક નાનાં-મોટાં સેન્ટરોમાં તો ભરપૂર ચોરી થતી/થાય છે. કેટલીક વિશેષ જ્ઞાતિઓના વર્ચસ્વવાળાં ગામો કે સેન્ટરોમાં તો તેમની ધાક સામે શિક્ષકોય કોઈ ન બોલે. આ લખનારના એક સગા એવા બહેને પોરબંદરમાં ચોરીનો દાખલો આપતા કહેલું કે ૧૦મા ધોરણમાં બૉર્ડની પરીક્ષા હતી ત્યારે ખુલ્લેઆમ ચોરી થતી હતી. શિક્ષકે આ બહેનને પણ પૂછેલું કે તમારે ચોરી નથી કરવી? બહેને ના પાડી.

પોતાની જગ્યાએ બીજા કોઈને પરીક્ષા દેવા મોકલી દેવો, મોબાઇલમાં જવાબ લખાવવા, હોશિયાર વિદ્યાર્થીના પિતાનું અપહરણ  કરવું, પ્રોફેસરનું અપહરણ કરવું, પેપર લીક કરવું આ બધા નુસખા ‘મુન્નાભાઈ એમબીબીએસ’, ‘લગે રહો મુન્નાભાઈ’, ‘થ્રી ઇડિયટ્સ’ જેવી ફિલ્મોમાં આપણે જોયા છે. કેટલીક વાર ચોરીઓ શાળા પોતે જ કરાવતી હોય છે. અમદાવાદની કેટલીક ખ્યાતનામ શાળાઓ વિશે એવું મોટી માત્રામાં ચર્ચાય છે કે પોતાનું પરિણામ ઊંચું લાવવા તેઓ તેમના વિદ્યાર્થીઓને (જો તે જ સ્કૂલમાં નંબર આવ્યો હોય તો) ચોરી કરાવે છે. તો, સમરથ કો નહીં દોષ ગુસાઈની જેમ ધનાઢ્યોના સંતાનોને પણ શાળાઓ ચોરી કરવામાં મદદ કરતી હોય છે. આવું એક કૌભાંડ અમદાવાદમાં બહાર આવ્યું જ છે ને.

ડમી રાઇટર કાંડ તરીકે જાણીતા આ કૌભાંડમાં સ્વસ્તિક શિશુવિહાર વિદ્યાલયનના સંચાલક રાજા પાઠકની કથિત સૂચનાથી એચ.બી. કાપડિયા શાળાના સંચાલક મુક્તક કાપડિયાએ બિલ્ડર પ્રવીણ કોટક અને સંજય પટેલના પુત્ર અને પુત્રીને ખોટું ફ્રેક્ચર બતાવી ડમી રાઇટર ફાળવવામાં મદદ કરી હોવાનો આરોપ છે. તેમણે બે વિદ્યાર્થીઓ ડમી રાઇટર તરીકે ફાળવ્યા હતા. આ કેસમાં મુક્તક કાપડિયા અને સુરતના અડાજણના ડૉ. જતીન સાણંદિયાની ધરપકડ પણ થઈ હતી. રાજા પાઠકની પણ ધરપકડ થઈ હતી પરંતુ છેવટે તેઓ નિર્દોષ છૂટ્યા હતા. તો, જે કાનૂન પાળવાનું કામ કરે તેવા પોલીસ અધિકારી રજનીશ રાય એલએલબીની પ્રથમ વર્ષની પરીક્ષામાં ફૂટપટ્ટી પરથી લખતા પકડાયા હતા. ફૂટપટ્ટી તોડીને ફેંકી દેનાર આચાર્યની સામે પણ પગલાં લેવા જાહેરાત થઈ હતી. જેમને સંસાર સાથે કોઈ લેવાદેવા નથી તેવા સાધુ અક્ષરતીર્થદાસ એમએ પાર્ટ -૧ની પરીક્ષામાં અભ્યાસ સામગ્રી સાથે પકડાઈ ગયા હતા અને યુનિવર્સિટીએ તેમની સામે કોપીકેસ કરી પરીક્ષામાંથી ઉઠાડી દીધા હતા.

જોકે ગુજરાતે પરીક્ષામાં ચોરી લેવા સીસીટીવી કેમેરા, ટેબલેટ દ્વારા નજર રાખવા જેવા પ્રશંસનીય પગલાં લીધા છે. એક બીજું સારું પગલું આ વર્ષે એ લેવાયું છે કે હવે બધાના પેપર એકસરખા નહીં હોય. દરેક પેપરનો અદ્વિતીય (યુનિક) નંબર હશે જે લખવો ફરજિયાત હશે. આથી કોઈ વિદ્યાર્થી તેની આગળ કે પાછળ બેઠેલા વિદ્યાર્થીની ઉત્તરવહીમાંથી ચોરી નહીં કરી શકે. ઉપરાંત પરીક્ષા હોય છે ત્યારે આસપાસ ઝેરોક્સ મશીનની દુકાનો બંધ રાખવી તેવા આદેશો પણ છૂટતા હોય છે. પરંતુ ચોરી કરનારા તો ટેબલેટ હોય તોય ચોરી કરવાના જ. અખબારી અહેવાલ પ્રમાણે, પંચમહાલ, દાહોદ, સાબરકાંઠા, બનાસકાંઠા, ભરૂચ, વડોદરા, ડાકોર, નર્મદા અને આણંદ જેવા જિલ્લાઓમાં સામૂહિક ચોરીના કિસ્સાઓ બન્યા છે. તેમાં ટેબલેટમાં ઝડપાઈ ન જાય એ માટે વચ્ચે મોટી બેન્ચો મૂકી દેવામાં આવે છે.

વિદ્યાર્થીઓને ચોરી કરતા રોકવામાં પ્રિન્સિપાલ અને વાલીઓ મોટી ભૂમિકા ભજવી શકે. કેટલાક પ્રિન્સિપાલની સજાગતાથી આવું ભૂતકાળમાં અટક્યું છે. સુરેન્દ્રનગરની કેટલીક સ્કૂલોના એક સંચાલિકા બહેન વિશે કહેવાય છે કે તેઓ બેત્રણ શિક્ષકો પાસે એક જ વિષયનું પેપર કઢાવે. ત્રણમાંથી એકેયને ખબર ન હોય કે કોનું પેપર રખાશે. અને આખે આખું પેપર ન પણ રખાય. બેય કે ત્રણેય પેપરમાંથી સવાલો ઉઠાવીને એક જુદું જ પેપર કાઢવામાં આવે તેવું બને. આ જ રીતે એક સમયે ભાવનગર યુનિવર્સિટીમાં દરબારોની ધાકના કારણે બહુ ચોરી થતી, પરંતુ ડી. આર. કોરાટ સર પી. પી. ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ સાયન્સમાં પ્રિન્સિપાલ બન્યા પછી ચોરી સાવ બંધ થઈ ગઈ. આ લખનાર આ જ કૉલેજમાં ભણ્યો હોઈ તેણે તેમની કડકાઈ જોયેલી છે. માત્ર પરીક્ષામાં જ નહીં, અમસ્તી પણ એટલી શિસ્ત રાખે કે કોઈ વિદ્યાર્થી ક્લાસ છોડીને કૉલેજમાં બહાર આંટા ન મારી શકે. કૉલેજિયન વિદ્યાર્થીઓ ઘણી વાર મજાકમાં કહેતા કે આપણે તો કૉલેજમાં આવ્યા છતાંય સ્કૂલ જેવું જ રહ્યું. વાલીઓએ તેમના સંતાનોને સમજાવવું જોઈએ કે “તું ઓછા માર્ક લાવીશ કે નાપાસ થઈશ તો ચાલશે પરંતુ ચોરી કરીને અમારું નામ ખરાબ ન કરતો/કરતી.” બીજું, અત્યારે વોટ્સ એપ પર પેલો આઈઆઈએનનો જોક ફરે છે કે મોબાઇલનું નેટવર્ક જતું રહેતાં ડૉક્ટર ઓપરેશન કરવાની રીત ભૂલી જાય છે તેમ વિદ્યાર્થીઓમાં જાગૃતિ લાવવી જોઈએ કે તમે પરીક્ષા તો પાસ કરી લેશો, પરંતુ તમારામાં નિપુણતા નહીં આવે અને નિપુણતા નહીં હોય તો તમને સફળતા પણ નહીં જ મળે. કર્ટસી, બાબા રણછોડદાસ ઑફ થ્રી ઇડિયટ્સ!

આ ઉપરાંત એક ઉપાય એ પણ અજમાવી શકાય કે જેમ પ્રાથમિક શાળામાં અમુક ધોરણ સુધી માત્ર મૌખિક પરીક્ષા લેવાય છે તેમ લેખિત પરીક્ષા કાઢી નાખવી જોઈએ અને તેની જગ્યાએ મૌખિક પરીક્ષા રાખવી જોઈએ. તેનું વિડિયો રેકોર્ડિંગ પણ થાય. તેના આધારે માર્ક અપાય.

વિદેશોમાં ઘણી જગ્યાએ હોય છે તેમ પાઠ્યપુસ્તક ખુલ્લું રાખીને લેખિત પરીક્ષા આપવા દેવાનો વિકલ્પ પણ અજમાવી શકાય. જેણે સમગ્ર વર્ષ દરમિયાન પુસ્તક વાંચ્યું હશે તેને જ ખબર હશે કે કયા પાઠમાંથી કઈ જગ્યાએથી સવાલ પૂછાયો છે. વળી, સવાલ પણ થોડો ફેરવીને પૂછવાનો. આથી જે વિદ્યાર્થી પાઠ બરાબર સમજ્યો હશે તે જ જવાબ દઈ શકશે.

અંતે એક રમૂજી પણ સાચા કિસ્સા સાથે પેપર પૂરું કરીએ.

૧૯૮૧ના વર્ષનો આ કિસ્સો ઉત્તરપ્રદેશનો છે. કૉલેજના પ્રથમ વર્ષમાં ભણતા એક વિદ્યાર્થીનું સગપણ નક્કી થવાનું હતું (એ જમાનામાં આટલી ઉંમરે સગપણ થઈ જતા). એ યુવાનનો સાળો પ્રોફેસર હતો. યુવાને તેને સીધેસીધું પૂછી લીધું, “પરીક્ષામાં ચોરી કરવામાં મદદ કરશો?” ત્યારે તો પેલા પ્રોફેસરે હકારમાં જવાબ આપી દીધો ને સગપણ પાકું થઈ ગયું. પરંતુ પરીક્ષા આવી ત્યારે ચેકિંગ સ્ક્વોડ ત્રાટકી. એટલે પ્રોફેસર સાળો તેના ભાવિ બનેવીને પરીક્ષામાં મદદ કરી શક્યો નહીં. ખલાસ! પેલા વિદ્યાર્થીએ સગપણ તોડી નાખ્યું ને કહ્યું, “જે સાળો પરીક્ષામાં ચોરીમાં મદદ ન કરી શકે તે ભવિષ્યમાં મુશ્કેલી આવે ત્યારે શું મદદ કરવાનો?”

હવે સમજાય છે કે ઉત્તર પ્રદેશ, બિહારમાં કેમ આટલી બધી ચોરીઓ થાય છે!

(ગુજરાત ગાર્ડિયન દૈનિકની બુધવારની પૂર્તિમાં ‘વિશેષ’ કૉલમમાં આ લેખ તા.૨૫/૩/૧૫ના રોજ છપાયો)

કાલા શા કાલા, ગોરિયાનું દફા કરો

તાજેતરમાં શરદ યાદવે જે ટીપ્પણી કરી તેનાથી સંસદમાં હોબાળો અને ટ્વિટર પર કલબલાટ થઈ ગયો. શરદ યાદવે એક “સ્મૃતિ ઈરાની, તમે શું છો તે મને ખબર છે” વિધાન નહોતું કરવું જોઈતું તે માન્યું, પરંતુ તે સિવાય જે કહ્યું હતું તેમાં કોઈએ તેમનો બોલવાનો ભાવાર્થ ન જોયો અને ભળતા જ મુદ્દે બધા તેમના પર ચડી બેઠા. હકીકતે તેમનો કહેવાનો પ્રયાસ એ હતો કે ભારતમાં થયેલા એક બીભત્સ અને ક્રૂર બળાત્કારના મુદ્દે ભારતને વગોવનાર દસ્તાવેજી ફિલ્મ બનાવનાર બીબીસીની પત્રકાર લેસ્લી ઉડવિનને ફિલ્મ બનાવવાની અનુમતિ મળી ગઈ કારણકે તે ધોળી ચામડીની હતી. પરંતુ આ માટે તેમણે થોડા વિસ્તારપૂર્વક પોતાની વાત કહી. તેમણે કહ્યું કે-

“આપણા દેશમાં ભગવાન રામ અને કૃષ્ણ શ્યામ રંગના હતા. (ભાજપના, પ્રધાન) રવિશંકર પ્રસાદ જેવા. આ દેશમાં મુખ્યત્વે લોકો કાળા રંગના જ હોય છે. પરંતુ આપણી જે લગ્નવિષયક જાહેરખબરોમાં જોઈએ તો તેમાં ગોરી કન્યા માગી હોય છે. સૌંદર્યને કાળા કે ધોળા રંગથી માપી ન શકાય.”

“દક્ષિણની સ્ત્રીઓ કાળી હોય છે, પરંતુ (ક્લાસિકલ) ડાન્સ કરતી હોવાથી તેમના દેહની જેમ તેઓ પણ સુંદર દેખાય છે.”

બસ, આ મુદ્દે મહિલાવાદીઓ મચી પડ્યા. સંસદમાં અને સંસદની બહાર. તેમનો મૂળ મુદ્દો કે તેમના કહેવાની ભાવના કોઈએ જોઈ નહીં. એમાં વળી, શરદબાબુ સ્મૃતિ ઈરાની સામે ભેખડે ભરાઈ ગયા. તેમને ન કહેવાનું કહી બેઠા. સ્મૃતિ ઈરાનીની વાત નથી, પરંતુ રાજકારણમાં સ્ત્રીઓ કઈ રીતે આગળ વધે છે તે કોઈનાથી છાનું રહ્યું નથી. ભવિષ્યમાં કોઈ સ્ટિંગ આવશે કે સીડી બહાર પડશે તો તેનો આધાર મળશે, પણ છાનીછપની રીતે બધા તેની વાતો કરતા જ હોય છે કે ફલાણા નેતાને વહાલી હોવાથી આ મહિલાને ટિકિટ મળી…વગેરે. જોકે આ બધી વાતો કેટલીક વાર ‘ધૂમાડા હોય ત્યાં આગ જેવી’ તો કેટલીક વાર ‘વા વાયો ને નળિયું ખસ્યું’ જેવી હોય છે.

આજકાલ અંગ્રેજી મિડિયાએ નવો શબ્દ કોઈન કરીને બહુ વાપરે છે. તે શબ્દ છે સેક્સિસ્ટ રિમાર્ક. આ શબ્દના અર્થને સેક્સી શબ્દના અર્થ સાથે કોઈ  લેવાદેવા નથી. પરંતુ તેનો મોટા ભાગે અર્થ થાય છે સ્ત્રી કે પુરુષ વિરોધી ટીપ્પણી. જે અંગ્રેજી મિડિયા કે શોભા ડે જેવા લોકોને ‘એઆઈબી રોસ્ટ’ જેવા શો સામે વાંધો નથી કે એમ.એફ. હુસૈનનાં ચિત્રો સામે જ્યારે (ગેરકાયદે) કાર્યવાહી થાય છે ત્યારે અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા સામે તરાપ સમાન લાગે છે અને ત્યારે તેઓ ચિલ્લાઈ ચિલ્લાઈને હિન્દુઓને જડતાવાદી અને એવાં કંઈ કેટલાંય વિશેષણોથી નવાજી દે છે ત્યારે શરદબાબુની તો ટીપ્પણી સત્ય પણ હતી અને તેમાં કંઈ એવી વાત પણ નહોતી.

જો દયારામે આ જમાનામાં ‘શ્યામ રંગ સમીપે ન જવું’ કવિતા લખી હોત તો કદાચ શોભા ડે અને બરખા દત્ત જેવા લોકો (જો તેમને ગુજરાતી સમજમાં આવતી હોત) તેમની સામે હોબાળો કરી મૂક્યો હોત. સારું છે કે ગુલઝારે બહુ વર્ષો પહેલાં લખી નાખ્યું ‘મોરા ગોરા અંગ લઈ લે, મોહે શ્યામ રંગ દઈ દે’. મહેમૂદે ગીત ગાયું હતું: “હમ કાલે હૈં તો ક્યા હુઆ, દિલવાલે હૈં”. પંજાબી ભાષાનું ગીત, પણ ‘આઈ મિલન કી રાત’ ફિલ્મમાં સમાવાયેલું ‘કાલા સા કાલા, હાય કાલે હૈ દિલવાલે, ગોરિયાનું દફા કરો’ સાંભળ્યું જ હશે. તેમાં તો ગોરા રંગવાળાઓને દફા કરવાની વાત કરી છે, તો શું ગોરા રંગવાળા વાંધો ઉઠાવે? ‘મેરી સૂરત તેરી આંખે’માં અશોકકુમારને કાળો બતાવાયા હતા અને તે કાળા હોવાથી નાનપણમાં તેને ત્યજી દેવામાં આવે છે. અત્યારે આ ફિલ્મ આવી હોત તો શોભા ડે અને બરખા દત્ત જેવાઓએ આ ફિલ્મનો પણ વિરોધ કર્યો હોત. ઝી ટીવી પર એક સિરિયલ આવી હતી ‘સાત ફેરે’. તેમાં હિરોઇન હતી રાજશ્રી ઠાકુર. તે કાળી હોવાથી તેને પતિ નથી મળતા તેવી સિરિયલની વાર્તા હતી. તે વખતે આ વિરોધ કરનાર ટોળકી મૂંગી હતી તે સારું થયું. રાજેન્દ્ર કુમારની ‘ગોરા ઔર કાલા’ ફિલ્મ આવેલી તેમાં રાજેન્દ્રકુમાર ગોરા રંગમાં અને કાળા રંગમાં બંનેમાં દેખાયેલો. ફિલ્મોમાં કાળા રંગ પર કેટલાંય ગીતો છે. કેટલાંક ઉદાહરણ: ૧. ગોરો કી ન કાલો કી, દુનિયા હૈ દિલવાલો કી (ડિસ્કો ડાન્સર) ૨. ગોરે નહીં હમ કાલે સહી (દેશપ્રેમી), ૩. યશોમતી મૈયા સે બોલે નંદલાલા, રાધા ક્યોં ગોરી મૈં ક્યોં કાલા (સત્યમ્ શિવમ્ સુંદરમ્) ૪. ગોરે રંગ પે ના ઈતના ગુમાન કર (રોટી) ૫. કાલે રે સૈંયા કાલે રે (ગેંગ્સ ઑફ વાસેપુર) ૬.સાંવલા રંગ હૈ મેરા (રામપુર કા લક્ષ્મણ)

ભગવાન કૃષ્ણનું તો એક નામ શ્યામ છે. આપણે ત્યાં તો શ્યામ વર્ણી હિરોઇનોને પણ સુંદર ગણવામાં આવી. સ્મિતા પાટીલ, કાજોલ, પ્રિયંકા ચોપરા, નંદિતા દાસ, બિપાશા બસુ, શિલ્પા શેટ્ટી ચિત્રાંગદાસિંહ…આ  બધી સુંદર નથી? દક્ષિણમાં તો હિરોઇન જ નહીં, હીરો પણ શ્યામ વર્ણના હોય છે. રજનીકાંત, મામૂટી, વિજયકાંત, આર. માધવન, વિજય, ધનુષ જેવા કેટલાંય નામ આપી શકાય. ‘વોન્ટેડ’ અને ‘રાવડી રાઠોડ’ જેવી સુપરહિટ ફિલ્મ આપનાર પ્રભુ દેવા દિગ્દર્શક તરીકે જેટલો સારો છે તેના કરતાંય ડાન્સર તરીકે અદ્ભુત છે. શું તેની આ કળા વખતે તેની ત્વચાના રંગને ધ્યાનમાં લેશું?

નંદિતા દાસે ડાર્ક ઇઝ બ્યુટીફૂલ નામની ઝુંબેશ જ ચલાવી હતી. શરદ યાદવે જે આજે કહ્યું તે નંદિતાએ બે વર્ષ પહેલાં કહ્યું હતું કે ભારતીયો ગોરી ચામડીથી વધુ આકર્ષાય છે. ફિલ્મ મેગેઝિન હોય કે અન્ય મેગેઝિન, ટીવી હોય કે ફિલ્મ, જાહેરખબર હોય કે રાજકારણ, ગોરી ત્વચા ધરાવતી મહિલાઓને વધુ ઝડપથી તકો મળી જાય છે. નંદિતાનો પોતાનો જ ફોટોગ્રાફ એક અખબારે ગોરો કરીને છાપ્યો હતો. આપણે ત્યાં ચામડીને ધોળી કરવાના ક્રીમનું મોટું બજાર છે તે શું બતાવે છે? ‘ફેર’ અને ‘લવલી’ બનાવી દેવાના બણગા ફૂંકતી આ બધી ક્રીમો કેમ વેચાય છે? અને આ બધા ક્રીમની જાહેરખબરોમાં ક્રીમ લગાવતા પહેલાં જેતે મોડલને કાળો કરીને કેમ બતાવાય છે? બિપાશા બસુએ પણ તેનાં ફોટાને (ફોટોશોપમાં) સફેદ કરીને છપાતાં જોયા છે. હકીકતે, ઘણી અભિનેત્રીઓ અને બીજા લોકો પણ વિદેશમાં જઈને ત્વચા ગોરી કરાવવાની ટ્રીટમેન્ટ લઈ આવતા હોય છે.

હકીકતે તો બરખા દત્ત અને શોભા ડે આણિ મંડળીએ બોલિવૂડમાં પ્રવર્તતા રેસિઝમ અથવા કાળા રંગ પ્રત્યે ધૃણા ભાવ સામે અવાજ ઉઠાવવો જોઈએ. અનેક દાખલા આવા પ્રવર્તે છે. સ્મિતા પાટીલને તેના શ્યામ વર્ણના કારણે ઘણી તકલીફ પડી હતી. જોકે સ્મિતા પાટીલ ક્યારેય તેની ત્વચાના રંગના કારણે શરમ અનુભવતી નહોતી અને આથી જ તે સફળ થઈ શકી હતી. રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર વિજેતા અને આજની અભિનેત્રી ઉષા જાધવને તેના શ્યામ રંગના કારણે અનેક ફિલ્મ નિર્માતાઓ નકારી ચુક્યા છે. તેમણે તેને મોઢામોઢ કહી દીધું હતું કે તેઓ ગોરી યુવતીને જ હિરોઇન તરીકે લેશે. જ્યારે આનંદ રાય ધનુષને ‘રાંઝણા’ ફિલ્મમાં લેવા માગતા હતા ત્યારે તેને કહેવામાં આવ્યું હતું કે હીરો તો ગોરો અને દેખાવડો હોવો જોઈએ. ‘ફેશન’ ફિલ્મમાં જ્યારે પ્રિયંકા ચોપરા ડ્રગ્ઝના નશામાંથી જાગે છે અને પોતે આફ્રિકન અમેરિકનની બાજુમાં સૂતેલી જુએ છે તો તે છળી મરે છે. ‘વોટ્સ યોર રાશિ’માં પ્રિયંકાના માતાપિતા પ્રિયંકાના લગ્ન આફ્રિકન અને ગુજરાતી માબાપના દીકરા સાથે કરવાની ના પાડી દે છે. એક વાર કરીના કપૂરે બિપાશા બસુને કાલી બિલ્લી  કહી ત્યારે આ બરખા અને શોભા ડે ક્યાં છુપાઈ ગયાં હતાં? જાણીતા અભિનેતા ઋષિ કપૂરે એક વાર નવાઝુદ્દીન સિદ્દિકીને ધુત્કારી કાઢ્યો હતો. આજે બધા નવાઝુદ્દીન સિદ્દિકીના વખાણ કરે છે. શું ઉષા જાધવની અભિનયપ્રતિભા વિશે શંકા કરી શકાય? સ્મિતા પાટીલ તો અભિનયનો એક માપદંડ બની ચુકી છે. નંદિતા દાસે અમિતાભ સાથે ‘અક્સ’માં અભિનય કર્યો હતો અને ‘ફાયર’, ‘૧૯૪૭: અર્થ’ જેવી ફિલ્મોમાં હટકે ભૂમિકાઓ કરી હતી. તેની પ્રતિભા વિશે કોઈ પ્રશ્ન ન કરી શકે. (ગુજરાત રમખાણો વિશેના તેના વિચારો વિશે પ્રશ્ન જરૂર થઈ શકે.) નંદિતા દાસે ‘ડાર્ક ઇઝ બ્યુટિફૂલ’ ઝુંબેશ ચલાવી તેમાં ૧૫,૦૦૦ લોકોએ સહી કરી, પરંતુ ત્વચા ધોળી કરવાની ક્રીમની જાહેરખબર કરતા શાહરુખ ખાને પ્રતિભાવ આપવાની તસદી પણ નથી લીધી. બરખા દત્ત અને શોભા ડે તેના વિરુદ્ધ બોલશે? નહીં, કારણકે શાહરુખ ખાન તેમની વિચારધારાવાળો માણસ છે.

હકીકતે તો આ બધા જે વિરોધ કરવાવાળા છે તે પણ પૂર્વગ્રહથી પીડાય છે. તેમના મનમાં કૉંગ્રેસની છબિ પ્રગતિશીલોની બનેલી છે, કારણકે તેના પ્રમુખ અથવા નેતા નહેરુ, ઇન્દિરા ગાંધી, રાજીવ ગાંધી, સોનિયા ગાંધી, રાહુલ ગાંધી, પ્રિયંકા ગાંધી જેવા છે. આમ આદમી પાર્ટીમાં શરૂઆતમાં જોડાયેલા શાઝિયા ઈલમી, ગુલ પનાગ, જાવેદ જાફરી વગેરે સુંદર દેખાવવાળા લોકોના કારણે પણ તેના તરફ આ વિરોધ કરવાવાળાની જમાત આકર્ષાયેલી છે. એક સમયે આવું આકર્ષણ ડાબેરીઓ તરફ પણ હતું. ભાજપની ઇમેજ રૂઢિચુસ્તોની બની ગઈ છે. સમાજવાદી પક્ષની છબી મુલાયમસિંહ યાદવ જેવા નેતાના કારણે કદાચ અણગમાની છે. આવું જ રાષ્ટ્રીય જનતા દળ, જનતા દળ (યુ) વિશે કહી શકાય. આથી આ બધા નેતાઓની મજાક ઉડાવાશે. અલબત્ત, આ બધા પક્ષોનાં ‘કાળાં’ કામોના આધારે વિરોધ કે મજાક ઉડાવાતી હોય તો બરાબર છે, પરંતુ ક્યાંક ને ક્યાંક નેતાઓના રંગોના કારણે તે પક્ષની પણ છબી બની તેવી બની જાય તો તે ખોટું છે.

શરદ યાદવની ટીપ્પણી સામે આટલો બધો વિરોધ કરનારા શું અંગ્રેજી, હિન્દી કે ગુજરાતી ભાષામાં ડાર્ક કે કાળા રંગની સાથે જે ખરાબ બાબતોને સાંકળવામાં આવી છે તેનો પણ વિરોધ કરશે? ‘ડાર્ક હોર્સ’, ‘ઓલ કેટ્સ આર ગ્રે ઇન ડાર્ક’, ‘ડાર્ક સાઇડ’, ‘ડાર્કેસ્ટ અવર ઇઝ જસ્ટ બીફોર ધ ડાઉન’, ‘કીપ સમવન ઇન ડાર્ક’ સામે પ્રતિબંધ મૂકવાનું કહેશે? ગેરકાયદે નાણાંને અંગ્રેજીમાં પણ બ્લેક મની કહે છે અને ગુજરાતી કે હિન્દીમાં પણ કાળું નાણું કે કાલા ધન કહે છે. તેની સામેય વાંધો ઉઠાવશે? ગુજરાતીમાં કહે છે કે મોં કાળું કરીને આવ્યો કે આવી, હિન્દીમાંય કહે છે કલમુંહી, કે કહાં મુંહ કાલા કર કે આઈ તે કહેવત વાપરવા પર પ્રતિબંધ મૂકાવશે? દાલ મેં કુછ કાલા હૈ કહેવત નહીં વાપરી શકાય? ભગવદ્ ગો મંડળ તો એવી કહેવત કહે છે કે કાળા એટલા ભૂતના સાળા. જોકે આ કહેવત હવે બહુ વપરાતી નથી, પરંતુ તેનો અર્થ કાળા રંગની બધી વ્યક્તિઓ વિશે નહીં. જે અવગુણવાળા છે તેની વાત છે.

‘ક્રાંતિ’ ફિલ્મમાં ‘ચના જોર ગરમ’ ગીતની પંક્તિમાં ‘મેરા ચના ખા ગયે ગોરે’ની વાત આવે છે. જો આ ફિલ્મ અત્યારે રિલીઝ થઈ હોત તો આ ટૂંકી બુદ્ધિવાળા તેની સામે વાંધો ઉઠાવત કે તેમાં બધા ગોરા લોકો ચણા ખાઈ જાય છે તેવી વાત કરે છે. હકીકતે વાંક મિડિયાનો પણ છે, જે ઘણી વાર આવી બાબતોને સમજ્યા વગર ચગાવી દે છે અને કોઈ સંદર્ભ વગર આખી વાત રજૂ કરે છે. પરિણામે ઘણા લોકો હઈશો હઈશોમાં ચાલતી ગાડીએ જોડાય છે. મિડિયાએ આવી બીજી કઈ કઈ વાતોને સંદર્ભ વગર અથવા આઉટ ઑફ કન્ટેક્સ્ટ રજૂ કરીને વિવાદ સર્જી દીધો તેની વાત ફરી ક્યારેક.

(મુંબઈ સમાચારની રવિવારની પૂર્તિની ‘સિક્કાની બીજી બાજુ ‘ કૉલમમાં તા. ૨૨/૩/૧૫ના રોજ આ લેખ છપાયો)

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 2,349 other followers

%d bloggers like this: