૧૦મા, ૧૨માની પરીક્ષા: ચોરી મેરા કામ?

બિહારમાં સામૂહિક ચોરીના સમાચાર પરથી ચાર પ્રકારની લાગણીઓ થાય: (૧) આવી છડેચોક ચોરી અને પોલીસ મૂંગે મોઢે જોઈ રહે! અને (૨) એ વાલીઓ કેવા કહેવાય કે જેઓ પોતે જ સંતાનોને ચોરી કરવા પ્રેરે છે અને તેમાં મદદ કરે છે (૩) બીજી વાતો છોડો, વાલીઓ પોતાના સંતાન માટે શું શું ન કરે તેનું આ ઉદાહરણ છે. બહુમાળી ઈમારત પર આ રીતે સ્પાઇડરમેનની જેમ જીવના જોખમે, કાયદાનું ઉલ્લંઘન કરીને ચડવું તે નાની સૂની વાત ન કહેવાય. (૪) આપણે માર્ક આધારિત કેવી પ્રણાલિ બનાવી દીધી છે કે પાસ થવા કે સારા માર્ક મેળવવા આ રીતે ચોરી કરાવવી પડે છે.

બિહારના સમાચારની શાહી સૂકાઈ નહોતી (હવેની, ટીવીની ભાષામાં કહેવું હોય તો ટીઆરપી વેલ્યૂ પૂરી નહોતી થઈ) ત્યાં તો ઉત્તર પ્રદેશથી એક સમાચાર આવ્યા. જે નગરનું નામ ગૌરવથી લેવાતું હતું અને અંગ્રેજો સામે લડનાર રાણીના નામ સાથે આ નગરનું નામ કાયમ જોડાઈ ગયું તે ઝાંસીનો આ કિસ્સો છે. ત્યાંની એક સ્થાનિક કૉલેજમાં બીએસસીની પરીક્ષામાં પ્રાધ્યાપકે ચોરી કરવા ન દીધી એમાં તો વિદ્યાર્થીઓએ પ્રાધ્યાપકને ધોઈ નાખ્યો! …અને આ તરફ બિહારના શિક્ષણ મંત્રીએ શું કહ્યું? તેમણે ઉલટું એમ કહ્યું કે “લોકો પર ગોળીઓ થોડી છોડી શકાય?” અરે! મંત્રીજી! ગોળી ભલે ન છોડો, પરંતુ લાઠીચાર્જ તો કરાવી શક્યા હોત ને. પોલીસ ચૂપ રહી, શિક્ષણ મંત્રીનું આવું નિવેદન આપ્યું, એ બધા પછી મુખ્યપ્રધાન નીતીશકુમારની આંખ ઉઘડી ને કહ્યું કે આ કાંડથી બિહારની છાપ વધુ બગડી છે.

પરંતુ પરીક્ષામાં ચોરીના મામલે, બિહાર હોય કે ઉત્તર પ્રદેશ, ગુજરાત હોય કે મહારાષ્ટ્ર, ભારત હોય કે જાપાન કે પછી અમેરિકા- બ્રિટન જેવા દેશો વત્તા યા ઓછા અંશે એક સરખા જ છે, મતલબ કે પરીક્ષામાં નકલ, ચોરી કે છેતરપિંડી એ વૈશ્વિક દૂષણ છે. અમેરિકામાં હાર્વર્ડ જેવી ખ્યાતનામ યુનિવર્સિટીમાં ૨૦૧૨માં ‘ઇન્ટ્રોડક્શન ટૂ કૉંગ્રેસ’ કોર્સ, જે ખૂબ જ સરળ કોર્સ ગણાય છે, તેમાં ચોરીનું વ્યાપક કૌભાંડ ગાજ્યું હતું (પણ કમનસીબે આપણા, અમેરિકા પ્રત્યે અહોભાવ ધરાવતા મિડિયામાં આ સમાચાર બહુ ગાજ્યા જ નહીં. અમસ્તાંય તેમાં તો અમેરિકાને સુપરપાવર ચિતરતા સમાચાર જ વધુ આવે છે. મિડિયાની વાત નીકળી છે તો આપણા બિહારના સમાચાર વિદેશી મિડિયાએ કેટલા ગજવ્યા છે તે ઇન્ટરનેટ પર જોઈ લેજો. બાકી, આપણી સિદ્ધિઓના સમાચારને તેઓ ખાસ મહત્ત્વ નથી આપતાં) બ્રિટનમાં ત્રણ વર્ષમાં ૮૦ સંસ્થાઓમાં ૪૫,૦૦૦ વિદ્યાર્થીઓ ચોરી કરતા પકડાયા હતા. તેમાંના કેટલાકે મોબાઇલ ફોનથી ચોરી કરી હતી તો કેટલાકે તેમના માટે નિબંધો લખવા માટે ખાનગી પેઢીઓને રોકી હતી. (આથી બિહારમાં એવા સમાચાર બહાર આવે કે પરીક્ષામાં ચોરી કરાવવાનો કોન્ટ્રાક્ટ લેવાય છે તેમાં નવાઈ ન લાગવી જોઈએ.) અને આપણા બિહારના શિક્ષણમંત્રીની જેમ ત્યાંના અધિકારીઓ પણ એવું સ્વીકારે છે કે જેમ જેમ ટૅક્નૉલૉજીમાં પ્રગતિ થઈ રહી છે તેમ તેમ ચોરી રોકવી મુશ્કેલ બની રહી છે.

કઈ કઈ રીતે ચોરી થાય છે એ પણ જાણવું રસપ્રદ રહેશે. પરીક્ષામાં ચોરીના દેશીથી માંડીને વિદેશના ટૅક્નૉલૉજિકલ નુસ્ખા છે. યૂ ટ્યૂબ પર તો તે માટેના રીતસર અનેક વિડિયો છે. બેસ્ટ ચીટિંગ મેથડ ઇન એક્ઝામ્સ નામના વિડિયો, જે બનતા સુધી કોઈ ફિલ્મનો છે, તેમાં એક વિદ્યાર્થી તેના કોટના કોલરને ખેંચીને તેમાં લખેલું લખાણ વાંચી લે છે. બીજો વિદ્યાર્થી નકલી આંગળી પહેરી લે છે અને એ આંગળીની અંદર ગોળ ફરી શકે તેવી કાપલી પરથી લખાણ વાંચે છે. એક છોકરી હાથમાં બંગડી જેવી પટ્ટી (બેન્ડ) ખેંચીને તેમાંથી રહેલા લખાણને વાંચીને લખે છે. ચીનમાં ૨૦૧૪માં યુનિવર્સિટી એન્ટ્રન્સ એક્ઝામ માટે ચોરી કરવા માટેના જેમ્સ બૉન્ડ સ્ટાઇલના ગેઝેટ પકડાયા હતા. તેમાંનો એક તો કલ્પનામાં પણ ન આવે તેવો કીમિયો છે. વિદ્યાર્થી પેન કે ઘડિયાળના બટનમાં છુપાયેલા કેમેરા દ્વારા પ્રશ્નપત્રનો ફોટો પાડે છે. પછી તેમના કપડામાં છુપાયેલા કોપર એન્ટેના લૂપ દ્વારા તેનું પ્રસારણ બહાર કરે છે. તેના સાથીઓ રિસીવર દ્વારા તે મેળવે છે. સાથી તેનો જવાબ શોધીને તે વિદ્યાર્થી પાસે છુપાયેલા મોબાઇલમાં મોકલે છે! ચીન જેવો જ ટૅક્નૉલોજીથી થતો ચોરીનો એક વિડિયો જાપાનનો પણ યૂ ટ્યૂબ પર છે. ઇબે નામની વેબસાઇટ પર આવું એક ન્યૂ યુનિવર્સલ સ્પાય ઇયરપીસ નામનું ઉપકરણ ૧૭.૯૯ ડોલરમાં મળી રહે છે. આ ઉપકરણ દેખાય તેવું નથી હોતું. તમે કાનમાં ઇયરપીસ પહેર્યું હોય તો ખબર પણ પડતી નથી.

આ તો થઈ હાઇ ફાઇ ટૅક્નિકો. આપણે ત્યાંની ભૂતકાળની અને વર્તમાનમાં પણ અપનાવાતી કેટલીક પ્યોર દેશી ટૅક્નિકોની વાત કરી લઈએ. વર્ગની દીવાલો, બેન્ચો પર પહેલેથી લખી રાખવામાં આવે. પેપર લખવા ઘરેથી લાકડાનું પેડ લઈ જવા દેતા. તેની આગળ કે પાછળ લખવામાં આવતું, યાદ છે? બૉર્ડની પરીક્ષામાં પાણી પીવડાવવા આવતાં ભાઈ કે બહેન સાથે કાપલી મોકલવામાં આવે. બૂટમાં કે બાંયમાં કાપલી સંતાડીને લઈ જવાતી હોય. સ્ત્રીઓ (એટલે કે વિદ્યાર્થિનીઓ) પરીક્ષામાં ચોરી કરવામાં પણ પુરુષ સમોવડી. અંબોડામાં, ચોટલામાં, અને ઘણી તો અંતઃવસ્ત્રોમાં કાપલીઓ લઈ જાય. હવે તો સ્ત્રીની જડતી લેવા માટે લેડિઝ સ્ટાફ હોય છે, પણ ભૂતકાળમાં આવું ક્યાં હતું? વિદ્યાર્થીઓ પેશાબ કે જાજરૂ જવાના બહાને બાથરૂમમાં જઈ ત્યાં કાપલી કાઢી ચોરી કરી લે.  જો શાળાકીય પરીક્ષા હોય તો જેણે પેપર કાઢ્યું હોય તે શિક્ષક પોતાને ત્યાં ખાનગી ટ્યૂશનમાં આવતા વિદ્યાર્થીઓને આઈએમપી પ્રશ્નો આપી દે. બૉર્ડની પરીક્ષા હોય તો મોડરેટરને સાધી લેવામાં આવ્યો હોય એટલે વિદ્યાર્થીઓ ઉત્તરવહી પર ઓમ્ કે ચાંદ તારા જેવી નિશાની કરે.

ગુજરાતમાં અનેક નાનાં-મોટાં સેન્ટરોમાં તો ભરપૂર ચોરી થતી/થાય છે. કેટલીક વિશેષ જ્ઞાતિઓના વર્ચસ્વવાળાં ગામો કે સેન્ટરોમાં તો તેમની ધાક સામે શિક્ષકોય કોઈ ન બોલે. આ લખનારના એક સગા એવા બહેને પોરબંદરમાં ચોરીનો દાખલો આપતા કહેલું કે ૧૦મા ધોરણમાં બૉર્ડની પરીક્ષા હતી ત્યારે ખુલ્લેઆમ ચોરી થતી હતી. શિક્ષકે આ બહેનને પણ પૂછેલું કે તમારે ચોરી નથી કરવી? બહેને ના પાડી.

પોતાની જગ્યાએ બીજા કોઈને પરીક્ષા દેવા મોકલી દેવો, મોબાઇલમાં જવાબ લખાવવા, હોશિયાર વિદ્યાર્થીના પિતાનું અપહરણ  કરવું, પ્રોફેસરનું અપહરણ કરવું, પેપર લીક કરવું આ બધા નુસખા ‘મુન્નાભાઈ એમબીબીએસ’, ‘લગે રહો મુન્નાભાઈ’, ‘થ્રી ઇડિયટ્સ’ જેવી ફિલ્મોમાં આપણે જોયા છે. કેટલીક વાર ચોરીઓ શાળા પોતે જ કરાવતી હોય છે. અમદાવાદની કેટલીક ખ્યાતનામ શાળાઓ વિશે એવું મોટી માત્રામાં ચર્ચાય છે કે પોતાનું પરિણામ ઊંચું લાવવા તેઓ તેમના વિદ્યાર્થીઓને (જો તે જ સ્કૂલમાં નંબર આવ્યો હોય તો) ચોરી કરાવે છે. તો, સમરથ કો નહીં દોષ ગુસાઈની જેમ ધનાઢ્યોના સંતાનોને પણ શાળાઓ ચોરી કરવામાં મદદ કરતી હોય છે. આવું એક કૌભાંડ અમદાવાદમાં બહાર આવ્યું જ છે ને.

ડમી રાઇટર કાંડ તરીકે જાણીતા આ કૌભાંડમાં સ્વસ્તિક શિશુવિહાર વિદ્યાલયનના સંચાલક રાજા પાઠકની કથિત સૂચનાથી એચ.બી. કાપડિયા શાળાના સંચાલક મુક્તક કાપડિયાએ બિલ્ડર પ્રવીણ કોટક અને સંજય પટેલના પુત્ર અને પુત્રીને ખોટું ફ્રેક્ચર બતાવી ડમી રાઇટર ફાળવવામાં મદદ કરી હોવાનો આરોપ છે. તેમણે બે વિદ્યાર્થીઓ ડમી રાઇટર તરીકે ફાળવ્યા હતા. આ કેસમાં મુક્તક કાપડિયા અને સુરતના અડાજણના ડૉ. જતીન સાણંદિયાની ધરપકડ પણ થઈ હતી. રાજા પાઠકની પણ ધરપકડ થઈ હતી પરંતુ છેવટે તેઓ નિર્દોષ છૂટ્યા હતા. તો, જે કાનૂન પાળવાનું કામ કરે તેવા પોલીસ અધિકારી રજનીશ રાય એલએલબીની પ્રથમ વર્ષની પરીક્ષામાં ફૂટપટ્ટી પરથી લખતા પકડાયા હતા. ફૂટપટ્ટી તોડીને ફેંકી દેનાર આચાર્યની સામે પણ પગલાં લેવા જાહેરાત થઈ હતી. જેમને સંસાર સાથે કોઈ લેવાદેવા નથી તેવા સાધુ અક્ષરતીર્થદાસ એમએ પાર્ટ -૧ની પરીક્ષામાં અભ્યાસ સામગ્રી સાથે પકડાઈ ગયા હતા અને યુનિવર્સિટીએ તેમની સામે કોપીકેસ કરી પરીક્ષામાંથી ઉઠાડી દીધા હતા.

જોકે ગુજરાતે પરીક્ષામાં ચોરી લેવા સીસીટીવી કેમેરા, ટેબલેટ દ્વારા નજર રાખવા જેવા પ્રશંસનીય પગલાં લીધા છે. એક બીજું સારું પગલું આ વર્ષે એ લેવાયું છે કે હવે બધાના પેપર એકસરખા નહીં હોય. દરેક પેપરનો અદ્વિતીય (યુનિક) નંબર હશે જે લખવો ફરજિયાત હશે. આથી કોઈ વિદ્યાર્થી તેની આગળ કે પાછળ બેઠેલા વિદ્યાર્થીની ઉત્તરવહીમાંથી ચોરી નહીં કરી શકે. ઉપરાંત પરીક્ષા હોય છે ત્યારે આસપાસ ઝેરોક્સ મશીનની દુકાનો બંધ રાખવી તેવા આદેશો પણ છૂટતા હોય છે. પરંતુ ચોરી કરનારા તો ટેબલેટ હોય તોય ચોરી કરવાના જ. અખબારી અહેવાલ પ્રમાણે, પંચમહાલ, દાહોદ, સાબરકાંઠા, બનાસકાંઠા, ભરૂચ, વડોદરા, ડાકોર, નર્મદા અને આણંદ જેવા જિલ્લાઓમાં સામૂહિક ચોરીના કિસ્સાઓ બન્યા છે. તેમાં ટેબલેટમાં ઝડપાઈ ન જાય એ માટે વચ્ચે મોટી બેન્ચો મૂકી દેવામાં આવે છે.

વિદ્યાર્થીઓને ચોરી કરતા રોકવામાં પ્રિન્સિપાલ અને વાલીઓ મોટી ભૂમિકા ભજવી શકે. કેટલાક પ્રિન્સિપાલની સજાગતાથી આવું ભૂતકાળમાં અટક્યું છે. સુરેન્દ્રનગરની કેટલીક સ્કૂલોના એક સંચાલિકા બહેન વિશે કહેવાય છે કે તેઓ બેત્રણ શિક્ષકો પાસે એક જ વિષયનું પેપર કઢાવે. ત્રણમાંથી એકેયને ખબર ન હોય કે કોનું પેપર રખાશે. અને આખે આખું પેપર ન પણ રખાય. બેય કે ત્રણેય પેપરમાંથી સવાલો ઉઠાવીને એક જુદું જ પેપર કાઢવામાં આવે તેવું બને. આ જ રીતે એક સમયે ભાવનગર યુનિવર્સિટીમાં દરબારોની ધાકના કારણે બહુ ચોરી થતી, પરંતુ ડી. આર. કોરાટ સર પી. પી. ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ સાયન્સમાં પ્રિન્સિપાલ બન્યા પછી ચોરી સાવ બંધ થઈ ગઈ. આ લખનાર આ જ કૉલેજમાં ભણ્યો હોઈ તેણે તેમની કડકાઈ જોયેલી છે. માત્ર પરીક્ષામાં જ નહીં, અમસ્તી પણ એટલી શિસ્ત રાખે કે કોઈ વિદ્યાર્થી ક્લાસ છોડીને કૉલેજમાં બહાર આંટા ન મારી શકે. કૉલેજિયન વિદ્યાર્થીઓ ઘણી વાર મજાકમાં કહેતા કે આપણે તો કૉલેજમાં આવ્યા છતાંય સ્કૂલ જેવું જ રહ્યું. વાલીઓએ તેમના સંતાનોને સમજાવવું જોઈએ કે “તું ઓછા માર્ક લાવીશ કે નાપાસ થઈશ તો ચાલશે પરંતુ ચોરી કરીને અમારું નામ ખરાબ ન કરતો/કરતી.” બીજું, અત્યારે વોટ્સ એપ પર પેલો આઈઆઈએનનો જોક ફરે છે કે મોબાઇલનું નેટવર્ક જતું રહેતાં ડૉક્ટર ઓપરેશન કરવાની રીત ભૂલી જાય છે તેમ વિદ્યાર્થીઓમાં જાગૃતિ લાવવી જોઈએ કે તમે પરીક્ષા તો પાસ કરી લેશો, પરંતુ તમારામાં નિપુણતા નહીં આવે અને નિપુણતા નહીં હોય તો તમને સફળતા પણ નહીં જ મળે. કર્ટસી, બાબા રણછોડદાસ ઑફ થ્રી ઇડિયટ્સ!

આ ઉપરાંત એક ઉપાય એ પણ અજમાવી શકાય કે જેમ પ્રાથમિક શાળામાં અમુક ધોરણ સુધી માત્ર મૌખિક પરીક્ષા લેવાય છે તેમ લેખિત પરીક્ષા કાઢી નાખવી જોઈએ અને તેની જગ્યાએ મૌખિક પરીક્ષા રાખવી જોઈએ. તેનું વિડિયો રેકોર્ડિંગ પણ થાય. તેના આધારે માર્ક અપાય.

વિદેશોમાં ઘણી જગ્યાએ હોય છે તેમ પાઠ્યપુસ્તક ખુલ્લું રાખીને લેખિત પરીક્ષા આપવા દેવાનો વિકલ્પ પણ અજમાવી શકાય. જેણે સમગ્ર વર્ષ દરમિયાન પુસ્તક વાંચ્યું હશે તેને જ ખબર હશે કે કયા પાઠમાંથી કઈ જગ્યાએથી સવાલ પૂછાયો છે. વળી, સવાલ પણ થોડો ફેરવીને પૂછવાનો. આથી જે વિદ્યાર્થી પાઠ બરાબર સમજ્યો હશે તે જ જવાબ દઈ શકશે.

અંતે એક રમૂજી પણ સાચા કિસ્સા સાથે પેપર પૂરું કરીએ.

૧૯૮૧ના વર્ષનો આ કિસ્સો ઉત્તરપ્રદેશનો છે. કૉલેજના પ્રથમ વર્ષમાં ભણતા એક વિદ્યાર્થીનું સગપણ નક્કી થવાનું હતું (એ જમાનામાં આટલી ઉંમરે સગપણ થઈ જતા). એ યુવાનનો સાળો પ્રોફેસર હતો. યુવાને તેને સીધેસીધું પૂછી લીધું, “પરીક્ષામાં ચોરી કરવામાં મદદ કરશો?” ત્યારે તો પેલા પ્રોફેસરે હકારમાં જવાબ આપી દીધો ને સગપણ પાકું થઈ ગયું. પરંતુ પરીક્ષા આવી ત્યારે ચેકિંગ સ્ક્વોડ ત્રાટકી. એટલે પ્રોફેસર સાળો તેના ભાવિ બનેવીને પરીક્ષામાં મદદ કરી શક્યો નહીં. ખલાસ! પેલા વિદ્યાર્થીએ સગપણ તોડી નાખ્યું ને કહ્યું, “જે સાળો પરીક્ષામાં ચોરીમાં મદદ ન કરી શકે તે ભવિષ્યમાં મુશ્કેલી આવે ત્યારે શું મદદ કરવાનો?”

હવે સમજાય છે કે ઉત્તર પ્રદેશ, બિહારમાં કેમ આટલી બધી ચોરીઓ થાય છે!

(ગુજરાત ગાર્ડિયન દૈનિકની બુધવારની પૂર્તિમાં ‘વિશેષ’ કૉલમમાં આ લેખ તા.૨૫/૩/૧૫ના રોજ છપાયો)

કાલા શા કાલા, ગોરિયાનું દફા કરો

તાજેતરમાં શરદ યાદવે જે ટીપ્પણી કરી તેનાથી સંસદમાં હોબાળો અને ટ્વિટર પર કલબલાટ થઈ ગયો. શરદ યાદવે એક “સ્મૃતિ ઈરાની, તમે શું છો તે મને ખબર છે” વિધાન નહોતું કરવું જોઈતું તે માન્યું, પરંતુ તે સિવાય જે કહ્યું હતું તેમાં કોઈએ તેમનો બોલવાનો ભાવાર્થ ન જોયો અને ભળતા જ મુદ્દે બધા તેમના પર ચડી બેઠા. હકીકતે તેમનો કહેવાનો પ્રયાસ એ હતો કે ભારતમાં થયેલા એક બીભત્સ અને ક્રૂર બળાત્કારના મુદ્દે ભારતને વગોવનાર દસ્તાવેજી ફિલ્મ બનાવનાર બીબીસીની પત્રકાર લેસ્લી ઉડવિનને ફિલ્મ બનાવવાની અનુમતિ મળી ગઈ કારણકે તે ધોળી ચામડીની હતી. પરંતુ આ માટે તેમણે થોડા વિસ્તારપૂર્વક પોતાની વાત કહી. તેમણે કહ્યું કે-

“આપણા દેશમાં ભગવાન રામ અને કૃષ્ણ શ્યામ રંગના હતા. (ભાજપના, પ્રધાન) રવિશંકર પ્રસાદ જેવા. આ દેશમાં મુખ્યત્વે લોકો કાળા રંગના જ હોય છે. પરંતુ આપણી જે લગ્નવિષયક જાહેરખબરોમાં જોઈએ તો તેમાં ગોરી કન્યા માગી હોય છે. સૌંદર્યને કાળા કે ધોળા રંગથી માપી ન શકાય.”

“દક્ષિણની સ્ત્રીઓ કાળી હોય છે, પરંતુ (ક્લાસિકલ) ડાન્સ કરતી હોવાથી તેમના દેહની જેમ તેઓ પણ સુંદર દેખાય છે.”

બસ, આ મુદ્દે મહિલાવાદીઓ મચી પડ્યા. સંસદમાં અને સંસદની બહાર. તેમનો મૂળ મુદ્દો કે તેમના કહેવાની ભાવના કોઈએ જોઈ નહીં. એમાં વળી, શરદબાબુ સ્મૃતિ ઈરાની સામે ભેખડે ભરાઈ ગયા. તેમને ન કહેવાનું કહી બેઠા. સ્મૃતિ ઈરાનીની વાત નથી, પરંતુ રાજકારણમાં સ્ત્રીઓ કઈ રીતે આગળ વધે છે તે કોઈનાથી છાનું રહ્યું નથી. ભવિષ્યમાં કોઈ સ્ટિંગ આવશે કે સીડી બહાર પડશે તો તેનો આધાર મળશે, પણ છાનીછપની રીતે બધા તેની વાતો કરતા જ હોય છે કે ફલાણા નેતાને વહાલી હોવાથી આ મહિલાને ટિકિટ મળી…વગેરે. જોકે આ બધી વાતો કેટલીક વાર ‘ધૂમાડા હોય ત્યાં આગ જેવી’ તો કેટલીક વાર ‘વા વાયો ને નળિયું ખસ્યું’ જેવી હોય છે.

આજકાલ અંગ્રેજી મિડિયાએ નવો શબ્દ કોઈન કરીને બહુ વાપરે છે. તે શબ્દ છે સેક્સિસ્ટ રિમાર્ક. આ શબ્દના અર્થને સેક્સી શબ્દના અર્થ સાથે કોઈ  લેવાદેવા નથી. પરંતુ તેનો મોટા ભાગે અર્થ થાય છે સ્ત્રી કે પુરુષ વિરોધી ટીપ્પણી. જે અંગ્રેજી મિડિયા કે શોભા ડે જેવા લોકોને ‘એઆઈબી રોસ્ટ’ જેવા શો સામે વાંધો નથી કે એમ.એફ. હુસૈનનાં ચિત્રો સામે જ્યારે (ગેરકાયદે) કાર્યવાહી થાય છે ત્યારે અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા સામે તરાપ સમાન લાગે છે અને ત્યારે તેઓ ચિલ્લાઈ ચિલ્લાઈને હિન્દુઓને જડતાવાદી અને એવાં કંઈ કેટલાંય વિશેષણોથી નવાજી દે છે ત્યારે શરદબાબુની તો ટીપ્પણી સત્ય પણ હતી અને તેમાં કંઈ એવી વાત પણ નહોતી.

જો દયારામે આ જમાનામાં ‘શ્યામ રંગ સમીપે ન જવું’ કવિતા લખી હોત તો કદાચ શોભા ડે અને બરખા દત્ત જેવા લોકો (જો તેમને ગુજરાતી સમજમાં આવતી હોત) તેમની સામે હોબાળો કરી મૂક્યો હોત. સારું છે કે ગુલઝારે બહુ વર્ષો પહેલાં લખી નાખ્યું ‘મોરા ગોરા અંગ લઈ લે, મોહે શ્યામ રંગ દઈ દે’. મહેમૂદે ગીત ગાયું હતું: “હમ કાલે હૈં તો ક્યા હુઆ, દિલવાલે હૈં”. પંજાબી ભાષાનું ગીત, પણ ‘આઈ મિલન કી રાત’ ફિલ્મમાં સમાવાયેલું ‘કાલા સા કાલા, હાય કાલે હૈ દિલવાલે, ગોરિયાનું દફા કરો’ સાંભળ્યું જ હશે. તેમાં તો ગોરા રંગવાળાઓને દફા કરવાની વાત કરી છે, તો શું ગોરા રંગવાળા વાંધો ઉઠાવે? ‘મેરી સૂરત તેરી આંખે’માં અશોકકુમારને કાળો બતાવાયા હતા અને તે કાળા હોવાથી નાનપણમાં તેને ત્યજી દેવામાં આવે છે. અત્યારે આ ફિલ્મ આવી હોત તો શોભા ડે અને બરખા દત્ત જેવાઓએ આ ફિલ્મનો પણ વિરોધ કર્યો હોત. ઝી ટીવી પર એક સિરિયલ આવી હતી ‘સાત ફેરે’. તેમાં હિરોઇન હતી રાજશ્રી ઠાકુર. તે કાળી હોવાથી તેને પતિ નથી મળતા તેવી સિરિયલની વાર્તા હતી. તે વખતે આ વિરોધ કરનાર ટોળકી મૂંગી હતી તે સારું થયું. રાજેન્દ્ર કુમારની ‘ગોરા ઔર કાલા’ ફિલ્મ આવેલી તેમાં રાજેન્દ્રકુમાર ગોરા રંગમાં અને કાળા રંગમાં બંનેમાં દેખાયેલો. ફિલ્મોમાં કાળા રંગ પર કેટલાંય ગીતો છે. કેટલાંક ઉદાહરણ: ૧. ગોરો કી ન કાલો કી, દુનિયા હૈ દિલવાલો કી (ડિસ્કો ડાન્સર) ૨. ગોરે નહીં હમ કાલે સહી (દેશપ્રેમી), ૩. યશોમતી મૈયા સે બોલે નંદલાલા, રાધા ક્યોં ગોરી મૈં ક્યોં કાલા (સત્યમ્ શિવમ્ સુંદરમ્) ૪. ગોરે રંગ પે ના ઈતના ગુમાન કર (રોટી) ૫. કાલે રે સૈંયા કાલે રે (ગેંગ્સ ઑફ વાસેપુર) ૬.સાંવલા રંગ હૈ મેરા (રામપુર કા લક્ષ્મણ)

ભગવાન કૃષ્ણનું તો એક નામ શ્યામ છે. આપણે ત્યાં તો શ્યામ વર્ણી હિરોઇનોને પણ સુંદર ગણવામાં આવી. સ્મિતા પાટીલ, કાજોલ, પ્રિયંકા ચોપરા, નંદિતા દાસ, બિપાશા બસુ, શિલ્પા શેટ્ટી ચિત્રાંગદાસિંહ…આ  બધી સુંદર નથી? દક્ષિણમાં તો હિરોઇન જ નહીં, હીરો પણ શ્યામ વર્ણના હોય છે. રજનીકાંત, મામૂટી, વિજયકાંત, આર. માધવન, વિજય, ધનુષ જેવા કેટલાંય નામ આપી શકાય. ‘વોન્ટેડ’ અને ‘રાવડી રાઠોડ’ જેવી સુપરહિટ ફિલ્મ આપનાર પ્રભુ દેવા દિગ્દર્શક તરીકે જેટલો સારો છે તેના કરતાંય ડાન્સર તરીકે અદ્ભુત છે. શું તેની આ કળા વખતે તેની ત્વચાના રંગને ધ્યાનમાં લેશું?

નંદિતા દાસે ડાર્ક ઇઝ બ્યુટીફૂલ નામની ઝુંબેશ જ ચલાવી હતી. શરદ યાદવે જે આજે કહ્યું તે નંદિતાએ બે વર્ષ પહેલાં કહ્યું હતું કે ભારતીયો ગોરી ચામડીથી વધુ આકર્ષાય છે. ફિલ્મ મેગેઝિન હોય કે અન્ય મેગેઝિન, ટીવી હોય કે ફિલ્મ, જાહેરખબર હોય કે રાજકારણ, ગોરી ત્વચા ધરાવતી મહિલાઓને વધુ ઝડપથી તકો મળી જાય છે. નંદિતાનો પોતાનો જ ફોટોગ્રાફ એક અખબારે ગોરો કરીને છાપ્યો હતો. આપણે ત્યાં ચામડીને ધોળી કરવાના ક્રીમનું મોટું બજાર છે તે શું બતાવે છે? ‘ફેર’ અને ‘લવલી’ બનાવી દેવાના બણગા ફૂંકતી આ બધી ક્રીમો કેમ વેચાય છે? અને આ બધા ક્રીમની જાહેરખબરોમાં ક્રીમ લગાવતા પહેલાં જેતે મોડલને કાળો કરીને કેમ બતાવાય છે? બિપાશા બસુએ પણ તેનાં ફોટાને (ફોટોશોપમાં) સફેદ કરીને છપાતાં જોયા છે. હકીકતે, ઘણી અભિનેત્રીઓ અને બીજા લોકો પણ વિદેશમાં જઈને ત્વચા ગોરી કરાવવાની ટ્રીટમેન્ટ લઈ આવતા હોય છે.

હકીકતે તો બરખા દત્ત અને શોભા ડે આણિ મંડળીએ બોલિવૂડમાં પ્રવર્તતા રેસિઝમ અથવા કાળા રંગ પ્રત્યે ધૃણા ભાવ સામે અવાજ ઉઠાવવો જોઈએ. અનેક દાખલા આવા પ્રવર્તે છે. સ્મિતા પાટીલને તેના શ્યામ વર્ણના કારણે ઘણી તકલીફ પડી હતી. જોકે સ્મિતા પાટીલ ક્યારેય તેની ત્વચાના રંગના કારણે શરમ અનુભવતી નહોતી અને આથી જ તે સફળ થઈ શકી હતી. રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર વિજેતા અને આજની અભિનેત્રી ઉષા જાધવને તેના શ્યામ રંગના કારણે અનેક ફિલ્મ નિર્માતાઓ નકારી ચુક્યા છે. તેમણે તેને મોઢામોઢ કહી દીધું હતું કે તેઓ ગોરી યુવતીને જ હિરોઇન તરીકે લેશે. જ્યારે આનંદ રાય ધનુષને ‘રાંઝણા’ ફિલ્મમાં લેવા માગતા હતા ત્યારે તેને કહેવામાં આવ્યું હતું કે હીરો તો ગોરો અને દેખાવડો હોવો જોઈએ. ‘ફેશન’ ફિલ્મમાં જ્યારે પ્રિયંકા ચોપરા ડ્રગ્ઝના નશામાંથી જાગે છે અને પોતે આફ્રિકન અમેરિકનની બાજુમાં સૂતેલી જુએ છે તો તે છળી મરે છે. ‘વોટ્સ યોર રાશિ’માં પ્રિયંકાના માતાપિતા પ્રિયંકાના લગ્ન આફ્રિકન અને ગુજરાતી માબાપના દીકરા સાથે કરવાની ના પાડી દે છે. એક વાર કરીના કપૂરે બિપાશા બસુને કાલી બિલ્લી  કહી ત્યારે આ બરખા અને શોભા ડે ક્યાં છુપાઈ ગયાં હતાં? જાણીતા અભિનેતા ઋષિ કપૂરે એક વાર નવાઝુદ્દીન સિદ્દિકીને ધુત્કારી કાઢ્યો હતો. આજે બધા નવાઝુદ્દીન સિદ્દિકીના વખાણ કરે છે. શું ઉષા જાધવની અભિનયપ્રતિભા વિશે શંકા કરી શકાય? સ્મિતા પાટીલ તો અભિનયનો એક માપદંડ બની ચુકી છે. નંદિતા દાસે અમિતાભ સાથે ‘અક્સ’માં અભિનય કર્યો હતો અને ‘ફાયર’, ‘૧૯૪૭: અર્થ’ જેવી ફિલ્મોમાં હટકે ભૂમિકાઓ કરી હતી. તેની પ્રતિભા વિશે કોઈ પ્રશ્ન ન કરી શકે. (ગુજરાત રમખાણો વિશેના તેના વિચારો વિશે પ્રશ્ન જરૂર થઈ શકે.) નંદિતા દાસે ‘ડાર્ક ઇઝ બ્યુટિફૂલ’ ઝુંબેશ ચલાવી તેમાં ૧૫,૦૦૦ લોકોએ સહી કરી, પરંતુ ત્વચા ધોળી કરવાની ક્રીમની જાહેરખબર કરતા શાહરુખ ખાને પ્રતિભાવ આપવાની તસદી પણ નથી લીધી. બરખા દત્ત અને શોભા ડે તેના વિરુદ્ધ બોલશે? નહીં, કારણકે શાહરુખ ખાન તેમની વિચારધારાવાળો માણસ છે.

હકીકતે તો આ બધા જે વિરોધ કરવાવાળા છે તે પણ પૂર્વગ્રહથી પીડાય છે. તેમના મનમાં કૉંગ્રેસની છબિ પ્રગતિશીલોની બનેલી છે, કારણકે તેના પ્રમુખ અથવા નેતા નહેરુ, ઇન્દિરા ગાંધી, રાજીવ ગાંધી, સોનિયા ગાંધી, રાહુલ ગાંધી, પ્રિયંકા ગાંધી જેવા છે. આમ આદમી પાર્ટીમાં શરૂઆતમાં જોડાયેલા શાઝિયા ઈલમી, ગુલ પનાગ, જાવેદ જાફરી વગેરે સુંદર દેખાવવાળા લોકોના કારણે પણ તેના તરફ આ વિરોધ કરવાવાળાની જમાત આકર્ષાયેલી છે. એક સમયે આવું આકર્ષણ ડાબેરીઓ તરફ પણ હતું. ભાજપની ઇમેજ રૂઢિચુસ્તોની બની ગઈ છે. સમાજવાદી પક્ષની છબી મુલાયમસિંહ યાદવ જેવા નેતાના કારણે કદાચ અણગમાની છે. આવું જ રાષ્ટ્રીય જનતા દળ, જનતા દળ (યુ) વિશે કહી શકાય. આથી આ બધા નેતાઓની મજાક ઉડાવાશે. અલબત્ત, આ બધા પક્ષોનાં ‘કાળાં’ કામોના આધારે વિરોધ કે મજાક ઉડાવાતી હોય તો બરાબર છે, પરંતુ ક્યાંક ને ક્યાંક નેતાઓના રંગોના કારણે તે પક્ષની પણ છબી બની તેવી બની જાય તો તે ખોટું છે.

શરદ યાદવની ટીપ્પણી સામે આટલો બધો વિરોધ કરનારા શું અંગ્રેજી, હિન્દી કે ગુજરાતી ભાષામાં ડાર્ક કે કાળા રંગની સાથે જે ખરાબ બાબતોને સાંકળવામાં આવી છે તેનો પણ વિરોધ કરશે? ‘ડાર્ક હોર્સ’, ‘ઓલ કેટ્સ આર ગ્રે ઇન ડાર્ક’, ‘ડાર્ક સાઇડ’, ‘ડાર્કેસ્ટ અવર ઇઝ જસ્ટ બીફોર ધ ડાઉન’, ‘કીપ સમવન ઇન ડાર્ક’ સામે પ્રતિબંધ મૂકવાનું કહેશે? ગેરકાયદે નાણાંને અંગ્રેજીમાં પણ બ્લેક મની કહે છે અને ગુજરાતી કે હિન્દીમાં પણ કાળું નાણું કે કાલા ધન કહે છે. તેની સામેય વાંધો ઉઠાવશે? ગુજરાતીમાં કહે છે કે મોં કાળું કરીને આવ્યો કે આવી, હિન્દીમાંય કહે છે કલમુંહી, કે કહાં મુંહ કાલા કર કે આઈ તે કહેવત વાપરવા પર પ્રતિબંધ મૂકાવશે? દાલ મેં કુછ કાલા હૈ કહેવત નહીં વાપરી શકાય? ભગવદ્ ગો મંડળ તો એવી કહેવત કહે છે કે કાળા એટલા ભૂતના સાળા. જોકે આ કહેવત હવે બહુ વપરાતી નથી, પરંતુ તેનો અર્થ કાળા રંગની બધી વ્યક્તિઓ વિશે નહીં. જે અવગુણવાળા છે તેની વાત છે.

‘ક્રાંતિ’ ફિલ્મમાં ‘ચના જોર ગરમ’ ગીતની પંક્તિમાં ‘મેરા ચના ખા ગયે ગોરે’ની વાત આવે છે. જો આ ફિલ્મ અત્યારે રિલીઝ થઈ હોત તો આ ટૂંકી બુદ્ધિવાળા તેની સામે વાંધો ઉઠાવત કે તેમાં બધા ગોરા લોકો ચણા ખાઈ જાય છે તેવી વાત કરે છે. હકીકતે વાંક મિડિયાનો પણ છે, જે ઘણી વાર આવી બાબતોને સમજ્યા વગર ચગાવી દે છે અને કોઈ સંદર્ભ વગર આખી વાત રજૂ કરે છે. પરિણામે ઘણા લોકો હઈશો હઈશોમાં ચાલતી ગાડીએ જોડાય છે. મિડિયાએ આવી બીજી કઈ કઈ વાતોને સંદર્ભ વગર અથવા આઉટ ઑફ કન્ટેક્સ્ટ રજૂ કરીને વિવાદ સર્જી દીધો તેની વાત ફરી ક્યારેક.

(મુંબઈ સમાચારની રવિવારની પૂર્તિની ‘સિક્કાની બીજી બાજુ ‘ કૉલમમાં તા. ૨૨/૩/૧૫ના રોજ આ લેખ છપાયો)

લાખો ડોલરની નોકરી છોડી લોકો કેમ નિવૃત્તિ લઈ રહ્યા છે?

વિચાર કરો કે સર્ચ એન્જિન ગૂગલમાં છ વર્ષથી નોકરી કરતા હોય, ચીફ ફાઇનાન્શિયલ ઑફિસર જેવો હોદ્દો હોય, જ્યારે જોડાયા ત્યારે વાર્ષિક ૪.૫ લાખ ડોલરનો બેઝિક સેલેરી હોય અને ૩૦ વર્ષનો અનુભવ હોય તેવી કોઈ વ્યક્તિ નોકરી છોડે ખરી?

જવાબ નામાં જ આવે. કમ સે કમ ભારતમાં તો ખરો જ, કારણકે ભારતમાં છેલ્લાં પંદરેક વર્ષથી લોકોની ભૌતિકતા પાછળ આંધળી દોટ લાગેલી છે, સ્માર્ટ ફોન, સારી કાર, ડબલ ડોર ફ્રીઝ, ઓવન, વોશિંગ મશીન, સારું ઘર, દરેકના પર્સનલ વાહન, મોટું એલઇડી ટીવી…આ બધું જ અને આ ઉપરાંત જેટલાં સાધન આવતા જાય તે બધા જ લોકોને જોઈએ. અને તે માટે દિવસરાત નોકરી (ઘણી વાર તો બે નોકરી) કરવા તૈયાર છે. લગભગ બધાં ક્ષેત્રો અને કંપનીમાં નવ કલાકની નોકરી સામાન્ય છે. ઘણી વાર બાર કલાક પણ થઈ જાય. સામાન્ય રીતે માણસની ક્ષમતા છ કલાક કામ કરવાની જ છે. છથી વધુ કલાક કામ કરે તો તે વેઠ જ ઉતારે. આ ઉપરાંત તેને અઠવાડિયામાં એક રજા જરૂરી હોય છે, પરંતુ ઘણી કંપનીઓ હવે રજાના દિવસે પણ કામ કરવાની ફરજ પાડે છે. કંપનીઓ એવું માને છે કે તેમને ત્યાં નોકરી કરનારા તેમના ગુલામ જ છે. તેથી ઑફિસ અવર્સ દરમિયાન તો તેમની પાસે કામ કઢાવે જ છે, પરંતુ ઘરે હોય ત્યારે પણ વોટ્સએપ વગેરે દ્વારા તેમને સતત કામમાં રાખે છે.

પરિણામે નોકરી કરતો માણસ સતત સ્ટ્રેસમાં રહે છે. માંદગી, લગ્ન-મરણ, સંતાનની શાળામાં વાલી મીટિંગ જેવા બધા પ્રસંગે જઈ શકતો નથી. પત્ની પણ નોકરી કરતી હોય તો આ સ્ટ્રેસ બેવડાય છે (અને હવે ઘણા ખરા દંપતીમાં બંને નોકરી કરતા હોય છે.) ઝઘડા થાય છે. સંતાન નાનું હોય તો તેને આયાના ભરોસે અથવા પ્લે ગ્રૂપમાં મૂકી આવવામાં આવે. આથી સંતાનને માબાપની હૂંફ મળવી જોઈએ તે મળતી નથી. યુવાની હોય તો તો ઠીક, પરંતુ મોટી ઉંમરે પણ આપણે ત્યાં કોઈ નોકરી છોડવા તૈયાર થતું નથી. સારા પગાર મળતા હોય તો કોણ છોડે?તેવી દલીલ તૈયાર જ હોય.

જોકે લેખની શરૂઆતમાં કહ્યું તેમ ગૂગલના સીએફઓ પેટ્રિક પિશેટ્ટે લાખો ડોલરના વાર્ષિક પગારને જતો કરી, પોતાની આકર્ષક કારકિર્દી છોડી દીધી. કોના માટે?

કુટુંબ માટે!

પિશેટ્ટને ધક્કો મારીને કાઢવાના હતા એટલે તેમણે રાજીનામું નથી આપ્યું. તેઓ ગૂગલમાં ઘણા લોકપ્રિય હતા. મળતાવડા હતા. પિશેટ્ટે કંપનીમાં ઘણી આર્થિક શિસ્ત લાવી દીધી હતી.

પિશેટ્ટે ગૂગલ પ્લસ પર પોસ્ટ લખી નોકરી છોડવાનું કારણ આપ્યું કે બસ, કુટુંબથી બહુ દૂર રહ્યો. હવે સાથે રહેવું છે, ખાસ કરીને પત્ની તમર સાથે, કારણ હવે બે બાળકો કોલેજમાં જાય છે. તેણે લખ્યું તે શબ્દશ: આમ છે:-

“સીએફઓ તરીકે લગભગ સાત વર્ષ કામ કર્યા પછી હું મારા કુટુંબ સાથે વધુ રહી શકાય તે માટે ગૂગલમાંથી નિવૃત્તિ લઈ રહ્યો છું…. આપણે નોકરીમાં ઘણું આપીએ છીએ. મેં પણ આપ્યું છે. મારે કોઈ સહાનુભૂતિ જોઈતી નથી. હું માત્ર મારા વિચારો તમારી સમક્ષ વર્ણવું છું કારણકે ઘણા લોકો કામ અને અંગત જિંદગી વચ્ચે સંતુલન કેળવવા સંઘર્ષ કરે છે.  ગયા સપ્ટેમ્બરની વાત છે. આફ્રિકાના માઉન્ટ કિલિમાંજારોમાં તમર (પત્ની) અને હું ઉનાળાની મજા માણી રહ્યાં હતાં. પણ એક દિવસે અમને ખૂબ દૂર સેરેન્ગેટીમાં મેદાન દેખાયું.

અને તમરે કહ્યું, “ચાલો, આપણે આફ્રિકા જોઈએ. પછી ભારત જઈએ. આપણે ફર્યા જ કરીએ. પછી બાલી જઈએ. ગ્રેટ બેરિયર રીફ…એન્ટાર્ક્ટિકા… ”

મને યાદ છે, મેં તમરને સીએફઓ પ્રકારના ડહાપણથી જવાબ આપ્યો હતો – મને આ રીતે ફરવાનું ગમશે જ. પરંતુ આપણે પાછા ફરવાનું છે. હજુ એ સમય નથી આવ્યો. હજુ તો ગૂગલમાં ઘણું બધું કરવાનું છે. મારી કારકિર્દી…ઘણા લોકો મારા પર આધાર રાખીને બેઠા છે.

તે પછી તેણીએ વેધક સવાલ પૂચ્યો: “પરંતુ ક્યારે એ સમય આવશે? આપણો સમય? મારો સમય?” કેટલાંક સપ્તાહો પછી, હું કામ પર પાછો ચડ્યો, પરંતુ એ પ્રશ્ન હજુ મારા મનમાં પડઘાયા જ કરતો હતો… હું કેટલાંક સત્યો પર આવ્યો:

પહેલું. સંતાનો હવે કૉલેજમાં છે. બંને પર અમને ગર્વ છે. તેનો યશ સ્વાભાવિક જ તમરને મળવો જોઈએ. પરંતુ વાસ્તવિકતા એ પણ છે કે તમર અને મારા માટે હવે કોઈ રાહ જોનારું રહ્યું નથી. અમારી હવે કોઈને જરૂર નથી.

બીજું, આ ઉનાળામાં હું અવિરત કામના ૨૫-૩૦ વર્ષ પૂરાં કરીશ. અત્યાર સુધી મારો અનુભવ ખૂબ જ અદ્ભુત રહ્યો છે. મેં હંમેશાં કામ કર્યું છે – મારે જ્યારે નહોતું કરવું જોઈતું ત્યારે પણ. (એટલે કે રજાના દિવસોમાં, બીમારી વખતે કૌટુંબિક પ્રસંગે..વગેરે.) તેનો મને અપરાધભાવ પણ અનુભવાય છે. મેં મારા કામને, કામ પર મારા સાથીઓને, મારા મિત્રોને, નેતૃત્વ કરવાની અને વિશ્વને બદલવાની તકને ચાહ્યાં છે.

ત્રીજું, તમર અને હું અમારી ૨૫મી લગ્નજયંતિ ઉજવીશું. જ્યારે અમારાં સંતાનોને તેમના મિત્રો અમારા લાંબા લગ્નજીવનની સફળતાનું રહસ્ય પૂછશે તો તેઓ હસતા કહેશે કે અમે- મેં અને તમરે બહુ ઓછો સમય સાથે ગુજાર્યો છે જેના લીધે એ કહેવું વહેલું થશે કે અમારું લગ્નજીવન ખરેખર સફળ છે કે કેમ…”

બાવન વર્ષના પિશેટ્ટે ધાર્યું હોત તો હજુ આઠ વર્ષ આરામથી નોકરી કરી શકત અને તે પછી પણ રતન તાતા કે નારાયણ મૂર્તિની જેમ ચાલુ રહી શકત. તાતા કે મૂર્તિની ટીકા નથી. અમે ફિલ્મોદ્યોગ કે રાજકારણની એવી વાતમાં પણ નથી માનતા કે ૬૦ કે ૮૦ના થયા એટલે હવે નિવૃત્ત થઈ જવું જ જોઈએ. જો તમે સંપૂર્ણ તંદુરસ્ત હો, વિચારશીલ હો, નવું અપનાવવા તૈયાર હો તો સક્રિય રહેવામાં વાંધો નથી, પણ કામના ભોગે કુટુંબને તરોછોડાય તે ઠીક નથી.

પિશેટ્ટ જેવાં અનેક ઉદાહરણો પશ્ચિમી જગતમાં મળી આવશે. આપણા મનમાં પશ્ચિમી જગત એટલે ભૌતિકવાદ પાછળ આંધળી દોટ એવી છાપ છે જે ઘણા અંશે સાચી છે, પરંતુ ત્યાં સ્થિતિ હવે બદલાઈ રહી છે અને અહીં ભારતમાં આપણે અધ્યાત્મભર્યા જીવન કે પરિવાર સાથે સુખી જીવનના બદલે ભૌતિકવાદ તરફ ભાગી રહ્યા છીએ.

સપ્ટેમ્બર, ૨૦૧૪માં ઇન્ટરનેટ ડેટાબેઝ કંપની મોન્ગોડીબી ઇન્કના સીઇઓ મેક્સ શિરેસને સીઈઓ તરીકે રાજીનામું આપ્યું. તેનું કારણ પણ એ જ હતું કુટુંબ સાથે રહેવા માટે. મેક્સ શિરેસન ત્રણ સંતાનોના પિતા છે.

મેક્સના રાજીનામાથી કોર્પોરેટમાં ઉચ્ચ સ્તરે ચર્ચા જાગી જેનો વિષય હતો- પિતા સમક્ષના પડકારો. એવું નથી કે વર્કિંગ વૂમન જ મુશ્કેલીઓ અનુભવે છે. વર્કિંગ ફાધર પણ ઘણી મુશ્કેલીઓ અનુભવતા હોય છે. મેક્સ શિરેસને વોલ સ્ટ્રીટ જર્નલને આપેલા ઇન્ટરવ્યૂમાં આ વાતનો પડઘો છે. તે કહે છે, “સીઈઓ તરીકે મારે સનફ્રાન્સિસ્કોથી ન્યૂ યોર્ક વારંવાર આવવું-જવું પડતું હતું. મને લાગ્યું કે હું આ લાંબો સમય નહીં કરી શકું. કેટલાક સમયથી મારી કારકિર્દીને ધીમી પાડી દેવાનું મારા મનમાં રમ્યા રાખતું હતું. પરંતુ હવે મને લાગ્યું કે યોગ્ય સમય આવી ગયો છે. મોન્ગોડીબી એવા તબક્કે છે કે નવા નેતૃત્વમાં પરિવર્તન આરામથી થઈ શકશે.. જ્યારે માત્ર ૨૦ કર્મચારીઓ જ હતા ત્યારથી લઈને ૪૦૦એ પહોંચ્યા ત્યાં સુધી મેં નેતૃત્વ કર્યું.

કુટુંબની વાત કરીએ તો, મારી પત્ની મને હંમેશાં ટેકારૂપ રહી છે. તે મારી ભોગ માગી લેતી કારકિર્દી વિશે સમજતી હતી. પરંતુ તેનાથી તેના પર બોજો આવી ગયો અને હું મારાં સંતાનોને જેટલો જોઈએ તેટલો સમય આપી શકતો નહોતો. મારો દીકરો હવે માધ્યમિક શાળામાં આવ્યો છે. ઘણા સમયથી કુટુંબને વધુ સમય આપવાની ઈચ્છા હતી. ઘણા પિતા તેમના કુટુંબ માટે કારકિર્દીને અપનાવતા હોય છે, ત્યજતા હોય છે. મેં જે કંઈ કર્યું તે નવું નથી, સામાન્ય જ છે. જોકે આ નિર્ણય લેવો ઘણો અઘરો હતો. તમે કારકિર્દીમાં આગળ વધતા જાવ ત્યારે તમને વધુ આગળ ને આગળ જવાની ભૂખ ઉઘડે છે. પરંતુ ક્યારેક એક પદ નીચે રહેવું તે શ્રેષ્ઠ નિર્ણય છે જો તમે ત્યાં રહો તો તમારું કુટુંબજીવન બચે છે. હવે હું પિતા તરીકે મારાં સંતાનોને ગૃહકાર્ય કરવામાં, વંચાવવામાં મદદ કરીશ, રાત્રે હું તેમની પાસે હોઈશ. સ્કૂલે જઈશ. માતાપિતાનું સુખ કંઈ આનંદના સમયમાં જ કે ખાસ પ્રસંગોમાં જ નથી. નાનીનાની ક્ષણોમાં પણ તમે તમારાં પત્ની અને બાળકો સાથે રહી શકો.”

ઇન્વેસ્ટમેન્ટ મેનેજમેન્ટ કંપની ‘પિમકો’ના સીઇઓ મોહમ્મદ અલ બ્રાયને પણ આ જ કારણસર નોકરી છોડી હતી. એકવાર તેની દસ વર્ષની દીકરીએ તેમને ૨૨ મુદ્દાની યાદી પકડાવી હતી. તેમાં તેણે એ અગત્યના પ્રસંગો લખ્યા હતા જે મોહમ્મદે કામના કારણે ગુમાવી દીધા હતા! અને મોહમ્મદે નોકરી છોડી દીધી!

માર્ક અને લોરેન ગ્રેઉટમેન દંપતી પર એક સમયે ૪૦,૦૦૦ ડોલરનું દેવું હતું અને દર મહિને ૧,૦૦૦ ડોલરની ખાધ હતી. તેઓ દેવામાંથી તો બહાર આવ્યા જ, સાથે બીજાને પણ તેમની વેબસાઇટ MarkandLaurenG.com. દ્વારા દેવામાંથી કઈ રીતે બહાર આવવું અને આર્થિક ખર્ચ કેવી રીતે કાબૂમાં રાખવા તે શીખવવા લાગ્યાં. માર્કને એક વાર તેના ૯ વર્ષના દીકરા એન્ડ્રુએ પૂછ્યું હતું કે “ડેડ, તમને ખબર છે મારો મનગમતો દિવસ કયો હતો?” માર્કને એમ કે તે તેના જન્મદિવસ, નાતાલ કે વેકેશનના કોઈ દિવસની વાત કરશે. પરંતુ એન્ડ્રુએ તો કહ્યું કે તેનો સ્પેશિયલ દિવસ એ હતો જ્યારે બાપદીકરાએ ઘરની પછવાડે પાવડાથી માટી ભરી હતી. માર્કે એન્ડ્રુ અને અન્ય સંતાનો સાથે આવી ઘણી યાદગાર ક્ષણો ગુમાવી દીધી હતી.

૨૦ જાન્યુઆરી, ૨૦૧૪ના રોજ માર્કે નોકરી છોડી દીધી અને તે ઘરેથી કામ કરતો પિતા બન્યો. તેનાથી તેમને ઘણી સારી ક્ષણો જીવવા મળી. લોરેન કહે છે, “માર્કે નોકરી છોડી ત્યારે તેના મિત્રોની પ્રતિક્રિયા ભયજનક હતી. મને તો તેનો નિર્ણય સાચો લાગ્યો હતો” માર્ક કહે છે, “પુરુષ નોકરી છોડે છે ત્યારે ઘણું અઘરું હોય છે. મારા નિર્ણયથી ઘણાને આશ્ચર્ય અને આઘાત લાગ્યો હતો. પણ જ્યારે સ્ત્રી નોકરી છોડે છે ત્યારે આવી પ્રતિક્રિયા મળતી નથી.” લોરેન કહે છે, “પરંપરાગત રીતે સવારના નવથી પાંચ નોકરી કરવા સિવાય કમાવાના ઘણા રસ્તા છે.” માર્ક કહે છે, “જો કુટુંબ માટે કોઈ કારકિર્દીનો ભોગ આપે તો તેને આવકારવો જોઈએ.”

બ્રિટનના દૈનિક સમાચારપત્ર ‘ઓબ્ઝર્વર’ની પોલિટિકલ એડિટર ગેબી હિન્સ્લફે બે વર્ષના દીકરા માટે થઈને તેની નોકરી છોડી દીધી હતી. તે એક વાર રજા માણવા દૂર વેલ્શ પેનિન્સ્યુલા ગઈ હતી ત્યાર આખો દિવસ મજા કરી પરંતુ રાત્રે કોઈએ હવામાન જોવા ટેલિવિઝન ચાલુ કર્યું અને સમાચાર આવ્યા કે જેમ્સ પર્નેલે કેબિનેટમાંથી રાજીનામું આપ્યું છે. પત્રકાર માટે આવું બને એટલે રજા પૂરી થઈ જાય. તેણે ઑફિસે ફોન કર્યો અને બિસ્તરાં પોટલાં બાંધવાનાં ચાલુ કર્યાં. તેના દીકરાએ કહ્યું, “મમ્મી, ન જા.” ત્યાર પછી ગેબીને લાગ્યું કે તેના કુટુંબ સાથે વધુ વાર અન્યાય તે નહીં કરી શકે. તેણે રાજીનામું આપી દીધું.

ભારતીય ક્રિકેટની દીવાલ ગણાતા રાહુલ દ્રવિડે ૨૦૧૨માં નિવૃત્તિનો જાહેર કર્યો ત્યારે તેણે પણ કહેલું કે તે તેના દીકરાને સ્કૂલે મૂકવા જવા, કરિયાણું લેવા જેવાં કામો કરવા માગે છે.

અત્યારે આપણે ત્યાં રાહુલ દ્રવિડ જેવા લોકો ઓછા છે. રાજકારણ હોય કે નોકરી, કોઈને છોડવું ગમતું નથી, આપણી સંસ્કૃતિમાં ભલે કહેવાયું હોય – સંતોષી નર સદા સુખી અને તેન ત્યક્તેન ભૂંજિતા. આ બધાં સુવાક્યો બધાં બોલશે ખરા, પણ પાળે છે કેટલા?

(ગુજરાત ગાર્ડિયન દૈનિકની બુધવારની પૂર્તિમાં ‘વિશેષ’ કૉલમમાં તા.૧૮/૩/૧૫ના રોજ આ લેખ છપાયો)

ભારતનું ભાવિ બગાડવાનું ષડયંત્ર અને વિષચક્ર

અત્યારે પરીક્ષાની મોસમ ચાલી રહી છે ત્યારે અમેરિકાના પ્રમુખ ઓબામાની એક વાત યાદ આવે છે. તેમણે એક વાર કહેલું કે ભારતીય વિદ્યાર્થીઓ પાસેથી અમેરિકી વિદ્યાર્થીઓએ શીખવું જોઈએ. ભારતીય વિદ્યાર્થીઓ અમેરિકામાં જઈને જે રીતે આગળ વધ્યા છે અને અમેરિકાના લગભગ દરેક ક્ષેત્રમાં ભારતીયો આગળ છે તેના પરથી ઓબામાએ આવું નિવેદન કર્યું હશે તેમ મારું માનવું છે, પરંતુ ભવિષ્યમાં ઓબામાની જગ્યાએ બીજા કોઈ પ્રમુખ આવું કહી શકશે ખરા?

જવાબ છે, કદાચ ના.

છેલ્લાં કેટલાંક વર્ષોથી ભારતમાં, ખાસ તો ગુજરાતમાં જે શિક્ષણ પદ્ધતિ, જેવું શિક્ષણ અપાઈ રહ્યું છે તેનાથી એવું લાગે છે કે ભવિષ્યમાં ભારતના વિદ્યાર્થીઓ વિશ્વના બીજા દેશોના વિદ્યાર્થીઓ કરતાં કદાચ આગળ નહીં નીકળી શકે. બે જ ઉદાહરણ લઈએ તો વાત સમજાઈ જશે. આપણા વડીલો પાસે આપણે સાંભળ્યું હશે કે પહેલાં ભણવામાં પા, દોઢા સુધીના ઘડિયા આવતા. તે પછી અમે ભણ્યા ત્યારે ત્રીસા સુધીના ઘડિયા (ટેબલ) મોઢે કરાવાતા. આના લીધે સરવાળા, બાદબાકી ગુણાકાર અને ભાગાકાર ફટાફટ કરી શકાતા. હવે ઘડિયા પર એટલો ભાર જ મૂકાતો નથી. ઘરે મોબાઇલમાં કેલ્ક્યુલેટર હોવાથી હવે મૌખિક ગુણાકાર કરાતા નથી. આના લીધે ગણિત કાચું ન પડે? બીજું, જે લોકો અગાઉના સમયમાં મેટ્રિક પાસ નહીં હોય તેમનું અંગ્રેજી જોઈ લો. કોન્વેન્ટમાંથી ભણીને નીકળતા વિદ્યાર્થીઓ કરતાંય વધુ સારું અંગ્રેજી હશે.

આવું કેમ થઈ રહ્યું છે?

કારણો અનેક છે. સૌથી પહેલું કારણ તો શિક્ષણનું વ્યવસાયીકરણ છે. સરકારે બીજી બધી બાબતોની જેમ શિક્ષણમાંથી પણ હાથ પાછા ખેંચી લીધા છે. સરકારી શાળાઓમાં તો શિક્ષણ કથળ્યું જ છે, સાથેસાથે ખાનગી શાળાઓમાં પણ શિક્ષણની ભૂંડી દશા છે. પહેલાં શિક્ષકો માટે એવું કહેવાતું કે તેઓ વેદિયાવેડાં અથવા પંતુજી વેડા કરે છે. તેઓ બહુ ચીકણા હોય. આવું ભલે નકારાત્મક રીતે કહેવાતું, પરંતુ હકીકત એ હતી કે શિક્ષકો તેમના વિદ્યાર્થીઓ ભણવામાં પાવરધા થાય તેની એકએક બાબતમાં ચીકાશ રાખતા, જેમ કે ગણિતનો કોઈ દાખલો ગણવાનો હોય તો રકમ બરાબર લખી છે કે નહીં, સૂત્ર બરાબર લખ્યું છે કે નહીં, જવાબ સાચો છે કે નહીં. આ જ રીતે ગુજરાતી, અંગ્રેજી ભાષામાં પણ હૃસ્વ ઇ, દીર્ઘ ઈ, હૃસ્વ ઉ, દીર્ઘ ઊ, કાનો, માત્રા (માતર), રેફ, આ બધું બરાબર ચકાસાતું. હવેના શિક્ષકોને પોતાને જ ભાષા બરાબર ન આવડતી હોય ત્યાં તેઓ વિદ્યાર્થીઓને શું શીખવવાના?

અગાઉ શિક્ષક હોવું એ ગર્વની વાત હતી. મોભાનો દરજ્જો ગણાતો. ગામડા, શહેરમાં શિક્ષકને પૂરું માનસન્માન મળતું. આજે તો શિક્ષકને એવું કોઈ માનસન્માન નથી મળતું. જેને બિચારાને ક્યાંય નોકરી મળે તેમ ન હોય તે છેવટના  વિકલ્પ તરીકે શિક્ષક તરીકે નોકરી મેળવવા જાય છે. અનેક પીટીસી કૉલેજો બંધ કરી દેવાનો વારો આવ્યો છે. નરેન્દ્ર મોદીના શાસનકાળમાં શિક્ષકોની ભરતી વિદ્યા સહાયકો તરીકે કરી તેમને કોન્ટ્રાક્ટ પર રાખવામાં આવે તેવું ચલણ સરકારમાં શરૂ થયું છે. સરકાર આવું કરે તો ખાનગી શાળાઓ તો કરવાની જ ને. હવે ખાનગી શાળાઓમાં આ જમાનામાં પણ રૂ.૪,૦૦૦ના પગાર સામે ચોપડે સહી કરાવી રૂ. ૨,૦૦૦ જ અપાતા હોય ત્યારે શિક્ષકો પણ સામે ભણાવવામાં વેઠ જ ઉતારે છે. સામે પક્ષે ખાનગી શાળાઓ ફીમાં ૪૦થી ૫૦ ટકા જેવો વધારો કરી નાખે છે. વાલીઓ બિચારા થાય એટલો વિરોધ કરીને ‘પછી પોતાનાં સંતાનોને ભણાવવાનું છે તેથી કોઈ છૂટકો નથી’ એવી દલીલ સાથે મન મનાવી ફી આપવા સંમત થઈ જાય છે. આમ, સરવાળે, શાળાઓમાં ગુણવત્તાવાળા, આવડતવાળા, વિદ્વાન અને વિદ્યાર્થીઓને ભણાવવાની હોંશવાળા શિક્ષકો મળતા જ નથી.

આજકાલ વોટ્સ એપ પર એવા વિડિયો બહુ ફરે છે જેમાં કોઈ ચેનલવાળા, ઉત્તર પ્રદેશ કે બિહારની જણાતી શાળામાં જઈ શિક્ષકોને સપ્તાહના વારના સ્પેલિંગ પૂછે છે તો તે પણ નથી આવડતા હોતા. સામાન્ય જ્ઞાનના સવાલો પૂછે છે જેમ કે ‘નરેન્દ્ર મોદી શું છે’ તો કહે છે, ‘દેશના રાષ્ટ્રપતિ!’ ‘દેશના વડા પ્રધાન કોણ છે’ તો ‘મનમોહનસિંહ, નીતીશ અને લાલુ’ ત્રણેયનાં નામ આપે છે. હવે જો શિક્ષકોને જ આવા સવાલોના જવાબ કે સ્પેલિંગ ન આવડતા હોય તો તેઓ વિદ્યાર્થીઓને શું શીખવવાના? ઉત્તરપ્રદેશ કે બિહારની આ હાલત છે. બિહારમાં એક સમયે નાલંદા વિશ્વવિદ્યાલયનો આખી દુનિયામાં ડંકો વાગતો હતો, પરંતુ સત્તાલાલચુ રાજકારણીઓએ તમામ ક્ષેત્રે આ રાજ્યને ગર્તામાં ધકેલી દીધું.

શિક્ષકોને વિદ્યાર્થીઓ આદર્શ માનવા લાગે છે, ખાસ કરીને પ્રાથમિક ધોરણમાં ભણતા વિદ્યાર્થીઓ. અનુભવ કરી જોજો. ઘણી વાર તમે સાચું ભણાવતા હશો પણ શાળાના શિક્ષકોથી તે રીત જુદી પડતી હશે કે શિક્ષકની રીત ખોટી હશે તો પણ તમારું બાળક હોવા છતાં તે વાત સ્વીકારશે નહીં. જો વિદ્યાર્થી શિક્ષકને આદર્શ માનતા હોય તો શિક્ષકોની પણ આદર્શ જેવો વ્યવહાર કરવાની કોઈ ફરજ ખરી કે નહીં? પરંતુ આજના ઘણા શિક્ષકો માત્ર શિક્ષણમાં જ નહીં, નૈતિકતામાં પણ નપાસ થઈ રહ્યા છે. આપણે એવા સમાચાર અવારનવાર સાંભળીએ છીએ કે પહેલા કે બીજા ધોરણમાં ભણતી બાળકી સાથે શિક્ષકે શારીરિક અડપલાં કર્યા. અને આવો રોગ પ્રાથમિક શિક્ષણથી લઈને કોલેજ સુધી પ્રસર્યો છે. બળાત્કાર મામલે ભલે દિલ્હી કે ઉત્તર પ્રદેશ-બિહાર જેવાં રાજ્યો બદનામ હોય પણ તાજેતરમાં ગુજરાત પણ આવા મામલે વધુ છાપે ચડી રહ્યું છે.

અમદાવાદના સોલા વિસ્તારમાં સિક્યોરિટી ગાર્ડે તેના સાથીની પુત્રી છ વર્ષની પુત્રી પર કરેલી હેવાનિયતની વાત નથી કરતા, પણ શિક્ષણ જગત સાથે સંકળાયેલી વાત કરવી છે. પાટણની પીટીસી કૉલેજના શિક્ષકોએ એક વિદ્યાર્થિનીને ડરાવીને ધમકાવીને તેના પર સામૂહિક બળાત્કાર ગુજાર્યાના કે ગુજરાત યુનિવર્સિટીમાં લંપટ પ્રોફેસરના સમાચાર બહુ જૂના નથી. આવા છાપે ચડેલા અને નહીં ચડેલા સમાચારોનું પ્રમાણ નોંધ ન લેવાય તેટલું નાનું તો નથી જ. શિક્ષકો વિદ્યાર્થીઓને માત્ર આઈએમપી (ઇમ્પોર્ટન્ટ) પ્રશ્નો કે દાખલાઓ જ કરવા આપે  તો વિદ્યાર્થી કેવું ભણે તે સમજી શકાય છે. આવા શિક્ષકોના કારણે પછી વિદ્યાર્થી દસમા, બારમા કે કોલેજમાં આવીને બહુ મૂંઝવણમાં મૂકાઈ જાય છે.

આ તો થઈ શિક્ષકોની વાત. હવે ભણાવવાની પદ્ધતિની વાત. અને આમાં સરકારની ભૂમિકા આવે છે. સરકારે લગભગ સાતમા ધોરણથી સેમેસ્ટર પદ્ધતિ કરી નાખી છે. આના કારણે વિદ્યાર્થીના ભણવા પર બહુ મોટી અસર પડે છે. અગાઉ છ માસિક, નવ માસિક અને વાર્ષિક એમ ત્રણ પરીક્ષા રહેતી, પરંતુ વાર્ષિક પરીક્ષાના માર્ક જ ગણાતા. અને વાર્ષિક પરીક્ષામાં પ્રશ્નો આખા કોર્સને લગતા પૂછાતા. તેથી સમગ્ર કોર્સને લગતું ભણવું પડતું, યાદ રાખવું પડતું. હવે સેમેસ્ટરમાં તો છ મહિના જેટલું જ ભણવાનું. તે પછી ભૂલી જવાનું. છ- છ મહિને પરીક્ષાના કારણે અને વચ્ચે વચ્ચે યૂનિટ ટેસ્ટના કારણે વિદ્યાર્થીઓ ભારે દબાણમાં રહે છે. વળી, ૧૧ અને ૧૨માના સળંગ ચાર સેમેસ્ટર ગણાતા હોવાથી જો એક સેમેસ્ટરમાં માંદા પડ્યા ને માર્ક ઓછા આવ્યા તો સરવાળે બે વર્ષના ભણતર પર પાણી ફરી વળે છે. આ ઉપરાંત સેમેસ્ટર પદ્ધતિના કારણે દર વખતે નવાં પાઠ્યપુસ્તકો ખરીદવા પડે છે. અને ઘણી વાર તો એવું બને છે કે સત્ર ચાલુ થઈ ગયું હોવા છતાં બજારમાં પાઠ્યપુસ્તકો મળતાં નથી હોતાં. આ ઉપરાંત કોર્સ પણ છાશવારે બદલાઈ જાય છે. તેથી અગાઉ ભણી ગયેલા મોટા ભાઈ કે બહેન કે પડોશીનાં સંતાનનાં પાઠ્યપુસ્તક કામમાં લાગતા નથી. અગાઉ દર ચાર વર્ષે કોર્સ બદલાતો હતો. તેથી એક ને એક પાઠ્યપુસ્તક, ગાઇડ, અપેક્ષિત ને સ્વાધ્યાયપોથીથી કામ ચાલી જતું.

આ ઉપરાંત અગાઉ દસમા ધોરણમાં સાયન્સ, કોમર્સ કે આર્ટ્સ રાખવું તેનો નિર્ણય કરાતો હતો. હવે દસમા ધોરણમાં બધાને એક સરખું ભણવાનું. જેને ગણિત, વિજ્ઞાન નથી ફાવતું તેનેય ફરજિયાત એ ભણવું પડે. એ તો ઠીક, કોર્સ એટલો અઘરો બનાવી નાખ્યો કે અગાઉ જે ૧૨મા ધોરણમાં ત્રિકોણમિતિ કે આંકડાશાસ્ત્ર આવતું તે હવે ધોરણ ૯ કે ૧૦મામાં આવી જાય છે! ગુજરાતી, અંગ્રેજી ભાષાના માર્કનું મહત્ત્વ હવે રહ્યું નથી. તેથી ભાષા શીખવા પર કોઈ ધ્યાન જ નથી આપતું. સાયન્સ રાખવું, કોમર્સ કે આર્ટ્સ તેનો નિર્ણય હવે ૧૧મા ધોરણથી કરાય છે. તે તો સમજ્યા, પણ ૧૧મામાં જો સાયન્સ લો તો ગણિત સાથે આગળ વધવું (ગ્રૂપ એ રાખવું) કે જીવવિજ્ઞાન સાથે (ગ્રૂપ બી રાખવું) તેનો નિર્ણય પણ કરી લેવો પડે છે. આના લીધે જેમણે ગ્રૂપ એ લીધું છે તેવા લોકો માટે ૧૨મા પછી મેડિકલમાં જવાના રસ્તા બંધ થઈ જાય છે. જેમણે ગ્રૂપ બી લીધું છે તેવા લોકો એન્જિનિયરિંગ કે આર્કિટેક્ચરમાં જઈ શકતા નથી.

થોડા સમય પહેલાં તો એન્જિનિયરિંગમાં જવા માટે પર્સન્ટાઇલ સિસ્ટમ દાખલ કરીને પણ સરકારે ગૂંચવાડો સર્જ્યો હતો. એ તો ભલું થજો ગુજરાત હાઇ કોર્ટનું જેણે આદેશ આપી તે ભૂલભરેલી પદ્ધતિ સુધારી. આ ઉપરાંત એન્જિનિયરિંગ, મેડિકલમાં જવા માટે ૧૨મા ધોરણમાં હો ત્યારે તેની પરીક્ષા ઉપરાંત કેટ અને જેઈઈ જેવી પ્રવેશપરીક્ષા તો દેવાની જ હોય છે, પરંતુ તેના માર્કના અમુક ટકા જ ગણતરીમાં લેવાય છે.

આ ઉપરાંત, હવે દસમા-બારમાનું પરિણામ પણ ભારે ઊંચું દેવાય છે. આનું કારણ રાજકારણીઓની સાથે સીધો કે આડો (અહીં શ્લેષ અલંકાર અભિપ્રેત નથી) સંબંધ ધરાવતા લોકોને કૉલેજો ખોલવા આડેધડ અનુમતિઓ આપી દેવાઈ છે. જો પરિણામ ઊંચું ન આપે તો આ કૉલેજોની બેઠકો ખાલી રહે ને. અગાઉ તો ફર્સ્ટ ક્લાસ (૬૦ ટકા કે તેથી ઉપર) કે ડિસ્ટિંક્શન (૭૦ ટકા કે તેથી ઉપર) બહુ જૂજ લોકોને આવતો. જ્યારે હવે તો ૮૫ – ૯૦ ટકા તો સામાન્ય થઈ ગયા છે.

એકાદ વર્ષ પહેલાં ગુજરાતમાં બી.એસસી. જેવા કોર્સમાં પણ એડ્મિશનની કેન્દ્રીય પદ્ધતિ દાખલ કરીને વિદ્યાર્થીઓને હેરાન પરેશાન કરી મૂકાયા હતા. સરવાળે કૉલેજોમાં બેઠકો ખાલી રહી અને વિદ્યાર્થીઓનું ભણવાનું બગડતું હતું. તેથી સરકારે જ નિર્ણય પાછો ખેંચ્યો.

આ બધા ઉપરાંત ભણવાનું મોંઘું કેટલું કરી નાખ્યું છે! પહેલાં ૧થી ૪ ધોરણ સુધી પાટી-પેનમાં લખાતા. તેથી નોટબુક બચતી અને પર્યાવરણને પણ ઓછું નુકસાન થતું. તે પછી પાંચથી સાતમા ધોરણ સુધી પેન્સિલથી લખવાનું રહેતું. તેથી પેનના ખર્ચા ન થતા. (જોકે આજે માનસિકતા એવી થઈ ગઈ છે કે પેનનો ખર્ચો પણ ખર્ચો નથી લાગતો). હમણાં અમદાવાદની એક શાળાનો કિસ્સો સાંભળ્યો તો નવાઈ લાગી. આ શાળામાં હવે સૂચનાઓ વોટ્સ એપથી અપાય છે. કોઈ આને આવકાર્ય માની શકે, પણ વિચાર કરો, બધાં માબાપને સ્માર્ટ ફોન કે તેમાં વોટ્સ એપ ચલાવવા ઇન્ટરનેટનો ખર્ચો ન પણ પોસાતો હોય. પ્રગતિ પત્રક કે રિપોર્ટ કાર્ડમાં સૂચના આપી શકાતી હોય તો વોટ્સ એપનો નિયમ ફરજિયાત શા માટે હોવો જોઈએ?

સરકાર, શાળાઓ, ટ્યૂશન ક્લાસ ચલાવનારાઓ, પાઠ્યપુસ્તક કે અન્ય શિક્ષણ સામગ્રી બનાવનારા, છાપનારાઓ આ બધાને તો શિક્ષણમાંથી ભારેખમ કમાણી થતી હોવાથી તેઓ આનો વિરોધ કરતા નથી. વાલીઓ તેમનાં સંતાનોને સારું શિક્ષણ આપવા કોઈ પણ ભોગ અને ગમે તેટલો ખર્ચ આપવા તૈયાર હોય છે. ક્યારેક ક્યારેક તેમને વિરોધ કરવાનું શૂરાતન જાગે છે, પણ તેમનામાં એકતા ન હોવાથી કંઈ વળતું નથી. સરવાળે ભોગ બને છે બિચારા વિદ્યાર્થીઓ. કોઈને ચિંતા નથી કે પોતાના ટૂંકા સ્વાર્થના કારણે ભારતનું ભાવિ બગાડી રહ્યા છે.

(મુંબઈ સમાચારની રવિવારની પૂર્તિમાં ‘સિક્કાની બીજી બાજુ’ કૉલમમાં તા.૧૫/૩/૧૫ના રોજ આ લેખ છપાયો)

ચેનલોનું ઘોડાપૂર આવવા પાછળ તર્ક અને કારણ

હમણાં એક સમાચાર આવ્યા કે અક્ષયકુમાર અને રાજ કુન્દ્રા સાથે મળીને એક શોપિંગ ચેનલ શરૂ કરવાના છે. આ સમાચારે બે રીતે લોકોનું ધ્યાન ખેંચ્યું. એક તો એ કે, અક્ષયકુમાર એટલે શિલ્પા શેટ્ટીનો પૂર્વ પ્રેમી તો રાજ કુન્દ્રા તેનો પતિ. (પતિની આગળ વર્તમાન કોણે વાંચ્યું?) અગાઉનો સમય હોત તો આવું વિચારી શકાત? રાજ કપૂર અને સુનીલ દત્ત ભેગા મળીને એક ફિલ્મ બનાવી હોત તેવો ક્યારેય વિચાર સપનામાં પણ ન આવે. અમિતાભ અને (હવે તો સ્વ.) મૂકેશ અગરવાલે ભેગા મળીને એબીસીએલ જેવી કંપની શરૂ કરી હોત તેવું માનવામાં આવે? પરંતુ આજના સમયની આ હકીકત છે. હવે પ્રેમમાં વિચ્છેદ થયા પછી પણ સારા સંબંધો જળવાઈ રહે છે. સલમાન ખાનના સંગીતા બિજલાણી સાથેના સંબંધો આ વાતનો વધુ એક પુરાવો છે.

ઠીક છે. ઉપરના સમાચારે બીજી જે રીતે ધ્યાન ખેંચ્યું તે એ કે વધુ એક ચેનલ શરૂ થઈ રહી છે. હજુ હમણાં તો ઝી એન્ટરટેઇનમેન્ટ લિમિટેડની ‘એન્ડ’ ટીવી શરૂ થયાના સમાચાર આવ્યા હતા. તે પહેલાં સોની ટીવીની ‘પલ’, કલર્સની ‘રિશ્તે’, ઝી ટીવીની ‘ઝિંદગી’ શરૂ થઈ હતી. કોઈ મનોરંજન ચેનલ શરૂ હોય અને તેના માલિક રમતગમતની ચેનલ શરૂ કરવા વિચારે તે સમજાય, પરંતુ ઝી ટીવી આવતું હોય અને ઝિંદગી ચાલુ થાય, કે પછી, ઝી સિનેમા પર ફિલ્મો બતાવાતી હોય અને તે જ કંપનીવાળા એન્ડ પિક્ચર્સ પણ શરૂ કરે તો સહેજે પ્રશ્ન થાય કે પોતાની ચેનલ જેવા કાર્યક્રમો આપે છે તેવા જ કાર્યક્રમો આપતી બીજી ચેનલ શરૂ કેમ કરે છે? આ લોકો ગાંડા તો નથી થઈ ગયા ને?

ના. આ બધા ઉદ્યોગપતિઓ છે અને તેઓ જે કંઈ કરતા હોય તે સમજીવિચારીને, ૧૦૦-૨૦૦ કરોડ મળતા હોય તો જ નવું સાહસ શરૂ કરવાનું વિચારે (હવે એમ તો કહેવાય નહીં કે બે પૈસા મળતા હોય તો શરૂ કરે, ૧૦૦-૨૦૦ કરોડ જ કહેવું પડે). પહેલાં તો એવું હતું કે કાર્ટૂન જોવું હોય તો રવિવારે મિકી એન્ડ ડોનાલ્ડ જોઈ લેવાનું. અંગ્રેજી સિરિયલ જોવી હોય તો રવિવારે સ્ટાર ટ્રેક જોઈ લેવાની. ફિલ્મ જોવી હોય તો શનિવારે અને રવિવારે ટીવી સામે બેસી જવાનું. ગીતો જોવાં હોય તો બુધવારે અને શુક્રવારે રાત્રે ૮ વાગ્યે ટીવી પર ચિત્રહાર જોઈ લેવાનું.. સમાચાર જોવા હોય તો રાત્રે ૮.૪૦એ દૂરદર્શન શરૂ કરવાનું. જી હા, પહેલાં એક જ ચેનલ હતી, દૂરદર્શન. તેમાં તમામ પ્રકારના કાર્યક્રમો આવતા, સમાચાર, ક્રિકેટ મેચ, ઓલિમ્પિક, કાર્ટૂન, હિન્દી ફિલ્મ ગીતો, ક્લાસિકલ મ્યૂઝિક, ક્લાસિકલ ડાન્સ અને ફિલ્મો. અને દૂરદર્શનનો પ્રસારણ સમય હતો સાંજે ૬ કે ૭ વાગ્યે શરૂ થાય અને રાતના ૧૧ વાગ્યા સુધી જ ચાલે. પરંતુ સૃષ્ટિનો ક્રમ છે, એકમાંથી વિસ્તરવાનું. હિન્દુ સંસ્કૃતિ મુજબ પહેલાં મનુ અને શતરૂપા તેમજ બ્રહ્માના માનસપુત્રો સમા વિવિધ ઋષિઓ થયા તેમાંથી સૃષ્ટિનો વિસ્તાર થયો. તેવું દૂરદર્શનમાંથી પણ થયું. દૂરદર્શનની મેટ્રો ચેનલ આવી. ખાનગી ચેનલોમાં ઝી અને સ્ટાર ટીવી આવ્યાં. સ્ટાર પર અંગ્રેજી સિરિયલ આવતી. ધીમે ધીમે હિન્દી સિરિયલ ચાલુ થઈ. તેમાંથી વિસ્તરીને ‘સ્ટાર પ્લસ’ થયું. સ્ટાર પ્લસનું વિસ્તરણ થઈને સ્ટાર વન ચેનલ આવી. જે બાદમાં લાઇફ ઓકે બની. ‘ઝી’એ પણ એક ‘એલ ટીવી’ નામની ચેનલ શરૂ કરી હતી, જે બંધ કરી દેવાઈ. પણ હવે તો આખો નવો જ ટ્રેન્ડ ચાલુ થયો છે. એક સરખી શ્રેણીમાં આવતા કાર્યક્રમો આપતી બીજી ચેનલ શરૂ કરવાનો.

આપણે ટેલિવિઝન ઇન્ડસ્ટ્રીની ભાષામાં સમજીએ. તમે જે સ્ટાર પ્લસ, ઝી ટીવી, સોની ટીવી, કલર્સ ટીવી જુઓ છો તેને જીઇસી એટલે કે જનરલ એન્ટરટેઇનમેન્ટ ચેનલ કહેવાય છે. આજતક, એબીપી, એનડીટીવી વગેરે સમાચાર ચેનલો છે. ટેન સ્પોર્ટ્સ, સ્ટાર સ્પોર્ટ્સ, ઇએસપીએન વગેરે સ્પોર્ટ્સ ચેનલ છે. આમ, જે તે વિષયની ખાસ ચેનલો આવવા લાગી. કાળક્રમે તેમાંય વધુ વર્ગીકરણ થયું જેમ કે સ્ટાર સ્પોર્ટ્સ તો હતી જ, પરંતુ માત્ર ક્રિકેટને ધ્યાનમાં રાખીને સ્ટાર ગ્રૂપે સ્ટાર ક્રિકેટ ચાલુ કર્યું. અગાઉ સ્ટાર પ્લસ પર સુંદર અભિનેત્રી દીપ્તિ ભટનાગર વિવિધ શહેરોની મુસાફરી ‘યાત્રા’ નામના કાર્યક્રમ દ્વારા કરાવતી. ત્યારે કદાચ કલ્પના પણ નહીં હોય કે માત્ર ટ્રાવેલ્સની પણ એક ચેનલ હોઈ શકે છે. સંજીવ કપૂરનો ઝી ટીવી પર ‘ખાના ખજાના’ શો આવતો ત્યારે કોઈએ વિચાર્યું હશે કે ઘણી બધી ચેનલો પર માત્ર ખાણી પીણીને લગતા કાર્યક્રમો જ બતાવાતા હશે? હવે આનાથી પણ વધુ એક પગલું આગળ જઈને એવો ટ્રેન્ડ આવ્યો કે જીઇસીમાં પોતાની એક ચેનલ તો હોય જ, પરંતુ બીજી ચેનલ પણ શરૂ કરવી, જેમ કે, સ્ટાર પ્લસ છે તેણે ‘લાઇફ ઓકે’ શરૂ કરી. સોની ટીવીની સોની અને સબ ચેનલ છે, છતાં તેણે ‘પલ’ ચાલુ કરી. ઝી ગ્રૂપની ‘ઝી’ ટીવી ઉપરાંત ‘ઝિંદગી’ તો હતી જ, હવે ‘એન્ડ ટીવી’ આવી.

પ્રશ્ન એ થાય કે એક સરખા કાર્યક્રમો, જેને ટેલિવિઝનની ભાષામાં કન્ટેન્ટ કહે છે, બતાવતી બે ચેનલો હોય તો ટીઆરપી તેમજ જાહેરખબર માટે ઝઘડો ન થાય? વળી, કાર્યક્રમો ખરીદવા માટેના ખર્ચ, તે બતાવવાનો ખર્ચ…આ બધું કેવી રીતે પોસાય? આનો જવાબ એ છે કે, અત્યારે ભારતનું બજાર પણ વિસ્તરી રહ્યું છે. ૧૯૯૧માં તત્કાલીન નાણા પ્રધાન મનમોહનસિંહે જે ઉદાર આર્થિક નીતિ અપનાવી તે પછી આ બધો ઘટનાક્રમ સર્જાયો છે. ટીવી ચેનલો, ઇન્ટરનેટ, મોબાઇલ આ બધાની અસરના કારણે ભારતીયો વધુ ખર્ચ કરતા થયા છે. ઉપભોક્તાવાદ વધ્યો છે. આ પેલી સર્ક્યુલર બસ જેવું છે. જાહેરખબરો બતાવાય છે એટલે ગ્રાહકો ખરીદવા આકર્ષાય છે અને ગ્રાહકો ખરીદવા આકર્ષાય છે તેથી જાહેરખબરો વધે છે. જાહેરખબરોનું પ્રમાણ વધે છે પરિણામે ટીવી ચેનલોનું પ્રમાણેય વધે છે. વળી, જાહેરખબર મેળવવા માટે જો પોતાની કંપનીની અનેક ચેનલ હોય તો કંપનીના માર્કેટિંગ મેનેજેરો એવો દાવો કરી શકે કે અમારી પહોંચ કરોડો દર્શકો સુધી છે. સરવાળે, તેની બે અથવા જેટલી ચેનલો હોય તે બધાને જાહેરખબરો મળે. આ ઉપરાંત દરેક વર્ષે કોઈને કોઈ રાજ્યમાં ચૂંટણી તો હોય જ છે. અને રાજકીય પક્ષો પોતાની જાહેરખબર કરવા માટે આ બધી ચેનલ પર કટકો બટકું નાખી દેતા હોય છે. લોકસભાની ચૂંટણી વખતે કેટલી બધી જાહેરખબરો આવતી હતી, તે તો, તાજો ઇતિહાસ હોવાથી, તમને યાદ જ હશે. આથી કીડીને કણ મળી રહે છે અને હાથીને મણ.

બીજું, સામાન્ય રીતે એવું કરાય છે કે જે મુખ્ય ચેનલ હોય તેના પર જે શો પૂરા થઈ ગયા હોય અથવા તો તેના જૂના એપિસોડ હોય તે આ બીજી ચેનલ પર દર્શાવાય છે. દાખલા તરીકે ‘પલ’ ચેનલ પર સાંજે ૬થી ૯ સુધી સબ ટીવીના જૂના શો ‘એફઆઈઆર’, ‘લાપતાગંજ’, ‘રિંગ રોંગ રિંગ’ વગેરે બતાવાય છે. રાતના ૯ પછી સોની ટીવીના શો જેમ કે ‘બડે અચ્છે લગતે હૈ’, ‘પરવરિશ’ વગેરે બતાવાય છે. ઘણા ટીવી દર્શકોને જૂના શો જોવા ગમતા હોય છે. તેઓ પૂરી થઈ ગયેલી તેમની મનગમતી સિરિયલ જોવા આ નવી ચેનલ તરફ વળી શકે છે.

ત્રીજું, હવે જનરલ એન્ટરટેઇનમેન્ટમાં પણ વર્ગીકરણ કરી દેવામાં આવે છે, જેમ કે, ‘ઝી’ ટીવી પર બધી પ્રકારના કાર્યક્રમો આવતા હોય તો ‘ઝિંદગી’ પર પાકિસ્તાનના શો આવે છે, જે સ્વાભાવિક રીતે મુસ્લિમ લોકોને તેના તરફ આકર્ષશે. તો ‘એન્ડ ટીવી’ પ્રમાણમાં યુવાન, શહેરી અને આધુનિક માનસિકતાવાળા લોકો માટે છે. આ જ રીતે ‘સ્ટાર પ્લસ’ પર સામાન્ય રીતે મહિલા લક્ષી સિરિયલો આવતી હોય છે જ્યારે ‘લાઇફ ઓકે’ પર ક્રાઇમ આધારિત કાર્યક્રમો વધુ છે. અગાઉ એનડીટીવી ઇમેજિન, નાઇન એક્સ જેવી ચેનલો આવેલી પરંતુ તેમણે કંઈક અલગ કરવાના બદલે સ્થાપિત ચેનલો જેવા જ કાર્યક્રમો આપવાની હોડ બકી અને તેમને સમેટી લેવી પડી.

ચોથું, બેએક વર્ષથી આપણે ત્યાં ટીવીનું ડિજિટલાઇઝેશન શરૂ થયું. અમદાવાદ સહિતના શહેરોમાં સેટ ટોપ બૉક્સ (ડીટીએચ) ફરજિયાત કરી દેવાયું. આનાથી કેબલ ઓપરેટરોની દાદાગીરી ઘટી. પહેલાં તો નવી ચેનલ જે તે શહેરના વર્ચસ્વ ધરાવતા કેબલ ઓપરેટર દેખાડે તે માટે તેને કરોડો રૂપિયાનો ચાંદલો કરવો પડતો, હવે સેટ ટોપ બૉક્સ આવ્યા પછી આ પ્રથા સાવ બંધ નથી થઈ પરંતુ તેમાં ભાવ ઘટ્યા છે.

પાંચમું, ટીવી ધરાવનારા લોકો હવે વધી રહ્યા છે. અત્યારે, એક અંદાજ પ્રમાણે, ટીવી કેબલ કે ડીટીએચ દ્વારા ૧૩.૯ કરોડ ઘરમાં છે. ઈ.સ. ૨૦૧૮માં ટીવી ૧૮ કરોડ ઘરમાં પહોંચે તેવી ધારણા છે. આ ઉપરાંત હવે ચેનલોની વિવિધતા વધવાના કારણે એક જ ઘરમાં લોકો વચ્ચે ટીવી પર કઈ ચેનલ જોવી તે માટે ઝઘડા થવા લાગ્યા છે. આના ઉપાય તરીકે પોસાય તેવા લોકો ઘરમાં બે કે ત્રણ ટીવી પણ રાખવા લાગ્યા છે!

એટલે મૂળ તો, આ બધો તાયફો મારા ને તમારા ખભે છે. જાહેરખબરો કરનારી કંપનીઓ પણ જાહેરખબરોનો ખર્ચ પ્રોડક્ટના ભાવ વધારીને આપણી પાસેથી લેવાની. ડીટીએચમાં પણ તમારે અમુક ચેનલો જોવી હશે તો વધુ રૂપિયાવાળું પેકેજ લેવું પડશે. તેમાંય સ્ટાર સ્પોર્ટ્સ  જેવી પે ચેનલ જો વિશ્વ કપના ટાણે ભાવ વધારી દે તો તમારા પેકેજના ખર્ચમાં પણ વધારો થવાનો. વળી, ચેનલો વધશે એટલે ઉપર કહ્યું તેમ ઘરમાં એકથી વધુ ટીવી પણ આવવાના. જ્યાં સુધી ભારતીય બજાર વિસ્તરતું રહેશે, લોકોની ખરીદશક્તિ વધતી રહેશે અથવા લોકોની ખરીદવાની ઈચ્છા વધતી રહેશે ત્યાં સુધી હજુ વધુ ચેનલો આવતી રહેશે.

(ગુજરાત ગાર્ડિયનની ફિલ્મ પૂર્તિમાં ‘ટેલિ ટોક’ કૉલમમાં તા.૧૩/૩/૧૫ના રોજ આ લેખ છપાયો)

નાગાલેન્ડની ઘટના: લોકો કાયદો કેમ હાથમાં લે છે?

તાજેતરમાં નાગાલેન્ડના દીમપુરમાં એક મોટાં ટોળાંએ જેલમાં જઈને આરોપીને મારી નાખ્યાના સમાચાર બહુ ચર્ચામાં છે. એક તરફ જ્યારે દિલ્હીમાં અતિ ચર્ચિત પેરા મેડિકલ વિદ્યાર્થિની પર સામૂહિક બળાત્કારના લીધે, ભારતદ્વેષી વિદેશી ચેનલ બીબીસીની એક પત્રકાર જેલમાં બેઠેલા નરાધમનો ઇન્ટરવ્યૂ લઈ આવે છે, તેને ચેનલ પર ધરાર દર્શાવાય છે ત્યારે ઘણા લોકોના મોઢામાંથી નિ:સાસો સરી પડે છે અને કેટલીક એવી ટીપ્પણી પણ સાંભળવા મળે છે કે એ બળાત્કારીઓના હાલ પણ નાગાલેન્ડના બળાત્કારી જેવા થવા જોઈતા હતા. સવાલ એ છે કે લોકો કેમ ઉશ્કેરાઈ જાય છે? કેમ કાયદો પોતાના હાથમાં લે છે? પહેલાં કેટલાક સમાચારો પર નજર નાખીએ. તેના પરથી આપણા પ્રશ્નના ઉત્તર મેળવવા સહેલા બનશે.

સમાચાર ૧: સુરતમાં વહેલી સવારે ટ્યૂશનમાં જતી કિશોરી પર સામૂહિક બળાત્કાર થયો. ૨૦૦૯ની આ દુર્ઘટના બાદ જ્યારે આરોપીઓને મેડિકલ ટેસ્ટ માટે નવી સિવિલ હૉસ્પિટલ લવાયા ત્યારે તેમના પર સુરતીઓ તૂટી પડ્યા હતા અને બરાબરનો માર માર્યો હતો. પોલીસ પણ જાણે ઈચ્છતી હતી કે ભલે તેમને માર પડે. જોકે, બાદમાં કોઈ એકની હત્યા થઈ જવાની બીક લાગતાં પોલીસને રિવોલ્વર કાઢીને લોકોને ડરાવવાની ફરજ પડી હતી.

સમાચાર ૨: આઠ માર્ચના જ સમાચાર છે. અમદાવાદમાં છ વર્ષની બાળકી પર દિલ્હીનો પેરામેડિકલ વિદ્યાર્થિની પર સામૂહિક બળાત્કારની ગોઝારી યાદ તાજી કરાવે તેવો અત્યાચાર થતાં લોકોનો રોષ ભભૂકી ઉઠ્યો હતો. સોલા વિસ્તારમાં છ વર્ષની બાળકીના ગુપ્તાંગમાં લોખંડના સળિયા ભોંકનારા આરોપી પર લોકોનું ટોળું મિરઝાપુર કોર્ટ પરિસરમાં જ તૂટી પડ્યું હતું અને એને બરાબરનો ઠમઠોર્યો હતો. જો પોલીસે આરોપીને કવર કર્યો ન હોત તો લોકોનો રોષ જોતાં એવું લાગી રહ્યું હતું કે અમદાવાદમાં પણ ‘નાગાલેન્ડવાળી’ જ થઈ હોત.

સમાચાર ૩: ૨૦ માર્ચ, ૨૦૧૩ના સમાચાર છે. નખાત્રાણામાં પૂરઝડપે પસાર થતી સીતારામ ટ્રાવેલ્સની બસે બાઇક પર જઇ રહેલાં દંપતીને ઉડાવી દેતાં પતિ-પત્ની બન્નેનાં કમકમાટીભર્યાં મોતની ઘટનાએ ભારે અરેરાટી જગાવી હતી. આ દુર્ઘટનાથી ગામલોકો ભારે રોષમાં આવી ગયા હતા. અકસ્માત નીપજાવનારી ખાનગી બસમાં તોડફોડ કરવામાં આવી હતી અને આક્રોશ પરાકાષ્ઠાએ પહોંચતાં બસને આગ પણ ચાંપવામાં આવી હતી.

સમાચાર ૪: પાવીજેતપુર તાલુકાના હિરપરી ગામની મહિલા ૨૮ ઑક્ટોબર, ૨૦૧૪ના રોજ ખેતરમાં ઘાસ કાપવા ગઇ હતી ત્યારે પાવી ગામના કિશન નામના શખ્સે આ મહિલાને અટકાવી આબરૂ લેવાની કોશિશ કરી હતી. મહિલાએ બૂમાબૂમ કરતાં માણસો દોડી આવ્યા ને કિશન નાસી ગયો હતો. ત્યારબાદ કિશન તથા તેના સાથીઓએ ભેગા મળી હિરપરીની મહિલા તથા ત્યાં ઉપસ્થિત મહિલાઓને મારી નાખવાની ધમકી આપી હતી. પોલીસ ફરિયાદ ન થતાં ૪૦થી વધુ મહિલાઓ પાવીજેતપુર પોલીસ સ્ટેશનમાં આવી હલ્લાબોલ કર્યું હતું. અંતે ફરિયાદ લેતાં મામલો થાળે પડયો હતો.

સમાચાર ૫: ભાવનગર પાસે અધેવાડામાં ધમધમતી દારૂની ભઠ્ઠીઓ અને તે કરતાંય દારૂ પીને ધમાલ મચાવતા અસમાજિક તત્ત્વોના ત્રાસના કારણે મહિલાઓ ગુસ્સે થઈને દારૂના પીપ સળગાવી દીધા હતા. આ સમાચાર ૩ માર્ચ, ૨૦૧૫ના જ છે.

અધેવાડા પાસે બન્યું તેવું તો છોટા ઉદેપુરના નસવાડી તાલુકાના કંડવા ગામે, કચ્છના મુન્દ્રા તાલુકાના ભદ્રેશ્વર ગામમાં બની ચુક્યું છે. સુરત બાજુ પણ મહિલાઓ દારૂ સામે રણે ચડી હોવાના બનાવો નોંધાયા છે.

તો હવે સમજાયું કે ટોળું કેમ કાયદો હાથમાં લે છે? ન સમજાયું હોય તો આ રહ્યાં કારણો. બળાત્કાર જેવી ઘટનામાં તો જાણે સ્ત્રી જ આરોપી હોય તેમ પોલીસથી માંડીને કોર્ટમાં વકીલ એવા એવા સવાલ પૂછે (જે આપણે ‘દામિની’ ફિલ્મમાં જોયું છે) કે કાચી પોચી કે સંસ્કારી સ્ત્રી એવા સવાલોના જાહેરમાં જવાબ જ ન આપી શકે. વળી, એવી મહિલાને ચારિત્ર્યહીન ચિતરવાના પ્રયાસ શરૂ થઈ જાય. લોકો એવી વાતો ફેલાવવા લાગે કે પૈસાનું ‘સેટિંગ’ નહીં થયું હોય એટલે પેલાને બદનામ કરે છે. સ્ત્રીને ઓળખતા હોય અને જે લોકો તેને માણવાના નિષ્ફળ પ્રયત્ન કરી ચુક્યા હોય તેઓ પણ કહેશે કે એ તો મારી સાથે પણ સેક્સ માટે તૈયાર થઈ ગઈ હતી. વળી, આવી સ્ત્રી જો કુંવારી હોય તો તો તેની ઓર માઠી બેસે. તેના પોતાના ઘરના લોકો પણ તેને ભારની જેમ જુએ. તેની સાથે લગ્ન કરવા કોઈ તૈયાર ન થાય. ઉપરાંત કોર્ટમાં તો કાયદાની આંટીઘૂંટીનો લાભ લઈને કે અન્ય રીતે રજા પાડીને મુદ્દત પડ્યા જ રાખે. (આવું પણ આપણે ‘દામિની’ ફિલ્મમાં જોયું છે ને ‘પ્રેમગ્રંથ’ ફિલ્મમાં પણ જોયું છે.) પેલો આરોપી તો જલસા જ કરતો હોય.

સામાન્ય રીતે બળાત્કાર હોય કે અન્ય કોઈ ગુનાનો કિસ્સો, તેમાં જો આરોપી મામૂલી હોય તો તો તેને સજા થતી જ હોય છે પરંતુ જ્યારે આરોપી કોઈ રાજકીય વ્યક્તિ સાથે સંબંધ ધરાવતો હોય, ઉદ્યોગપતિનો દીકરો/દીકરી કે અભિનેતા-અભિનેત્રી હોય ત્યારે ઘણાં બધાં સેટિંગ થતા હોય છે. એક જાણીતા ઉદ્યોગપતિના દીકરાએ કાર એક્સિડેન્ટ કર્યો હોવાની વાત વહેતી થઈ હતી, પરંતુ પોલીસે આ બાબતે ભારે ચૂપકીદી સાધી લીધી હતી અને તેમાં ભીનું સંકેલી લેવાયું હતું.

દિલ્હીના પેરા મેડિકલ વિદ્યાર્થિની કેસમાં જ લોકો કેમ મીણબત્તી લઈને માર્ચ કાઢવા લાગ્યા? અગાઉ દિલ્હીમાં બળાત્કારના ઘણા બધા બનાવો બન્યા હતા. લગભગ રોજ આવા સમાચાર આવવા લાગ્યા હતા. ચાલતી કારે બળાત્કાર પણ સામાન્ય થઈ ગયા હતા. ધીમે ધીમે લોકોનો તાપમાનનો પારો ઉકળવા લાગ્યો. છેવટે આ પેરામેડિકલ વિદ્યાર્થિની પર સામૂહિક બળાત્કાર તો થયો, પરંતુ સાથે તેને એટલી ગંભીર મારવામાં આવી કે તેનું મોત થઈ ગયું. આ બધું જોતાં લોકોની સહનશીલતા હદ વટાવી ગઈ. અને એટલે દિલ્હીમાં યુવાનો-યુવતીઓ કોઈ પણ જાતના નેતૃત્વ વગર એકઠા થયા હતા. એ સમય દરમિયાન અણ્ણા, રામદેવ વગેરેના આંદોલનના કારણે કેન્દ્ર સરકાર સામે આમેય દેશમાં વાતાવરણ ઉગ્ર હતું. એમાં દિલ્હીનાં તત્કાલીન મુખ્યમંત્રી શીલા દીક્ષિત કે કેન્દ્રીય ગૃહપ્રધાન સુશીલકુમાર શિંદે કોઈ આંદોલનકારીઓને શાંત પાડવા પણ ન આવ્યાં. એ તો સદ્ભાગ્ય કે બળાત્કાર વિરોધી આંદોલને હિંસક રૂપ ન લીધું.

દારૂના કિસ્સામાં પણ લોકો ભડકી ઉઠતા હોય છે. આવા કિસ્સા આપણે ઉપર સમાચારમાં જોયા તેમ ગામોમાં વધુ બનતા હોય છે. શહેરના લોકોને પોતાની એટલી સમસ્યાઓ હોય છે કે તેઓ કોઈ વાતની ‘અતિ’ ન થઈ જાય ત્યાં સુધી કાયદો હાથમાં લેવાનું પસંદ કરતા નથી. જોકે, મુંબઈમાં ગત જાન્યુઆરીમાં જ ‘ટૅક્નિકલ ક્ષતિ’ના કારણે ટ્રેન સેવા ખોરવાતા લોકો ઉગ્ર બન્યા હતા અને પથ્થરમારો કરવા લાગ્યા હતા. તેના પરિણામે પોલીસને લાઠીચાર્જ કરવો પડ્યો હતો. પરંતુ મુંબઈની વાત અલગ છે. ત્યાં અંદાજે ૧.૧ કરોડની વસતિ છે. અને એમાંથી ૮૦ ટકા લોકો ટ્રેન પર નિર્ભર છે. ટ્રેનમાં જો પાંચ મિનિટ પણ મોડું થાય તો સરવાળે ગંતવ્ય સ્થાને પહોંચવામાં કલાકનું મોડું થઈ જતું હોય છે અને મુંબઈની હાડમારીભરી જિંદગીમાં તે પરવડે નહીં. આથી જ લોકો ઉગ્ર બની જતા હોય છે.

એટલે શહેરના લોકો અપવાદ સિવાય બને ત્યાં સુધી કાયદો ઓછો હાથમાં લેતા હોય છે. પરંતુ અગાઉ કહ્યું તેમ ગામડામાં દારૂના કારણે ખૂબ ત્રાસ પડતો હોય છે. તેનાથી પૈસા અને માણસની તબિયત એમ બે રીતે ખુવારી થતી હોય છે. ઉપરાંત મહિલાઓનું જીવન પણ દુભર બની જતું હોય છે. વળી, જો લઠ્ઠો ઝેરી બની ગયો હોય તો ઘરના સભ્યનું મોત પણ થાય છે. પોલીસને આ બધી ખબર નથી હોતી તેવું નથી. પોલીસને દરેક ગુના ક્યાં થાય છે તેની બાતમી હોય છે. પરંતુ ગુજરાતમાં ગેરકાયદે ચાલતા દારૂના અડ્ડામાંથી અઢળક કમાણી થતી હોય છે અને તેના હપ્તા ઉપર સરકાર સુધી જતા હોય છે. એટલે જ તો તે બેરોકટોક ચાલતા હોય છે. જ્યારે લઠ્ઠાકાંડ બને છે ત્યારે દેખાવ પૂરતા દરોડા પાડીને તત્કાળ પૂરતા અડ્ડાઓ બંધ કરાવી દેવામાં આવે છે, પરંતુ એ બધું ભૂલાઈ જાય એટલે ફરી પાછા એ અડ્ડા ધમધમવા લાગે છે. આવા દારૂડિયાઓ પોતે કંઈ કામ કરતા નથી હોતા. તેઓ તેમની પત્ની કે દીકરીની આવક પર જીવતા હોય છે. એટલે જ ક્યારેય એવા સમાચાર નથી આવતા કે પુરુષોએ દારૂના અડ્ડા બંધ કરાવ્યા, પણ મહિલાઓએ જ ચંડી બનીને આવાં કામ કરવા પડે છે.

અકસ્માત થાય છે ત્યારે પણ લોકોનો ગુસ્સો હદ વટાવી જાય છે. સામાન્ય રીતે લોકો જોતા જ હોય છે કે બસ કે ખટારાવાળા કેવા બેફામ ચલાવે છે. કારવાળા પણ આડેધડ રીતે લેનના નિયમો ન પાળીને ચલાવતા હોય છે. બીજી તરફ, ક્યાંક અંદરખાને પોતાની ગરીબાઈ માટે આવા પૈસાદારોને પણ જવાબદાર માનતા હોય છે. વળી, જ્યારે ધનવાનનો નબીરો અકસ્માત કરે ત્યારે કાયદો તેનું કંઈ બગાડી શકતો નથી, તે પણ લોકો જોતા હોય છે. સલમાન ખાનનો ‘હિટ એન્ડ રન’નો કેસ ૧૨ વર્ષથી ચાલે જ છે ને. અમદાવાદમાં વિસ્મય શાહનો કેસ પણ ઘણા વખતથી ચાલે છે. જો સિટી બસ કે એસટી બસના ડ્રાઇવર અકસ્માત કરે તો પણ લોકો ગુસ્સામાં આવી જાય છે કેમ કે તેઓ જાણે છે કે ડ્રાઇવરને સસ્પેન્ડ કરાશે, બહુ બહુ તો જેલમાં પુરાશે પણ કોઈકની જિંદગી ગઈ તેનું શું?

આમ, સરવાળે એવો નિષ્કર્ષ કાઢી શકાય કે જ્યાં સુધી કાયદાને વધુ કડક નહીં બનાવવામાં આવે, કાયદાનું ચુસ્ત પાલન નહીં કરવામાં આવે અને કોર્ટમાં વકીલો કાયદાની છટકબારીનો લાભ લઈ ગુનેગારોને બચાવવાનાં અનૈતિક કામો કરતા રહેશે તો લોકો, ઉપરોક્ત ઉદાહરણો આપ્યાં તેમ કાયદો હાથમાં લેતા રહેશે.

 

મધર ટેરેસાના ચમત્કાર અને શરતી સેવા

(આની પહેલાંનો ભાગ એટલે કે આ લેખ ન વાંચ્યો હોય તો પહેલાં તે વાંચો

ભાગવત, ટેરેસા અને ભારતનું સેક્યુલરિઝમ)

સંઘના વડા ભાગવતે મધર ટેરેસાની ટીકા કરી કે તેમની સેવા હિન્દુઓને ખ્રિસ્તી બનાવવા માટે હતી એમાં આપણાં માધ્યમો ઉકળી ઉઠ્યાં. કથિત સેક્યુલરોએ પણ ખૂબ ટીકા કરી. એ ટીકા સાચી હતી.

કોચીના અલુવામાં સિસ્ટર અનિતા નામની એક નને (ખ્રિસ્તી સાધ્વી) એક પ્રિએસ્ટ (પૂજારી)ની ગંદી હરકતની ફરિયાદ કરી તો તે મધ્ય પ્રદેશમાં પ્રોવિડન્સ કોન્વેન્ટમાં શિક્ષિકા તરીકે સેવા આપતી હતી ત્યાંથી તેની બદલી ઇટાલીના મધર હાઉસમાં કરી દેવાઈ! ફરિયાદ માટે સજા! ઇટાલીમાં પણ તેને શારીરિક-માનસિક સતામણીનો ભોગ બનવું પડેલું. એને ભોજન અપાતું નહોતું. તેને ત્યાંની કોન્વેન્ટમાંથી પણ કાઢી મૂકાઈ. બીજી કોન્વેન્ટમાં આશરો લીધો તો ત્યાંથી પણ કાઢી મૂકાઈ. કોચીની ટિકિટ પકડાવી દેવાઈ. તે કેરળના તોટ્ટકટ્ટુકરાની કોન્વેન્ટમાં પહોંચી તો ત્યાંથી પણ તેનો સામાન ફેંકી દેવાયો. પછી સ્થાનિક લોકો તેને જનસેવા શિશુભવનમાં લઈ ગયા. અત્યારે તે ત્યાં રહે છે. ગત ૩ માર્ચના સમાચાર મુજબ, હવે તે તોટ્ટકટ્ટુકરાની સિસ્ટર ઑફ સેન્ટ અગટા કોન્વેન્ટ સામે અનિશ્ચિત કાળની ભૂખ હડતાળ આદરવાનું વિચારી રહી છે. તો, ખ્રિસ્તી પંથની વેબસાઇટ એશિયા ન્યૂઝ મુજબ, મધર ટેરેસાની સંસ્થાની એક સિસ્ટર મેરી એલિઝાને બાળકોને વેચવાના ગુના માટે શ્રીલંકામાં જેલ ભેગી કરાઈ હતી!

કેરળનાં નન સિસ્ટર મેરીએ તો કઈ રીતે ખ્રિસ્તી પ્રિએસ્ટ શારીરિક શોષણ કરે છે તેની વાત કરતી આત્મકથા ‘નમ્મ નિરંજનવલે સ્વસ્તિ’ લખી છે. તેઓ પોતે આના ભોગ બન્યા હતા અને તેનો વિરોધ કરવા માટે તેની સામે દુશ્મન જેવો વ્યવહાર કરાતો હતો. આર્યલેન્ડમાં તો ‘સિસ્ટર્સ ઑફ મર્સી’ નામથી ચાલતી અનેક સંસ્થાઓમાં બાળકોનાં શારીરિક શોષણના બનાવો બન્યા છે. જેમ આપણે ત્યાં એક સંપ્રદાયના કેટલાક સાધુઓ દ્વારા બાળકોના સજાતીય શોષણના બનાવો આવ્યા છે તેમ ખ્રિસ્તીઓમાં પણ કેટલાક પાદરીઓ માટે બાળકોના સજાતીય શોષણ માટે દોષિત બન્યા છે. પરંતુ અગાઉ કહ્યું તેમ સમાચાર માધ્યમોમાં આ બધું દબાવી દેવામાં આવે છે. તો બીજી તરફ ખ્રિસ્તી પંથ પ્રત્યે હંમેશાં આદરની લાગણી લોકોમાં રહે તેમાં હિન્દી ફિલ્મોદ્યોગ પણ ભાગ ભજવે છે. કોઈ ફિલ્મમાં તમે પાદરીને કે નનને કોઈ ખોટું કામ કરતા નહીં જોયાં હોય. ક્યારેય ખ્રિસ્તી સંસ્થામાં ખોટું થતું નહીં બતાવાયું હોય. ઉલટું, ‘અમર અકબર એન્થોની’, ‘ખલનાયક’ કે ‘દિલવાલે દુલ્હનિયાં લે જાયેંગે’….અન્ય ધર્મી પણ ચર્ચમાં જઈને પ્રાર્થના કરતા બતાવાય છે. પ્રભુ દેવા, અરવિંદ સ્વામી અને કાજોલની બહુ સુંદર ગીતોવાળી ફિલ્મ ‘સપનેં’માં ફિલ્મના અંતે કાજોલને નન બની જતી બતાવાઈ હતી અને અરવિંદ સ્વામીને પ્રિએસ્ટ. ‘પીકે’ ફિલ્મમાં પણ રાજકુમાર હિરાનીએ સર્વ ધર્મ સમભાવ માટે માંડ એકાદ દૃશ્ય જ ચર્ચ માટે રાખ્યું અને તે પણ ક્યારે આવીને ક્યારે ચાલ્યું જાય તે ખબર ન પડે તેટલું બતાવ્યું.

મધર ટેરેસાની પણ સિફતપૂર્વક આવી જ છબી ઉપસાવવામાં આવી હતી…ગરીબોના મસીહાની અને સેવા મૂર્તિની, પરંતુ તેમના કારણે કેટલું ધર્માંતરણ થયું અને તેઓ પોતે સ્વીકારતા હતા તેમ ધર્માંતરણ કરવા માટે સેવા કરવામાં આવે છે, તે વાતને કોઈ વજૂદ જ આપવામાં નથી આવતું. ટેરેસા માટે કોઈ પણ વ્યક્તિને માન થાય કેમ કે તેઓ આલ્બેનિયન પરિવારમાંથી આવતા હતા અને પોતાનો દેશ છોડીને છેક અહીં કોલકાતામાં ‘સેવા’ કરવા આવ્યા હતા. આ માટે તેમને વંદન પરંતુ તેમણે જે પ્રવૃત્તિ કરી તેમાં ધર્માંતરણનો હેતુ હતો તેને કોઈ નકારી શકે તેમ નથી. ટેરેસાએ પણ તેને નકાર્યો ન હોત. ૧૯૮૩માં ‘ઇન્ડિયા ટૂડે’ને આપેલા ઇન્ટરવ્યૂમાં તેમણે તેઓ તટસ્થ ન હોવાનું સ્વીકાર્યું હતું. જો ગેલિલિયો અને ચર્ચ વચ્ચે ઘર્ષણ એ સમયે (એટલે કે ઇન્ટરવ્યૂના સમયે) થયું હોત તો પોતે ચર્ચની પડખે જ ઊભાં રહ્યાં હોત તેમ પણ તેમણે કહ્યું હતું. ચર્ચ ક્યારેય ખોટું કરતું નથી તેમ પણ તેમણે કહ્યું હતું. તો ૧૯૮૯માં વિશ્વ પ્રસિદ્ધ સામયિક ‘ટાઇમ’ને આપેલા ઇન્ટરવ્યૂમાં તેમણે એવું ચોંકાવનારું નિવેદન કર્યું હતું કે ‘ગરીબ તો ગોડની ગિફ્ટ છે.’ ભારતમાં સૌથી મોટી આશા તમને શું છે એવા પ્રશ્નના જવાબમાં તેમણે કહ્યું હતું, “બધાને જિસસ સુધી પહોંચાડવા.” તેમણે આ ઇન્ટરવ્યૂમાં એવું પણ કહ્યું હતું કે જો હિન્દુઓ શાંતિ ઈચ્છતા હોય, સુખ ઈચ્છતા હોય તો તેમણે જિસસને શોધવા જોઈએ.

તો વાત અહીં જ છે. હિન્દુ ધર્મ ક્યારેય એમ નથી કહેતો કે રામમાં માનો તો જ તમને ઈશ્વર મળશે, કે શિવમાં માનો તો જ તમે હિન્દુ. ખ્રિસ્તીઓને પણ એમ નથી કહેતા કે જિસસમાં નહીં, ઈશ્વરમાં માનો. સંત મોરારી બાપુ તેમની કથામાં અલ્લાહૂની ધૂનેય બોલાવે છે અને વાહે ગુરુની ધૂન પણ બોલાવે છે. કોઈ દિવસ એવું સાંભળ્યું કે કોઈ ખ્રિસ્તી કે મુસ્લિમ ધર્મગુરુએ ચર્ચમાં, મસ્જિદમાં કે પછી જાહેર મેળાવડામાં આવું કર્યું હોય?

વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી વારંવાર એક સૂત્ર કહે છે: એકમ્ સત વિપ્ર બહુધા વદન્તિ. સત્ય- ઈશ્વર તો એક જ છે, લોકો તેને જુદાજુદા નામે બોલાવે છે. જો આ દેશ હિન્દુઓનો ન હોત, તો શું કેરળમાં મસ્જિદ બાંધવા દેવાઈ હોત? કેરળમાં પ્રથમ ખ્રિસ્તી સંત થોમસને આવવા દેવાયા હોત? પારસીઓને, યહુદીઓને અહીં શરણ મળ્યું હોત? અરે! આપણી પણ આક્રાંતાઓ તરીકે આવેલા મોગલો અને તેમની સંસ્કૃતિને કેટલીક હદ સુધી આપણે અપનાવી.

મધર ટેરેસા ગુજરી ગયાં તે પછી તેમનું ‘બીટિફિકેશન’ (ગુજરી ગયેલી વ્યક્તિને સ્વર્ગમાં જવાની અનુમતિ આપવી) કરવાનું હતું તેની સામે ઇંગ્લેન્ડને ફિઝિશિયન અરુપ ચેટર્જીએ વિડિયો રેકોર્ડિંગ સહિતના દસ્તાવેજો સાથે રોમન ચર્ચની કમિટીને લખ્યું હતું. ન્યૂ સ્ટેટ્સમેન, વેનિટી ફેર, ધ નેશન વગેરેમાં પત્રકાર તરીકે કામ કરી ચૂકેલા ક્રિસ્ટોફર હિટચેન્સે પણ મધર ટેરેસાની અસદ્પ્રવૃત્તિને ઉઘાડી પાડી છે તો કેનેડિયન સંશોધકો સર્જ લેરિવી અને જીનેવિવ શેનાર્ડે રિલિજિયુસીસ નામની જર્નલ ઑફ સ્ટડિઝ ઇન રિલિજિયન/સાયન્સીસમાં સંશોધન પ્રગટ કરેલું છે જેમાં ‘મધર ટેરેસા માત્ર માનવ હતા, સંત તો નહીં જ’ તેમ દાવો કરાયેલો છે. (ટાઇમ્સ ઑફ ઇન્ડિયા, ૨ માર્ચ, ૨૦૧૩)

ઉપરોક્ત અરુપ, ક્રિસ્ટોફર તેમજ લેરિવી-શેનાર્ડના મંતવ્યોનો સારાંશ જોઈએ તો મધર ટેરેસા માત્ર સંતનું મહોરું પહેરેલાં વ્યક્તિ હતાં. તેઓ મિશન ઑફ ચેરિટીના નામે અનેક સંસ્થાઓ ચલાવતાં હતાં અને તેમાં તેમને પુષ્કળ દાન પણ મળતું હતું, પરંતુ તે દાનથી ગરીબોની સેવા નહોતી થતી, પણ ખ્રિસ્તી પંથની પ્રવૃત્તિઓ થતી હતી. નન, પ્રિએસ્ટ વગેરેનાં સંમેલનો, ટ્રેનિંગ વગેરે. ગરીબો માટે ઘણી એમ્બ્યુલન્સ મળતી હતી, પરંતુ તેમ છતાં ગરીબોને લાવવા માટે એમ્બ્યુલન્સનો ઉપયોગ કરાતો નહોતો. કોલકાતાના મધર ટેરેસાના ‘હોમ ફોર ડાઇંગ’માં ગરીબો સાથે ખરાબ વ્યવહાર કરાતો હતો. તેમને જે સોયથી દવા અપાતી તેનો વારંવાર ઉપયોગ કરાતો. સામાન્ય પેઇનકિલર જેવી દવા અપાતી. જો તેમને કોઈ સગાં હોય તો તેમને દાખલ જ ન કરાતા. અને હોય તો તેમને તેઓ સાથે મળવા ન દેવાતા. તેમનાં વાળ ઉતારી નાખતા. (આપણા સમાચાર માધ્યમો અને ફિલ્મોમાં ભૂતકાળમાં હિન્દુ વિધવા તરીકે વાળ ઉતારવા પડતા તેની ઘણી ટીકા થયેલી છે, આજે પણ થાય છે, પણ આ બાબતે ટેરેસાની ક્યારેય ટીકા સાંભળી?). માબાપ એવા ફોર્મ પર સાઇન કરીને આપે કે તેમના બાળકના બધા અધિકાર ટેરેસાની સંસ્થાને આપવામાં આવે છે તો જ તે બાળકની સારવાર કરાતી. મધર ટેરેસા કહેતા કે તેમના સૂપ કિચન (સદાવ્રત)માં ૪,૦૦૦થી માંડીને ૭,૦૦૦ જેટલા લોકો જમે છે, પરંતુ આ દાવો ખોટો હતો. માંડ ૩૦૦ લોકો જમતા અને તે પણ તેવા લોકો જેમને ‘ફૂડ કાર્ડ’ અપાયા હોય તેવા લોકો જ ભોજન મેળવી શકતા.

મધર ટેરેસા તો ઉલટું કહેતા કે સહન કરવું તે ગોડની ભેટ છે, પણ જ્યારે પોતાની વાત આવે ત્યારે તેનો અમલ નહોતા કરતા. ૧૯૮૪માં અમેરિકાના પીટ્સબર્ગમાં મોતિયાનું ઓપરેશન કરાવવાની ઓફરને તેમણે એમ કહીને નકારી કાઢી હતી કે ૫,૦૦૦ પાઉન્ડની સારવાર તેઓ સ્વીકારી ન શકે, પરંતુ તે પછીના વર્ષે તેમણે ન્યૂ યોર્કની સેન્ટ વિન્સેન્ટની હૉસ્પિટલમાં તેમણે તેનાથી પણ કદાચ વધુ મોંઘી સારવાર લીધી હતી. તેમણે કેલિફોર્નિયાના લા જોલામાં સ્ક્રિપ્સ ક્લિનિક અને રોમની જીમેલિ હોસ્પિટલમાં પણ મોંઘી સારવાર લીધી હતી. કોઈ પણ માણસને સારી સારવાર મેળવવાનો હક છે તેનો ઈનકાર ન થઈ શકે, પરંતુ એ સારવાર લેવામાં દંભ શા માટે?

પોતે રાજકારણ સાથે ન સંકળાયેલા હોવાનું કહેતા મધર ટેરેસાએ ઇન્દિરા ગાંધીએ લાદેલી કટોકટીને ટેકો આપ્યો હતો! કટોકટી દરમિયાન કેટલા ગુનાઓ-કેટલા અત્યાચારો થયા હતા તેને મધર ટેરેસાનું સમર્થન હતું, પરંતુ છૂટાછેડા, ગર્ભનિરોધક, ગર્ભપાતને નહોતું! આયર્લેન્ડમાં ભારતીય મૂળની મહિલા સવિતા હલપ્પનવારનું મૃત્યુ ગર્ભપાત વિરોધી જે કાયદાને લીધે થયું હતું તે ખ્રિસ્તી ધર્મવડાઓની રૂઢિચુસ્ત માન્યતાઓને જ આભારી છે. બીજી બાજુ, જ્યારે મોરારજી દેસાઈ ૧૯૭૮માં ખ્રિસ્તી મિશનરીઓની વટાળ પ્રવૃત્તિ વિરુદ્ધ કાયદો લાવવા માગતા હતા ત્યારે મધર ટેરેસાએ વિરોધ કર્યો હતો. એટલું જ નહીં, મધર ટેરેસા ૧૯૯૫માં દલિત ખ્રિસ્તીઓ માટે અનામતની માગણીસર ઉપવાસ પર બેઠાં હતાં. હિન્દુઓમાં દલિત હોય તે સમજાય,પણ ખ્રિસ્તી બન્યા પછી પણ દલિત રહે?

૧૯૯૬માં અમેરિકાના મેગેઝિન લેડિઝ હોમ જર્નલમાં ટેરેસાએ એવું કહેલું કે તેઓ તેમના ઘરમાં ગરીબની જેમ મૃત્યુ પામવા માગે છે, પરંતુ જ્યારે તેમનું મૃત્યુ થયું ત્યારે તે પહેલાં તેમને તેમના બેડરૂમમાં અત્યાધુનિક અને મોંઘાં કાર્ડિયાક સાધનો હતા, જે ગરીબ માણસને તો સપનામાંય તેના ઘરમાં ન મળે!

સામાન્ય રીતે કોઈ મહાન ખ્રિસ્તી ધાર્મિક વ્યક્તિ ગુજરી જાય તો તે પછી પાંચ વર્ષ પછી તેનું બીટિફિકેશન થાય, પણ મધર ટેરેસાના કિસ્સામાં, તેમના મૃત્યુના એક વર્ષ પછી જ આ પ્રક્રિયા હાથ ધરાયેલી. પાંચ વર્ષનો ગાળો રાખવાનું કારણ એ કે સારી વ્યક્તિ ગુજરે તો તેને કોઈ પદવી આપવા માટે તેના સમર્થકોમાં એક જાતનો (શોકના કારણે) જુસ્સો હોય છે. એ જુસ્સો ઠરી જાય પછી સાચી ખાતરી કરી શકાય. આ ઉપરાંત તેના વિશે જે અસાધારણ દાવા થતા હોય છે તેની ચકાસણી/તપાસ કરવાનો પણ કેથોલિકમાં રિવાજ છે, પણ મધર ટેરેસાના કિસ્સામાં આવી તપાસ બાજુએ મૂકી દેવાઈ હતી તેમ પત્રકાર ક્રિસ્ટોફર હિટચેન્સનું કહેવું છે.

ભારતીય સમાચારમાધ્યમો અને ફિલ્મોએ ચમત્કાર માટે સત્ય સાંઈબાબાની ઘણી વગોવણી કરી છે, પરંતુ ખ્રિસ્તીઓમાં તો એને સેન્ટહૂડ (સંતત્વ)ની પદવી આપવા માટે આધાર મનાય છે, તેની ક્યારેય કોઈ નોંધ પણ લીધી નથી. મધર ટેરેસાને આવી ધાર્મિક માન્યતા માટે એવા ચમત્કારનો આધાર મનાયો હતો જે ખરેખર તો જૂઠો હતો. મોનિકા બસરા નામની એક બંગાળી મહિલાએ દાવો કર્યો હતો કે મધર ટેરેસાના ચિત્રમાંથી એક પ્રકાશનું કિરણ નીકળ્યું જેનાથી તેની કેન્સરની ગાંઠ દૂર થઈ ગઈ! પરંતુ તેના ફિઝિશિયન પતિ ડૉ. રંજન મુસ્તફીએ જ એનો રદિયો આપતા કહેલું કે તેની પત્નીને પહેલાં તો કેન્સરની ગાંઠ જ નહોતી અને બીજું, ટ્યુબરક્યુલર સિસ્ટ હતી જે દવાથી દૂર થઈ છે.

ટેરેસા જ નહીં, સિસ્ટર અલ્ફોન્ઝોને સેન્ટહૂડ આપવામાં આવ્યું ત્યારે વિવાદ થયો હતો. વિરોધ ખ્રિસ્તીઓએ જ કર્યો હતો. કેરળના ત્રિશુરમાં આવેલા ચાલ્ડીયન સિરિયન ઇસ્ટ ડિનોમિનેશનના પ્રિએસ્ટ ફાધર જોજો એન્ટોએ કહેલું, “તેઓ સંતોના કહેવાતા ચમત્કારોમાં માનતા નથી.” ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટટ્યૂટ ઑફ ક્રિશ્ચિયન સ્ટડીઝના જોસેફ પુલિક્કુનેલના કહેવા પ્રમાણે, સિસ્ટર અલ્ફોન્ઝોની શ્રાઇન માટે શ્રદ્ધાળુઓએ અંદાજે રૂ. ૬૨ કરોડ ચડાવેલા તે વેટિકન મોકલી દેવાયાં હતાં.

જે રીતે મિસ વર્લ્ડ, જેવી સૌંદર્ય સ્પર્ધાઓમાં શરૂઆતમાં ઐશ્વર્યા, સુસ્મિતા, લારા દત્તા , પ્રિયંકા ચોપરા વગેરેને ખિતાબો આપી દેવાયા અને ભારતમાં કોસ્મેટિક્સનું મોટું બજાર ઊભું કરી દેવાયું પછી હવે કોઈ ભારતીયને આ ખિતાબ મળતો નથી, તેમ અલ્ફોન્ઝો હોય કે મધર ટેરેસા, તેમને સેન્ટહુડ કે બીટીફિકેશન પાછળ પણ એશિયાને માર્કેટની જેમ વિસ્તારવાની જ ગણતરી હોઈ શકે. ગયા લેખમાં આપેલા પોપ જોન પોલના શબ્દો યાદ કરો તો આ સમજાશે: આવનારી સહસ્રાબ્દિમાં એશિયા ખંડને પણ ખ્રિસ્તીમય બનાવી દો!

(સમાપ્ત)

બજેટ: મધ્યમ વર્ગ તો હિન્દુત્વ-વિકાસના નામે મત આપી દેશે

કોથળામાંથી બિલાડું નીકળ્યું. અરુણ જેટલીનું અંદાજપત્ર આવ્યું ત્યારે સહુ કોઈના મોઢામાંથી આવા ઉદ્ગાર નીકળ્યા હશે…ખાસ કરીને મધ્યમ વર્ગીય ભાજપી મતદારોના મોઢામાંથી. એ વાત તો હવે જાણીતી જ છે કે ભાજપનો સૌથી મોટો મતદાર વર્ગ હોય તો તે મધ્યમ વર્ગીય છે અને અંદાજપત્ર પહેલાં તેને સ્વાભાવિક જ આશા હોય કે તેમને કોઈ લાભ મળશે. ગયા વખતે તો વોટ ઓન એકાઉન્ટ જેવું બજેટ હતું પણ આ વખતે તો ફૂલ ફ્લેજ્ડ બજેટ હતું. ત્યારે મધ્યમ વર્ગ આશા રાખે તેમાં કંઈ ખોટું પણ નહોતું. પરંતુ એવું કંઈ થયું નહીં.

અરુણ જેટલીએ રજૂ કરેલા બજેટમાં આવકવેરા મર્યાદા વધારીને મધ્યમ વર્ગને રાહત આપવાની વાત તો દૂર રહી, ઉલટું સેવા વેરો ૧૨ ટકા હતો તે વધારીને ૧૪ ટકા કરી દેવાયો. ઉપરથી સ્વચ્છ ભારતના નામે ૨ ટકા સરચાર્જ કે સેસ નાખી દીધી. આ સ્વચ્છ ભારતની સેસ ક્યારથી અને કેટલી સેવાઓ પર લાગુ થશે તે હજુ મોઘમ રાખ્યું છે. પણ પ્રશ્ન એ થાય કે સ્વચ્છ ભારતનો સેસ લાગુ કરવાની જરૂર જ ક્યાં હતી? સ્વચ્છતા તો વ્યક્તિગત બાબત છે.

એક જુદા ઉદાહરણથી આ સમજીએ. કોંગ્રેસના નેતૃત્વવાળી યુપીએ  સરકાર હતી તેણે મેટ્રો શહેરોમાં સેટ ટોપ બૉક્સ ફરજિયાત કરી નાખ્યું. તેના વગર સેટેલાઇટ ચેનલો નહીં જોઈ શકાય તેવો કાયદો લવાયો. આ રીતે અમદાવાદ સહિત દેશ ભરના મેટ્રો શહેરમાં આ નિયમ લાગુ પણ પડી ગયો. દલીલ એવી કરાઈ કે કેબલ ઓપરેટરો વેરો ભરતા નથી. તેઓ નોંધાય તે માટે આ નિયમ છે. આવા કોઈ પણ કાયદાના ફાયદા બતાવાતા હોય છે. તેમાં એવું કહેવાયું કે આ કાયદો તો તમારા લાભમાં છે. તમને સ્વચ્છ, ડિજિટલ અને વધુ સારી ગુણવત્તાનું મનોરંજન મળશે. અરે પણ અમારે સેટ ટોપ બૉક્સ લેવું કે નહીં તેનો નિર્ણય અમને કરવા દો ને. અમને ફરજ શા માટે પાડો છો. એક દલીલ એવી પણ હતી કે તમારે જેટલી ચેનલ જોવી હોય તેટલા જ તમારે પૈસા આપવા પડશે. પરંતુ થયું શું? પહેલાં કેબલ ઓપરેટર હતા તે ઘરની નજીક રહેતા હોય, ઓળખીતા હોય તો ઓછા પૈસા લેતા હતા. વળી, તેમાં હિન્દી ફિલ્મની એક, અંગ્રેજી ફિલ્મની એક, સંગીતની એક અને સમાચારની એક, એમ ચાર ચેનલ કેબલ ઓપરેટર તરફથી આવતી હતી. વળી, નવી હિન્દી ફિલ્મો પણ બતાવાતી હતી. હવે તો ટાટા, રિલાયન્સ, એરટેલ, વિડિયોકોન વગેરેના સેટ ટોપ બૉક્સમાં તો ઊંધું થયું. અહીં તો તમારે ફિલ્મ જોવી હોય તો તેની ડિમાન્ડ કરવી પડે અને તેના અલગ પૈસા ભરવા પડે! વળી, વરસાદના બેત્રણ છાંટા પડે એટલે પ્રસારણ બંધ થઈ જાય. એક ચેનલ પરથી બીજી ચેનલમાં જવામાં વાર લાગે. બે રિમોટ રાખવા પડે. તેના પેકેજ પણ પાંચસોથી ચાલુ થતા હોય અને તમારે જે ચેનલ જોવી હોય એના જ પૈસા ભરવાના તેમ નહીં, પણ તે લોકોએ જેતે પેકેજમાં જે ચેનલ રાખી હોય તે જ તમે જોઈ શકો. આ નિર્ણય તો એવો હતો કે કાલે ઊઠીને સરકાર કહે કે તમારે એસીવાળા, હાઇ ફાઇ સલૂનમાં જ વાળ કપાવવાના. તમારે ફૂટપાથ પર સસ્તામાં વાળ નહીં કપાવવાના. તેઓ હાઇજેનિક નથી હોતા. તેનાથી તમને એઇડ્સનો ખતરો છે.

આ જ રીતે સ્વચ્છતા પણ વ્યક્તિગત નિર્ણય છે. તેમાં તમે સેસ લઈ ન શકો. તેના માટે જાગૃતિ અભિયાન જ ચલાવવું પડે. લોકો જ્યાં સુધી નહીં સમજે ત્યાં સુધી સ્વચ્છતા ક્યાંથી જળવાશે? આ જે સેસ લેવાશે તેનો સ્વચ્છતા માટે કઈ રીતે ઉપયોગ થશે તે સ્પષ્ટ નથી.

બીજી તરફ, સર્વિસ ટૅક્સ કે કોઈ પણ વેરાથી તમારા જીવનની ગુણવત્તા સુધરશે, સારી સવલતો મળશે, સારા રોડ મળશે તેવી દલીલો પણ થાય છે (ભૂમિ સંપાદન ખરડા પાછળ પણ આવી જ દલીલો કરાય છે) પરંતુ તેના માટે તો તમે વેરા પાછા અલગ રીતે લો જ છો. દા.ત. મ્યુનિસિપાલિટી પાણી વેરો લે છે. વાહન ખરીદતી વખતે રોડ ટેક્સ લેવાય છે. તે ઉપરાંત હવે જે રસ્તાઓ બને છે તે પીપીપી મોડલના આધારે બનતા હોય છે. અને તેમાં તમે ઠેકઠેકાણે ટોલ ટૅક્સ બૂથ તો ઊભા કરી જ દીધા અને તેમાંય સતત વધારો જ થતો રહે છે. પહેલાં જેના રૂ.૩૦ લેવાતા હતા તેની જગ્યાએ આજે રૂ. ૭૦ લેવાય છે! વળી, પેટ્રોલ, ડીઝલ પર જ કેટલા આડકતરા વેરા છે! તેમાંય જ્યારે આ બંનેના ભાવ ઘટતા હતા ત્યારે તમે (એટલે કે સરકારે) આબકારી જકાત અથવા એક્સાઇઝ ડ્યુટી વધારી જ દીધી છે! એ વખતે ભાવમાં વધારો ન થયો એટલે જનતાને ખબર ન પડી. પણ જે દિવસે બજેટ આવ્યું તે જ દિવસે પેટ્રોલ-ડીઝલમાં રૂ. ૩ આસપાસ વધારો થઈ ગયો!

ખરેખર તો આવકવેરો જ નાબૂદ કરવાની જરૂર છે. ઘણા વેપારીઓ બિલ નહીં આપીને વેચાણ વેરામાં ચોરી કરે છે છે. ઘણી કૉર્પોરેટ કંપનીઓ પણ કાગળમાં આંકડાઓની માયાજાળ સર્જી શકે છે. પરંતુ પગારદાર વર્ગ છે તેની તો આવક ચોખ્ખી જ છે અને તેના પૈસા ફરજિયાત કપાય જ જાય છે. પરંતુ તેની સામે એક કડવું સત્ય એ પણ હોય છે કે જેટલી મોંઘવારી વધે છે તેટલા પગાર વધતા નથી. પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ ઘટ્યા તો તેની સામે મોંઘવારી ઘટી નથી. શાક, દૂધ, કઠોળ મોંઘા જ રહ્યા છે. સરકાર દૂધ કંપનીઓને કેમ ફરજ નથી પાડતી કે પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ ઘટે તો દૂધના ભાવ પણ ઘટાડવા જોઈએ?શાકભાજીના ભાવ ઘટાડવા પણ સરકારે અસરકારક પગલાં લીધાં નથી! અગાઉના રેલવે બજેટમાં ઉતારુ ભાડામાં પણ મોદી સરકારે વધારો કર્યો અને આ બજેટમાં નૂર દર વધાર્યા. તેની પણ મોંઘવારી પર અસર તો થવાની. ‘બધો ભાર કન્યાની કેડ પર’ ઉક્તિની જેમ બધો જ બોજો મધ્યમ વર્ગ અથવા પગારદાર વર્ગ પર આવે છે. ગરીબને તો વેરા ભરવાના નથી. અમીરને કોઈ વાંધો નથી. (અમીરનો તો વેલ્થ ટૅક્સ નાબૂદ કર્યો છે અને સામે, સુપર રિચ ટૅક્સમાં બે ટકાનો મામૂલી વધારો કર્યો છે!) મધ્યમ વર્ગને તો લગ્ન-મરણના વ્યવહાર હોય કે સંતાનને ભણાવવાના હોય, બીજો કોઈ છૂટકો જ નથી, તમાચો મારીને પણ મોઢું લાલ રાખવાનું છે.

કૉંગ્રેસની સરકારે સર્વિસ ટૅક્સનો દાયરો એટલો બધો વધારી દીધો છે કે લગભગ બધી જ સેવાઓ તેમાં આવી જાય છે. મોબાઇલના બિલ,વાહનની સર્વિસ, વીમો, ટીવી ચેનલ, કુરિયર, ઇન્ટરનેટ, મંડપ સહિત અનેક સેવાઓ મોંઘી બનશે. અને સામે પક્ષે આવકવેરા મર્યાદામાં કોઈ છૂટ નહીં. ખાલી એટલી રાહત આપી કે આરોગ્ય વીમાની રોકાણ મર્યાદા રૂ.૧૫,૦૦૦થી વધારીને રૂ. ૨૫,૦૦૦ કરાઈ છે. પણ આ આરોગ્ય  વીમાની પણ અલગ મોકાણ છે. લોકો પોતાની માંદગી માટે  અને આવકવેરામાં છૂટ માટે મેડિક્લેઇમ લે છે તો ખરા પણ થાય છે એવું કે જ્યારે એ લેવાનો વારો આવે ત્યારે કેટલા ધક્કા ખાવા પડે તે સામું કોઈ જોતું નથી. હૉસ્પિટલોને પણ કેશલેસ ન હોય તો બિલ આપવા માટે પેટમાં ચૂંક આવે છે. અને આ મેડિક્લેઇમના કારણે કેટલું મોટું કૌભાંડ ચાલે છે તે ખબર છે સરકારને? જો તમારે મેડિક્લેઇમ ન હોય તો જે સારવાર રૂ. ૧૦,૦૦૦માં પતે એ જ સારવાર જો મેડિક્લેઇમ હોય તો ૪૦-૫૦,૦૦૦માં પડે. આવું કઈ રીતે બને છે તેમાં સરકાર કોઈ રસ લેતી નથી.

આ બજેટથી એક વાત ફરી સાબિત થઈ કે કૉંગ્રેસ અને ભાજપ ભલે ઉત્તર-દક્ષિણ ધ્રૂવ જેવા લાગતા હોય પરંતુ આર્થિક બાબતે તેઓ બંને સરખા જ છે. જ્યારે અટલ બિહારી વાજપેયીની એનડીએ સરકાર હતી ત્યારે પણ તેણે દીનદયાળ ઉપાધ્યાય,દત્તોપંત ઠેંગડી, ગોવિંદાચાર્યની આર્થિક વિચારધારાના બદલે મનમોહનસિંહની પાશ્ચાત્ય મોડલવાળી આર્થિક નીતિને આગળ ધપાવી હતી. મોદી સરકારે પણ લોકસભાની ચૂંટણી પહેલાં વાતો મોટી મોટી કરી અને ‘બહોત હુઈ મહંગાઈ પર માર, અબ કી બાર મોદી સરકાર’ જેવાં લલચામણાં સ્લોગન આપ્યાં પણ તેણે મોંઘવારીને કાબૂમાં લાવવા કોઈ પ્રયાસ કર્યા જણાતા નથી. ઉલટું, કૉંગ્રેસની આર્થિક નીતિઓ જ તેણે ચાલુ રાખી છે. દા.ત. આધાર કાર્ડનો પહેલાં મોદી અને ભાજપ વિરોધ કરતા હતા અને સુપ્રીમ કોર્ટે પણ તેને બિનજરૂરી ગણાવ્યું છે, પરંતુ એલપીજી સબસિડી માટે આધાર કાર્ડ એક રીતે ફરજિયાત છે. કૉંગ્રેસ પણ અમેરિકા વગેરે દેશો સામે નીચું નમીને એફડીઆઈ વધુ આવે તે માટે કુરનિશ બજાવતી હતી, તો ઓબામા આવ્યા ત્યારે મોદીએ પણ તેવું જ કર્યું. મેક ઇન ઇન્ડિયાના નામે વધુ એફડીઆઈ આવે તે માટે પ્રયાસો ચાલુ છે.

હકીકતે, આપણે વિદેશના નાણાં પર આટલો બધો મદાર રાખીએ છીએ એ જ ખોટું છે કારણકે તેઓ સ્વાર્થનાં સગાં છે. વળી, આપણું મિત્ર કોઈ નથી. એટલે ધારે ત્યારે નાણાં પાછાં ખેંચી શકે તેમ છે. શેરબજાર આનું મોટું ઉદાહરણ છે. શેરબજારમાં ઘણી વાર સેન્સેક્સમાં થતા ઊછાળા ને કડાકા પાછળ એફઆઈઆઈ એટલે વિદેશી સંસ્થાગત રોકાણકારો દ્વારા મોટા પાયે લે-વેચ જવાબદાર હોય છે. એનો અર્થ એ કે આ વિદેશીઓ તમને ક્યારેય પણ રાતા પાણીએ રોવડાવી શકે છે. જો શેરબજારમાં આવું થઈ શકે તો મેક ઇન ઇન્ડિયામાં આવું કેમ ન થાય? આપણું જે અર્થતંત્ર હોય તે ચીન અથવા ગાંધીજી કે પછી ભાજપના મૂળ આર્થિક નીતિના ઘડવૈયાઓ – દીનદયાળ ઉપાધ્યાય, દત્તોપંત ઠેંગડી, ગુરુમૂર્તિ વગેરેના સ્વદેશી મોડલવાળું હોવું જોઈએ. વિદેશથી કંપનીઓ આવે ત્યારે તેઓ ટૅક્સ ન ભરે તો આપણે કાંઈ કરી શકતા નથી તે વોડા ફોનના ટૅક્સ કેસમાં આપણે જોયું જ છે ને. તેણે ૨.૫ અબજ ડોલરનો ટૅક્સ ન ભર્યો તે ન જ ભર્યો. એસ્સાર લિક કૌભાંડ અને અગાઉ ટુ-જી સ્પેક્ટ્રમ કેસમાં રાજકારણીઓ-કૉર્પોરેટ-મિડિયાની સાંઠગાંઠ બહાર આવ્યા પછી હવે એ સમજવું અઘરું નથી કે આવા વેરા ન ભરવા પડે તે માટે રાજકારણીઓને ‘મનાવવાની’ કળા કૉર્પોરેટને આવડતી જ હોય છે.

ખરેખર તો મધ્યમ વર્ગની કોઈને પડી નથી, કારણકે તે કોઈ પણ પક્ષ માટે ગેરંટેડ વોટર નથી. કૉંગ્રેસની સરકાર માટે તો ગરીબ, દલિત અને લઘુમતી કમિટેડ વોટર હતા. પણ ભાજપ માટે વર્ષોથી મધ્યમ વર્ગ પ્રતિબદ્ધ મતદાર રહ્યો હતો. ચૂંટણી પહેલાં રામદેવ બાબાએ પોતાની આર્થિક માગણીઓની જાહેરાત કરતાં કહ્યું હતું કે જે તેને સમર્થન આપશે તેને અમે ચૂંટણીમાં ટેકો આપીશું. આમાં એક માગણી હતી કે આવકવેરો જ નાબૂદ કરવો. રામદેવ બાબાના સંમેલનમાં નરેન્દ્ર મોદી આવ્યા હતા પણ તેમણે આવી કોઈ પ્રતિબદ્ધતા નહોતી આપી. જોકે તેમણે કાળાં નાણાં આવશે એટલે દરેક નાગરિકના ખાતામાં રૂ.૧૫ લાખ આવશે તેવું દીવાસ્વપ્ન જરૂર બતાવ્યું હતું જે હવે ભાજપ પ્રમુખ અમિત શાહે ‘કહેવત’માં ખપાવી દીધું છે (અને કદાચ એટલે જ દિલ્હીમાં હાર મળી).

ટૂંકમાં બે વાત સ્પષ્ટ છે. પહેલી કે બહુમતીથી ચૂંટાયા હોવાથી પાંચ વર્ષ સુધી હવે ભાજપને મધ્યમ વર્ગ તરફ જોવાની જરૂર નથી. બીજું, હવે મોદી એ કળા સિદ્ધ કરી ચુક્યા છે કે આ મધ્યમ વર્ગના મત હિન્દુત્વ-વિકાસના નામે મેળવી લેવાય છે એટલે તેમને ‘દેશના વિકાસ’ના બહાને બજેટમાં છૂટ આપીશું નહીં તોય ચાલશે. એટલે જ તો અરુણ જેટલીએ શબ્દો ચોર્યા વગર સ્પષ્ટ રીતે કહી દીધું કે મધ્યમ વર્ગે તેની કાળજી પોતે રાખવો પડશે.

એટલે ૨૦૧૯ સુધી મધ્યમ વર્ગને બજેટના સંદર્ભમાં રાહતની કોઈ અપેક્ષા રાખવી જોઈએ નહીં. હા, ૨૦૧૯ના એપ્રિલ-મેમાં ચૂંટણી આવશે એટલે એ પહેલાંના બજેટમાં કંઈક જાહેરાત જરૂર થશે.

(ગુજરાત ગાર્ડિયનની બુધવારની પૂર્તિમાં ‘વિશેષ’ કૉલમમાં તા.૪/૩/૧૫ના રોજ આ લેખ છપાયો).

ભાગવત, ટેરેસા અને ભારતનું સેક્યુલરિઝમ

રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘના વડા મોહન ભાગવતના નામે એક વિવાદ હમણાં સર્જાઈ ગયો. તેમણે મધર ટેરેસા વિશે કહ્યું કે તેમની ગરીબોની સેવા પાછળ મુખ્ય ઉદ્દેશ તેમનું ખ્રિસ્તી ધર્માંતરણ કરાવવાનો હતો. આથી પોતાને ધર્મનિરપેક્ષ માનતા લોકો ભાગવતના આ નિવેદન પર તૂટી પડ્યા અને દેકારો મચાવી દીધો.

એમાં કોઈ શંકા નથી કે મધર ટેરેસાએ તેમની એવી મજબૂત છબિ બનાવી લીધી હતી કે તેમને ગરીબોના મસીહા તરીકે આજે પણ માનવામાં આવે છે. રાજકારણી અરવિંદ કેજરીવાલથી માંડીને અભિનેત્રી દિયા મિર્ઝા સહિતના લોકો તેમના પ્રભાવ હેઠળ છે. મુખ્યત્વે માધ્યમોમાં કોન્વેન્ટ સ્કૂલોમાંથી બહાર પડેલા લોકો હાવિ હોવાથી તેમજ આંતરરાષ્ટ્રીય માધ્યમોમાં ખ્રિસ્તીઓનું પ્રભુત્વ હોવાથી આ છબિ સરળતાથી સર્જાઈ છે. પરંતુ જ્યારે મધર ટેરેસાને સંત જાહેર કરવાના હતા ત્યારે અને તે પહેલાં પણ આ જ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે તેમના કરતૂતોનો પર્દાફાશ થયેલો છે પરંતુ ભારતીય માધ્યમોમાં તેને સિફતપૂર્વક છુપાવી દેવાયાં હતાં.

ખ્રિસ્તી સંસ્થાઓએ તેમની છબિ સેવાભાવી બનાવી છે પરંતુ તેની પાછળનો હેતુ ધર્માંતરણ સિવાય કોઈ નથી હોતો. આ વાતને સ્વયં સ્વ. પોપ જોન પોલે જ પુષ્ટ કરી હતી. મધર ટેરેસાની વાત તો આપણે પછી કરીશું. પરંતુ પોપ જોન પોલ જ્યારે નવેમ્બર, ૧૯૯૯માં ભારતની મુલાકાતે આવ્યા હતા ત્યારે પણ આજની જેમ ભાજપની સરકાર હતી. ભાજપની સરકાર આવે એટલે રાતોરાત કોમી હિંસામાં વધારો થઈ ગયેલો બતાવાય છે. તા. ૧૫-૨-૧૫ની ‘સિક્કાની બીજી બાજુ’ કૉલમમાં આપણે દિલ્હીની ચૂંટણીના બોધપાઠોની ચર્ચા કરતાં લખ્યું હતું કે દિલ્હીમાં બરાબર ચૂંટણીના ટાણે જ ચર્ચો પર હુમલાની ઘટનાઓ બને છે અને તેના માટે ખ્રિસ્તીઓ સરઘસો કાઢે છે. જોકે વાતમાં ઘણી વાર બહુ માલ હોતો નથી ને વા વાયો ને નળિયું ખસ્યું જેવો ઘાટ હોય છે. તો ૧૯૯૯માં ભાજપની સરકાર હતી. તે વખતે પોપ ક્યારે ભારતની મુલાકાતે આવ્યા હતા? બરાબર દિવાળીના દિવસે! હિન્દુઓના સર્વોચ્ચ તહેવાર પૈકીના એક તહેવારના ટાણે! અને માહોલ એવો તંગદિલીનો સર્જવામાં આવ્યો કે ભાજપની સરકારે તેમની સુરક્ષા માટે ખાસ બંદોબસ્ત કરવો પડ્યો હતો દિલ્હીના એક સ્ટેડિયમમાં.

અને તેમણે પોતાના પ્રવચનમાં શું કહ્યું? જરાય શબ્દો ચોર્યા વગર તેમણે કહ્યું કે ખ્રિસ્તીઓએ એશિયામાં ધર્માંતરણ કરવા માટે ક્રુસેડ (જેહાદ, મુસ્લિમોની જેમ ખ્રિસ્તીઓમાં પણ જેહાદ હોય છે) ચલાવવી પડશે. આવનારી સહસ્રાબ્દિ (મિલેનિયમ, જે તે બે વર્ષ પછી, ઈ.સ.૨૦૦૧થી શરૂ થતું હતું)માં આ ક્ષેત્રને ખ્રિસ્તીમય બનાવવા એશિયન બિશપોની સભાને તેમણે પ્રોત્સાહિત કરી હતી. તેમણે તેમને કહ્યું કે જાવ અને ક્રાઇસ્ટ માટે આ પ્રદેશને જીતી લો. જેવી રીતે ચર્ચે પહેલી સહસ્રાબ્દિમાં યુરોપમાં કર્યું અને બીજી સહસ્રાબ્દિમાં અમેરિકા ખંડમાં કર્યું તેમ જ એશિયા ખંડને પણ તમે ખ્રિસ્તીમય બનાવી દો. પોપ જાણે ભારતની સરકારથી પણ ઉપરી સત્તા હોય તેમ તેમણે ચોખ્ખું કહ્યું કે કોઈની શ્રદ્ધાને બદલવી એ મૂળભૂત માનવ અધિકાર છે અને કોઈ દેશ, કોઈ જૂથ તેને તેમ કરતાં રોકી ન શકે.

એ વખતે અમેરિકામાં અમેરિકન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ વેદિક સ્ટડિઝના ડાયરેક્ટર ડેવિડ ફ્રાવલીએ કહ્યું હતું કે કોઈ પશ્ચિમી દેશ પશ્ચિમમાં હિન્દુ ધર્મમાં ધર્માંતરિત કરવાની પ્રવૃત્તિને ઉત્તેજન આપવા આવતા હિન્દુ ધાર્મિક નેતાને, કોઈ સરકારના વડા બીજા સરકારના વડાને સત્કારે તેમ, સત્કારે નહીં. અર્થાત્ મોદી જે રીતે જિનપિંગને આવકારે તેમ આપણા શંકરાચાર્યને ઓબામા આવકાર ન આપે. પણ ભારતે પોપને આવો આવકાર આપ્યો હતો. એનું એક કારણ અમેરિકા, બ્રિટન, જર્મની, ફ્રાન્સ જેવા બળુકા દેશો પણ છે.

આ દેશો મહાસત્તા છે અને જગતનો કાર્યભાર તેઓ મળીને ચલાવે છે અને તેઓ ખ્રિસ્તી વર્ચસ્વવાળા દેશો છે. આથી ભારતમાં અને અન્ય દેશોમાં એક ખ્રિસ્તી પર કાંકરીચાળો થાય તો પણ તેના સમાચાર પીટીઆઈ, યુએનઆઈ જેવી કોન્વેન્ટિયા પ્રભાવિત અને સામ્યવાદ પ્રભાવિત સમાચાર સંસ્થાઓ તેને બહોળી પ્રસિદ્ધિ આપે છે અને પછી અંગ્રેજી અખબારો તેમજ ચેનલોમાં તેના પર એવી રોકકળ કરાય છે જાણે તેમના પિતાશ્રીનું કોઈએ ખૂન કર્યું હોય. અને આવું બને એટલે તરત અમેરિકાની માનવ અધિકાર સંસ્થાઓ વાજાં વગાડવા માંડે છે. પછી અમેરિકાના જે પ્રમુખ હોય તેનો વારો આવે છે. આર્થિક બાબતો નક્કી કરવાની આ દેશોના હાથમાં હોવાથી ભારતમાં જે પણ પક્ષની સરકાર તેણે મુંડી નીચી રાખી સાંભળી લેવું પડે છે. જોયું નહીં? નરેન્દ્ર મોદીએ પણ ધાર્મિક સ્વાતંત્ર્ય જાળવવા નિવેદન ન આપવું પડ્યું?

ખ્રિસ્તીઓને કંઈ થાય તો ઉપર કહ્યા એ દેશો છે. મુસ્લિમો માટે સાઉદી અરેબિયા, યુએઈ, ઈરાન, ઈરાક, પાકિસ્તાન અને અફઘાનિસ્તાન જેવા અનેક મુસ્લિમ દેશો છે, પણ હિન્દુઓનું કોણ? તેની પાછળ કઈ સરકાર ઊભી રહે છે? અમેરિકામાં હિન્દુ મંદિર પર હુમલો થયો અને ‘ગેટઆઉટ’ જેવું લખાણ લખાયું, શીખોના ગુરુદ્વારાઓ પર તો વારંવાર હુમલા થાય છે, તેમની પડખે કોણ ઊભું રહે છે? મોદી જેવા હિન્દુ હૃદય સમ્રાટ ગણાતી વ્યક્તિનું પણ તાજેતરમાં અમેરિકામાં મંદિર પર હુમલા અંગે નિવેદન આવ્યાનું કે સુરેશભાઈ પટેલ સહિત બે પટેલ પર હુમલા થયા તેનો વિરોધ કર્યાનું ધ્યાનમાં આવ્યું નથી. ભાજપ જેવો કહેવાતો હિન્દુવાદી પક્ષ પણ સત્તામાં આવે છે એટલે સેક્યુલર બની જાય છે, બની જવું પડે છે. નેપાળ એક માત્ર હિન્દુ રાષ્ટ્ર હતું, પણ ભારત ગાફેલ રહ્યું અને ચીનની માઓવાદીઓ દ્વારા ઘૂસપેઠ થઈ એટલે એ પણ હિન્દુ રાષ્ટ્ર મટી ગયું. ક્યારેય કોઈ હિન્દુવાદીઓને, સંતોને એમ ન થયું કે આપણી સત્તા હોવી જોઈએ (જોકે આસારામ જેવા કહેવાતા સંતોનાં કરતૂતો જોતાં ક્યારેક એમ પણ લાગે કે એ ન થયું તે સારું જ થયું, પણ એવાં કરતૂતો તો રોમ અને કેરળ સહિત અનેક સ્થળોએ પાદરીઓનાં બહાર આવ્યાં જ છેને.). પરિણામે ગોધરામાં સાબરમતી એક્સ્પ્રેસમાં ૨૫ મહિલા અને ૧૫ બાળકો સહિત ૫૯ નિર્દોષ લોકોને કોઈ વાંક વગર એક સુનિયોજિત ષડયંત્ર હેઠળ સળગાવી દેવાય છે તેનો કોઈ દેકારો નથી થતો, મિડિયામાં તેની કોઈ ચર્ચા નથી થતી, તેના પરિવારોને મળવા જવા કોઈ નેતા કે મિડિયા કર્મી નથી આવતા, પણ સાબરમતી એક્સ્પ્રેસના પ્રત્યાઘાતમાં જે રમખાણો થયાં, જેમાં મુસ્લિમોની સાથે સેંકડો હિન્દુ પણ મર્યા, તેની ચર્ચા દરેક વખતે થાય છે. મુદ્દો બીજો હોય પણ વચ્ચે અનુગોધરા રમખાણો ઘૂસી જ આવે. એ રમખાણોના પીડિતોની આજે પણ ચર્ચા થાય છે. ગત શુક્રવારે (૨૭ ફેબ્રુઆરીએ) પણ તમે તેની ચર્ચા જોઈ હશે. બાબરી નામનું એક માળખું, જે ઇસ્લામ ધર્મની રીતે પણ મસ્જિદની વ્યાખ્યામાં નહોતી આવતી, તે ધ્વંસ થયા પછી દર ૬ ડિસેમ્બરે તેનું ભૂત ધૂણ્યા કરે છે, પણ ૧૯૯૦માં કારસેવા વખતે મુલાયમસિંહની સરકારે સેંકડો નિ:શસ્ત્ર કારસેવકો પર ગોળીબાર કરીને સરયૂ નદીને લાલ રંગથી રંગી નાખી હતી તેની ચર્ચા ક્યારેય સાંભળી છે? કે આ બાબરી નામનું માળખું રામમંદિરને તોડીને બનાવાયેલું તેની ચર્ચા ક્યારેય સાંભળી છે?આવું બધું થાય છે એટલે જ હવે ધીમેધીમે હિન્દુઓ વધુ કટ્ટર બનતા જાય છે, કારણ કે તેમના ઘા (સાબરમતી એક્સ્પ્રેસ જેવી ઘટનાઓ) પર મલમ લગાડવાની વાત તો દૂર રહી ઉલટાનું તેના પર વારંવાર (અનુગોધરાકાંડની ચર્ચાઓ દ્વારા) મીઠું ભભરાવવામાં આવે છે.

તિસ્તા સેતલવાડના કિસ્સામાં જે રીતે બન્યું તે જોતાં લાગે કે કહેવાતા સેક્યુલરોની જાળ કેવી વિશાળ પથરાયેલી છે? ગુજરાત હાઇ કોર્ટમાં જે દિવસે આગોતરા જામીન ફગાવાઈ અને મુંબઈમાં પોલીસ તિસ્તાની ધરપકડ કરવા ગઈ એ જ દિવસે તિસ્તા અને તેનો પતિ ગાયબ થઈ જાય છે. એ જ દિવસે સુપ્રીમમાં ધરપકડ સામે સ્ટે માગતી અરજી થઈ જાય છે અને તે પણ બે મોટા વકીલો દ્વારા. એ વકીલો કયા પક્ષના છે? એક છે કૉંગ્રેસના કપિલ સિબલ અને બીજા છે પ્રશાંત ભૂષણ આમ આદમી પક્ષના! સ્ટે મળી પણ જાય છે અને તેમાં સુનાવણી માટે જે બે જજ હોય છે તેમની પાસેથી સુનાવણી લઈ લેવામાં આવે છે કેમ? ન્યાયમૂર્તિ એસ. મુખોપાધ્યાય અને એન. વી. રમણની બેન્ચે તિસ્તા સામેના આરોપોને ગંભીર ગણાવ્યા હતા. તેને પૂછ્યું હતું કે તે અને તેનો પતિ શા માટે પોલીસ સમક્ષ શરણાગતિ નથી સ્વીકારતાં અને નિયમિત જામીન માગતાં? પરંતુ આ ન્યાયમૂર્તિઓનાં બાળકોના લગ્નમાં વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીને આમંત્રણ આપ્યું હોવાથી પ્રશાંત ભૂષણે માગણી કરી હતી કે આ ન્યાયમૂર્તિઓ પાસેથી સુનાવણી લઈ લેવી જોઈએ. અને ભારતના મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ એચ. એલ. દત્તુ આમ કરે છે પણ ખરા! સુપ્રીમ અને મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ માટે પૂરું માન અને તેમની નિષ્ઠા પ્રત્યે કોઈ શંકા નથી, પણ આ કિસ્સો જરૂર શંકા પ્રેરે તેવો છે. ૨૦૦૨નાં રમખાણોના કેસો જેટલી ગતિથી ચાલ્યા, ગુજરાત બહાર ચાલ્યા, એટલી ગતિથી ૧૯૮૪માં ઇન્દિરા ગાંધીની હત્યા પછી ફાટી નીકળેલાં શીખ વિરોધી રમખાણોનાં કેસો કેમ ન ચાલ્યા? જગદીશ ટાઇટલર અને એચ. કે. એલ. ભગત વિગેરેને શું થયું? તિસ્તા માટે દલીલ કરતી વેળાએ સુપ્રીમમાં કપિલ સિબલે કહ્યું કે જો તિસ્તા અને તેના પતિની ધરપકડ કરાશે તો દેશની શક્તિ (મોદી)ની સામે અસંતોષ/વિરોધનો અવાજ ખોવાઈ જશે. તો તો એનો અર્થ એ થયો કે જે સરકાર વિરોધી હોય તેણે લોકોનાં નાણાં ઓળવ્યા હોય તો પણ તેની ધરપકડ નહીં કરવાની! વાહ સિબલ! વાહ સેક્યુલરિઝમ!

મધર ટેરેસા વિશે આવતા લેખમાં વિગતે વાત કરીશું.

(મુંબઈ સમાચારની રવિ પૂર્તિમાં ‘સિક્કાની બીજી બાજુ’ કૉલમમાં તા.૧/૩/૧૫ના રોજ આ લેખ છપાયો.)

પેટ્રોલિયમ જાસૂસી : ટાંકી ક્યાંથી લિક થાય છે તેની તપાસ કરો

૧૯ ફેબ્રુઆરીએ જ્યારે મોટા ભાગના સમાચારમાધ્યમોનું ધ્યાન શુક્રવારે ૨૦મીએ બિહાર વિધાનસભામાં શું થાય છે તેની પૂર્વભૂમિકારૂપે (હવે પૂર્વ) મુખ્યમંત્રી માંઝીના ઘરે રાત્રિભોજમાં કેટલા ધારાસભ્યો આવે છે અને નીતીશકુમારના ઘરે કેટલા ધારાસભ્યો એકઠા થાય છે તેના પર હતું ત્યારે કેટલીક ટીવી ચેનલો અને બીજા દિવસે અખબારોએ તેના સ્થાને બીજા એક સમાચારને પ્રમુખ મથાળું આપ્યું. એ સમાચાર હતા, પેટ્રોલિયમ મંત્રાલયમાં જાસૂસી કરવા માટે પાંચેક જણાની થયેલી ધરપકડ. ૨૦મીએ માંઝીએ પોતે જ ત્યાગપત્ર દઈ દીધું અને એ સમાચાર ઠર્યા એટલે પેટ્રોલિયમ મંત્રાલયમાં જાસૂસીના ગરમાગરમ અને હજુ ઉકળી રહેલા સમાચાર પર હવે માધ્યમોની નજર પડી અને ૨૧મીએ તો એ હોટ બર્ગર કે ગરમાગરમ ફૂલકા રોટલી જેવા સમાચાર બની રહ્યા કેમ કે એ જાસૂસીમાંથી કૌભાંડમાં રૂપાંતરિત થયું અને તેનો આંકડો ૧૦,૦૦૦ કરોડનો હતો!

જે પાંચ જણાની ધરપકડ થઈ તેમાંના ચાર તો પેટ્રોલિયમ મંત્રાલયના જ કર્મચારી હતા. તેમણે અત્યંત સંવેદનશીલ અને ગોપનીય કહેવાય તેવા દસ્તાવેજોની ચોરી કરી હતી. તેમાં કુદરતી ગેસની જાળ પર વર્ગીકૃત સ્થિતિ રિપોર્ટ હતો, વડા પ્રધાનના મુખ્ય સચિવ નૃપેન્દ્ર મિશ્રએ ઓઇલ મંત્રાલયને લખેલો પત્ર હતો, ઊર્જા બાબતે વિદેશો સાથે જે સહકારની સમજૂતી થઈ હોય તેના કાગળો હતા, જેમાં ભારત અને શ્રીલંકા વચ્ચેની સમજૂતીના કાગળોનો સમાવેશ થતો હતો. આ ઉપરાંત ૨૮મીએ કેન્દ્રીય અંદાજપત્ર  રજૂ થવાનું છે તેના ભાષણના પણ કેટલાક અંશો હતા.

આ બધું કઈ રીતે થયું હતું તે સમજવું રસપ્રદ છે. સ્વાભાવિક છે કે ‘અંદર’ના માણસો વગર આ બધું શક્ય ન બને. જે પકડાયા તેમાંના ચાર પેટ્રોલિયમ મંત્રાલયમાં કામ કરતા હતા અથવા ભૂતકાળમાં કામ કરી ચૂક્યા હતા. હવે સ્વાભાવિક છે કે આ કૌભાંડમાં એક પૂર્વ પત્રકારની ધરપકડ થઈ છે. તેનું નામ છે શાંતનુ સાઇકિયા. શાંતનુની વાત માંડતા પહેલાં એક બહુ જ કડવું સત્ય અમારી પત્રકાર જાત વિશે જાણી લેવું પડશે.

કેટલાક લોકો પોતે પત્રકાર બની જાય છે. તેઓ કહેવા પૂરતું તો અખબારો કે ટીવી ચેનલોમાં કામ કરતા હોય છે પરંતુ તેઓ સત્તાની નજીક પહોંચી જાય છે. પત્રકાર હોવાથી તેમને સચિવાલય સહિતની મહત્ત્વની જગ્યાએ આસાનીથી પ્રવેશ મળી જાય છે. ધીમે ધીમે તેઓ, ચોખ્ખી ભાષામાં કહીએ તો, ‘દલાલ’ અને સુષ્ઠુ ભાષામાં કહીએ તો, ‘લોબિઇસ્ટ’નું કામ કરવા લાગે છે. ઘણા તેને ‘લાયેઝનિંગ  વર્ક’ જેવું રૂપાળું, છેતરામણું નામ પણ આપતા હોય  છે. મંત્રી, સચિવ વગેરેને સાધવા જે કથિત લાંચ આપવી પડે કે બીજા ‘વ્યવહારો’ કરવા પડે તે આ લોકો મારફતે જે તે કંપનીવાળા કરાવતા હોય છે. તમે ભૂતકાળમાં નીરા રાડિયાનું નામ સાંભળ્યું છે. નીરા રાડિયા આમ તો વૈષ્ણવી નામની એક પીઆર ફર્મ ચલાવતાં હતાં. પરંતુ ૨-જી સ્પેક્ટ્રમ કેસ કૌભાંડમાં કેટલીક ટેપો બહાર આવી ત્યારે ખબર પડી કે નીરા રાડિયા તો પત્રકાર, ઉદ્યોગપતિ અને સરકાર વચ્ચે કડી તરીકે કામ કરતા હતા. આ ટેપમાં પત્રકાર તરીકે એનડીટીવીના તંત્રી બરખા દત્તનું નામ પણ બહાર આવ્યું હતું. કોને ટેલિકોમ પ્રધાન બનાવવા તે પણ આ લોકો જ નક્કી કરતા હતા, તેવો ટેપમાં ઉલ્લેખ હતો.

આમ, શાંતનુ સાઇકિયાભાઈ પણ આ પ્રકારનું જ કાર્ય કરતા હતા. તેઓ પૂર્વ પત્રકાર હતા પણ ઊર્જા સલાહકાર અથવા એનર્જી કન્સ્ટલ્ટન્ટના રૂપાળા ઓઠા હેઠળ દલાલીનું કામ કરતા હતા. શંકા એવી છે કે મંત્રાલયના દસ્તાવેજો ચોરીને તેઓ બિઝનેસ હાઉસીસને પહોંચાડતા હતા.

ઘણી વાર શેરબજાર સાથે નહીં સંકળાયેલા અથવા નાના પાયે સંકળાયેલા હોય તેવા લોકોને નવાઈ લાગતી હશે કે ઘણી વાર સરકાર કોઈ નિર્ણય લેવાની હોય તે જાહેર થાય તે પહેલાં જ શેરબજાર ઉછાળો મારે અથવા તેમાં કડાકો બોલે. તેના જે સમાચાર બને તેમાં લખાયેલું હોય કે અમુક નિર્ણયની આશંકાએ શેરબજારમાં ઉછાળો/કડાકો. ત્યારે નવાઈ એ લાગે કે શેરબજારમાં જે કંપનીઓ પડેલી છે અને જે લોકો મોટા પાયે લેવેચ કરે છે તેમને કઈ રીતે આ ગંધ આવી ગઈ? પરંતુ હવે પેટ્રોલિયમ મંત્રાલયમાં જાસૂસીનું કૌભાંડ બહાર આવ્યા પછી આ નવાઈ ન રહેવી જોઈએ, કેમ કે હવે એ સત્ય જાણવા મળી ગયું છે કે મોટી મોટી મગરમચ્છ જેવી કંપનીઓ મંત્રાલયમાં જાસૂસી કરાવતી હતી અને મહત્ત્વના નિર્ણયોની તેમને આ જ રીતે જાણ થઈ જતી હોવી જોઈએ. વિચારો કે માત્ર શેરબજારમાં જ કેટલો નફો આ કંપનીઓ કમાઈ શકે? તો બીજા બધા નીતિવિષયક નિર્ણયોની જાણ અગાઉ થઈ જાય તો કંપનીઓ એ મતલબની વ્યવસ્થા કરે તો તો કેટલા કરોડો-અબજો રૂપિયાની કમાણી થઈ શકે?

એક સાદો દાખલો જ લઈએ. સામાન્ય રીતે પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવમાં વધઘટના નિર્ણય જાહેર જેતે દિવસે બપોરે કે સાંજે થાય છે, પરંતુ તેનો અમલ મધરાતથી થતો હોય છે. હવે, જો ભાવ વધવાના હોય તો ઘણા પેટ્રોલ પંપો “પેટ્રોલ નથી” (આઉટ ઑફ સ્ટોક)નાં પાટિયાં મારી દે છે. પરિણામે તમારે ફરજિયાત બીજા દિવસે વધેલા ભાવે જ પેટ્રોલ પૂરાવવું પડે છે. આ પેટ્રોલ પંપોને તો ઓછા ભાવે જ પેટ્રોલ મળ્યું હતું પરંતુ તેમણે વેચ્યું વધેલા ભાવે. કેટલો નફો તેમને થાય? જો આ પેટ્રોલ પંપોને આવા ‘જાહેર’ નિર્ણયથી આટલો ફાયદો થાય તો મોટી કંપનીઓને ‘ગુપ્ત’ નિર્ણયો જાહેર થવા અગાઉ જ ખબર પડી જાય તો તેઓ કેટલો નફો ભેગો કરી શકે?

ક્યારેક આપણને આ માધ્યમો- ૨૪ કલાક કામ કરતી ચેનલો સારાં લાગે. તેમના એક્સક્લુઝિવ રિપોર્ટ ગમે, પણ આ એક્સક્લુઝિવ રિપોર્ટમાં એવી વાત જાહેર થઈ જાય તો તે દેશવિરોધી કૃત્ય ચોક્કસ જ છે. એક આડ વાત. પોરબંદરના દરિયામાં મધ દરિયે પાકિસ્તાની બોટને ત્રાસવાદીઓને ફૂંકી મારી તેવા સમાચારને કોસ્ટ ગાર્ડના ડીઆઈજી બી. કે. લોશાલીએ રદિયો આપ્યો અને કહ્યું કે અમારા આદેશ પર તેને ફૂંકી દેવાઈ હતી. હવે કેટલાક વિષયો પર વાત જાહેર કરાતી નથી. ‘બેબી’ ફિલ્મ જોઈ હશે તેઓ આ સમજી શકશે. પાકિસ્તાનના ત્રાસવાદીને સઉદીમાં પકડીને ભારત લાવી મારી નખાયાના સમાચાર જાહેર કરવાના હતા એ રીતે કે તે કાશ્મીરમાં ઘૂસણખોરી કરતા પકડાયો છે. આ બોટ ફૂંકી મારવાની લોશાલીની શેખી અથવા સચ્ચાઈ હોય તો સચ્ચાઈને માધ્યમો મહત્ત્વ જ ન આપે અને પ્રકાશિત ન કરે તો? દેશહિતમાં તેમણે એમ કરવું જોઈતું હતું, પરંતુ આજકાલ સ્પર્ધા એટલી છે કે એવું શક્ય નથી બનતું. બીજા પ્રસારિત કરી નાખશે તેવા ભયે આગળ રહેવાની હોડમાં આવા સમાચારને મહત્ત્વ મળી જાય છે. એટલે ટૂંકમાં, ગુપ્ત નિર્ણયો ગુપ્ત જ રહેવા જોઈએ.

તો પેટ્રોલિયમ મંત્રાલયમાં જાસૂસી કૌભાંડના સમાચાર બહાર આવવાથી મોટો ખળભળાટ મચી ગયો છે. આ કૌભાંડમાં મૂકેશ અંબાણીની રિલાયન્સ, અનિલ અંબાણીના એડીએજી રિલાયન્સ, એસ્સાર, કૈર્ન વગેરેના અધિકારીઓ પકડાયા છે. આવનારા દિવસોમાં હજુ વધુ રહસ્યસ્ફોટ થવાની શક્યતા છે, પરંતુ નીરા રાડિયા પ્રકરણ અને આ પેટ્રોલિયમ જાસૂસી કૌભાંડ પછી એક વાત પાકી છે કે કોર્પોરેટ હાઉસ મંત્રાલયોની જાસૂસી કરાવે છે. જેઓ આવી જાસૂસીનું લક્ષ્ય બને છે તેમાં નાણા મંત્રાલય, પેટ્રોલિયમ અને નેચરલ ગેસ, સંરક્ષણ, વીજળી, નવી અને પુનઃપ્રાપ્ત થઈ શકે તેવી ઊર્જા, કોલ અને ખાણ સહિતના મંત્રાલયો મુખ્ય હોય છે. આ મંત્રાલયો દિલ્હીના નોર્થ બ્લોક, સાઉથ બ્લોક, શાસ્ત્રી ભવન અને શ્રમ શક્તિ ભવનમાં ઑફિસ ધરાવે છે. આથી જ થોડા સમય પહેલાં શાસ્ત્રી ભવનમાં આગ લાગવાના સમાચાર આવ્યા ત્યારે બધાના શ્વાસ અદ્ધર થઈ ગયા હતા. કોર્પોરેટ આ મંત્રાલયોમાંથી સબસિડી, ભાવનિર્ધારણ, ટેન્ડર, પ્રાપ્તિ (પ્રોક્યોરમેન્ટ), વગેરે જેવી મહત્ત્વની બાબતો પર શું નિર્ણય લેવાયા છે તે જાણવા માગતી હોય છે. આ માટે તે સીધી કામ હાથમાં નથી લેતી, પણ શાંતનુ સાઇકિયા જેવા વચેટિયાનો સહારો લે છે, જેથી પોતાનું નામ સીધેસીધું આવે નહીં.

પોતાના ૨૦૧૧ના રિપોર્ટમાં, એસોસિએટેડ ચેમ્બર ઑફ કૉમર્સ એન્ડ ઇન્ડસ્ટ્રી (એસોચેમ)એ સ્વીકાર્યું હતું કે ભારતમાં વિવિધ ક્ષેત્રોમાં કામ કરતી ૩૫ ટકા કંપનીઓ તેમની સ્પર્ધક કંપનીઓ કરતાં વધુ ફાયદો મેળવવા કોર્પોરેટ જાસૂસી કરાવતી હોય છે.

જો જાસૂસીની વાતનું ફલક વિસ્તારીએ તો, દરેક મોટા સ્થાને બેઠેલી વ્યક્તિ કે કંપની હરીફો પર નજર રાખતી જ હોય છે અને જાસૂસી કરાવતી હોય છે. રાજકીય પક્ષો પણ પોતાના માણસોને વિપક્ષમાં મોકલીને ત્યાંથી જાણકારી મેળવતા હોય છે. હદ તો ત્યારે થાય કે જ્યારે પોતાના જ પક્ષના લોકો પોતાના જ માણસો પર જાસૂસી કરાવે; જેમ કે અત્યારે આપણા રાષ્ટ્રપતિ પ્રણવ મુખરજી જ્યારે નાણા પ્રધાન હતા ત્યારે તેમના કાર્યાલયમાં જાસૂસીનું એક સાધન મળી આવતા ચકચાર થઈ હતી. જોકે પીઢ અને અનુભવી હોવાના કારણે મુખરજીએ પોતે જ બાદમાં આ વાતનો ઈનકાર કરી દીધો હતો. તો તાજેતરના ઇતિહાસમાં જોઈએ તો ૨૬ જુલાઈ, ૨૦૧૪ના રોજ એવા સમાચાર બહાર આવ્યા હતા કે ભાજપના પૂર્વ પ્રમુખ અને અત્યારે કેન્દ્રીય પ્રધાન નીતિન ગડકરીના ઘરમાં વાતચીત સાંભળી શકાય એવા ઉપકરણો મૂકવામાં આવ્યાં હતાં અને આ કામ વિદેશી જાસૂસી સંસ્થાએ કર્યું હોવાનું મનાતું હતું.

જાસૂસી માટે અમેરિકા અને રશિયા સૌથી વધુ બદનામ છે. ૨૦૧૩માં એવી માહિતી બહાર આવી હતી કે અમેરિકાની સુરક્ષા સંસ્થા એનએસએએ ૩૫ દેશોના પ્રમુખ નેતાઓની વાતચીતની જાસૂસી કરી હતી જેની સામે ભારત અને જર્મની સહિતના દેશોએ વાંધો પણ ઉઠાવ્યો હતો.

મૂળ વાત પર પાછા ફરીએ તો પેટ્રોલિયમ જાસૂસીનો મુદ્દો ચોંકાવનારો જરૂર છે, પણ નવો નથી. હકીકતે, નીરા રાડિયા પ્રકરણ બહાર આવ્યું ત્યારે જ તે સમયની યુપીએ સરકારે ગોપનીયતા જાળવવા માટે જો કડક પગલાં લીધાં હોત અથવા તે પછી મોદી સરકારે પણ પગલાં લીધાં હોત તો આવું ન બન્યું હોત. જાગ્યા ત્યારથી સવાર. હવે આવા કૌભાંડનું પુનરાવર્તન ન થાય તે જોવું જોઈએ.

(ગુજરાત ગાર્ડિયન દૈનિકની બુધવારની પૂર્તિમાં ‘વિશેષ’ કૉલમમાં તા.૨૫/૨/૧૫ના રોજ આ લેખ છપાયો.)

લીના ચંદાવરકર: યે તૂને ક્યા કિયા

થોડા વખત પહેલાં એક એવોર્ડ સમારંભમાં અમિતાભ બચ્ચન અને જયા બચ્ચને જાહેરમાં એકબીજાને ચુંબન ચોડી દીધું. આનાથી જાહેરમાં શાલીન છબી ધરાવતા અમિતાભની અને તે કરતાંય જયાની ઇમેજને મોટો ફટકો પડી ગયો. ભલે એ તસવીરે ખાસ હોહા ન મચાવી, પણ એ બંનેને અદમ્ય ચાહતા પ્રેક્ષકોને તો ‘કોઈ મિલ ગયા’નું ગીત યાદ આવી ગયું:

ઇધર ચલા મૈં ઉધર ચલા, જાને કહાં મૈં કિધર ચલા,

અરે ફિસલ ગયા, યે તૂને ક્યા કિયા

અમિતાભે જોકે સાવ ભૂંડીભખ ‘બૂમ’ ફિલ્મ મધુ સપ્રે, ઝિન્નત અમાન,પદ્મા લક્ષ્મી અને કૈટરીના કૈફ સાથે કરેલી ત્યારેય તેના ચાહકોએ ઉપરોક્ત ગીત જ ગાયું હતું. જયા બચ્ચને તો મોટા ભાગે ફિલ્મમાં એ હદની શાલીનતા બતાવી છે કે ક્લિવેજ પ્રદર્શન કર્યું નથી. તેમની ભૂમિકાઓ પણ મોટા ભાગે નટખટ અને અલ્લડ ખરી, પણ શાલિનતા ભરપૂર હોય.

હમણાં જાણીતા વકીલ રામ જેઠમલાણી અને લીના ચંદાવરકરનું ચુંબનના કિસ્સા પરથી અમિતાભની વાત યાદ આવી ગઈ. આજકાલ અનેક એવોર્ડ સમારંભો ફૂટી નીકળ્યા છે. તેમાંનો એક છે હમલોગ એવોર્ડ સમારંભ. તેમાં ૯૧ વર્ષના એટલે જે હવે અંતિમ ઇનિંગ્સ ખેલી રહ્યા છે તેવા વકીલ રામ જેઠમલાણી અને લીના ચંદાવરકરે એકબીજાને ભેટાભેટી કરી. એ તો ઠીક, પણ બંનેએ એકબીજાને અધરચુંબન પણ કર્યું એટલે કે લિપલોક થયું. જેઠમલાણી અત્યાર સુધી બોલીને બફાટ કરવા માટે તો જાણીતા હતા. અત્યારના શાસક ભાજપ સાથે તેમનો સંબંધ ‘હેટ એન્ડ લવ’નો રહ્યો છે. ઘણી વાર તેમને ભાજપ માટે પ્રેમ ઉભરાય આવે છે અને ઘણી વાર તેઓ ભાજપ માટે ભરડી બેસે છે. ૧૯૯૯માં અટલ બિહારી વાજપેયીના નેતૃત્વમાં બનેલી એનડીએ સરકારમાં જેઠમલાણી કાયદા મંત્રી હતા પરંતુ તેમને મંત્રી તરીકે તેમને હાંકી કાઢવામાં આવ્યા ત્યારે તેમણે વિવાદ જગાવ્યો હતો. સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયના મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિએ શ્રીકૃષ્ણ કમિશનના અહેવાલના અમલ બાબતે જેઠમલાણીની ટીકા કરી હતી. તેની સામે જેઠમલાણીએ પણ બરાબર જવાબ આપ્યો હતો.

એ વખતે જેઠમલાણી શિવસેનાના ટેકાથી રાજ્યસભામાં ચૂંટાયા હતા અને ૧૯૯૩ના કોમી રમખાણોના એક કેસમાં બાળ ઠાકરેની ધરપકડ થાય તેમ હતી. પરંતુ શિવસેનાના ટેકાથી ચૂંટાયા હોવાથી જેઠમલાણીએ બાળ ઠાકરેની ધરપકડ અટકાવવા કેન્દ્ર સરકાર મહારાષ્ટ્રની વિલાસરાવ દેશમુખ સરકારને નિર્દેશ આપશે તેવા અર્થનું નિવેદન આપ્યું હતું. શિવસેનાના નેતા અને તે વખતના કેન્દ્રીય ભારે ઉદ્યોગ પ્રધાન મનોહર જોશી, મુંબઈમાંથી આવતા ભાજપના નેતા રામ નાઈક અને પ્રમોદ મહાજન તેમજ માહિતી-પ્રસારણ પ્રધાન અરુણ જેટલીએ પણ જેઠમલાણી જેવાં જ મંતવ્યો વ્યક્ત કર્યા હતા. જોકે વડા પ્રધાન અટલ બિહારી વાજપેયીએ આવું કોઈ પગલું નહોતું ભર્યું અને ન્યાયાલયમાં કરેલા સોગંદનામામાં જણાવ્યું હતું કે કાયદો અને ન્યાય રાજ્યનો વિષય હોવાથી તે આ બાબતમાં દખલ દઈ શકે તેમ નથી. બીજી તરફ, મંત્રીઓનાં આવાં નિવેદનો આવતાં હતાં. તેથી ન્યાયાલયે મંત્રીઓની ટીકા કરી કે એક તરફ સોગંદનામામાં કંઈક રજૂ કરો છો અને જાહેરમાં કંઈક બોલો છો. તો સામે પક્ષે જેઠમલાણીએ પણ જવાબ આપ્યો કે વિદ્વાન મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ એવા પ્રધાન વિશે ટીપ્પણીઓ કરે છે જે કાયદો બરાબર જાણે છે. આથી સોરાબજી અને જેટલીએ તે વખતે જેઠમલાણીના બખાળા બદલ તેમને કાઢી મૂકવા માટે દબાણ કર્યું હોવાની તે વખતે ચર્ચા થઈ હતી. જેઠમલાણીએ તેમના રાજીનામાને પોતાને હાંકી કાઢવા સમાન ગણાવી કહ્યું કે વડા પ્રધાન પોતાની કેબિનેટના ‘નો નોનસેન્સ’ (!) પ્રધાનની સલાહ માનવાના બદલે એટર્ની જનરલની સલાહ માને છે.

રામ જેઠમલાણીએ તાજેતરમાં નીતિન ગડકરીના પ્રમુખપદ સામે પણ, તેમના ‘પૂર્તિ’ના કથિત ગોટાળા પછી જાહેરમાં ઝુંબેશ ચલાવી હતી અને નિવેદનો ફટકાર્યાં હતાં, જેના કારણે ગડકરીને જવું પડ્યું હતું અને તેની જગ્યાએ રાજનાથસિંહ આવ્યા હતા. તેમણે નરેન્દ્ર મોદીની પણ વડા પ્રધાન પદના ઉમેદવાર તરીકે ભારે તરફદારી કરી હતી. જોકે, એ ભાજપે જ તેમને પક્ષમાંથી હાંકી કાઢ્યા અને તેના માટે તેમણે અડવાણી, મોદી અને વાજપેયી સામે બદનક્ષીનો કેસ કર્યો હતો. જેઠમલાણી ખૂંખાર ગુનેગારોના કેસ લડવા જાણીતા છે. તેમણે ગત ઑક્ટોબરમાં મોદી સરકાર પર કાળાં નાણાં બાબતે કૉર્પોરેટ કંપનીઓને છાવરવાનો આક્ષેપ કર્યો હતો. આવા જેઠમલાણી જોકે ક્યારેય રંગીનીયત માટે ઝડપાયા હોવાનું જાહેરમાં આવ્યું નથી. તો પછી લીના સાથે તેમને આ રીતે ચુંબન કરવાની કેમ જરૂર પડી અને અખબારો-ટીવીને કેમ મસાલો પૂરો પાડી દીધો?

હવે લીના ચંદાવરકરની વાત. કર્ણાટકના કરવર ગામમાંથી આવતી લીના ચંદાવરકરે તેનાં માતાપિતાની જાણ બહાર મુંબઈમાં એક ટેલન્ટ હંટ માટે અરજી કરી દીધી હતી. જોકે તેના પરદાદા આ બાબતે તેને ટેકો આપતા હતા. આથી તેના માતાપિતાએ પણ હા પાડવી પડી. જ્યારે તે મુંબઈ આવી ત્યારે તેને કહેવામાં આવ્યું કે એમાં ના નહીં કે તે સુંદર છે અને પ્રતિભાવાન છે, પરંતુ હજુ તે ૧૫ વર્ષની જ છે. એટલે તે હિરોઇનની ભૂમિકા કરવા માટે નાની છે. ફિલ્મોમાં અસ્વીકારાયેલી લીનાએ કેટલીક જાહેરખબરો કરી જેનાથી તે સુનીલ દત્તના ધ્યાનમાં ચડી…

સુનીલ દત્ત એ વખતે તેમના ભાઈ સોમ દત્ત માટે એક ફિલ્મ બનાવતા હતા, ‘મન કા મીત’. આ ફિલ્મ માટે તેમને લીના યોગ્ય લાગી. તેનાથી એક બીજો અભિનેતા પણ પોતાની ઝળહળતી કારકિર્દી શરૂ કરવાનો હતો, તેનું નામ વિનોદ ખન્ના. ફિલ્મ તો ખાસ ન ચાલી અને સોમ દત્ત, જેના માટે ખાસ આ ફિલ્મ સુનીલ દત્તે નિર્માણ કરી તે પણ ન ચાલ્યો, પરંતુ લીના અને વિનોદ ખન્નાને તેનો ફાયદો થઈ ગયો. લીનાને આ ફિલ્મ માટે નરગીસ જેવી કાબેલ અભિનેત્રીના હાથે તૈયાર થવાનું સદભાગ્ય સાંપડ્યું. નરગીસે તેને હિન્દી, ડાન્સ અને ડ્રાઇવિંગ શીખવાડ્યું. તે પછી આવી જિતેન્દ્ર સાથેની ‘હમજોલી’. આ ફિલ્મ ચાલી અને તેનાં બે ગીતો ‘ઢલ ગયા દિન’ અને વરસાદી ‘હાય રે હાય’ લોકપ્રિય બની ગયાં. બેડમિન્ટન રમતા રમતા ગવાતું ‘ઢલ ગયા દિન’ તો ૭૦ના દાયકાની ઓળખ સમું બની ગયું. તે પ્રકારની સિચ્યુએશનનો ઉપયોગ શાહરુખ ખાનની ‘ઓમ્ શાંતિ ઓમ્’ના ‘ધૂમ તાના’ ગીતમાં પણ ૭૦નો દાયકો દેખાડવા થયો હતો. રાજેશ ખન્ના સામે ‘મહેબૂબ કી મહેંદી’ ફિલ્મમાં પણ લીના આવી; અલબત્ત, આ ફિલ્મ ન ચાલી, પણ એનાં ગીતો ખાસ કરીને સ્ટેજ પર લીના ગાય છે તે ‘જાને ક્યૂં લોગ મોહબ્બત કિયા કરતે હૈ’ આજે પણ ખૂબ જ પ્રિય છે. એ પછી તો લીનાએ શમ્મી કપૂર સાથે ‘જાને અન્જાને’ (યાદગાર ગીત: છમ છમ બાજે રે પાયલિયાં), ‘પ્રીતમ’, ધર્મેન્દ્ર સાથે ‘રખવાલા’ (યાદગાર ગીત: મેરે દિલ ને જો માંગા મિલ ગયા), મહેમૂદ સાથે ‘મૈં સુંદર હૂં’, સંજીવકુમાર સાથે ‘અનહોની’ અને ‘મનચલી’ (યાદગાર ગીત: ગમ કા ફસાના, ઓ મનચલી કહાં ચલી) અને દિલીપકુમાર સાથે ‘બૈરાગ’ (યાદગાર ગીત: સારે શહેર મેં આપ સા કોઈ નહીં) કરી.

‘બિદાઈ’ તેની ફિલ્મકારકિર્દીની સૌથી સફળ ફિલ્મ નિવડી. (જેનું ગીત ‘કભી ખોલે ના તિજોરી કા તાલા, મેરા સસુરા બડા પૈસેવાલા’ આજકાલ લગ્નના વરઘોડામાં બહુ વગાડાય-ગવાય છે.)  આ ફિલ્મ સાથે તેની ફિલ્મ ઇન્ડસ્ટ્રીમાંથી પણ વિદાઈ થઈ ગઈ. તે સિદ્ધાર્થ બાંદોડકરને પરણી ગઈ. તેની આ ખુશી અલ્પજીવી નિવડી કેમ કે તેનું થોડા જ સમયમાં એક અકસ્માતમાં મૃત્યુ થઈ ગયું. જોકે તે પછી લીના ફિલ્મોમાં પાછી ન ફરી. બાદમાં તે ગાયક, અભિનેતા, નિર્માતા, નિર્દેશક અને સંગીતકાર જેવી બહુમુખી પ્રતિભા ધરાવતા કિશોરકુમારને પરણી ગઈ. જોકે ત્યાર બાદ તે જિતેન્દ્રની પોતાની નિર્માણ કરેલી ફિલ્મ ‘સરફરોશ’માં વૃદ્ધ જિતેન્દ્રની પત્ની તરીકે આવી અને કિશોરકુમારની ‘મમતા કી છાંવ મેં’માં રાજેશ ખન્ના સામે દેખાઈ. કમનસીબી લીનાનો પીછો એમ મૂકે તેમ નહોતી. ૧૯૮૭માં કિશોરકુમારનું અવસાન થયું અને ફરી લીના વિધવા બની ગઈ.

એ પછી જોકે લીનાએ ઝાકઝમાળથી દૂર રહેવાનું જ પસંદ કર્યું. સાવકા દીકરા અમિત કુમાર અને કિશોર થકી થયેલા દીકરા સુમિત સાથે રહેતી હતી. ત્રણચાર વર્ષ પહેલાં ટીવી પર ‘કે ફોર કિશોરકુમાર’ શો આવ્યો ત્યારે તેમાં તે નિર્ણાયક તરીકે દેખાઈ હતી. પણ મોટા ભાગે તેણે પોતાની ગરીમા જાળવી રાખી હતી. ક્યારેય કોઈ એલફેલ નિવેદન પણ કર્યું નહોતું, તો પ્રશ્ન એ થાય કે તેને ૬૪ વર્ષે અચાનક એવું શું સૂજ્યું કે ૯૧ વર્ષના રામ જેઠમલાણીને જાહેરમાં ચુંબન કરી દીધું?

ઘડપણમાં જ્યારે રંગીનીયત બહાર આવે ત્યારે લોકોને આંચકો લાગે જ. હંમેશાં ગાંધી ટોપી, ઝભ્ભા અને પાયજામામાં ફરતા એન. ડી. તિવારીની આંધ્રપ્રદેશના રાજ્યપાલ તરીકે સેક્સ સીડી આવી ત્યારે પણ લોકો ચોંકી ગયા હતા. એ વખતે નહીં નહીં તોય તેમની ૭૦ વર્ષની ઉંમર હશે. તે પછી તો જોકે તેમની સામે તેમના દીકરા રોહિત શેખરે પિતૃત્વ માટે કેસ કર્યો. રાજીવ ગાંધી સરકારમાં વિદેશ પ્રધાન જેવું ગરીમામય પદ અને આંધ્રપ્રદેશના રાજ્યપાલ જેવું માનમોભાનું પદ સંભાળનારા તિવારી પછી તો મજાકને પાત્ર બની ગયા. ૮૮ વર્ષે તેઓ રોહિત શેખરના પિતા જાહેર થયા! અને તેમણે રોહિતની માતા ઉજ્જવલા સાથે લગ્ન પણ કર્યા (અથવા તો કરવા પડ્યાં!). સપ્ટેમ્બર, ૨૦૧૩માં બહાર આવેલા સમાચાર મુજબ, શહીદોના એક કાર્યક્રમમાં તિવારી મહિલા સાથે જબરદસ્તી ડાન્સ કરતા દેખાયા હતા.

જાહેર જીવનમાં પડેલી હસ્તીઓ ખાનગીમાં જો રામ જેવું આચરણ ન કરી શકે તો તેમની મરજી અને વાંક, પણ જાહેરમાં તેમણે ગરીમામય વર્તન કરવું જ જોઈએ કારણકે તેમને લોકો અનુસરતા હોય છે. લોકો કંઈ પણ ખોટું કરે તો બચાવમાં દાખલો આપતા હોય છે કે ફલાણી વ્યક્તિ આમ કરે છે તો પછી અમારો શું વાંક? હવે પહેલાં જેવું નથી. પહેલાં માત્ર પ્રિન્ટ મિડિયા જ હતું અને દૂરદર્શન પર મોટા ભાગે વિઝ્યુઅલ વગર જ સમાચારો વાંચી નાખવામાં આવતા. હવે તો વેબસાઇટ છે અને ટીવી પર ચોવીસ કલાક સમાચાર પણ આવે છે. તે માટે વિઝ્યુઅલની ભરપૂર જરૂર હોય છે. આથી આવી વિવાદાસ્પદ તસવીરો, વિઝ્યુઅલ માટે ઉપરથી ખાસ ‘આદેશ’ હોય છે. તેમાંય અમિતાભ, જયા અને લીના જેવા ગ્રેસફૂલ જીવન જીવનારાઓએ તો ખાસ ધ્યાન રાખવું ઘટે કે ક્યાંક તેઓ કેમેરામાં ખોટી રીતે ક્લિક ન થઈ જાય.

(મુંબઈ સમાચારની રવિવારની પૂર્તિમાં ‘સિક્કાની બીજી બાજુ’ કૉલમમાં તા. ૨૨/૨/૧૫ના રોજ આ લેખ છપાયો)

તિસ્તા કેસ વિશે વાંચો મુંબઈ સમાચારનો આ લેખ

તિસ્તા સેતલવાડ સામે જે દિવસે ગુજરાત વડી અદાલતે આગોતરા જામીન અરજી ફગાવી અને તેની ધરપકડ નિશ્ચિત બની તે જ દિવસે તેણે સર્વોચ્ચ અદાલતમાં પિટિશન કરી નાખી. સર્વોચ્ચમાં પણ જે વલણ અપનાવાયું તે બતાવે છે કે  કથિત સેક્યુલરો કઈ હદે પોતાનું નેટવર્ક રાખીને બેઠા છે.

તેના વિશે વધુ માહિતી આપતો વિશદ વિશ્લેષણ કરતો મુંબઈ સમાચારમાં આજે તા.૨૦/૨/૧૫ના રોજ પ્રસિદ્ધ થયેલો રાજીવ પંડિતનો લેખ વાંચવા જેવો છે:

http://www.bombaysamachar.com/frmStoryShow.aspx?sNo=155097

ધાર્મિક સહિષ્ણુતા : અમેરિકાએ આયનો જોવાની જરૂર છે

તાજેતરમાં અમેરિકા પ્રમુખ બરાક ઓબામાએ ભારતની મુલાકાત વખતે ધાર્મિક સહિષ્ણુતાના પાઠ ભણાવ્યા. અમેરિકા પરત જઈને પણ નેશનલ પ્રેયર બ્રેકફાસ્ટ વખતે તેમણે ભારતમાં ધાર્મિક હિંસામાં વધારા અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી. જોકે, હંમેશ મુજબ, આપણા મોટા ભાગના સેક્યુલર મિડિયાએ તેને સમગ્ર પરિપ્રેક્ષ્યમાં રજૂ કરવાના બદલે તેનો એક અંશ જ રજૂ કર્યો. ઓબામાએ એમ કહ્યું કે માત્ર મુસ્લિમો જ ધર્મના નામે હિંસા કરે છે તેવું નથી. ખ્રિસ્તીઓ પણ તેમાંથી બાકાત નથી. ઓબામા જ્યારે ભારતની પંચાત કરી રહ્યા હતા ત્યારે તેમને ખબર નહીં હોય કે થોડા જ દિવસોમાં એવું બનશે કે અમેરિકા ખુલ્લું પડી જશે…

આમ તો, અમેરિકા રચાયું ત્યારથી જ અશ્વેતોની દશા શ્વેત લોકોએ ખરાબ રાખી છે. અને કાયદો બન્યા છતાં એમાં કોઈ ધરખમ સુધારો નથી આવ્યો. તાજેતરમાં ફર્ગ્યુસનમાં જે બન્યું તેની આપણને ખબર જ છે. શ્વેત પોલીસ કર્મચારીએ એક અશ્વેતને મારી નાખ્યો. અમેરિકાનું ન્યાયતંત્ર પણ શ્વેત તરફી છે જે આ કેસથી ખબર પડી ગઈ કેમ કે શ્વેત પોલીસ કર્મી નિર્દોષ છૂટી ગયો.

આ વાત ઉખેળવાનું કારણ હમણાં નડિયાદના પિંજના વતની સુરેશભાઈ પટેલ સાથે અમેરિકાની શ્વેત પોલીસે કરેલો અતિ ખરાબ વ્યવહાર જેના કારણે સુરેશભાઈને ગંભીર ઈજા પહોંચી અને લગભગ લકવા જેવી સ્થિતિ સર્જાઈ. સુરેશભાઈનો વાંક શું હતો?

સુરેશભાઈ અમેરિકાના અલબામા શહેરમાં તેમના એન્જિનિયર પુત્ર ચિરાગ, પુત્રવધૂ અને તેમના દોઢ વર્ષના બાળક પાસે રહેવા ગયા હતા. તેમને ગુજરાતીમાં રૂઢ થઈ ગયેલા અંગ્રેજી શબ્દો જ બોલતા આવડતા હતા. તેમને રહેવા ગયાને બે સપ્તાહ જ થયા હતા. ૬ ફેબ્રુઆરીની વાત છે. તેઓ ફૂટપાથ પર ચાલી રહ્યા હતા ત્યારે પોલીસે તેમને ધક્કો માર્યો, મેદાન પર પાડી દીધા અને હાથકડી પહેરાવી દીધી. અમેરિકા પોલીસની આ સામાન્ય રીતરસમ છે. પોલીસે જોકે આમ કરતાં પહેલાં તેમની પૂછપરછ કરી પરંતુ અંગ્રેજી ન આવડતું હોવાથી સુરેશભાઈએ માત્ર એટલું કહ્યું, “નો ઇંગ્લિશ. ઇન્ડિયન. વોકિંગ.” હકીકતે કોઈએ પોલીસને ફરિયાદ કરી હતી કે કોઈક શંકાસ્પદ વ્યક્તિ ગેરેજને જોતા જોતા જઈ રહી છે. આપણે ત્યાં પોલીસને આવી ફરિયાદ કરી હોય તો આવતા વાર થાય એટલી નિષ્ક્રિય છે જ્યારે અમેરિકામાં પોલીસ વધુ પડતી સક્રિય અને શંકાશીલ છે. તેણે સુરેશભાઈની વાતને સમજ્યા વગર તેમની સાથે એટલું ખરાબ વર્તન કર્યું કે જાણે તેઓ કોઈ રીઢા ગુનેગાર હોય.

અમેરિકામાં સામાન્ય રીતે તો આવી ફરિયાદના કિસ્સામાં આરોપી પોલીસને કંઈ થતું નથી હોતું, પણ આ કિસ્સામાં, પોલીસ અધિકારી એરિક પાર્કરની ધરપકડ થઈ છે. પોલીસે સ્વીકાર્યું છે કે જે પોલીસ કર્મીઓએ આ વર્તન કર્યું છે તે અપેક્ષા મુજબનું નથી. ચિરાગ પટેલના વકીલોને લાગે છે કે પોલીસે બરાબર કાર્યવાહી કરી છે. જોકે પોલીસે પહેલાં તો સુરેશભાઈ પટેલને જ દોષી ઠરાવવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. હવે જોવાનું એ છે કે ફર્ગ્યુસન કેસની જેમ ન્યાયતંત્રમાં એરિક સહિતના પોલીસ કર્મીઓ નિર્દોષ છૂટે છે કે પછી સુરેશભાઈને ન્યાય મળે છે.

અમેરિકામાં બિનખ્રિસ્તીઓ, અશ્વેતો કે ઘઉંવર્ણા લોકો પ્રત્યે ભારોભાર ઝેર પ્રવર્તે છે અને તેના અનેક દાખલા છે. અલબત્ત, ૨૦૦૧માં ટ્વિન ટાવર પર અલ કાયદાના હુમલા પછી આ દાખલાઓમાં વધારો થયો છે. દાઢીવાળા એટલા બધાને મુસ્લિમો માની લેવાય છે. શીખો પણ ત્યાં જેને હેટ ક્રાઇમ કહે છે તેના ભોગ બની રહ્યા છે. હજુ સુરેશભાઈના સમાચારની શાહી સૂકાઈ નહોતી ત્યાં મંગળવાર ૧૦ ફેબ્રુઆરીએ નોર્થ કેરોલિનામાં ક્રેગ સ્ટીફન હિક્સે તેના પડોશી અને ૨૩ વર્ષના યુવાન મુસ્લિમ દિહ શેડ્ડી બરાકાત, તેની પત્ની યુસૂર મોહમ્મદ અબુ સલ્હા અને તેની સાળી રઝાન મોહમ્મદ અબુ સલ્હાને ઠાર મારી દીધા. એમ કહે છે કે આ ક્રેગને વંશીયતાના આધાર પર ભારોભાર નફરત હતી. અને તે અલગ વંશીયતાવાળા વિદ્યાર્થીઓને લક્ષ્ય બનાવતો હતો. તેની પાસે ભારે માત્રામાં હથિયારો પણ મળી આવ્યા હતા.

નોંધવા જેવી વાત એ છે કે પ્રમુખ ઓબામાએ આ ત્રણ મુસ્લિમોની હત્યાને વખોડતું નિવેદન આપી દીધું પણ સુરેશભાઈના કિસ્સામાં તેમણે કંઈ કહ્યું હોય તેવું જાણમાં નથી આવ્યું.

એક અહેવાલ મુજબ, અમેરિકામાં વંશ, ધર્મ અને તેની જાતીયવૃતિ કેવા પ્રકારની છે તેના આધારે હિંસા થતી હોય છે જેને હેટ ક્રાઇમ કહેવાય છે. ૨૦૧૧માં અમેરિકામાં કુલ ૬,૨૨૨ હેટ ક્રાઇમ બન્યા હતા. તેમાંથી ૪૭ ટકા વંશીય હેતુવાળા હતા. ૨૧ ટકા જાતીય વૃત્તિના કારણે હતા. દર રોજ ઓછામાં ઓછા ૮ અશ્વેત, ૩ શ્વેત, ૩ ગે, ૩ યહૂદી અને ૧ લેટિનો વ્યક્તિ આવા નફરતના કારણે થતા ગુનાનો ભોગ બને છે. અમેરિકામાં દર કલાકે એક હેટ ક્રાઇમનો ગુનો બને છે.

અમેરિકામાં આવા ગુનાઓમાં જે ગુનેગાર હોય છે તેને મોટા ભાગે માનસિક રીતે વિકૃત (સાઇકો) ગણાવી દેવાય છે અને હેટ ક્રાઇમના ગુનાઓ પર ઢાંકપિછોડો કરાય છે જેથી અમેરિકાનો ટ્રેક રેકોર્ડ બગડે નહીં.

ડેનવેરમાં એક થિયેટરમાં બેટમેન ફિલ્મ ‘ડાર્ક નાઇટ રાઇઝિસ’નું પ્રિમિયર ચાલી રહ્યું હતું ત્યારે નકાબ પહેરીને આવેલા એક જેમ્સ હોમ્સ નામના ૨૪ વર્ષીય યુવાને કંઈ કારણ વગર આડેધડ ગોળીબાર શરૂ કરી દીધો અને ૧૨ નિર્દોષ લોકો માર્યા ગયા. ઇ.સ.૨૦૧૨માં બનેલી આ કરુણ ઘટનામાં હોમ્સે શા માટે ગોળીબાર કર્યો તો પોલીસ કહે : તેનો હેતુ (મોટિવ) જાણી શકાયો નથી! ભલા માણસ, કોઈ કારણ વગર આમ નૃશંસ હત્યા કરે? અને જો ખરેખર અમેરિકનો માનસિક રીતે આવા વિકૃત થઈ ગયા હોય તો તેના કારણો– પછી તે ખોરાક હોય, હોલિવૂડની હિંસક ફિલ્મો હોય કે શસ્ત્રો રાખવાની પરવાનગી…જે કંઈ હોય તેને નક્કી કરીને આવું ન થાય તે જોવું જોઈએ.

આ જ વર્ષમાં વિસ્કોન્સિનમાં વેડ માઇકલ પેજ નામના માણસે શીખ ગુરુદ્વારામાં આડેધડ ગોળીબાર કરવા માંડ્યો હતો. તેના ગોળીબારમાં છ લોકો માર્યા ગયા. પોલીસ આવી પહોંચતા તેની ગોળી પેજને વાગી અને પેજે પોતાના માથામાં ગોળી મારી દીધી. આ ઘટનામાં પણ પોલીસે ગુનેગારનો હેતુ શો હતો તે કહેવાની ના પાડી દીધી હતી અને કહ્યું કે ગોળીબાર કરનાર વ્યક્તિ તો મરી ગઈ છે, હવે તેનો હેતુ કેવી રીતે ખબર પડે?!

શીખો સામેના હેટ ક્રાઇમની જો યાદી બનાવવા બેસીએ તો જગ્યા ઓછી પડે. તેમ છતાં કેટલાંક ઉદાહરણો પર અછડતી નજર. ૧૫ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૦૧. એટલે કે ૧૧ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૦૧ના રોજ ત્રાસવાદી હુમલાના ચાર દિવસ બાદ એરિઝોનાના મેસામાં ૪૯ વર્ષીય બલબીરસિંહ સોઢીને તેના ગેસ સ્ટેશન બહાર મારી નખાયા. ૧૮ નવેમ્બર, ૨૦૦૧ના રોજ ન્યૂયોર્કમાં એક ગુરુદ્વારાને ત્રણ કિશોરોએ સળગાવી દીધું. ૧૨ ડિસેમ્બર, ૨૦૦૧ના રોજ લોસ એન્જેલસમાં સુરીન્દરસિંહ સિધીને તે ઓસામા બિન લાદેન હોવાનો આરોપ મૂકીને બે જણાએ ઢોર માર માર્યો. ૬ ઓગસ્ટ, ૨૦૦૨ના રોજ ડેલ શહેરમાં ઉપરોક્ત બલબીરસિંહ સોઢીના ભાઈ સુખપાલસિંહ ટેક્સી ચલાવતો હતો ત્યારે ઠાર મરાયો.૨૦ મે, ૨૦૦૩ના રોજ ફોએનિક્સમાં ૫૫ વર્ષના શીખ ઇમિગ્રાન્ટ અને ટ્રક ડ્રાઇવર અવતારસિંહ તેના દીકરાને લેવા ગયો હતો ત્યારે તેને ઠાર મરાયો. તેને મારનારના શબ્દો હતા: “તું જ્યાંથી આવ્યો છો ત્યાં પાછો જા.” ૫ ઓગસ્ટ, ૨૦૦૩ના રોજ ન્યૂયોર્કમાં એક શીખ પરિવારને દારૂડિયાઓએ ઢોર માર માર્યો ત્યારે પણ આ જ શબ્દો હતા, “તું જ્યાંથી આવ્યો છે ત્યાં પાછો જા.”

૧૩ માર્ચ, ૨૦૦૪ના રોરજ ફ્રેસ્નોમાં ગુરુદ્વારામાં તોડફોડ કરાઈ અને ભીંત પર લખવામાં આવ્યું : “રેગ્સ ગો હોમ” અને “ઇટ્સ નોટ યોર કંટ્રી”. ૨૪ મે, ૨૦૦૭ના રોજ ક્વીન્સમાં ૧૫ વર્ષના શીખ વિદ્યાર્થીના વાળ બળજબરીથી એક તેનાથી મોટા વિદ્યાર્થીએ કાપી દીધા. મોટા વિદ્યાર્થીએ તેને વીંટી બતાવતા કહ્યું હતું, “આ વીંટી અલ્લાહ છે. જો તું મને તારા વાળ કાપવા નહીં દે તો આ વીંટી સાથે હું તને મુક્કા મારીશ. ૧૪ જાન્યુઆરી, ૨૦૦૮ના રોજ ન્યૂયોર્કમાં ૬૩ વર્ષના બલજીતસિંહને ગુરુદ્વારાની બહાર તેની પડોશમાં રહેતા ડેવિડ વૂડ નામના એક માણસે હડપચી અને નાક તોડી નાખ્યું. વૂડે અગાઉ પણ ગુરુદ્વારામાં આવતા માણસોને પરેશાન કરવા પ્રયાસ કર્યા હતા. ફોએનિક્સમાં ઇન્દરજીતસિંહ જસ્સાલને ઠાર મારવામાં આવ્યો. આ ઘટનામાં પણ ગુનેગારનો હેતુ જાણી શકાયો નહીં.

માત્ર હિન્દુ, શીખ કે મુસ્લિમોને જ નિશાન બનાવીને હેટ ક્રાઇમ આચરાતા નથી. ૧૯૯૨માં એક જાપાનીઝ વિદ્યાર્થી જે વિનિમય પ્રોગ્રામમાં અમેરિકાના લુઇઝિયાના ગયો હતો અને બહુ થોડું અંગ્રેજી આવતું હતું તેને એક પાર્ટીમાં જવું હતું, પરંતુ ભૂલથી ખોટા ઘરની ઘંટી તેણે વગાડી દીધી. એમાં તો ઘરના માલિક રોડની પીઇર્સે તેને ઠાર મારી દીધો! ખટલો ચાલ્યો પણ રોડની નિર્દોષ છૂટી ગયો!

૨૦૦૩માં વિયેતનામથી આવેલી, ૨૫ વર્ષીય અને બે બાળકોની માતા કાઉ ટ્રાન રસોડામાં શાક સુધારી રહી હતી ત્યારે પોલીસે તેને ઠાર મારી. પોલીસનું કહેવું હતું કે ટ્રાને તેને છરી બતાવી હતી! એટલે શું રસોડામાં છરી પણ ન રાખવી?

આપણે ત્યાં અમેરિકાના વખાણ બહુ થાય છે, પણ અમેરિકાની પરિસ્થિતિ ભારતથી જુદી નથી. તેના કાયદા કડક હશે, પોલીસ ત્વરિત હશે પરંતુ ઘણી બધી રીતે ભારત જેવી જ સ્થિતિ, અમુક હદે તો ભારત કરતાં બદતર સ્થિતિ ત્યાં પ્રવર્તે છે, પરંતુ મિડિયાના પ્રચારમાં અને ગુલામી માનસિકતા હોવાના કારણે આપણને અમેરિકા સ્વર્ગ સમું ભાસે છે. અહીં કોઈ નેતા બળાત્કારના કારણ માટે સ્ત્રીના કપડા જવાબદાર ઠરાવે તો તેને ખાપ કે તાલિબાની માનસિકતાવાળા ગણાવાય છે, પણ અમેરિકામાંય હમણાં એક રિપબ્લિકન સાંસદ, નામે, ડેવિડ મૂરેએ યોગ કરવા માટે પહેરાતા પેન્ટ, જેને યોગ પેન્ટ નામે ઓળખાય છે, તેના પર પ્રતિબંધ મૂકવાની માગણી કરતો ખરડો રજૂ કર્યો હતો. મૂરેભાઈનું કહેવું હતું કે આવા પેન્ટથી લોકોની વૃત્તિ ભડકે છે. તેમણે નગ્ન થઈને ચલાવાતી સાઇકલ પર (એટલે સાઇકલ પર નહીં, નગ્ન ચલાવવા પર) પ્રતિબંધ મૂકવા પણ માગણી કરી હતી. જોકે, આ ખરડો પસાર થઈ શક્યો નથી.

ભારતને ધાર્મિક સહિષ્ણુતાના પાઠ ભણાવતા ઓબામાને કહેવાનું મન થાય કે પહેલાં આયનો જુઓ, પછી અમને સલાહ આપો.

(તા.ક.: આ લેખ જે દિવસે છપાયો તે દિવસના સમાચારપત્રોમાં સમાચાર હતા કે અમેરિકામાં એક મંદિર પર હુમલો થયો છે અને મંદિરની દીવાલ પર ગેટ આઉટ લખવામાં આવ્યું હતું.)

(ગુજરાત ગાર્ડિયન દૈનિકની બુધવારની પૂર્તિમાં વિશેષ કૉલમમાં તા.૧૮/૨/૧૫ના રોજ આ લેખ છપાયો).

દિલ્હીની ચૂંટણીના ભાજપ માટે બોધપાઠ : વિકાસ અને હિન્દુત્વને સાથે રાખવા પડશે

નાનકડું એવું દિલ્હી રાજ્ય જેની માંડ ૭૦ બેઠકો છે અને જે હજુ પૂર્ણ રાજ્ય પણ નથી તેમાં ભાજપની ભૂંડી હાર થઈ અને આમ આદમી પક્ષનો વિજય થયો. આનાથી મિડિયા અને સોશિયલ મિડિયામાં સંદેશાઓની એવી આંધી ચાલી કે જાણે લોકસભાની ચૂંટણીમાં ભાજપની હાર થઈ હોય. ‘આપ’ કેમ જીત્યું અને ‘ભાજપ’ કેમ હાર્યું તેની તો અનેક ચર્ચા-વિશ્લેષણ થઈ ગયા, આપણે વાત કરવાના છીએ આ ચૂંટણીના બોધપાઠોની.

સૌથી મોટો બોધપાઠ એ છે કે દુશ્મનને જીતવા ન દેવો હોય તો ક્યારેય વ્યક્તિગત પ્રહારો એટલા અને એવા ન કરવા કે જેથી પેલી વ્યક્તિ લોકોની સહાનુભૂતિ મેળવી જાય. હિન્દી ફિલ્મોમાં આપણને ખબર જ છે કે હીરો દૂધે ધોયેલો નથી હોતો કે સત્યના માર્ગે નથી ચાલતો, પરંતુ વિલન તેને એટલો પરેશાન કરી મૂકે છે કે લોકોની સહાનુભૂતિ એવી વ્યક્તિને મળે છે જેને આપણે હીરો તરીકે ઓળખીએ છીએ. યાદ કરો, ‘શોલે’માં જય અને વીરુ બંને અઠંગ ચોર હતા. જાતે જેલમાં પુરાઈને તેનું ઈનામ મેળવી લેતા. જયના જ શબ્દોમાં, વીરુ છોકરીઓને જોઈને લાઈન મારવાનું શરૂ કરી દેતો. તેમ છતાં ગબ્બરસિંહની સામે જય અને વીરુ હીરો બની ગયા, કારણકે ગબ્બર જયને મારી નાખે છે, બસંતીને નચાવે છે. ચૂંટણીમાં કયા રાજકીય પક્ષે ગબ્બર બનવું છે અને કયા રાજકીય પક્ષે જય-વીરુ તે તેમના હાથમાં છે. યાદ રાખો, ચૂંટણીમાં દર વખતે ગબ્બર અને જય-વીરુ બદલાતા રહે છે. તમિલનાડુમાં જયલલિતા કરુણાનિધિની ટીંગાટોળી કરાવીને જેલમાં પૂરે તો કરુણાનિધિ હીરો બની જાય અને બીજી ચૂંટણીમાં એ જીતી આવે, તો વળી પાછા કરુણાનિધિ જયલલિતા સામે બદલાની કાર્યવાહી કરે એટલે તે પછીની ચૂંટણીમાં જયલલિતા જીતી આવે.

ગુજરાત વિધાનસભા અને લોકસભામાં મોદીની જીતનું એક કારણ એ હતું કે બધા જ લોકો મોદી વિરુદ્ધ હતા. ૧૯૭૧માં ઇન્દિરા ગાંધીએ એક જ પ્રચાર કરેલો : મૈં કહેતી હૂં, ગરીબી હટાઓ ઔર વો કહેતે હૈ ઇન્દિરા હટાવો. ૨૦૧૪ની લોકસભા ચૂંટણીમાં નરેન્દ્ર મોદીએ ડિટ્ટો આ જ સૂત્ર કહેલું: મૈં કહતા હૂં મહંગાઈ હટાવો, વો કહેતે હૈ મોદી કો હટાવો. પરંતુ મોદીએ પોતાના પ્રચારમાંથી બોધપાઠ ન લીધો. કેજરીવાલ પર વ્યક્તિગત પ્રહારો થયા. કૉંગ્રેસ પણ શાણી નીકળી. તેને ખબર હતી કે પોતે તો જીતવાની નથી જ. તો શા માટે પોતાના દુશ્મનના દુશ્મન આમ આદમી પક્ષને છૂપી મદદ ન કરવી? આથી તેણે પણ કેજરીવાલ પર જ પ્રહાર કર્યા. પરિણામે કેજરીવાલે લોકસભામાં મોદીના પ્રચારની જેમ પોતાનો પ્રચાર કર્યો અને કહ્યું: મૈં કહતા હૂં દિલ્લી કો પાની, બીજલી મુફત દો, વો કહેતે હૈ કેજરીવાલ ભગૌડા હૈ. આમ, સહાનુભૂતિ કેજરીવાલને મળી ગઈ.

બીજો બોધપાઠ એ છે કે કોઈ ગમે તેવા કદનું હોય, ગઈ ચૂંટણીમાં ગમે તેવી સ્થિતિ હોય, પોતાના વિરોધીને નજરઅંદાજ ન કરવા. લોકસભા ચૂંટણીમાં ભલભલા લોકો મોદી બાબતે ખતા ખાઈ ગયા. બધાને એમ કે એક ગુજરાતના નેતાને ગુજરાતની બહાર સમર્થન થોડું મળશે? અરે! અડવાણી જેવા દિગ્ગજો પણ એમ માનતા હતા કે એનડીએના સાથી પક્ષો ૨૦૦૨ના રમખાણોથી ખરડાયેલી છબીવાળા મોદીને થોડું સમર્થન કરશે? પણ એમાં ખોટા પડ્યા. મોદીએ એ જ વ્યક્તિનું સમર્થન મેળવ્યું જેણે ૨૦૦૨નાં રમખાણોના મુદ્દે એનડીએ છોડ્યો હતો- ચંદ્રાબાબુ નાયડુ અને રામવિલાસ પાસવાન! એવું જ દિલ્હીની ચૂંટણીમાં થયું. લોકસભા ચૂંટણીમાં દિલ્હીની સાતેય બેઠકો ભાજપે જીતી એટલે તે એવા ભ્રમમાં રહ્યો કે વિધાનસભામાં પણ આવું જ થશે, પરંતુ તેમ ન થયું. મતદારોને પણ ધન્યવાદ કહેવા જોઈએ કે તેમણે દિલ્હીની સાતેય લોકસભા બેઠક મોદીને આપી અને આમ આદમી પક્ષને ન આપી કારણ કે તેઓ જાણતા હતા કે લોકસભામાં ‘આપ’ કંઈ ગજુ કાઢી શકશે નહીં. એના કરતાં જે ગજુ કાઢી શકે તેમ છે તેને જ મત આપો. જ્યારે વિધાનસભામાં ભાજપને એટલા માટે બહુમતી ન આપી કારણકે એક તો જૂથવાદથી ખદબદતો હતો, વળી તેની સરખામણીમાં આપની છબિ ઘણી સ્વચ્છ હતી. જેમ કેશુભાઈ પટેલની સરકાર શંકરસિંહ વાઘેલાના બળવા બાદ ઉથલી પડી તે પછી કેશુભાઈના ભાજપને સંપૂર્ણ બહુમતી આપી, જેમ ૧૯૯૬માં અટલ બિહારી વાજપેયીની સરકાર ૧૩ દિવસમાં ચાલી ગઈ તો ૧૯૯૮માં તેમને બહુમતી આપી, તેમ જ પ્રજાને થયું કે ૪૯ દિવસ શાસન કરી ચુકેલા ‘આપ’ને એક વધુ મોકો આપી જોઈએ. અને તે પણ બહુમતી સાથે.

ત્રીજો બોધપાઠ એ છે કે એક જ રણનીતિ બધે ન ચાલે. સામેવાળો કેવો છે તે પરથી તે ઘડાય. દિલ્હીમાં આમ આદમી પક્ષની કોરી સ્લેટ હતી. તે કોઠાકબાડાવાળા પક્ષ તરીકેની છાપ હજુ પામ્યો નથી. જ્યારે કૉંગ્રેસ, લાલુ પ્રસાદ યાદવ, મુલાયમસિંહ, શરદ પવાર આ બધા કોઠા કબાડાવાળા લોકો છે. સત્તા મેળવવા ગમે તે કરે. ભાજપ કૉંગ્રેસ અને આ બધા શઠ સેક્યુલર પ્રાદેશિક પક્ષોની સામે લડતાલડતા તેના જેવો જ થઈ ગયો છે. દિલ્હીમાં ભાજપ સરકારે લોકસભા પછી તરત જ ચૂંટણી આપી દીધી હોત તો કદાચ પરિણામ જુદું હોત. વળી, બીજા પક્ષોના ધારાસભ્યો તોડવાની રસમ અપનાવી તેમજ આમ આદમી પક્ષના શાઝિયા ઇલમી, વિનોદકુમાર બિન્ની વગેરેને પોતાના પક્ષમાં સ્થાન આપવાની ભૂલ કરી. એક વર્ષ સુધી દિલ્હીમાં ચૂંટણી જ ન થવા દીધી. બિહારમાં પણ ભાજપ એ જ ભૂલ કરવા જઈ રહ્યો હતો જે ગુજરાતમાં સત્તા માટે કૉંગ્રેસે ભાજપમાંથી નીકળેલા શંકરસિંહ વાઘેલાને ટેકો આપીને કરી હતી. બિહારમાં ભાજપ માંઝીને સમર્થન આપવાનો હતો. એ તો દિલ્હીમાં હાર થઈ ને ભાજપે એ પગલું પાછું વાળ્યું.

ચોથો બોધપાઠ. આમ આદમી પક્ષનું રાજકારણ કૉંગ્રેસ અને સેક્યુલર રાજકારણીઓ કરતાં અલગ તરેહનું છે. તેને પોતાની સ્વચ્છ છબી જાળવી રાખવાની સાથે પણ પોતાનું શઠ રાજકારણ કેમ રમવું તે સારી રીતે આવડે છે.  તેને હજુ દિલ્હીના મતદારો પણ સમજી શક્યા નથી. અને મોદી-અમિત શાહ જેવા ચાણક્ય બુદ્ધિવાળા પણ માર ખાઈ ગયા. ‘આપે’ શાહી ઈમામ પાસે મુસ્લિમો તેના સમર્થનમાં મતદાન કરે તેવો ફતવો બહાર પડાવ્યો. શાહી ઈમામના ભાઈએ જ ઇન્ડિયા ટીવી પર આ કબૂલ્યું હતું, પરંતુ જાહેરમાં તેણે આ ફતવો ફગાવી દીધો અને કહ્યું કે શાહી ઈમામે તેના દીકરાને ઉત્તરાધિકારી બનાવવાની વિધિમાં આપણા વડા પ્રધાનને બોલાવ્યા નથી, વળી, અમારું રાજકારણ ધર્મ, જાતિ, ભાષાથી પર છે. તેથી અમે આ ફતવો ફગાવીએ છીએ. આમ કરીને, તેને મુસ્લિમોના મત તો મળી જ ગયા, પરંતુ જે મવાળ હિન્દુઓ હતા તેમના મત પણ મળી ગયા. ગયા વર્ષે ‘આપે’ જ્યારે સામેથી કૉંગ્રેસનું સમર્થન મેળવ્યું હતું ત્યારે જ ભાજપે આ સમજી જવાની જરૂર હતી.

પાંચમો બોધપાઠ એ છે કે ભાજપે ૧૯૯૯ની દિલ્હીની ચૂંટણીનો ઇતિહાસ જોવાની જરૂર હતી. એ વખતે પણ કેન્દ્રમાં ભાજપની સરકાર હતી. મદનલાલ ખુરાના અને સાહિબસિંહ વર્માની જૂથ લડાઈ હતી અને સુષમા સ્વરાજને મુખ્યમંત્રી પદનાં ઉમેદવાર તરીકે ઉપરથી લાદવામાં આવ્યાં હતાં. ડુંગળી-બટેટાના ભાવ તો વધુ હતા જ. તે વખતે ભાજપની હાર થઈ. ત્યારે સુષમા બોલેલાં : ઘર કો આગ લગ ગઈ ઘર કે ચિરાગ સે.

છઠ્ઠો બોધપાઠ એ છે કે ભાજપે સમજી લેવું પડશે કે હિન્દી-અંગ્રેજી મિડિયા, ખાસ કરીને ઇલેક્ટ્રોનિક મિડિયા ક્યારેય તેનું થયું નથી અને થવાનું નથી. પૂણ્ય પ્રસૂન વાજપેયી, રાજદીપ સરદેસાઈ, અંજના ઓમ કશ્યપ, બરખા દત્ત, રવીશ કુમાર, અર્નબ ગોસ્વામી…એક મોટી ફૌજ છે. આનું એક કારણ એ પણ છે કે આ પત્રકારો જેમાં શિક્ષણ લે છે તે જ યુનિવર્સિટીઓ સેક્યુલરો પેદા કરવાનું મોટું કારખાનું છે.  મિડિયાએ પણ દિલ્હીની ચૂંટણીમાં ‘આપ’ને જીતાડવા પોતાનો ફાળો આપ્યો. (‘આપ’ જીત્યાના દિવસે પૂણ્ય પ્રસૂન વાજપેયીના દસતક કાર્યક્રમનું શીર્ષક હતું: ક્રાંતિકારી…બહોત ક્રાંતિકારી! એ બધાને ખબર જ છે કે વાજપેયીની કેજરીવાલ સાથેની સાંઠગાંઠ છતી કરતા વિડિયોમાં કેજરી-વાજપેયી આ શબ્દો બોલતા હતા.) કિરણ બેદીને બીજી ચેનલ પર ઇન્ટરવ્યૂ માટે જવાનું હતું અને તેણે અર્નબ ગોસ્વામીને વારંવાર વિનંતી કરી કે હવે મને જવા દો, પરંતુ અર્નબે તેને બોલવા જ દીધાં અને જવા પણ ન દીધાં. અંતે કિરણે ઇયર ફોન-માઇક કાઢી નાખ્યાં. એટલે એવી હવા ફેલાઈ કે મોદી જેમ કરણ થાપરના શોમાંથી ભાગી ગયા હતા તેમ કિરણ બેદી પણ ચર્ચાથી ભાગે છે. હકીકતે થાય છે એવું કે કેન્દ્રમાં ભાજપ સત્તામાં આવે છે એટલે સુધીન્દ્ર કુલકર્ણી, એમ જે અકબર જેવા સેક્યુલરો ભાજપના નેતાઓની આસપાસ ગોઠવાય જાય છે. એટલે સાચી સલાહ ભાજપના નેતાઓને મળતી નથી. અટલ બિહારી વાજપેયીને પણ નોબલ ઈનામનો અને સેક્યુલર દેખાવાનો ચસકો લાગી ગયો હતો અને મોદી પણ આ રવાડે ચડી ગયા.

અને એટલે જ સાતમો બોધપાઠ એ છે કે ભાજપે હિન્દુત્વને છોડ્યું એટલે તેનો રકાસ પાકો. ૨૦૦૪ની ચૂંટણીમાં સેક્યુલર વાજપેયીને જનતાએ ફગાવી દીધા હતા. કાશ્મીરમાં નરેન્દ્ર મોદી તેમની રાજકીય કારકિર્દીમાં પહેલી વાર ‘અલ્લાતાલા’ બોલ્યા. ત્યાં તો એકેય બેઠક મળી નહીં, પરંતુ તેના પડઘા દિલ્હી સહિત દેશના હિન્દુઓમાં પડ્યા કે આ ભાઈ પણ એ જ રવાડે છે. પ. બંગાળમાં અમિત શાહે અઝાનના સમયે સભા રોકી દીધી. હવે, વારાણસીમાં કેજરીવાલે આવું કર્યું ત્યારે જે ભાજપીઓ તેની ટીકા કરતા હતા તે શું અમિત શાહની (ભલે મનોમન તો મનોમન) ટીકા ન કરે? ભાજપ ગમે તેવું સેક્યુલર થવા જાય તેની છબી હિન્દુત્વવાળા પક્ષની રહેવાની જ. ન વિશ્વાસ હોય તો દિલ્હીની ચૂંટણી પછી પાકિસ્તાનમાં ટીવી પર થયેલી ચર્ચાનો વિડિયો જોઈ લેજો. અમેરિકા-બ્રિટનને પણ જ્યારે જ્યારે કેન્દ્રમાં ભાજપની સત્તા આવે છે ત્યારે ત્યારે દેશમાં ધાર્મિક અસહિષ્ણુતા વધી ગયેલી જણાય છે. ઓબામાએ દિલ્હીની ચૂંટણીમાં પોતાનો ફાળો આપ્યો છે બરાબર ચૂંટણીના સમયે ભારત સરકારની ધાર્મિક અસહિષ્ણુતા માટે ટીકા કરીને. તો ન્યૂયોર્ક ટાઇમ્સનો મોદીના મૌનની ટીકા કરતો લેખ પણ બરાબર તે જ સમયે આવ્યો. દુઃખની વાત એ છે કે દિલ્હીમાં ભાજપની હારથી સૌથી વધુ ખુશ અમેરિકા અને પાકિસ્તાન થયાં છે. દિલ્હીમાં ચૂંટણી અગાઉ જ ચર્ચ પર એટેક થયા તે પણ ધ્યાનમાં લેવા જેવું છે અને તેના પગલે ખ્રિસ્તીઓની રેલી નીકળે છે. અત્યાર સુધી આવા ઘણા એટેકમાં ‘વા વાયા ને નળિયું ખસ્યું’ જેવું નીકળ્યું છે. ડાંગમાં તો માત્ર છાપરું ઉડી ગયું તેને ચર્ચ પર હુમલો ગણાવી દેવાયો હતો. ભાજપ, સંઘ કે વિહિપવાળા એવા સાવ મૂર્ખા નથી કે ચૂંટણી સમયે જ ચર્ચ પર હુમલા કરાવી પોતાની બદનામી કરાવે.

આઠમો મુદ્દો એ છે કે આ દેશમાં નકલી સેક્યુલરિઝમનું હળાહળ ઝેર ભરી દેવાની વ્યવસ્થિત સિસ્ટમ છે. ખાસ કરીને શિક્ષણ, મિડિયા, ફિલ્મ ઇન્ડસ્ટ્રી (હિન્દુ પાત્ર હોય તો પણ તેના ગીતમાં અલ્લાહ, મૌલા, રહેમ…જેવા ઉર્દૂ શબ્દો ઘુસાડીને અને બીજી અનેક રીતે) આમાં ભૂંડી ભૂમિકા ભજવે છે. મુસ્લિમો- ખ્રિસ્તીઓની તરફેણ કરવી એ જ સેક્યુલરિઝમ ગણાય છે. ભાજપે સત્તામાં રહીને શિક્ષણ અને મિડિયામાં જ્યાં સુધી શક્ય હોય ત્યાં સુધી આ સ્થિતિ બદલવાની જરૂર છે. વળી, જે એલજીબીટી એટલે કે ગે, લેસ્બિયનો જેવા વિકૃતો છે, લિવ ઇન રિલેશનશિપના નામે કામાચાર આચરનારા છે, વેલેન્ટાઇન ડેની ઉજવણી કરનારાઓ છે, અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતાની દુહાઈ દઈને નગ્નતા અને વિકૃતિ જ પીરસનારા છે તે કલાકારો પણ ભાજપને ક્યારેય ટેકો નહીં આપે, કારણ કે ભાજપ અને સંઘ વગેરે સંસ્થાઓ આનો વિરોધ કરે છે. દિલ્હી મેટ્રો સિટી હોઈ તેમાં પણ આ પ્રકારની જમાત ઓછી નહીં હોય.

(મુંબઈ સમાચારની રવિવારની પૂર્તિમાં ‘સિક્કાની બીજી બાજુ’ કૉલમમાં તા.૧૫/૨/૧૫ના રોજ આ લેખ છપાયો)

જ્યારે કઠપૂતળી તેના દોરીસંચાર કરનારા સામે બળવો પોકારે…

૨૦૧૪ની લોકસભા ચૂંટણીમાં બિહાર રાજ્યમાં ૪૦ બેઠકો પૈકી જનતા દળ (યુનાઇટેડ)ને માત્ર બે જ બેઠકો મળી. સામાન્ય રીતે હાર થાય એટલે પક્ષ પ્રમુખ રાજીનામું આપતા હોય છે, પરંતુ કોણ જાણે કેમ, બિહારના મુખ્ય પ્રધાન નીતીશકુમારે હારની જવાબદારી સ્વીકારી રાજીનામું ધરી દીધું. તેમણે પોતાના માનીતા જિતનરામ માંઝીનું નામ આગળ ધર્યું. લોકસભા ચૂંટણીમાં નરેન્દ્ર મોદીએ ઓબીસી કાર્ડ ખેલ્યું હતું, તો નીતીશે મહાદલિતનું કાર્ડ ખેલ્યું. બિહારમાં આમેય આ વર્ષે વિધાનસભા ચૂંટણી યોજાવાની જ છે, એટલે નીતીશને એમ કે મહા દલિતના કાર્ડના આધારે નવા દુશ્મન ભાજપના દલિત કાર્ડને ખાળી શકાશે અને સત્તા ફરીથી મેળવી શકાશે.

નીતીશનું આ પગલું તેમને ફળ્યું પણ ખરું. ૨૧ ઓગસ્ટ, ૨૦૧૪ના રોજ જે પેટા ચૂંટણી થઈ તેમાં બિહારમાં ૧૦ વિધાનસભા બેઠકો પૈકી નીતીશ-લાલુ એટલે કે જદ (યૂ) અને રાજદને છ બેઠકો મળી.

જોકે તે પછી એક બાદ એક એવી ઘટના બનતી ગઈ કે નીતીશના કઠપૂતળી તરીકે આવેલા માંઝી પોતાના પુરોગામીની વિરુદ્ધ થતા ગયા. માંઝીને સત્તાનો નશો વળગી ગયો. તેઓ મુખ્યમંત્રી પદ છોડવા માગતા નહોતા જ્યારે નીતીશકુમારને સત્તા પાછી મેળવવી હતી. આથી બંને વચ્ચે સંઘર્ષ જાગ્યો. તેનું પરિણામ એ આવ્યું કે માંઝીએ રાજીનામું આપીને વફાદારી બતાવવાના  બદલે વિધાનસભા ભંગ કરવાની દરખાસ્ત રાજ્યપાલને કરી. તો સામે પક્ષે જદ(યુ) અને તેના સાથી પક્ષો રાષ્ટ્રીય જનતા દળ (રાજદ) અને કૉંગ્રેસે એકમત થઈને નીતીશકુમારને પોતાના નેતા જાહેર કરી દીધા.

અહીં સવાલ થાય કે ચૂંટણી સાવ ઢુકડી છે ત્યારે નીતીશ કેમ સત્તા પાછી મેળવવા માગતા હતા? તેનાં કેટલાંક કારણો જોઈએ: ૧. લોકસભા ચૂંટણીનાં પરિણામો આવ્યાં ત્યારે નીતીશ સામે રોષ પ્રવર્તતો હતો, પરંતુ હવે તેને આઠ મહિના વિતી ગયા છે ત્યારે નીતીશને લાગ્યું હોઈ શકે કે આ રોષ ઓસરી ગયો છે. ૨. નીતીશને માંઝી સામે કેમ રોષ જાગ્યો તેના કારણોમાં માંઝીનો બફાટ જવાબદાર છે. માંઝીએ કહ્યું હતું કે નીતીશ મુખ્યપ્રધાન હતા તે વખતે ટોચથી લઈને તળિયા સુધી ભરપૂર ભ્રષ્ટાચાર વ્યાપ્ત હતો. તેનું ઉદાહરણ આપતા તેમણે કહ્યું હતું કે બેએક વર્ષ પહેલાં તેમના પોતાના કુટુંબીજનોને વીજળી બિલ સુધારવા માટે વીજળી ખાતાના અધિકારીઓને રૂ. ૫,૦૦૦ની લાંચ આપવી પડી હતી. વળી, જ્યારે માંઝીને પૂરપીડિતોની દશા વિશે એમ પૂછવામાં આવ્યું કે તમને ખબર છે કે પૂરપીડિતોને ઉંદર ખાવા પડે છે ત્યારે માંઝીએ એમ કહ્યું કે એમાં વાંધો શું છે? તેઓ પણ ઉંદર ખાતા હતા. અહીં હકીકતે માંઝીએ પોતાની જાતિ મુશહર વિશે કહેલું જેમાં ઉંદર ખાવામાં ખરાબી મનાતી નથી, પરંતુ માંઝીના આ નિવેદનથી હોબાળો થઈ ગયો. માંઝીએ એમ પણ કહેલું કે આખો દિવસ કઠોર પરિશ્રમ કરનાર વ્યક્તિ રાત્રે થાકીને ઘરે આવે અને જમીને દારૂ પીવે તેમાં કંઈ ખોટું નથી. તેમણે તો કાળા બજાર કરનાર નાના વેપારીને પણ છાવર્યા અને કહ્યું કે તેઓ કાળા બજાર કરે તે ગુનો નથી! બિહારમાં ‘વીજળી નહીં તો મત નહીં’ તેવા બેનરો સાથે વિરોધીઓ ટોળું લઈને આવ્યા ત્યારે માંઝીએ કહેલું કે હું તમારા મતથી જીત્યો નથી.

ઉપરાંત માંઝીનો પુત્ર તેની મહિલા પોલીસ ગર્લફ્રેન્ડને લઈને એક હોટલમાં જતો હતો. માંઝીના હોદ્દાનો લાભ લઈ તેણે હોટલમાં ડિલક્સ સ્વીટ માગ્યો. હોટલવાળાઓએ માંઝીના દીકરાની વારંવાર માગણીથી કંટાળી એક વાર તેને ગર્લફ્રેન્ડ સાથે હોટલના એક રૂમમાં પૂરી દીધો અને પોલીસ બોલાવી. છેવટે માંઝીના પુત્રએ પૈસા દઈને વાતને રફેદફે કરાવી. આ મામલે પોલીસની એફઆઈઆર ન નોંધાઈ એટલે વિપક્ષ ભાજપે હોબાળો મચાવ્યો હતો. આ મામલે મુખ્યપ્રધાન જિતનરામ માંઝીએ પોતાના દીકરાનો એમ કહીને બચાવ કર્યો કે “યુવાનને ગર્લફ્રેન્ડ તો હોય ને. મારા દીકરાએ કંઈ ખોટું કર્યું નથી.”

૩. ગત ઑક્ટોબર મહિનામાં દશેરા નિમિત્તે રાવણ દહનના કાર્યક્રમમાં ભાગદોડ થઈ અને ૩૨ લોકો માર્યા ગયા. તે મામલો પણ માંઝીએ બરાબર સંભાળ્યો નહોતો તેમ નીતીશકુમાર તરફીઓનું માનવું હતું. ૪. માંઝીએ મંત્રીઓમાં પણ પોતાના માનીતા ગોઠવવાનો કારસો ઘડવા માંડ્યો હતો. તેમણે નીતીશના માનીતા બે મંત્રીઓને બરખાસ્ત કરી નાખ્યા હતા.

માંઝીએ નીતીશકુમાર અને તેમના ફરી દોસ્ત બનેલા લાલુપ્રસાદ યાદવ ગુસ્સે થાય તેમ લાલુના સાળા સાધુ યાદવ જે લાલુના વિરોધી બની ગયા છે તેમને મળવા ગયા હતા. વળી, તેમણે નીતીશના કટ્ટર વિરોધી નરેન્દ્ર મોદીના વખાણ કરીને પોતાના બોસને ગુસ્સે કર્યા હતા. તેમણે કહેલું કે મોદી પાકિસ્તાનને (સરહદ પર ગોળીબાર માટે) જડબાતોડ જવાબ આપી રહ્યા છે. આ બાબતે અમે મોદીની સાથે છીએ. સપ્ટેમ્બર, ૨૦૧૪માં પણ તેમણે મોદીના વખાણ કરીને કહ્યું હતું કે તેમને મોદીમાં વિશ્વાસ છે. મોદીની ગરીબ તરફી છબી છે અને મહાદલિત મુખ્યપ્રધાન તરીકે તેમની સફળતાથી મોદીની છબી વધુ મજબૂત બનશે! બિહાર માટે ભંડોળ માગવા તેઓ મોદીને મળશે. આ બધાં કારણોના લીધે નીતીશકુમારને વ્યક્તિગત રીતે પણ ગુસ્સો ચડી રહ્યો હતો. તદુપરાંત માથે ઝળૂંબી રહેલી વિધાનસભા ચૂંટણીમાં પક્ષની જીતની સંભાવનાઓને પણ માંઝીના કારણે ફટકો પડી રહ્યો હતો. આથી તેમણે પોતાના તરફીઓ દ્વારા માંઝીને પદ પરથી ઉતરવા કહેવડાવ્યું, પણ માંઝી જેનું નામ. તેમણે તો નીતીશને ભીષ્મપિતામહ કહી દીધા અને કહ્યું કે નીતીશ પોતે શા માટે મને પદ ત્યાગ કરવા નથી કહેતા? વાત એટલી વણસી ગઈ કે હવે માંઝીએ વિધાનસભા ભંગ કરવાની દરખાસ્ત કરી દીધી છે. માંઝીને ભાજપનો ટેકો મળવા આશા છે. તો બીજી બાજુ નીતીશકુમારના નેતૃત્વમાં જદ(યૂ)ના જૂથને રાજદ અને કૉંગ્રેસના ટેકાથી બહુમતની આશા છે. એટલે હવે ખરાખરીનો જંગ વિધાનસભામાં જ થશે. નીતીશકુમારને પોતાની સાથે આ બધું બની રહ્યું છે ત્યારે પોતાનો ભૂતકાળ યાદ આવી રહ્યો હશે. તેમણે પોતાના ગુરુ જ્યોર્જ ફર્નાન્ડિઝ સાથે જે કર્યું હતું તે આનાથી ક્યાં ઓછું હતું?…

એનડીએ સરકારમાં સંરક્ષણ મંત્રી રહી ચૂકેલા ફર્નાન્ડિઝ એક સમયે તેજતર્રાર નેતા હતા. કટોકટી વખતે ફર્નાન્ડિઝે અન્ય જનતા પક્ષના નેતાઓ સાથે બહુ પ્રશંસનીય ભૂમિકા ભજવી હતી જેના માટે ઇન્દિરા ગાંધીએ તેમની સામે વડોદરા ડાયનેમાઇટ કેસ દાખલ કરી આરોપ મૂક્યો હતો કે તેમણે સરકારી ઈમારતોને બોમ્બથી ફૂંકી મારવાનું કાવતરું ઘડ્યું હતું. આવા ફર્નાન્ડિઝે એનડીએ સરકાર રચવામાં અને બિહારમાં પણ ભાજપની સાથે એનડીએ સરકાર લાવવામાં મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી. આ ફર્નાન્ડિઝ જ નીતીશને આગળ લાવ્યા પરંતુ ફર્નાન્ડિઝે પોતાના શબ્દોમાં કહ્યા પ્રમાણે, “નીતીશે મને હાંસિયામાં ધકેલવા તમામ પ્રયાસો કર્યા.” ૨૦૦૯ની લોકસભા ચૂંટણીમાં ફર્નાન્ડિઝને નીતીશકુમારે તેમની ખરાબ તબિયતના બહાને ટિકિટ આપવા ઈનકાર કર્યો હતો. પરંતુ ફર્નાન્ડિઝે તો કહ્યું કે તેઓ સંપૂર્ણ સ્વસ્થ છે અને તેમણે મુઝફ્ફરપુર પરથી અપક્ષ તરીકે ઝુકાવ્યું તો નીતીશના નેતૃત્વમાં જદ (યૂ)એ તેમને પક્ષમાંથી જ હાંકી કાઢ્યા હતા!

આ જ રીતે નરેન્દ્ર મોદી અને તેમના ગુરુ લાલકૃષ્ણ અડવાણીનો ઇતિહાસ તો તાજો જ છે. હકીકતે મોદી આજે જે કંઈ છે તેનો તમામ શ્રેય અડવાણીને આપવો જોઈએ. મોદી અડવાણીમાંથી જ બધું શીખ્યા છે. અડવાણી જ મોદીને આગળ લાવ્યા. મોદીને ગુજરાતના મુખ્યપ્રધાન બનાવવામાં પણ અડવાણીની ભૂમિકા હતી. તો ૨૦૦૨નાં રમખાણો પછી ગોવાના અધિવેશનમાં વાજપેયી સહિત ઘણા લોકો મોદીને બરખાસ્ત કરવાના મૂડમાં હતા ત્યારે પણ અડવાણીએ વિટો પાવર વાપરીને મોદીને બચાવેલા. જોકે, ૨૦૦૫ પછી ગુરુ-શિષ્યના સંબંધો બગડવા માંડેલા. ગુજરાતમાં અડવાણીને મોદી બોલાવે ખરા, પરંતુ સભામાં અડવાણીનું પ્રવચન મોદીના પ્રવચન પછી રાખવામાં આવે અને તેમના ભાષણ વખતે બધા ચાલતી પકડે. ૨૦૦૯માં મોદીની ઈચ્છા હતી કે તેમને વડા પ્રધાન પદના ઉમેદવાર બનાવવામાં આવે, પરંતુ અડવાણી ન હટ્યા. એટલે યુપીએના ભ્રષ્ટાચાર વિરુદ્ધ અડવાણી રથયાત્રા કાઢવાના હતા તેમાં મોદીએ અડિંગો નાખ્યો હોવાનું મનાય છે. પોરબંદરથી યાત્રા શરૂ કરવાના બદલે તેમણે બિહારમાં સમસ્તીપુરમાંથી યાત્રા શરૂ કરી. અને તે વખતે જ મોદીએ સદ્ભાવના ઉપવાસ કરી બધી લાઇમલાઇટ પોતાના પર મેળવી અને પોતાની ઇમેજ હિન્દુ હૃદય સમ્રાટમાંથી સેક્યુલર બનાવવા પ્રયાસ કર્યો. પરિણામ એ આવ્યું કે ૨૦૦૯માં ભાજપના નેતૃત્વમાં એનડીએને સત્તા ન મળી.

હવે વારો અડવાણીનો હતો. જ્યારે ૨૦૧૩માં મોદી રાષ્ટ્રીય નેતા તરીકે આગળ આવવા માગતા હતા ત્યારે અડવાણીએ બધા જ પ્રયાસો કરી જોયા અડિંગો નાખવાના. તેઓ ગોવા અધિવેશનમાં હાજર ન રહ્યા. તો સામે નરેન્દ્ર મોદીના સમર્થકોએ દિલ્હીમાં અડવાણીના ઘર બહાર ‘માન જાઈએ અડવાણીજી’વાળા બેનરો સાથે પ્રદર્શન કર્યાં. અડવાણીના કારણે મુરલી મનોહર જોશી, સુષમા સ્વરાજ પણ ગેરહાજર રહ્યાં. મોદી ભાજપના વડા પ્રધાન પદના ઉમેદવાર બની ગયા પછી પણ મધ્ય પ્રદેશમાં એક ચૂંટણી રેલીમાં અડવાણીને મોદી પગે લાગતા હોય અને અડવાણી નારાજગીના કારણે અન્યત્ર જોતા હોય તેવી તસવીર બધું કહી દેતી હતી. જોકે, મોદી વડા પ્રધાન બનવામાં સફળ રહ્યા, પરંતુ તેમણે અડવાણીને એનડીએના અધ્યક્ષ ન બનાવ્યા, સંસદમાં તેમને ફાળવાયેલો રૂમ પણ છિનવાઈ ગયો. અડવાણી અને મુરલી મનોહર જોશીને ભાજપમાં માર્ગદર્શક મંડળમાં મૂકીને મોદીએ ગુરુદક્ષિણા આપી દીધી!

કર્ણાટકમાં બી. એસ. યેદીયુરપ્પાને ભ્રષ્ટાચારના આરોપસર સત્તા છોડવી પડે તેમ હતી ત્યારે તેમણે પણ નીતીશકુમારની જેમ પોતાના માનીતા સદાનંદ ગોવડાને મુખ્યપ્રધાન બનાવ્યા હતા. નીતીશની જેમ જ યેદીયુરપ્પા પણ મુખ્યપ્રધાન પદ પાછું મેળવવા માગતા હતા. જોકે સદાનંદ ગોવડાએ આ વિરુદ્ધ તે વખતના ભાજપના પ્રમુખ નીતિન ગડકરીને પત્ર લખ્યો હતો. બંનેના સંઘર્ષના પરિણામે યેદીયુરપ્પાના અન્ય માનીતા જગદીશ શેટ્ટારને કર્ણાટકના મુખ્યપ્રધાન બનાવવામાં આવ્યા હતા. શેટ્ટાર પણ ધીમે ધીમે યેદીયુરપ્પાના કહ્યામાંથી બહાર નીકળી ગયા. યેદીયુરપ્પાને કેન્દ્રીય સ્તરેથી પણ ટેકો નહોતો. આથી તેમને પોતાનો અલગ પક્ષ કર્ણાટક જનતા પક્ષ (કેજેપી) રચ્યો. જોકે પરિણામ એ આવ્યું કે કર્ણાટકમાં ભાજપ કે કેજેપી કોઈને સત્તા ન મળી. જોકે બાદમાં યેદીયુરપ્પા ફરીથી ભાજપમાં આવી ગયા.

મધ્યપ્રદેશમાં પણ આવો જ ખેલ ભજવાયો હતો. તત્કાલીન મુખ્ય પ્રધાન ઉમા ભારતી સામે કર્ણાટકના હુબલીના ઇદગાહ મેદાનમાં કર્ફ્યુ છતાં તિરંગો ફરકાવવાનો કેસ થયો હતો. આથી ઉમા ભારતીને રાજીનામું આપવું પડ્યું હતું. તેમણે પોતાના માનીતા બાબુલાલ ગૌરને મુખ્યપ્રધાન બનાવ્યા, પરંતુ પછી ગૌર સત્તા છોડવા તૈયાર નહોતા. જ્યારે ગૌર સામે ભોપાલની કોર્ટે ૧૩ વર્ષ જૂનો ફોજદારી કેસ ફરી ઉખેળ્યો ત્યારે ઉમા ભારતીના ટેકેદારોએ એમ કહીને પુનઃસત્તાની માગણી કરી હતી કે જો ઉમા ભારતીને ફોજદારી કેસ બદલ સત્તા છોડવી પડી હોય તો બાબુલાલ ગૌરને શા માટે સત્તા પરથી ઉતારાતા નથી? જોકે આ ઝઘડામાં પણ ઉમા ભારતી અને બાબુલાલ ગૌર બંનેને એકબાજુએ મૂકી રાજ્યના પક્ષ પ્રમુખ શિવરાજસિંહ ચૌહાણને ભાજપના કેન્દ્રીય નેતૃત્વએ મુખ્યપ્રધાન તરીકે પસંદ કર્યા હતા.

ગુજરાતની વાત કરીએ તો, અહીં ચીમનભાઈ પટેલે તેમને મુખ્યપ્રધાન બનાવનાર ઇન્દિરા ગાંધી સામે બળવો કર્યો હતો. ૧૯૭૧ની વાત છે. ત્યારે વડાં પ્રધાન ઇન્દિરા ગાંધી દેશના સર્વેસર્વા જેવાં હતાં. એ વખતે મુખ્યપ્રધાનોને પક્ષના ચૂંટાયેલા ધારાસભ્યો ચૂંટતા નહીં, પરંતુ ઇન્દિરા ગાંધી નક્કી કરે તે જ મુખ્યપ્રધાન બનતા. ઓરિસ્સામાં નંદીની સત્પથીને, પ. બંગાળમાં સિદ્ધાર્થ શંકર રેને અને ગુજરાતમાં ઘનશ્યામ ઓઝાને મુખ્યપ્રધાન બનાવાયા. પરંતુ ચીમનભાઈ પટેલને આ નિર્ણય મંજૂર નહોતો. તેમણે ઓઝા સામે બળવો કર્યો. ઇન્દિરા ગાંધી ચીમનભાઈ પટેલને મુખ્યપ્રધાન બનાવવા માગતા નહોતા કારણકે તેઓ તેમના કહ્યામાં રહે તેવા નહોતા. પરંતુ ચીમનભાઈ પટેલ ઇન્દિરા ગાંધીને નવી દિલ્હીમાં મળ્યા અને મોઢા પર જ કહી દીધું કે, પક્ષના નેતા ધારાસભ્યો ચૂંટશે, તેમાં તમારી મરજી નહીં ચાલે!

જોકે, ધારાસભા પક્ષના નેતાની ચૂંટણી તો ગાંધીનગરમાં થઈ પરંતુ તેની મતગણતરી દિલ્હીમાં તત્કાલીન વિદેશ પ્રધાન સ્વર્ણસિંહની ઑફિસમાં! ચીમનભાઈ કાંતિલાલ ઘિયા સામે સાત મતે પણ જીત્યા ખરા. એ જ વખતે ઇન્દિરા ગાંધીએ ચીમનભાઈને પાઠ ભણાવવાની ગાંઠ વાળી લીધી. ચીમનભાઈની સરકાર બની એટલે તેમણે ગુજરાતને મળતો ઘઉંના પૂરવઠામાં કાપ મૂક્યો. એક લાખ પચાસ હજાર ટનમાંથી માત્ર પંચાવન હજાર ટન ઘઉં જ ગુજરાતને મળવા લાગ્યા! પરિણામ એ આવ્યું કે ચીમનભાઈએ છાત્રાલયને અપાતી સબસિડી બંધ કરી દીધી. ભોજનની થાળી પાંચ ગણી મોંઘી થઈ ગઈ! આમાંથી જન્મ્યું નવનિર્માણ આંદોલન. આંદોલન પાછળ શરૂઆતમાં ઇન્દિરા ગાંધીનો જ દોરીસંચાર હતો તે એ વાત પરથી પ્રતિપાદિત થાય છે કે આંદોલનના ઘણા નેતા બાદમાં કૉંગ્રેસમાં જોડાયા હતા.

પરિણામે ચીમનભાઈ પટેલને રાજીનામું આપવું પડ્યું. જેમ અરવિંદ કેજરીવાલના રાજીનામા પછી દિલ્હી વિધાનસભાને સુષુપ્ત અવસ્થામાં એક વર્ષ સુધી રાખવામાં આવી તેમ ગુજરાતની વિધાનસભા પણ ભંગ ન કરાઈ. જોકે, મોરારજી દેસાઈ ઉપવાસ પર બેસતાં અંતે ઇન્દિરા ગાંધીને વિધાનસભા ભંગ કરવી પડી હતી.

આમ, સત્તા એક એવો નશો છે જેમાં કઠપૂતળી તરીકે બેસાડેલા લોકો પોતાના બોસને વફાદાર રહેતા નથી. રામાયણમાં ભરત જેવા અપવાદો ઓછા છે જે રામ પરત આવે એટલે તેમને ગાદી સોંપી દે.

(ગુજરાત ગાર્ડિયન દૈનિકની બુધવારની પૂર્તિની વિશેષ કૉલમમાં તા.૧૧/૨/૧૫ના રોજ આ લેખ છપાયો.)

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 2,193 other followers

%d bloggers like this: