લીના ચંદાવરકર: યે તૂને ક્યા કિયા

થોડા વખત પહેલાં એક એવોર્ડ સમારંભમાં અમિતાભ બચ્ચન અને જયા બચ્ચને જાહેરમાં એકબીજાને ચુંબન ચોડી દીધું. આનાથી જાહેરમાં શાલીન છબી ધરાવતા અમિતાભની અને તે કરતાંય જયાની ઇમેજને મોટો ફટકો પડી ગયો. ભલે એ તસવીરે ખાસ હોહા ન મચાવી, પણ એ બંનેને અદમ્ય ચાહતા પ્રેક્ષકોને તો ‘કોઈ મિલ ગયા’નું ગીત યાદ આવી ગયું:

ઇધર ચલા મૈં ઉધર ચલા, જાને કહાં મૈં કિધર ચલા,

અરે ફિસલ ગયા, યે તૂને ક્યા કિયા

અમિતાભે જોકે સાવ ભૂંડીભખ ‘બૂમ’ ફિલ્મ મધુ સપ્રે, ઝિન્નત અમાન,પદ્મા લક્ષ્મી અને કૈટરીના કૈફ સાથે કરેલી ત્યારેય તેના ચાહકોએ ઉપરોક્ત ગીત જ ગાયું હતું. જયા બચ્ચને તો મોટા ભાગે ફિલ્મમાં એ હદની શાલીનતા બતાવી છે કે ક્લિવેજ પ્રદર્શન કર્યું નથી. તેમની ભૂમિકાઓ પણ મોટા ભાગે નટખટ અને અલ્લડ ખરી, પણ શાલિનતા ભરપૂર હોય.

હમણાં જાણીતા વકીલ રામ જેઠમલાણી અને લીના ચંદાવરકરનું ચુંબનના કિસ્સા પરથી અમિતાભની વાત યાદ આવી ગઈ. આજકાલ અનેક એવોર્ડ સમારંભો ફૂટી નીકળ્યા છે. તેમાંનો એક છે હમલોગ એવોર્ડ સમારંભ. તેમાં ૯૧ વર્ષના એટલે જે હવે અંતિમ ઇનિંગ્સ ખેલી રહ્યા છે તેવા વકીલ રામ જેઠમલાણી અને લીના ચંદાવરકરે એકબીજાને ભેટાભેટી કરી. એ તો ઠીક, પણ બંનેએ એકબીજાને અધરચુંબન પણ કર્યું એટલે કે લિપલોક થયું. જેઠમલાણી અત્યાર સુધી બોલીને બફાટ કરવા માટે તો જાણીતા હતા. અત્યારના શાસક ભાજપ સાથે તેમનો સંબંધ ‘હેટ એન્ડ લવ’નો રહ્યો છે. ઘણી વાર તેમને ભાજપ માટે પ્રેમ ઉભરાય આવે છે અને ઘણી વાર તેઓ ભાજપ માટે ભરડી બેસે છે. ૧૯૯૯માં અટલ બિહારી વાજપેયીના નેતૃત્વમાં બનેલી એનડીએ સરકારમાં જેઠમલાણી કાયદા મંત્રી હતા પરંતુ તેમને મંત્રી તરીકે તેમને હાંકી કાઢવામાં આવ્યા ત્યારે તેમણે વિવાદ જગાવ્યો હતો. સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયના મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિએ શ્રીકૃષ્ણ કમિશનના અહેવાલના અમલ બાબતે જેઠમલાણીની ટીકા કરી હતી. તેની સામે જેઠમલાણીએ પણ બરાબર જવાબ આપ્યો હતો.

એ વખતે જેઠમલાણી શિવસેનાના ટેકાથી રાજ્યસભામાં ચૂંટાયા હતા અને ૧૯૯૩ના કોમી રમખાણોના એક કેસમાં બાળ ઠાકરેની ધરપકડ થાય તેમ હતી. પરંતુ શિવસેનાના ટેકાથી ચૂંટાયા હોવાથી જેઠમલાણીએ બાળ ઠાકરેની ધરપકડ અટકાવવા કેન્દ્ર સરકાર મહારાષ્ટ્રની વિલાસરાવ દેશમુખ સરકારને નિર્દેશ આપશે તેવા અર્થનું નિવેદન આપ્યું હતું. શિવસેનાના નેતા અને તે વખતના કેન્દ્રીય ભારે ઉદ્યોગ પ્રધાન મનોહર જોશી, મુંબઈમાંથી આવતા ભાજપના નેતા રામ નાઈક અને પ્રમોદ મહાજન તેમજ માહિતી-પ્રસારણ પ્રધાન અરુણ જેટલીએ પણ જેઠમલાણી જેવાં જ મંતવ્યો વ્યક્ત કર્યા હતા. જોકે વડા પ્રધાન અટલ બિહારી વાજપેયીએ આવું કોઈ પગલું નહોતું ભર્યું અને ન્યાયાલયમાં કરેલા સોગંદનામામાં જણાવ્યું હતું કે કાયદો અને ન્યાય રાજ્યનો વિષય હોવાથી તે આ બાબતમાં દખલ દઈ શકે તેમ નથી. બીજી તરફ, મંત્રીઓનાં આવાં નિવેદનો આવતાં હતાં. તેથી ન્યાયાલયે મંત્રીઓની ટીકા કરી કે એક તરફ સોગંદનામામાં કંઈક રજૂ કરો છો અને જાહેરમાં કંઈક બોલો છો. તો સામે પક્ષે જેઠમલાણીએ પણ જવાબ આપ્યો કે વિદ્વાન મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ એવા પ્રધાન વિશે ટીપ્પણીઓ કરે છે જે કાયદો બરાબર જાણે છે. આથી સોરાબજી અને જેટલીએ તે વખતે જેઠમલાણીના બખાળા બદલ તેમને કાઢી મૂકવા માટે દબાણ કર્યું હોવાની તે વખતે ચર્ચા થઈ હતી. જેઠમલાણીએ તેમના રાજીનામાને પોતાને હાંકી કાઢવા સમાન ગણાવી કહ્યું કે વડા પ્રધાન પોતાની કેબિનેટના ‘નો નોનસેન્સ’ (!) પ્રધાનની સલાહ માનવાના બદલે એટર્ની જનરલની સલાહ માને છે.

રામ જેઠમલાણીએ તાજેતરમાં નીતિન ગડકરીના પ્રમુખપદ સામે પણ, તેમના ‘પૂર્તિ’ના કથિત ગોટાળા પછી જાહેરમાં ઝુંબેશ ચલાવી હતી અને નિવેદનો ફટકાર્યાં હતાં, જેના કારણે ગડકરીને જવું પડ્યું હતું અને તેની જગ્યાએ રાજનાથસિંહ આવ્યા હતા. તેમણે નરેન્દ્ર મોદીની પણ વડા પ્રધાન પદના ઉમેદવાર તરીકે ભારે તરફદારી કરી હતી. જોકે, એ ભાજપે જ તેમને પક્ષમાંથી હાંકી કાઢ્યા અને તેના માટે તેમણે અડવાણી, મોદી અને વાજપેયી સામે બદનક્ષીનો કેસ કર્યો હતો. જેઠમલાણી ખૂંખાર ગુનેગારોના કેસ લડવા જાણીતા છે. તેમણે ગત ઑક્ટોબરમાં મોદી સરકાર પર કાળાં નાણાં બાબતે કૉર્પોરેટ કંપનીઓને છાવરવાનો આક્ષેપ કર્યો હતો. આવા જેઠમલાણી જોકે ક્યારેય રંગીનીયત માટે ઝડપાયા હોવાનું જાહેરમાં આવ્યું નથી. તો પછી લીના સાથે તેમને આ રીતે ચુંબન કરવાની કેમ જરૂર પડી અને અખબારો-ટીવીને કેમ મસાલો પૂરો પાડી દીધો?

હવે લીના ચંદાવરકરની વાત. કર્ણાટકના કરવર ગામમાંથી આવતી લીના ચંદાવરકરે તેનાં માતાપિતાની જાણ બહાર મુંબઈમાં એક ટેલન્ટ હંટ માટે અરજી કરી દીધી હતી. જોકે તેના પરદાદા આ બાબતે તેને ટેકો આપતા હતા. આથી તેના માતાપિતાએ પણ હા પાડવી પડી. જ્યારે તે મુંબઈ આવી ત્યારે તેને કહેવામાં આવ્યું કે એમાં ના નહીં કે તે સુંદર છે અને પ્રતિભાવાન છે, પરંતુ હજુ તે ૧૫ વર્ષની જ છે. એટલે તે હિરોઇનની ભૂમિકા કરવા માટે નાની છે. ફિલ્મોમાં અસ્વીકારાયેલી લીનાએ કેટલીક જાહેરખબરો કરી જેનાથી તે સુનીલ દત્તના ધ્યાનમાં ચડી…

સુનીલ દત્ત એ વખતે તેમના ભાઈ સોમ દત્ત માટે એક ફિલ્મ બનાવતા હતા, ‘મન કા મીત’. આ ફિલ્મ માટે તેમને લીના યોગ્ય લાગી. તેનાથી એક બીજો અભિનેતા પણ પોતાની ઝળહળતી કારકિર્દી શરૂ કરવાનો હતો, તેનું નામ વિનોદ ખન્ના. ફિલ્મ તો ખાસ ન ચાલી અને સોમ દત્ત, જેના માટે ખાસ આ ફિલ્મ સુનીલ દત્તે નિર્માણ કરી તે પણ ન ચાલ્યો, પરંતુ લીના અને વિનોદ ખન્નાને તેનો ફાયદો થઈ ગયો. લીનાને આ ફિલ્મ માટે નરગીસ જેવી કાબેલ અભિનેત્રીના હાથે તૈયાર થવાનું સદભાગ્ય સાંપડ્યું. નરગીસે તેને હિન્દી, ડાન્સ અને ડ્રાઇવિંગ શીખવાડ્યું. તે પછી આવી જિતેન્દ્ર સાથેની ‘હમજોલી’. આ ફિલ્મ ચાલી અને તેનાં બે ગીતો ‘ઢલ ગયા દિન’ અને વરસાદી ‘હાય રે હાય’ લોકપ્રિય બની ગયાં. બેડમિન્ટન રમતા રમતા ગવાતું ‘ઢલ ગયા દિન’ તો ૭૦ના દાયકાની ઓળખ સમું બની ગયું. તે પ્રકારની સિચ્યુએશનનો ઉપયોગ શાહરુખ ખાનની ‘ઓમ્ શાંતિ ઓમ્’ના ‘ધૂમ તાના’ ગીતમાં પણ ૭૦નો દાયકો દેખાડવા થયો હતો. રાજેશ ખન્ના સામે ‘મહેબૂબ કી મહેંદી’ ફિલ્મમાં પણ લીના આવી; અલબત્ત, આ ફિલ્મ ન ચાલી, પણ એનાં ગીતો ખાસ કરીને સ્ટેજ પર લીના ગાય છે તે ‘જાને ક્યૂં લોગ મોહબ્બત કિયા કરતે હૈ’ આજે પણ ખૂબ જ પ્રિય છે. એ પછી તો લીનાએ શમ્મી કપૂર સાથે ‘જાને અન્જાને’ (યાદગાર ગીત: છમ છમ બાજે રે પાયલિયાં), ‘પ્રીતમ’, ધર્મેન્દ્ર સાથે ‘રખવાલા’ (યાદગાર ગીત: મેરે દિલ ને જો માંગા મિલ ગયા), મહેમૂદ સાથે ‘મૈં સુંદર હૂં’, સંજીવકુમાર સાથે ‘અનહોની’ અને ‘મનચલી’ (યાદગાર ગીત: ગમ કા ફસાના, ઓ મનચલી કહાં ચલી) અને દિલીપકુમાર સાથે ‘બૈરાગ’ (યાદગાર ગીત: સારે શહેર મેં આપ સા કોઈ નહીં) કરી.

‘બિદાઈ’ તેની ફિલ્મકારકિર્દીની સૌથી સફળ ફિલ્મ નિવડી. (જેનું ગીત ‘કભી ખોલે ના તિજોરી કા તાલા, મેરા સસુરા બડા પૈસેવાલા’ આજકાલ લગ્નના વરઘોડામાં બહુ વગાડાય-ગવાય છે.)  આ ફિલ્મ સાથે તેની ફિલ્મ ઇન્ડસ્ટ્રીમાંથી પણ વિદાઈ થઈ ગઈ. તે સિદ્ધાર્થ બાંદોડકરને પરણી ગઈ. તેની આ ખુશી અલ્પજીવી નિવડી કેમ કે તેનું થોડા જ સમયમાં એક અકસ્માતમાં મૃત્યુ થઈ ગયું. જોકે તે પછી લીના ફિલ્મોમાં પાછી ન ફરી. બાદમાં તે ગાયક, અભિનેતા, નિર્માતા, નિર્દેશક અને સંગીતકાર જેવી બહુમુખી પ્રતિભા ધરાવતા કિશોરકુમારને પરણી ગઈ. જોકે ત્યાર બાદ તે જિતેન્દ્રની પોતાની નિર્માણ કરેલી ફિલ્મ ‘સરફરોશ’માં વૃદ્ધ જિતેન્દ્રની પત્ની તરીકે આવી અને કિશોરકુમારની ‘મમતા કી છાંવ મેં’માં રાજેશ ખન્ના સામે દેખાઈ. કમનસીબી લીનાનો પીછો એમ મૂકે તેમ નહોતી. ૧૯૮૭માં કિશોરકુમારનું અવસાન થયું અને ફરી લીના વિધવા બની ગઈ.

એ પછી જોકે લીનાએ ઝાકઝમાળથી દૂર રહેવાનું જ પસંદ કર્યું. સાવકા દીકરા અમિત કુમાર અને કિશોર થકી થયેલા દીકરા સુમિત સાથે રહેતી હતી. ત્રણચાર વર્ષ પહેલાં ટીવી પર ‘કે ફોર કિશોરકુમાર’ શો આવ્યો ત્યારે તેમાં તે નિર્ણાયક તરીકે દેખાઈ હતી. પણ મોટા ભાગે તેણે પોતાની ગરીમા જાળવી રાખી હતી. ક્યારેય કોઈ એલફેલ નિવેદન પણ કર્યું નહોતું, તો પ્રશ્ન એ થાય કે તેને ૬૪ વર્ષે અચાનક એવું શું સૂજ્યું કે ૯૧ વર્ષના રામ જેઠમલાણીને જાહેરમાં ચુંબન કરી દીધું?

ઘડપણમાં જ્યારે રંગીનીયત બહાર આવે ત્યારે લોકોને આંચકો લાગે જ. હંમેશાં ગાંધી ટોપી, ઝભ્ભા અને પાયજામામાં ફરતા એન. ડી. તિવારીની આંધ્રપ્રદેશના રાજ્યપાલ તરીકે સેક્સ સીડી આવી ત્યારે પણ લોકો ચોંકી ગયા હતા. એ વખતે નહીં નહીં તોય તેમની ૭૦ વર્ષની ઉંમર હશે. તે પછી તો જોકે તેમની સામે તેમના દીકરા રોહિત શેખરે પિતૃત્વ માટે કેસ કર્યો. રાજીવ ગાંધી સરકારમાં વિદેશ પ્રધાન જેવું ગરીમામય પદ અને આંધ્રપ્રદેશના રાજ્યપાલ જેવું માનમોભાનું પદ સંભાળનારા તિવારી પછી તો મજાકને પાત્ર બની ગયા. ૮૮ વર્ષે તેઓ રોહિત શેખરના પિતા જાહેર થયા! અને તેમણે રોહિતની માતા ઉજ્જવલા સાથે લગ્ન પણ કર્યા (અથવા તો કરવા પડ્યાં!). સપ્ટેમ્બર, ૨૦૧૩માં બહાર આવેલા સમાચાર મુજબ, શહીદોના એક કાર્યક્રમમાં તિવારી મહિલા સાથે જબરદસ્તી ડાન્સ કરતા દેખાયા હતા.

જાહેર જીવનમાં પડેલી હસ્તીઓ ખાનગીમાં જો રામ જેવું આચરણ ન કરી શકે તો તેમની મરજી અને વાંક, પણ જાહેરમાં તેમણે ગરીમામય વર્તન કરવું જ જોઈએ કારણકે તેમને લોકો અનુસરતા હોય છે. લોકો કંઈ પણ ખોટું કરે તો બચાવમાં દાખલો આપતા હોય છે કે ફલાણી વ્યક્તિ આમ કરે છે તો પછી અમારો શું વાંક? હવે પહેલાં જેવું નથી. પહેલાં માત્ર પ્રિન્ટ મિડિયા જ હતું અને દૂરદર્શન પર મોટા ભાગે વિઝ્યુઅલ વગર જ સમાચારો વાંચી નાખવામાં આવતા. હવે તો વેબસાઇટ છે અને ટીવી પર ચોવીસ કલાક સમાચાર પણ આવે છે. તે માટે વિઝ્યુઅલની ભરપૂર જરૂર હોય છે. આથી આવી વિવાદાસ્પદ તસવીરો, વિઝ્યુઅલ માટે ઉપરથી ખાસ ‘આદેશ’ હોય છે. તેમાંય અમિતાભ, જયા અને લીના જેવા ગ્રેસફૂલ જીવન જીવનારાઓએ તો ખાસ ધ્યાન રાખવું ઘટે કે ક્યાંક તેઓ કેમેરામાં ખોટી રીતે ક્લિક ન થઈ જાય.

(મુંબઈ સમાચારની રવિવારની પૂર્તિમાં ‘સિક્કાની બીજી બાજુ’ કૉલમમાં તા. ૨૨/૨/૧૫ના રોજ આ લેખ છપાયો)

તિસ્તા કેસ વિશે વાંચો મુંબઈ સમાચારનો આ લેખ

તિસ્તા સેતલવાડ સામે જે દિવસે ગુજરાત વડી અદાલતે આગોતરા જામીન અરજી ફગાવી અને તેની ધરપકડ નિશ્ચિત બની તે જ દિવસે તેણે સર્વોચ્ચ અદાલતમાં પિટિશન કરી નાખી. સર્વોચ્ચમાં પણ જે વલણ અપનાવાયું તે બતાવે છે કે  કથિત સેક્યુલરો કઈ હદે પોતાનું નેટવર્ક રાખીને બેઠા છે.

તેના વિશે વધુ માહિતી આપતો વિશદ વિશ્લેષણ કરતો મુંબઈ સમાચારમાં આજે તા.૨૦/૨/૧૫ના રોજ પ્રસિદ્ધ થયેલો રાજીવ પંડિતનો લેખ વાંચવા જેવો છે:

http://www.bombaysamachar.com/frmStoryShow.aspx?sNo=155097

ધાર્મિક સહિષ્ણુતા : અમેરિકાએ આયનો જોવાની જરૂર છે

તાજેતરમાં અમેરિકા પ્રમુખ બરાક ઓબામાએ ભારતની મુલાકાત વખતે ધાર્મિક સહિષ્ણુતાના પાઠ ભણાવ્યા. અમેરિકા પરત જઈને પણ નેશનલ પ્રેયર બ્રેકફાસ્ટ વખતે તેમણે ભારતમાં ધાર્મિક હિંસામાં વધારા અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી. જોકે, હંમેશ મુજબ, આપણા મોટા ભાગના સેક્યુલર મિડિયાએ તેને સમગ્ર પરિપ્રેક્ષ્યમાં રજૂ કરવાના બદલે તેનો એક અંશ જ રજૂ કર્યો. ઓબામાએ એમ કહ્યું કે માત્ર મુસ્લિમો જ ધર્મના નામે હિંસા કરે છે તેવું નથી. ખ્રિસ્તીઓ પણ તેમાંથી બાકાત નથી. ઓબામા જ્યારે ભારતની પંચાત કરી રહ્યા હતા ત્યારે તેમને ખબર નહીં હોય કે થોડા જ દિવસોમાં એવું બનશે કે અમેરિકા ખુલ્લું પડી જશે…

આમ તો, અમેરિકા રચાયું ત્યારથી જ અશ્વેતોની દશા શ્વેત લોકોએ ખરાબ રાખી છે. અને કાયદો બન્યા છતાં એમાં કોઈ ધરખમ સુધારો નથી આવ્યો. તાજેતરમાં ફર્ગ્યુસનમાં જે બન્યું તેની આપણને ખબર જ છે. શ્વેત પોલીસ કર્મચારીએ એક અશ્વેતને મારી નાખ્યો. અમેરિકાનું ન્યાયતંત્ર પણ શ્વેત તરફી છે જે આ કેસથી ખબર પડી ગઈ કેમ કે શ્વેત પોલીસ કર્મી નિર્દોષ છૂટી ગયો.

આ વાત ઉખેળવાનું કારણ હમણાં નડિયાદના પિંજના વતની સુરેશભાઈ પટેલ સાથે અમેરિકાની શ્વેત પોલીસે કરેલો અતિ ખરાબ વ્યવહાર જેના કારણે સુરેશભાઈને ગંભીર ઈજા પહોંચી અને લગભગ લકવા જેવી સ્થિતિ સર્જાઈ. સુરેશભાઈનો વાંક શું હતો?

સુરેશભાઈ અમેરિકાના અલબામા શહેરમાં તેમના એન્જિનિયર પુત્ર ચિરાગ, પુત્રવધૂ અને તેમના દોઢ વર્ષના બાળક પાસે રહેવા ગયા હતા. તેમને ગુજરાતીમાં રૂઢ થઈ ગયેલા અંગ્રેજી શબ્દો જ બોલતા આવડતા હતા. તેમને રહેવા ગયાને બે સપ્તાહ જ થયા હતા. ૬ ફેબ્રુઆરીની વાત છે. તેઓ ફૂટપાથ પર ચાલી રહ્યા હતા ત્યારે પોલીસે તેમને ધક્કો માર્યો, મેદાન પર પાડી દીધા અને હાથકડી પહેરાવી દીધી. અમેરિકા પોલીસની આ સામાન્ય રીતરસમ છે. પોલીસે જોકે આમ કરતાં પહેલાં તેમની પૂછપરછ કરી પરંતુ અંગ્રેજી ન આવડતું હોવાથી સુરેશભાઈએ માત્ર એટલું કહ્યું, “નો ઇંગ્લિશ. ઇન્ડિયન. વોકિંગ.” હકીકતે કોઈએ પોલીસને ફરિયાદ કરી હતી કે કોઈક શંકાસ્પદ વ્યક્તિ ગેરેજને જોતા જોતા જઈ રહી છે. આપણે ત્યાં પોલીસને આવી ફરિયાદ કરી હોય તો આવતા વાર થાય એટલી નિષ્ક્રિય છે જ્યારે અમેરિકામાં પોલીસ વધુ પડતી સક્રિય અને શંકાશીલ છે. તેણે સુરેશભાઈની વાતને સમજ્યા વગર તેમની સાથે એટલું ખરાબ વર્તન કર્યું કે જાણે તેઓ કોઈ રીઢા ગુનેગાર હોય.

અમેરિકામાં સામાન્ય રીતે તો આવી ફરિયાદના કિસ્સામાં આરોપી પોલીસને કંઈ થતું નથી હોતું, પણ આ કિસ્સામાં, પોલીસ અધિકારી એરિક પાર્કરની ધરપકડ થઈ છે. પોલીસે સ્વીકાર્યું છે કે જે પોલીસ કર્મીઓએ આ વર્તન કર્યું છે તે અપેક્ષા મુજબનું નથી. ચિરાગ પટેલના વકીલોને લાગે છે કે પોલીસે બરાબર કાર્યવાહી કરી છે. જોકે પોલીસે પહેલાં તો સુરેશભાઈ પટેલને જ દોષી ઠરાવવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. હવે જોવાનું એ છે કે ફર્ગ્યુસન કેસની જેમ ન્યાયતંત્રમાં એરિક સહિતના પોલીસ કર્મીઓ નિર્દોષ છૂટે છે કે પછી સુરેશભાઈને ન્યાય મળે છે.

અમેરિકામાં બિનખ્રિસ્તીઓ, અશ્વેતો કે ઘઉંવર્ણા લોકો પ્રત્યે ભારોભાર ઝેર પ્રવર્તે છે અને તેના અનેક દાખલા છે. અલબત્ત, ૨૦૦૧માં ટ્વિન ટાવર પર અલ કાયદાના હુમલા પછી આ દાખલાઓમાં વધારો થયો છે. દાઢીવાળા એટલા બધાને મુસ્લિમો માની લેવાય છે. શીખો પણ ત્યાં જેને હેટ ક્રાઇમ કહે છે તેના ભોગ બની રહ્યા છે. હજુ સુરેશભાઈના સમાચારની શાહી સૂકાઈ નહોતી ત્યાં મંગળવાર ૧૦ ફેબ્રુઆરીએ નોર્થ કેરોલિનામાં ક્રેગ સ્ટીફન હિક્સે તેના પડોશી અને ૨૩ વર્ષના યુવાન મુસ્લિમ દિહ શેડ્ડી બરાકાત, તેની પત્ની યુસૂર મોહમ્મદ અબુ સલ્હા અને તેની સાળી રઝાન મોહમ્મદ અબુ સલ્હાને ઠાર મારી દીધા. એમ કહે છે કે આ ક્રેગને વંશીયતાના આધાર પર ભારોભાર નફરત હતી. અને તે અલગ વંશીયતાવાળા વિદ્યાર્થીઓને લક્ષ્ય બનાવતો હતો. તેની પાસે ભારે માત્રામાં હથિયારો પણ મળી આવ્યા હતા.

નોંધવા જેવી વાત એ છે કે પ્રમુખ ઓબામાએ આ ત્રણ મુસ્લિમોની હત્યાને વખોડતું નિવેદન આપી દીધું પણ સુરેશભાઈના કિસ્સામાં તેમણે કંઈ કહ્યું હોય તેવું જાણમાં નથી આવ્યું.

એક અહેવાલ મુજબ, અમેરિકામાં વંશ, ધર્મ અને તેની જાતીયવૃતિ કેવા પ્રકારની છે તેના આધારે હિંસા થતી હોય છે જેને હેટ ક્રાઇમ કહેવાય છે. ૨૦૧૧માં અમેરિકામાં કુલ ૬,૨૨૨ હેટ ક્રાઇમ બન્યા હતા. તેમાંથી ૪૭ ટકા વંશીય હેતુવાળા હતા. ૨૧ ટકા જાતીય વૃત્તિના કારણે હતા. દર રોજ ઓછામાં ઓછા ૮ અશ્વેત, ૩ શ્વેત, ૩ ગે, ૩ યહૂદી અને ૧ લેટિનો વ્યક્તિ આવા નફરતના કારણે થતા ગુનાનો ભોગ બને છે. અમેરિકામાં દર કલાકે એક હેટ ક્રાઇમનો ગુનો બને છે.

અમેરિકામાં આવા ગુનાઓમાં જે ગુનેગાર હોય છે તેને મોટા ભાગે માનસિક રીતે વિકૃત (સાઇકો) ગણાવી દેવાય છે અને હેટ ક્રાઇમના ગુનાઓ પર ઢાંકપિછોડો કરાય છે જેથી અમેરિકાનો ટ્રેક રેકોર્ડ બગડે નહીં.

ડેનવેરમાં એક થિયેટરમાં બેટમેન ફિલ્મ ‘ડાર્ક નાઇટ રાઇઝિસ’નું પ્રિમિયર ચાલી રહ્યું હતું ત્યારે નકાબ પહેરીને આવેલા એક જેમ્સ હોમ્સ નામના ૨૪ વર્ષીય યુવાને કંઈ કારણ વગર આડેધડ ગોળીબાર શરૂ કરી દીધો અને ૧૨ નિર્દોષ લોકો માર્યા ગયા. ઇ.સ.૨૦૧૨માં બનેલી આ કરુણ ઘટનામાં હોમ્સે શા માટે ગોળીબાર કર્યો તો પોલીસ કહે : તેનો હેતુ (મોટિવ) જાણી શકાયો નથી! ભલા માણસ, કોઈ કારણ વગર આમ નૃશંસ હત્યા કરે? અને જો ખરેખર અમેરિકનો માનસિક રીતે આવા વિકૃત થઈ ગયા હોય તો તેના કારણો– પછી તે ખોરાક હોય, હોલિવૂડની હિંસક ફિલ્મો હોય કે શસ્ત્રો રાખવાની પરવાનગી…જે કંઈ હોય તેને નક્કી કરીને આવું ન થાય તે જોવું જોઈએ.

આ જ વર્ષમાં વિસ્કોન્સિનમાં વેડ માઇકલ પેજ નામના માણસે શીખ ગુરુદ્વારામાં આડેધડ ગોળીબાર કરવા માંડ્યો હતો. તેના ગોળીબારમાં છ લોકો માર્યા ગયા. પોલીસ આવી પહોંચતા તેની ગોળી પેજને વાગી અને પેજે પોતાના માથામાં ગોળી મારી દીધી. આ ઘટનામાં પણ પોલીસે ગુનેગારનો હેતુ શો હતો તે કહેવાની ના પાડી દીધી હતી અને કહ્યું કે ગોળીબાર કરનાર વ્યક્તિ તો મરી ગઈ છે, હવે તેનો હેતુ કેવી રીતે ખબર પડે?!

શીખો સામેના હેટ ક્રાઇમની જો યાદી બનાવવા બેસીએ તો જગ્યા ઓછી પડે. તેમ છતાં કેટલાંક ઉદાહરણો પર અછડતી નજર. ૧૫ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૦૧. એટલે કે ૧૧ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૦૧ના રોજ ત્રાસવાદી હુમલાના ચાર દિવસ બાદ એરિઝોનાના મેસામાં ૪૯ વર્ષીય બલબીરસિંહ સોઢીને તેના ગેસ સ્ટેશન બહાર મારી નખાયા. ૧૮ નવેમ્બર, ૨૦૦૧ના રોજ ન્યૂયોર્કમાં એક ગુરુદ્વારાને ત્રણ કિશોરોએ સળગાવી દીધું. ૧૨ ડિસેમ્બર, ૨૦૦૧ના રોજ લોસ એન્જેલસમાં સુરીન્દરસિંહ સિધીને તે ઓસામા બિન લાદેન હોવાનો આરોપ મૂકીને બે જણાએ ઢોર માર માર્યો. ૬ ઓગસ્ટ, ૨૦૦૨ના રોજ ડેલ શહેરમાં ઉપરોક્ત બલબીરસિંહ સોઢીના ભાઈ સુખપાલસિંહ ટેક્સી ચલાવતો હતો ત્યારે ઠાર મરાયો.૨૦ મે, ૨૦૦૩ના રોજ ફોએનિક્સમાં ૫૫ વર્ષના શીખ ઇમિગ્રાન્ટ અને ટ્રક ડ્રાઇવર અવતારસિંહ તેના દીકરાને લેવા ગયો હતો ત્યારે તેને ઠાર મરાયો. તેને મારનારના શબ્દો હતા: “તું જ્યાંથી આવ્યો છો ત્યાં પાછો જા.” ૫ ઓગસ્ટ, ૨૦૦૩ના રોજ ન્યૂયોર્કમાં એક શીખ પરિવારને દારૂડિયાઓએ ઢોર માર માર્યો ત્યારે પણ આ જ શબ્દો હતા, “તું જ્યાંથી આવ્યો છે ત્યાં પાછો જા.”

૧૩ માર્ચ, ૨૦૦૪ના રોરજ ફ્રેસ્નોમાં ગુરુદ્વારામાં તોડફોડ કરાઈ અને ભીંત પર લખવામાં આવ્યું : “રેગ્સ ગો હોમ” અને “ઇટ્સ નોટ યોર કંટ્રી”. ૨૪ મે, ૨૦૦૭ના રોજ ક્વીન્સમાં ૧૫ વર્ષના શીખ વિદ્યાર્થીના વાળ બળજબરીથી એક તેનાથી મોટા વિદ્યાર્થીએ કાપી દીધા. મોટા વિદ્યાર્થીએ તેને વીંટી બતાવતા કહ્યું હતું, “આ વીંટી અલ્લાહ છે. જો તું મને તારા વાળ કાપવા નહીં દે તો આ વીંટી સાથે હું તને મુક્કા મારીશ. ૧૪ જાન્યુઆરી, ૨૦૦૮ના રોજ ન્યૂયોર્કમાં ૬૩ વર્ષના બલજીતસિંહને ગુરુદ્વારાની બહાર તેની પડોશમાં રહેતા ડેવિડ વૂડ નામના એક માણસે હડપચી અને નાક તોડી નાખ્યું. વૂડે અગાઉ પણ ગુરુદ્વારામાં આવતા માણસોને પરેશાન કરવા પ્રયાસ કર્યા હતા. ફોએનિક્સમાં ઇન્દરજીતસિંહ જસ્સાલને ઠાર મારવામાં આવ્યો. આ ઘટનામાં પણ ગુનેગારનો હેતુ જાણી શકાયો નહીં.

માત્ર હિન્દુ, શીખ કે મુસ્લિમોને જ નિશાન બનાવીને હેટ ક્રાઇમ આચરાતા નથી. ૧૯૯૨માં એક જાપાનીઝ વિદ્યાર્થી જે વિનિમય પ્રોગ્રામમાં અમેરિકાના લુઇઝિયાના ગયો હતો અને બહુ થોડું અંગ્રેજી આવતું હતું તેને એક પાર્ટીમાં જવું હતું, પરંતુ ભૂલથી ખોટા ઘરની ઘંટી તેણે વગાડી દીધી. એમાં તો ઘરના માલિક રોડની પીઇર્સે તેને ઠાર મારી દીધો! ખટલો ચાલ્યો પણ રોડની નિર્દોષ છૂટી ગયો!

૨૦૦૩માં વિયેતનામથી આવેલી, ૨૫ વર્ષીય અને બે બાળકોની માતા કાઉ ટ્રાન રસોડામાં શાક સુધારી રહી હતી ત્યારે પોલીસે તેને ઠાર મારી. પોલીસનું કહેવું હતું કે ટ્રાને તેને છરી બતાવી હતી! એટલે શું રસોડામાં છરી પણ ન રાખવી?

આપણે ત્યાં અમેરિકાના વખાણ બહુ થાય છે, પણ અમેરિકાની પરિસ્થિતિ ભારતથી જુદી નથી. તેના કાયદા કડક હશે, પોલીસ ત્વરિત હશે પરંતુ ઘણી બધી રીતે ભારત જેવી જ સ્થિતિ, અમુક હદે તો ભારત કરતાં બદતર સ્થિતિ ત્યાં પ્રવર્તે છે, પરંતુ મિડિયાના પ્રચારમાં અને ગુલામી માનસિકતા હોવાના કારણે આપણને અમેરિકા સ્વર્ગ સમું ભાસે છે. અહીં કોઈ નેતા બળાત્કારના કારણ માટે સ્ત્રીના કપડા જવાબદાર ઠરાવે તો તેને ખાપ કે તાલિબાની માનસિકતાવાળા ગણાવાય છે, પણ અમેરિકામાંય હમણાં એક રિપબ્લિકન સાંસદ, નામે, ડેવિડ મૂરેએ યોગ કરવા માટે પહેરાતા પેન્ટ, જેને યોગ પેન્ટ નામે ઓળખાય છે, તેના પર પ્રતિબંધ મૂકવાની માગણી કરતો ખરડો રજૂ કર્યો હતો. મૂરેભાઈનું કહેવું હતું કે આવા પેન્ટથી લોકોની વૃત્તિ ભડકે છે. તેમણે નગ્ન થઈને ચલાવાતી સાઇકલ પર (એટલે સાઇકલ પર નહીં, નગ્ન ચલાવવા પર) પ્રતિબંધ મૂકવા પણ માગણી કરી હતી. જોકે, આ ખરડો પસાર થઈ શક્યો નથી.

ભારતને ધાર્મિક સહિષ્ણુતાના પાઠ ભણાવતા ઓબામાને કહેવાનું મન થાય કે પહેલાં આયનો જુઓ, પછી અમને સલાહ આપો.

(તા.ક.: આ લેખ જે દિવસે છપાયો તે દિવસના સમાચારપત્રોમાં સમાચાર હતા કે અમેરિકામાં એક મંદિર પર હુમલો થયો છે અને મંદિરની દીવાલ પર ગેટ આઉટ લખવામાં આવ્યું હતું.)

(ગુજરાત ગાર્ડિયન દૈનિકની બુધવારની પૂર્તિમાં વિશેષ કૉલમમાં તા.૧૮/૨/૧૫ના રોજ આ લેખ છપાયો).

દિલ્હીની ચૂંટણીના ભાજપ માટે બોધપાઠ : વિકાસ અને હિન્દુત્વને સાથે રાખવા પડશે

નાનકડું એવું દિલ્હી રાજ્ય જેની માંડ ૭૦ બેઠકો છે અને જે હજુ પૂર્ણ રાજ્ય પણ નથી તેમાં ભાજપની ભૂંડી હાર થઈ અને આમ આદમી પક્ષનો વિજય થયો. આનાથી મિડિયા અને સોશિયલ મિડિયામાં સંદેશાઓની એવી આંધી ચાલી કે જાણે લોકસભાની ચૂંટણીમાં ભાજપની હાર થઈ હોય. ‘આપ’ કેમ જીત્યું અને ‘ભાજપ’ કેમ હાર્યું તેની તો અનેક ચર્ચા-વિશ્લેષણ થઈ ગયા, આપણે વાત કરવાના છીએ આ ચૂંટણીના બોધપાઠોની.

સૌથી મોટો બોધપાઠ એ છે કે દુશ્મનને જીતવા ન દેવો હોય તો ક્યારેય વ્યક્તિગત પ્રહારો એટલા અને એવા ન કરવા કે જેથી પેલી વ્યક્તિ લોકોની સહાનુભૂતિ મેળવી જાય. હિન્દી ફિલ્મોમાં આપણને ખબર જ છે કે હીરો દૂધે ધોયેલો નથી હોતો કે સત્યના માર્ગે નથી ચાલતો, પરંતુ વિલન તેને એટલો પરેશાન કરી મૂકે છે કે લોકોની સહાનુભૂતિ એવી વ્યક્તિને મળે છે જેને આપણે હીરો તરીકે ઓળખીએ છીએ. યાદ કરો, ‘શોલે’માં જય અને વીરુ બંને અઠંગ ચોર હતા. જાતે જેલમાં પુરાઈને તેનું ઈનામ મેળવી લેતા. જયના જ શબ્દોમાં, વીરુ છોકરીઓને જોઈને લાઈન મારવાનું શરૂ કરી દેતો. તેમ છતાં ગબ્બરસિંહની સામે જય અને વીરુ હીરો બની ગયા, કારણકે ગબ્બર જયને મારી નાખે છે, બસંતીને નચાવે છે. ચૂંટણીમાં કયા રાજકીય પક્ષે ગબ્બર બનવું છે અને કયા રાજકીય પક્ષે જય-વીરુ તે તેમના હાથમાં છે. યાદ રાખો, ચૂંટણીમાં દર વખતે ગબ્બર અને જય-વીરુ બદલાતા રહે છે. તમિલનાડુમાં જયલલિતા કરુણાનિધિની ટીંગાટોળી કરાવીને જેલમાં પૂરે તો કરુણાનિધિ હીરો બની જાય અને બીજી ચૂંટણીમાં એ જીતી આવે, તો વળી પાછા કરુણાનિધિ જયલલિતા સામે બદલાની કાર્યવાહી કરે એટલે તે પછીની ચૂંટણીમાં જયલલિતા જીતી આવે.

ગુજરાત વિધાનસભા અને લોકસભામાં મોદીની જીતનું એક કારણ એ હતું કે બધા જ લોકો મોદી વિરુદ્ધ હતા. ૧૯૭૧માં ઇન્દિરા ગાંધીએ એક જ પ્રચાર કરેલો : મૈં કહેતી હૂં, ગરીબી હટાઓ ઔર વો કહેતે હૈ ઇન્દિરા હટાવો. ૨૦૧૪ની લોકસભા ચૂંટણીમાં નરેન્દ્ર મોદીએ ડિટ્ટો આ જ સૂત્ર કહેલું: મૈં કહતા હૂં મહંગાઈ હટાવો, વો કહેતે હૈ મોદી કો હટાવો. પરંતુ મોદીએ પોતાના પ્રચારમાંથી બોધપાઠ ન લીધો. કેજરીવાલ પર વ્યક્તિગત પ્રહારો થયા. કૉંગ્રેસ પણ શાણી નીકળી. તેને ખબર હતી કે પોતે તો જીતવાની નથી જ. તો શા માટે પોતાના દુશ્મનના દુશ્મન આમ આદમી પક્ષને છૂપી મદદ ન કરવી? આથી તેણે પણ કેજરીવાલ પર જ પ્રહાર કર્યા. પરિણામે કેજરીવાલે લોકસભામાં મોદીના પ્રચારની જેમ પોતાનો પ્રચાર કર્યો અને કહ્યું: મૈં કહતા હૂં દિલ્લી કો પાની, બીજલી મુફત દો, વો કહેતે હૈ કેજરીવાલ ભગૌડા હૈ. આમ, સહાનુભૂતિ કેજરીવાલને મળી ગઈ.

બીજો બોધપાઠ એ છે કે કોઈ ગમે તેવા કદનું હોય, ગઈ ચૂંટણીમાં ગમે તેવી સ્થિતિ હોય, પોતાના વિરોધીને નજરઅંદાજ ન કરવા. લોકસભા ચૂંટણીમાં ભલભલા લોકો મોદી બાબતે ખતા ખાઈ ગયા. બધાને એમ કે એક ગુજરાતના નેતાને ગુજરાતની બહાર સમર્થન થોડું મળશે? અરે! અડવાણી જેવા દિગ્ગજો પણ એમ માનતા હતા કે એનડીએના સાથી પક્ષો ૨૦૦૨ના રમખાણોથી ખરડાયેલી છબીવાળા મોદીને થોડું સમર્થન કરશે? પણ એમાં ખોટા પડ્યા. મોદીએ એ જ વ્યક્તિનું સમર્થન મેળવ્યું જેણે ૨૦૦૨નાં રમખાણોના મુદ્દે એનડીએ છોડ્યો હતો- ચંદ્રાબાબુ નાયડુ અને રામવિલાસ પાસવાન! એવું જ દિલ્હીની ચૂંટણીમાં થયું. લોકસભા ચૂંટણીમાં દિલ્હીની સાતેય બેઠકો ભાજપે જીતી એટલે તે એવા ભ્રમમાં રહ્યો કે વિધાનસભામાં પણ આવું જ થશે, પરંતુ તેમ ન થયું. મતદારોને પણ ધન્યવાદ કહેવા જોઈએ કે તેમણે દિલ્હીની સાતેય લોકસભા બેઠક મોદીને આપી અને આમ આદમી પક્ષને ન આપી કારણ કે તેઓ જાણતા હતા કે લોકસભામાં ‘આપ’ કંઈ ગજુ કાઢી શકશે નહીં. એના કરતાં જે ગજુ કાઢી શકે તેમ છે તેને જ મત આપો. જ્યારે વિધાનસભામાં ભાજપને એટલા માટે બહુમતી ન આપી કારણકે એક તો જૂથવાદથી ખદબદતો હતો, વળી તેની સરખામણીમાં આપની છબિ ઘણી સ્વચ્છ હતી. જેમ કેશુભાઈ પટેલની સરકાર શંકરસિંહ વાઘેલાના બળવા બાદ ઉથલી પડી તે પછી કેશુભાઈના ભાજપને સંપૂર્ણ બહુમતી આપી, જેમ ૧૯૯૬માં અટલ બિહારી વાજપેયીની સરકાર ૧૩ દિવસમાં ચાલી ગઈ તો ૧૯૯૮માં તેમને બહુમતી આપી, તેમ જ પ્રજાને થયું કે ૪૯ દિવસ શાસન કરી ચુકેલા ‘આપ’ને એક વધુ મોકો આપી જોઈએ. અને તે પણ બહુમતી સાથે.

ત્રીજો બોધપાઠ એ છે કે એક જ રણનીતિ બધે ન ચાલે. સામેવાળો કેવો છે તે પરથી તે ઘડાય. દિલ્હીમાં આમ આદમી પક્ષની કોરી સ્લેટ હતી. તે કોઠાકબાડાવાળા પક્ષ તરીકેની છાપ હજુ પામ્યો નથી. જ્યારે કૉંગ્રેસ, લાલુ પ્રસાદ યાદવ, મુલાયમસિંહ, શરદ પવાર આ બધા કોઠા કબાડાવાળા લોકો છે. સત્તા મેળવવા ગમે તે કરે. ભાજપ કૉંગ્રેસ અને આ બધા શઠ સેક્યુલર પ્રાદેશિક પક્ષોની સામે લડતાલડતા તેના જેવો જ થઈ ગયો છે. દિલ્હીમાં ભાજપ સરકારે લોકસભા પછી તરત જ ચૂંટણી આપી દીધી હોત તો કદાચ પરિણામ જુદું હોત. વળી, બીજા પક્ષોના ધારાસભ્યો તોડવાની રસમ અપનાવી તેમજ આમ આદમી પક્ષના શાઝિયા ઇલમી, વિનોદકુમાર બિન્ની વગેરેને પોતાના પક્ષમાં સ્થાન આપવાની ભૂલ કરી. એક વર્ષ સુધી દિલ્હીમાં ચૂંટણી જ ન થવા દીધી. બિહારમાં પણ ભાજપ એ જ ભૂલ કરવા જઈ રહ્યો હતો જે ગુજરાતમાં સત્તા માટે કૉંગ્રેસે ભાજપમાંથી નીકળેલા શંકરસિંહ વાઘેલાને ટેકો આપીને કરી હતી. બિહારમાં ભાજપ માંઝીને સમર્થન આપવાનો હતો. એ તો દિલ્હીમાં હાર થઈ ને ભાજપે એ પગલું પાછું વાળ્યું.

ચોથો બોધપાઠ. આમ આદમી પક્ષનું રાજકારણ કૉંગ્રેસ અને સેક્યુલર રાજકારણીઓ કરતાં અલગ તરેહનું છે. તેને પોતાની સ્વચ્છ છબી જાળવી રાખવાની સાથે પણ પોતાનું શઠ રાજકારણ કેમ રમવું તે સારી રીતે આવડે છે.  તેને હજુ દિલ્હીના મતદારો પણ સમજી શક્યા નથી. અને મોદી-અમિત શાહ જેવા ચાણક્ય બુદ્ધિવાળા પણ માર ખાઈ ગયા. ‘આપે’ શાહી ઈમામ પાસે મુસ્લિમો તેના સમર્થનમાં મતદાન કરે તેવો ફતવો બહાર પડાવ્યો. શાહી ઈમામના ભાઈએ જ ઇન્ડિયા ટીવી પર આ કબૂલ્યું હતું, પરંતુ જાહેરમાં તેણે આ ફતવો ફગાવી દીધો અને કહ્યું કે શાહી ઈમામે તેના દીકરાને ઉત્તરાધિકારી બનાવવાની વિધિમાં આપણા વડા પ્રધાનને બોલાવ્યા નથી, વળી, અમારું રાજકારણ ધર્મ, જાતિ, ભાષાથી પર છે. તેથી અમે આ ફતવો ફગાવીએ છીએ. આમ કરીને, તેને મુસ્લિમોના મત તો મળી જ ગયા, પરંતુ જે મવાળ હિન્દુઓ હતા તેમના મત પણ મળી ગયા. ગયા વર્ષે ‘આપે’ જ્યારે સામેથી કૉંગ્રેસનું સમર્થન મેળવ્યું હતું ત્યારે જ ભાજપે આ સમજી જવાની જરૂર હતી.

પાંચમો બોધપાઠ એ છે કે ભાજપે ૧૯૯૯ની દિલ્હીની ચૂંટણીનો ઇતિહાસ જોવાની જરૂર હતી. એ વખતે પણ કેન્દ્રમાં ભાજપની સરકાર હતી. મદનલાલ ખુરાના અને સાહિબસિંહ વર્માની જૂથ લડાઈ હતી અને સુષમા સ્વરાજને મુખ્યમંત્રી પદનાં ઉમેદવાર તરીકે ઉપરથી લાદવામાં આવ્યાં હતાં. ડુંગળી-બટેટાના ભાવ તો વધુ હતા જ. તે વખતે ભાજપની હાર થઈ. ત્યારે સુષમા બોલેલાં : ઘર કો આગ લગ ગઈ ઘર કે ચિરાગ સે.

છઠ્ઠો બોધપાઠ એ છે કે ભાજપે સમજી લેવું પડશે કે હિન્દી-અંગ્રેજી મિડિયા, ખાસ કરીને ઇલેક્ટ્રોનિક મિડિયા ક્યારેય તેનું થયું નથી અને થવાનું નથી. પૂણ્ય પ્રસૂન વાજપેયી, રાજદીપ સરદેસાઈ, અંજના ઓમ કશ્યપ, બરખા દત્ત, રવીશ કુમાર, અર્નબ ગોસ્વામી…એક મોટી ફૌજ છે. આનું એક કારણ એ પણ છે કે આ પત્રકારો જેમાં શિક્ષણ લે છે તે જ યુનિવર્સિટીઓ સેક્યુલરો પેદા કરવાનું મોટું કારખાનું છે.  મિડિયાએ પણ દિલ્હીની ચૂંટણીમાં ‘આપ’ને જીતાડવા પોતાનો ફાળો આપ્યો. (‘આપ’ જીત્યાના દિવસે પૂણ્ય પ્રસૂન વાજપેયીના દસતક કાર્યક્રમનું શીર્ષક હતું: ક્રાંતિકારી…બહોત ક્રાંતિકારી! એ બધાને ખબર જ છે કે વાજપેયીની કેજરીવાલ સાથેની સાંઠગાંઠ છતી કરતા વિડિયોમાં કેજરી-વાજપેયી આ શબ્દો બોલતા હતા.) કિરણ બેદીને બીજી ચેનલ પર ઇન્ટરવ્યૂ માટે જવાનું હતું અને તેણે અર્નબ ગોસ્વામીને વારંવાર વિનંતી કરી કે હવે મને જવા દો, પરંતુ અર્નબે તેને બોલવા જ દીધાં અને જવા પણ ન દીધાં. અંતે કિરણે ઇયર ફોન-માઇક કાઢી નાખ્યાં. એટલે એવી હવા ફેલાઈ કે મોદી જેમ કરણ થાપરના શોમાંથી ભાગી ગયા હતા તેમ કિરણ બેદી પણ ચર્ચાથી ભાગે છે. હકીકતે થાય છે એવું કે કેન્દ્રમાં ભાજપ સત્તામાં આવે છે એટલે સુધીન્દ્ર કુલકર્ણી, એમ જે અકબર જેવા સેક્યુલરો ભાજપના નેતાઓની આસપાસ ગોઠવાય જાય છે. એટલે સાચી સલાહ ભાજપના નેતાઓને મળતી નથી. અટલ બિહારી વાજપેયીને પણ નોબલ ઈનામનો અને સેક્યુલર દેખાવાનો ચસકો લાગી ગયો હતો અને મોદી પણ આ રવાડે ચડી ગયા.

અને એટલે જ સાતમો બોધપાઠ એ છે કે ભાજપે હિન્દુત્વને છોડ્યું એટલે તેનો રકાસ પાકો. ૨૦૦૪ની ચૂંટણીમાં સેક્યુલર વાજપેયીને જનતાએ ફગાવી દીધા હતા. કાશ્મીરમાં નરેન્દ્ર મોદી તેમની રાજકીય કારકિર્દીમાં પહેલી વાર ‘અલ્લાતાલા’ બોલ્યા. ત્યાં તો એકેય બેઠક મળી નહીં, પરંતુ તેના પડઘા દિલ્હી સહિત દેશના હિન્દુઓમાં પડ્યા કે આ ભાઈ પણ એ જ રવાડે છે. પ. બંગાળમાં અમિત શાહે અઝાનના સમયે સભા રોકી દીધી. હવે, વારાણસીમાં કેજરીવાલે આવું કર્યું ત્યારે જે ભાજપીઓ તેની ટીકા કરતા હતા તે શું અમિત શાહની (ભલે મનોમન તો મનોમન) ટીકા ન કરે? ભાજપ ગમે તેવું સેક્યુલર થવા જાય તેની છબી હિન્દુત્વવાળા પક્ષની રહેવાની જ. ન વિશ્વાસ હોય તો દિલ્હીની ચૂંટણી પછી પાકિસ્તાનમાં ટીવી પર થયેલી ચર્ચાનો વિડિયો જોઈ લેજો. અમેરિકા-બ્રિટનને પણ જ્યારે જ્યારે કેન્દ્રમાં ભાજપની સત્તા આવે છે ત્યારે ત્યારે દેશમાં ધાર્મિક અસહિષ્ણુતા વધી ગયેલી જણાય છે. ઓબામાએ દિલ્હીની ચૂંટણીમાં પોતાનો ફાળો આપ્યો છે બરાબર ચૂંટણીના સમયે ભારત સરકારની ધાર્મિક અસહિષ્ણુતા માટે ટીકા કરીને. તો ન્યૂયોર્ક ટાઇમ્સનો મોદીના મૌનની ટીકા કરતો લેખ પણ બરાબર તે જ સમયે આવ્યો. દુઃખની વાત એ છે કે દિલ્હીમાં ભાજપની હારથી સૌથી વધુ ખુશ અમેરિકા અને પાકિસ્તાન થયાં છે. દિલ્હીમાં ચૂંટણી અગાઉ જ ચર્ચ પર એટેક થયા તે પણ ધ્યાનમાં લેવા જેવું છે અને તેના પગલે ખ્રિસ્તીઓની રેલી નીકળે છે. અત્યાર સુધી આવા ઘણા એટેકમાં ‘વા વાયા ને નળિયું ખસ્યું’ જેવું નીકળ્યું છે. ડાંગમાં તો માત્ર છાપરું ઉડી ગયું તેને ચર્ચ પર હુમલો ગણાવી દેવાયો હતો. ભાજપ, સંઘ કે વિહિપવાળા એવા સાવ મૂર્ખા નથી કે ચૂંટણી સમયે જ ચર્ચ પર હુમલા કરાવી પોતાની બદનામી કરાવે.

આઠમો મુદ્દો એ છે કે આ દેશમાં નકલી સેક્યુલરિઝમનું હળાહળ ઝેર ભરી દેવાની વ્યવસ્થિત સિસ્ટમ છે. ખાસ કરીને શિક્ષણ, મિડિયા, ફિલ્મ ઇન્ડસ્ટ્રી (હિન્દુ પાત્ર હોય તો પણ તેના ગીતમાં અલ્લાહ, મૌલા, રહેમ…જેવા ઉર્દૂ શબ્દો ઘુસાડીને અને બીજી અનેક રીતે) આમાં ભૂંડી ભૂમિકા ભજવે છે. મુસ્લિમો- ખ્રિસ્તીઓની તરફેણ કરવી એ જ સેક્યુલરિઝમ ગણાય છે. ભાજપે સત્તામાં રહીને શિક્ષણ અને મિડિયામાં જ્યાં સુધી શક્ય હોય ત્યાં સુધી આ સ્થિતિ બદલવાની જરૂર છે. વળી, જે એલજીબીટી એટલે કે ગે, લેસ્બિયનો જેવા વિકૃતો છે, લિવ ઇન રિલેશનશિપના નામે કામાચાર આચરનારા છે, વેલેન્ટાઇન ડેની ઉજવણી કરનારાઓ છે, અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતાની દુહાઈ દઈને નગ્નતા અને વિકૃતિ જ પીરસનારા છે તે કલાકારો પણ ભાજપને ક્યારેય ટેકો નહીં આપે, કારણ કે ભાજપ અને સંઘ વગેરે સંસ્થાઓ આનો વિરોધ કરે છે. દિલ્હી મેટ્રો સિટી હોઈ તેમાં પણ આ પ્રકારની જમાત ઓછી નહીં હોય.

(મુંબઈ સમાચારની રવિવારની પૂર્તિમાં ‘સિક્કાની બીજી બાજુ’ કૉલમમાં તા.૧૫/૨/૧૫ના રોજ આ લેખ છપાયો)

જ્યારે કઠપૂતળી તેના દોરીસંચાર કરનારા સામે બળવો પોકારે…

૨૦૧૪ની લોકસભા ચૂંટણીમાં બિહાર રાજ્યમાં ૪૦ બેઠકો પૈકી જનતા દળ (યુનાઇટેડ)ને માત્ર બે જ બેઠકો મળી. સામાન્ય રીતે હાર થાય એટલે પક્ષ પ્રમુખ રાજીનામું આપતા હોય છે, પરંતુ કોણ જાણે કેમ, બિહારના મુખ્ય પ્રધાન નીતીશકુમારે હારની જવાબદારી સ્વીકારી રાજીનામું ધરી દીધું. તેમણે પોતાના માનીતા જિતનરામ માંઝીનું નામ આગળ ધર્યું. લોકસભા ચૂંટણીમાં નરેન્દ્ર મોદીએ ઓબીસી કાર્ડ ખેલ્યું હતું, તો નીતીશે મહાદલિતનું કાર્ડ ખેલ્યું. બિહારમાં આમેય આ વર્ષે વિધાનસભા ચૂંટણી યોજાવાની જ છે, એટલે નીતીશને એમ કે મહા દલિતના કાર્ડના આધારે નવા દુશ્મન ભાજપના દલિત કાર્ડને ખાળી શકાશે અને સત્તા ફરીથી મેળવી શકાશે.

નીતીશનું આ પગલું તેમને ફળ્યું પણ ખરું. ૨૧ ઓગસ્ટ, ૨૦૧૪ના રોજ જે પેટા ચૂંટણી થઈ તેમાં બિહારમાં ૧૦ વિધાનસભા બેઠકો પૈકી નીતીશ-લાલુ એટલે કે જદ (યૂ) અને રાજદને છ બેઠકો મળી.

જોકે તે પછી એક બાદ એક એવી ઘટના બનતી ગઈ કે નીતીશના કઠપૂતળી તરીકે આવેલા માંઝી પોતાના પુરોગામીની વિરુદ્ધ થતા ગયા. માંઝીને સત્તાનો નશો વળગી ગયો. તેઓ મુખ્યમંત્રી પદ છોડવા માગતા નહોતા જ્યારે નીતીશકુમારને સત્તા પાછી મેળવવી હતી. આથી બંને વચ્ચે સંઘર્ષ જાગ્યો. તેનું પરિણામ એ આવ્યું કે માંઝીએ રાજીનામું આપીને વફાદારી બતાવવાના  બદલે વિધાનસભા ભંગ કરવાની દરખાસ્ત રાજ્યપાલને કરી. તો સામે પક્ષે જદ(યુ) અને તેના સાથી પક્ષો રાષ્ટ્રીય જનતા દળ (રાજદ) અને કૉંગ્રેસે એકમત થઈને નીતીશકુમારને પોતાના નેતા જાહેર કરી દીધા.

અહીં સવાલ થાય કે ચૂંટણી સાવ ઢુકડી છે ત્યારે નીતીશ કેમ સત્તા પાછી મેળવવા માગતા હતા? તેનાં કેટલાંક કારણો જોઈએ: ૧. લોકસભા ચૂંટણીનાં પરિણામો આવ્યાં ત્યારે નીતીશ સામે રોષ પ્રવર્તતો હતો, પરંતુ હવે તેને આઠ મહિના વિતી ગયા છે ત્યારે નીતીશને લાગ્યું હોઈ શકે કે આ રોષ ઓસરી ગયો છે. ૨. નીતીશને માંઝી સામે કેમ રોષ જાગ્યો તેના કારણોમાં માંઝીનો બફાટ જવાબદાર છે. માંઝીએ કહ્યું હતું કે નીતીશ મુખ્યપ્રધાન હતા તે વખતે ટોચથી લઈને તળિયા સુધી ભરપૂર ભ્રષ્ટાચાર વ્યાપ્ત હતો. તેનું ઉદાહરણ આપતા તેમણે કહ્યું હતું કે બેએક વર્ષ પહેલાં તેમના પોતાના કુટુંબીજનોને વીજળી બિલ સુધારવા માટે વીજળી ખાતાના અધિકારીઓને રૂ. ૫,૦૦૦ની લાંચ આપવી પડી હતી. વળી, જ્યારે માંઝીને પૂરપીડિતોની દશા વિશે એમ પૂછવામાં આવ્યું કે તમને ખબર છે કે પૂરપીડિતોને ઉંદર ખાવા પડે છે ત્યારે માંઝીએ એમ કહ્યું કે એમાં વાંધો શું છે? તેઓ પણ ઉંદર ખાતા હતા. અહીં હકીકતે માંઝીએ પોતાની જાતિ મુશહર વિશે કહેલું જેમાં ઉંદર ખાવામાં ખરાબી મનાતી નથી, પરંતુ માંઝીના આ નિવેદનથી હોબાળો થઈ ગયો. માંઝીએ એમ પણ કહેલું કે આખો દિવસ કઠોર પરિશ્રમ કરનાર વ્યક્તિ રાત્રે થાકીને ઘરે આવે અને જમીને દારૂ પીવે તેમાં કંઈ ખોટું નથી. તેમણે તો કાળા બજાર કરનાર નાના વેપારીને પણ છાવર્યા અને કહ્યું કે તેઓ કાળા બજાર કરે તે ગુનો નથી! બિહારમાં ‘વીજળી નહીં તો મત નહીં’ તેવા બેનરો સાથે વિરોધીઓ ટોળું લઈને આવ્યા ત્યારે માંઝીએ કહેલું કે હું તમારા મતથી જીત્યો નથી.

ઉપરાંત માંઝીનો પુત્ર તેની મહિલા પોલીસ ગર્લફ્રેન્ડને લઈને એક હોટલમાં જતો હતો. માંઝીના હોદ્દાનો લાભ લઈ તેણે હોટલમાં ડિલક્સ સ્વીટ માગ્યો. હોટલવાળાઓએ માંઝીના દીકરાની વારંવાર માગણીથી કંટાળી એક વાર તેને ગર્લફ્રેન્ડ સાથે હોટલના એક રૂમમાં પૂરી દીધો અને પોલીસ બોલાવી. છેવટે માંઝીના પુત્રએ પૈસા દઈને વાતને રફેદફે કરાવી. આ મામલે પોલીસની એફઆઈઆર ન નોંધાઈ એટલે વિપક્ષ ભાજપે હોબાળો મચાવ્યો હતો. આ મામલે મુખ્યપ્રધાન જિતનરામ માંઝીએ પોતાના દીકરાનો એમ કહીને બચાવ કર્યો કે “યુવાનને ગર્લફ્રેન્ડ તો હોય ને. મારા દીકરાએ કંઈ ખોટું કર્યું નથી.”

૩. ગત ઑક્ટોબર મહિનામાં દશેરા નિમિત્તે રાવણ દહનના કાર્યક્રમમાં ભાગદોડ થઈ અને ૩૨ લોકો માર્યા ગયા. તે મામલો પણ માંઝીએ બરાબર સંભાળ્યો નહોતો તેમ નીતીશકુમાર તરફીઓનું માનવું હતું. ૪. માંઝીએ મંત્રીઓમાં પણ પોતાના માનીતા ગોઠવવાનો કારસો ઘડવા માંડ્યો હતો. તેમણે નીતીશના માનીતા બે મંત્રીઓને બરખાસ્ત કરી નાખ્યા હતા.

માંઝીએ નીતીશકુમાર અને તેમના ફરી દોસ્ત બનેલા લાલુપ્રસાદ યાદવ ગુસ્સે થાય તેમ લાલુના સાળા સાધુ યાદવ જે લાલુના વિરોધી બની ગયા છે તેમને મળવા ગયા હતા. વળી, તેમણે નીતીશના કટ્ટર વિરોધી નરેન્દ્ર મોદીના વખાણ કરીને પોતાના બોસને ગુસ્સે કર્યા હતા. તેમણે કહેલું કે મોદી પાકિસ્તાનને (સરહદ પર ગોળીબાર માટે) જડબાતોડ જવાબ આપી રહ્યા છે. આ બાબતે અમે મોદીની સાથે છીએ. સપ્ટેમ્બર, ૨૦૧૪માં પણ તેમણે મોદીના વખાણ કરીને કહ્યું હતું કે તેમને મોદીમાં વિશ્વાસ છે. મોદીની ગરીબ તરફી છબી છે અને મહાદલિત મુખ્યપ્રધાન તરીકે તેમની સફળતાથી મોદીની છબી વધુ મજબૂત બનશે! બિહાર માટે ભંડોળ માગવા તેઓ મોદીને મળશે. આ બધાં કારણોના લીધે નીતીશકુમારને વ્યક્તિગત રીતે પણ ગુસ્સો ચડી રહ્યો હતો. તદુપરાંત માથે ઝળૂંબી રહેલી વિધાનસભા ચૂંટણીમાં પક્ષની જીતની સંભાવનાઓને પણ માંઝીના કારણે ફટકો પડી રહ્યો હતો. આથી તેમણે પોતાના તરફીઓ દ્વારા માંઝીને પદ પરથી ઉતરવા કહેવડાવ્યું, પણ માંઝી જેનું નામ. તેમણે તો નીતીશને ભીષ્મપિતામહ કહી દીધા અને કહ્યું કે નીતીશ પોતે શા માટે મને પદ ત્યાગ કરવા નથી કહેતા? વાત એટલી વણસી ગઈ કે હવે માંઝીએ વિધાનસભા ભંગ કરવાની દરખાસ્ત કરી દીધી છે. માંઝીને ભાજપનો ટેકો મળવા આશા છે. તો બીજી બાજુ નીતીશકુમારના નેતૃત્વમાં જદ(યૂ)ના જૂથને રાજદ અને કૉંગ્રેસના ટેકાથી બહુમતની આશા છે. એટલે હવે ખરાખરીનો જંગ વિધાનસભામાં જ થશે. નીતીશકુમારને પોતાની સાથે આ બધું બની રહ્યું છે ત્યારે પોતાનો ભૂતકાળ યાદ આવી રહ્યો હશે. તેમણે પોતાના ગુરુ જ્યોર્જ ફર્નાન્ડિઝ સાથે જે કર્યું હતું તે આનાથી ક્યાં ઓછું હતું?…

એનડીએ સરકારમાં સંરક્ષણ મંત્રી રહી ચૂકેલા ફર્નાન્ડિઝ એક સમયે તેજતર્રાર નેતા હતા. કટોકટી વખતે ફર્નાન્ડિઝે અન્ય જનતા પક્ષના નેતાઓ સાથે બહુ પ્રશંસનીય ભૂમિકા ભજવી હતી જેના માટે ઇન્દિરા ગાંધીએ તેમની સામે વડોદરા ડાયનેમાઇટ કેસ દાખલ કરી આરોપ મૂક્યો હતો કે તેમણે સરકારી ઈમારતોને બોમ્બથી ફૂંકી મારવાનું કાવતરું ઘડ્યું હતું. આવા ફર્નાન્ડિઝે એનડીએ સરકાર રચવામાં અને બિહારમાં પણ ભાજપની સાથે એનડીએ સરકાર લાવવામાં મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી. આ ફર્નાન્ડિઝ જ નીતીશને આગળ લાવ્યા પરંતુ ફર્નાન્ડિઝે પોતાના શબ્દોમાં કહ્યા પ્રમાણે, “નીતીશે મને હાંસિયામાં ધકેલવા તમામ પ્રયાસો કર્યા.” ૨૦૦૯ની લોકસભા ચૂંટણીમાં ફર્નાન્ડિઝને નીતીશકુમારે તેમની ખરાબ તબિયતના બહાને ટિકિટ આપવા ઈનકાર કર્યો હતો. પરંતુ ફર્નાન્ડિઝે તો કહ્યું કે તેઓ સંપૂર્ણ સ્વસ્થ છે અને તેમણે મુઝફ્ફરપુર પરથી અપક્ષ તરીકે ઝુકાવ્યું તો નીતીશના નેતૃત્વમાં જદ (યૂ)એ તેમને પક્ષમાંથી જ હાંકી કાઢ્યા હતા!

આ જ રીતે નરેન્દ્ર મોદી અને તેમના ગુરુ લાલકૃષ્ણ અડવાણીનો ઇતિહાસ તો તાજો જ છે. હકીકતે મોદી આજે જે કંઈ છે તેનો તમામ શ્રેય અડવાણીને આપવો જોઈએ. મોદી અડવાણીમાંથી જ બધું શીખ્યા છે. અડવાણી જ મોદીને આગળ લાવ્યા. મોદીને ગુજરાતના મુખ્યપ્રધાન બનાવવામાં પણ અડવાણીની ભૂમિકા હતી. તો ૨૦૦૨નાં રમખાણો પછી ગોવાના અધિવેશનમાં વાજપેયી સહિત ઘણા લોકો મોદીને બરખાસ્ત કરવાના મૂડમાં હતા ત્યારે પણ અડવાણીએ વિટો પાવર વાપરીને મોદીને બચાવેલા. જોકે, ૨૦૦૫ પછી ગુરુ-શિષ્યના સંબંધો બગડવા માંડેલા. ગુજરાતમાં અડવાણીને મોદી બોલાવે ખરા, પરંતુ સભામાં અડવાણીનું પ્રવચન મોદીના પ્રવચન પછી રાખવામાં આવે અને તેમના ભાષણ વખતે બધા ચાલતી પકડે. ૨૦૦૯માં મોદીની ઈચ્છા હતી કે તેમને વડા પ્રધાન પદના ઉમેદવાર બનાવવામાં આવે, પરંતુ અડવાણી ન હટ્યા. એટલે યુપીએના ભ્રષ્ટાચાર વિરુદ્ધ અડવાણી રથયાત્રા કાઢવાના હતા તેમાં મોદીએ અડિંગો નાખ્યો હોવાનું મનાય છે. પોરબંદરથી યાત્રા શરૂ કરવાના બદલે તેમણે બિહારમાં સમસ્તીપુરમાંથી યાત્રા શરૂ કરી. અને તે વખતે જ મોદીએ સદ્ભાવના ઉપવાસ કરી બધી લાઇમલાઇટ પોતાના પર મેળવી અને પોતાની ઇમેજ હિન્દુ હૃદય સમ્રાટમાંથી સેક્યુલર બનાવવા પ્રયાસ કર્યો. પરિણામ એ આવ્યું કે ૨૦૦૯માં ભાજપના નેતૃત્વમાં એનડીએને સત્તા ન મળી.

હવે વારો અડવાણીનો હતો. જ્યારે ૨૦૧૩માં મોદી રાષ્ટ્રીય નેતા તરીકે આગળ આવવા માગતા હતા ત્યારે અડવાણીએ બધા જ પ્રયાસો કરી જોયા અડિંગો નાખવાના. તેઓ ગોવા અધિવેશનમાં હાજર ન રહ્યા. તો સામે નરેન્દ્ર મોદીના સમર્થકોએ દિલ્હીમાં અડવાણીના ઘર બહાર ‘માન જાઈએ અડવાણીજી’વાળા બેનરો સાથે પ્રદર્શન કર્યાં. અડવાણીના કારણે મુરલી મનોહર જોશી, સુષમા સ્વરાજ પણ ગેરહાજર રહ્યાં. મોદી ભાજપના વડા પ્રધાન પદના ઉમેદવાર બની ગયા પછી પણ મધ્ય પ્રદેશમાં એક ચૂંટણી રેલીમાં અડવાણીને મોદી પગે લાગતા હોય અને અડવાણી નારાજગીના કારણે અન્યત્ર જોતા હોય તેવી તસવીર બધું કહી દેતી હતી. જોકે, મોદી વડા પ્રધાન બનવામાં સફળ રહ્યા, પરંતુ તેમણે અડવાણીને એનડીએના અધ્યક્ષ ન બનાવ્યા, સંસદમાં તેમને ફાળવાયેલો રૂમ પણ છિનવાઈ ગયો. અડવાણી અને મુરલી મનોહર જોશીને ભાજપમાં માર્ગદર્શક મંડળમાં મૂકીને મોદીએ ગુરુદક્ષિણા આપી દીધી!

કર્ણાટકમાં બી. એસ. યેદીયુરપ્પાને ભ્રષ્ટાચારના આરોપસર સત્તા છોડવી પડે તેમ હતી ત્યારે તેમણે પણ નીતીશકુમારની જેમ પોતાના માનીતા સદાનંદ ગોવડાને મુખ્યપ્રધાન બનાવ્યા હતા. નીતીશની જેમ જ યેદીયુરપ્પા પણ મુખ્યપ્રધાન પદ પાછું મેળવવા માગતા હતા. જોકે સદાનંદ ગોવડાએ આ વિરુદ્ધ તે વખતના ભાજપના પ્રમુખ નીતિન ગડકરીને પત્ર લખ્યો હતો. બંનેના સંઘર્ષના પરિણામે યેદીયુરપ્પાના અન્ય માનીતા જગદીશ શેટ્ટારને કર્ણાટકના મુખ્યપ્રધાન બનાવવામાં આવ્યા હતા. શેટ્ટાર પણ ધીમે ધીમે યેદીયુરપ્પાના કહ્યામાંથી બહાર નીકળી ગયા. યેદીયુરપ્પાને કેન્દ્રીય સ્તરેથી પણ ટેકો નહોતો. આથી તેમને પોતાનો અલગ પક્ષ કર્ણાટક જનતા પક્ષ (કેજેપી) રચ્યો. જોકે પરિણામ એ આવ્યું કે કર્ણાટકમાં ભાજપ કે કેજેપી કોઈને સત્તા ન મળી. જોકે બાદમાં યેદીયુરપ્પા ફરીથી ભાજપમાં આવી ગયા.

મધ્યપ્રદેશમાં પણ આવો જ ખેલ ભજવાયો હતો. તત્કાલીન મુખ્ય પ્રધાન ઉમા ભારતી સામે કર્ણાટકના હુબલીના ઇદગાહ મેદાનમાં કર્ફ્યુ છતાં તિરંગો ફરકાવવાનો કેસ થયો હતો. આથી ઉમા ભારતીને રાજીનામું આપવું પડ્યું હતું. તેમણે પોતાના માનીતા બાબુલાલ ગૌરને મુખ્યપ્રધાન બનાવ્યા, પરંતુ પછી ગૌર સત્તા છોડવા તૈયાર નહોતા. જ્યારે ગૌર સામે ભોપાલની કોર્ટે ૧૩ વર્ષ જૂનો ફોજદારી કેસ ફરી ઉખેળ્યો ત્યારે ઉમા ભારતીના ટેકેદારોએ એમ કહીને પુનઃસત્તાની માગણી કરી હતી કે જો ઉમા ભારતીને ફોજદારી કેસ બદલ સત્તા છોડવી પડી હોય તો બાબુલાલ ગૌરને શા માટે સત્તા પરથી ઉતારાતા નથી? જોકે આ ઝઘડામાં પણ ઉમા ભારતી અને બાબુલાલ ગૌર બંનેને એકબાજુએ મૂકી રાજ્યના પક્ષ પ્રમુખ શિવરાજસિંહ ચૌહાણને ભાજપના કેન્દ્રીય નેતૃત્વએ મુખ્યપ્રધાન તરીકે પસંદ કર્યા હતા.

ગુજરાતની વાત કરીએ તો, અહીં ચીમનભાઈ પટેલે તેમને મુખ્યપ્રધાન બનાવનાર ઇન્દિરા ગાંધી સામે બળવો કર્યો હતો. ૧૯૭૧ની વાત છે. ત્યારે વડાં પ્રધાન ઇન્દિરા ગાંધી દેશના સર્વેસર્વા જેવાં હતાં. એ વખતે મુખ્યપ્રધાનોને પક્ષના ચૂંટાયેલા ધારાસભ્યો ચૂંટતા નહીં, પરંતુ ઇન્દિરા ગાંધી નક્કી કરે તે જ મુખ્યપ્રધાન બનતા. ઓરિસ્સામાં નંદીની સત્પથીને, પ. બંગાળમાં સિદ્ધાર્થ શંકર રેને અને ગુજરાતમાં ઘનશ્યામ ઓઝાને મુખ્યપ્રધાન બનાવાયા. પરંતુ ચીમનભાઈ પટેલને આ નિર્ણય મંજૂર નહોતો. તેમણે ઓઝા સામે બળવો કર્યો. ઇન્દિરા ગાંધી ચીમનભાઈ પટેલને મુખ્યપ્રધાન બનાવવા માગતા નહોતા કારણકે તેઓ તેમના કહ્યામાં રહે તેવા નહોતા. પરંતુ ચીમનભાઈ પટેલ ઇન્દિરા ગાંધીને નવી દિલ્હીમાં મળ્યા અને મોઢા પર જ કહી દીધું કે, પક્ષના નેતા ધારાસભ્યો ચૂંટશે, તેમાં તમારી મરજી નહીં ચાલે!

જોકે, ધારાસભા પક્ષના નેતાની ચૂંટણી તો ગાંધીનગરમાં થઈ પરંતુ તેની મતગણતરી દિલ્હીમાં તત્કાલીન વિદેશ પ્રધાન સ્વર્ણસિંહની ઑફિસમાં! ચીમનભાઈ કાંતિલાલ ઘિયા સામે સાત મતે પણ જીત્યા ખરા. એ જ વખતે ઇન્દિરા ગાંધીએ ચીમનભાઈને પાઠ ભણાવવાની ગાંઠ વાળી લીધી. ચીમનભાઈની સરકાર બની એટલે તેમણે ગુજરાતને મળતો ઘઉંના પૂરવઠામાં કાપ મૂક્યો. એક લાખ પચાસ હજાર ટનમાંથી માત્ર પંચાવન હજાર ટન ઘઉં જ ગુજરાતને મળવા લાગ્યા! પરિણામ એ આવ્યું કે ચીમનભાઈએ છાત્રાલયને અપાતી સબસિડી બંધ કરી દીધી. ભોજનની થાળી પાંચ ગણી મોંઘી થઈ ગઈ! આમાંથી જન્મ્યું નવનિર્માણ આંદોલન. આંદોલન પાછળ શરૂઆતમાં ઇન્દિરા ગાંધીનો જ દોરીસંચાર હતો તે એ વાત પરથી પ્રતિપાદિત થાય છે કે આંદોલનના ઘણા નેતા બાદમાં કૉંગ્રેસમાં જોડાયા હતા.

પરિણામે ચીમનભાઈ પટેલને રાજીનામું આપવું પડ્યું. જેમ અરવિંદ કેજરીવાલના રાજીનામા પછી દિલ્હી વિધાનસભાને સુષુપ્ત અવસ્થામાં એક વર્ષ સુધી રાખવામાં આવી તેમ ગુજરાતની વિધાનસભા પણ ભંગ ન કરાઈ. જોકે, મોરારજી દેસાઈ ઉપવાસ પર બેસતાં અંતે ઇન્દિરા ગાંધીને વિધાનસભા ભંગ કરવી પડી હતી.

આમ, સત્તા એક એવો નશો છે જેમાં કઠપૂતળી તરીકે બેસાડેલા લોકો પોતાના બોસને વફાદાર રહેતા નથી. રામાયણમાં ભરત જેવા અપવાદો ઓછા છે જે રામ પરત આવે એટલે તેમને ગાદી સોંપી દે.

(ગુજરાત ગાર્ડિયન દૈનિકની બુધવારની પૂર્તિની વિશેષ કૉલમમાં તા.૧૧/૨/૧૫ના રોજ આ લેખ છપાયો.)

એઆઈબી અને ફિલ્મ કલાકારો : હદ કર દી આપને

ધારણા પ્રમાણે જ ‘એઆઈબી’ શો સામે એફઆઈઆર થઈ અને સત્તાવાર રીતે વિડિયો હટાવી લેવાયો. સત્તાવાર એટલે કે યૂટ્યૂબની અન્ય ચેનલો પર આ વિડિયો છે જ. તેના પક્ષમાં અને વિપક્ષમાં ઘણી દલીલ-ટ્વીટ થયા છે. આવું કંઈક બને એટલે મોરલ પોલિસિંગની ટીકા કરનારા વધી જાય છે. અને દલીલ કરાય છે કે બળાત્કાર, કાળા નાણા, સંસદમાં ગાળાગાળી થાય તેનો વાંધો નહીં, પરંતુ આવી ક્રિએટિવ બાબતો સામે વાંધો નહીં.

એમાં ના નહીં કે વરલીમાં યોજાયેલા આ શોમાં ક્રિએટિવિટી હતી અને અમુક શાલીન જોક પણ હતી, પરંતુ હદ બહારની અશ્લીલતા હતી. નવાઈની વાત એ હતી કે તેમાં કરણ જોહરે તેનાં માતા હીરુ જોહર હાજર હતાં અને અત્યંત છિછરી હરકતો કરી, છિછરા જોક કહ્યા. કરણ જોહરે દુર્યોધનને પણ પાછળ રાખી દીધો. (કરણ જોહર એક સારો નિર્માતા, નિર્દેશક અને રિયાલિટી શોનો સારો એન્કર છે, સારો ડાન્સર છે, એ રીતે તેના પ્રત્યે ભરપૂર માન છે પરંતુ તેણે જે રીતે સજાતીયતાને અને આ શોને ઉત્તેજન આડકતરી રીતે પણ આપ્યું છે તે ટીકાપાત્ર છે જ). મહાભારતના યુદ્ધ પહેલાં પુત્રને શક્તિશાળી બનાવવા દુર્યોધનને ગાંધારીએ કહેલું કે તું મારી સામે નગ્ન થઈને આવજે. હું ત્યારે મારી પટ્ટી આંખ પરથી ઉતારીશ. આંધળા પતિ માટે થઈને દેખતા હોવા છતાં ગાંધારીએ આંખ પર પટ્ટી બાંધી દીધી હતી. તેથી તેમની આંખોમાં તેજ હતું. પરંતુ શ્રી કૃષ્ણએ દુર્યોધનને સમજાવ્યું કે તું તારી માતા સમક્ષ નગ્ન જઈશ? અને દુર્યોધન સમજી ગયો. જાંઘ પર વસ્ત્ર પહેરીને ગયો. આથી દુર્યોધનના બીજા બધા ભાગો વજ્ર જેવા થઈ ગયા. પરંતુ જાંઘ બાકી રહી ગઈ. કરણ જોહરે તો તેની માતા સમક્ષ જ આ બધું બોલ્યું – કર્યું.

શોમાં અર્જુન કપૂરે પણ તેના વડીલ કાકા સંજય કપૂરની હાજરીમાં અણછાજતી ચેષ્ટાઓ કરી. આલિયા ભટ્ટની પટ્ટી તેની માતા સોની રાઝદાનની હાજરીમાં અને બહેન શાહીન ભટ્ટની હાજરીમાં ઉતરી. તો આલિયાની મોટી બહેન શાહીન ભટ્ટની હાજરીમાં તેના પ્રેમી રોહન જોશી, જે એઆઈબીનો સભ્ય છે, તેની ફિલમ ઉતારાઈ.

આ શોમાં જનનાંગો, વિકૃત વાતો એટલી હદે થઈ કે ખરેખર શરમજનક કહેવાય. જોકે ફિલ્મ ઉદ્યોગમાં વિકૃતિની હવે નવાઈ નથી રહી. શાહરુખ ખાન અને સૈફ અલી ખાને એવોર્ડ સમારંભોમાં આવી વિકૃતિઓ હાસ્યની રીતે રજૂ કરી જ છે. વિદ્યા બાલનની ‘ડર્ટી પિક્ચર’ આવી એ સાલે એવોર્ડ સમારંભોમાં શાહરુખ ખાને હદ વટાવી દેતી રજૂઆત કરી હતી. ફિલ્મોદ્યોગમાં છેલ્લા દાયકાથી ફિલ્મો જે રીતની બની રહી છે તેમાં મોટાભાગની ફિલ્મોને ક્યાં તો યુએ અથવા એ સર્ટિફિકેટ મળેલું હોય છે. પણ તેના ટ્રેલર અથવા પ્રોમોને સર્ટિફિકેટ અપાતા હશે કે કેમ તે ખબર નથી, પરંતુ તેની જાહેરખબરો ટીવી પર આવે છે. અને બાળકો પણ તેને જોતા હોય છે. શું હવે ફિલ્મોદ્યોગમાં મોટા ભાગના ફિલ્મ સર્જકો પાસે આવી વિકૃતિ બતાવવા સિવાય કંઈ રહ્યું જ નથી? કોણે કેટલાં ચુંબનો આપ્યા અને કોના કેટલાં, કેટલી હદ સુધીનાં ઉત્તેજક અંતરંગ દૃશ્યો છે તેના પર જ ફિલ્મનું વેચાણ થશે? દરેક ઉદ્યોગની એક સામાજિક જવાબદારી હોય છે તેને કૉર્પોરેટ ભાષામાં કૉર્પોરેટ સોશિયલ રિસ્પોન્સિબિલિટી (સીએસઆર) કહે છે અને ગયા વર્ષે યુપીએ સરકારે કંપની કાયદામાં સુધારો કરીને સીએસઆર ફરજિયાત બનાવી દીધી છે. હવે જ્યારે ફિલ્મોદ્યોગનું કૉર્પોરેટાઇઝેશન થયું છે ત્યારે શું તેની કોઈ સીએસઆર નથી? વ્હી. શાંતારામ, ગુરુ દત્ત, બી. આર. ચોપરા, રાજશ્રી જેવા અનેક ફિલ્મ સર્જકો થઈ ગયા જેમણે સામાજિક રીતે ચેતના જાગે તેવી ફિલ્મો બનાવી. સમાજ પ્રત્યેના પોતાના કર્તવ્યને બરાબર સમજ્યું. સૂરજ બડજાત્યા પણ (‘મૈં પ્રેમ કી દીવાની હૂં’ને બાદ કરતા) આ જ માર્ગે ચાલે છે. પરંતુ આજના ઘણા ફિલ્મ સર્જકો માત્ર સેક્સ અને હિંસા પર જ ફિલ્મ બનાવે છે. અરે! પૌરાણિક વિષય કથાની ફિલ્મોમાંય અંતરંગ પળોનાં દૃશ્યો ઘૂસાડાય છે. ફિલ્મોમાં બેફામ ગાળો બોલાય છે.

આ વિષય પર જ્યારે ચર્ચા નીકળે ત્યારે ‘તે આમ કરે છે તો અમે કેમ ન કરીએ’ જેવી બાલિશ દલીલો થાય છે. ઇન્ટરનેટ પર બધું જ પ્રાપ્ય છે. તે બાળકો નહીં જોતા હોય તેવી દલીલ કરે છે. ઇન્ટરનેટવાળા ટીવી પર દોષારોપણ કરે છે કે ટીવી પર એમ ટીવી-વી ટીવી અને ફેશન ટીવી જેવી ચેનલો છે જ ને. તો ટીવીવાળા ફિલ્મોદ્યોગ પર દોષનો ટોપલો ઢોળે છે. આમ, આખું વિષચક્ર ચાલતું રહે છે. આ તો એના જેવું થયું કે એલોપથીવાળાં નશાના સિરપ કે અન્ય પ્રતિબંધિત દવાઓ પ્રિસ્ક્રાઇબ કરે ને આયુર્વેદ પર દોષનો ટોપલો ઢોળે અને આયુર્વેદવાળા યુનાનીનો હવાલો આપે. ભાજપવાળા એમ કહે કે કૉંગ્રેસમાં આ બધું થાય જ છે ને અને કૉંગ્રેસવાળા અન્ય પક્ષોની વાત કરે. ઇન્ટરનેટની અમુક વેબસાઇટોને માતાપિતા પ્રતિબંધિત કરી શકે છે, એ જ રીતે ટીવી પર ચાઇલ્ડ લોક આવે જ છે, પરંતુ ફિલ્મોના ટ્રેલર તો ન્યૂઝ ચેનલો પર પણ આવે ને સિરિયલોમાં પણ પોતાની ફિલ્મના પ્રમોશન માટે કલાકારો ટપકી પડે. જોકે આપણે વાત એઆઈબીની કરી રહ્યા છીએ.

એઆઈબીએ યૂટ્યૂબનો ફાયદો ઉઠાવ્યો. પોતાની ક્રિએટિવિટીને વ્યક્ત કરવા સોશિયલ મિડિયા સારું માધ્યમ છે. એમાંય યૂટ્યૂબ વગેરેને ભારતના કાયદા લાગુ પડતા નથી, એટલે એમાં જે ધારો તે મૂકી શકાય. જોકે સરકાર ધારે તો તેના અમુક વિડિયોને પ્રતિબંધિત કરી શકે પરંતુ આપણી સરકારો ઉદાર છે. એઆઈબીએ અત્યાર સુધી બાવનેક વિડિયો મૂક્યા અને તેમાં વપરાતી ભાષા ઘણી ગંદી હતી, પરંતુ ક્રિએટિવિટી સારી હતી. ગયા વર્ષે તેનો કેજરીવાલ પરનો વિડિયો ઘણો લોકપ્રિય થયો હતો. તો એક અંગ્રેજી અખબારનો દીપિકા પદુકોણેના ક્લિવેજ સંબંધી વિવાદ થયો તે સંદર્ભમાં તે અંગ્રેજી અખબારની બરાબર પટ્ટી ઉતારાઈ હતી કે છાપામાં કેટલા ફોટા ક્લિવેજના મૂકાય છે, તેની વેબસાઇટને કેટલી સોફ્ટ પોર્ન જેવી બનાવી દેવાઈ છે. અને અમને પત્રકારોને રસ પડે તેવી વાત એ હતી કે તેમાં બહુ સારી રીતે બતાવાયું કે આજે માર્કેટિંગ એડિટિંગ વિભાગ પર કેટલું હાવી થઈ ગયું છે.

એઆઈબીની ક્રિએટિવિટીને પ્રણામ, અને સાથે એ પણ સ્વીકાર્યું કે નવા યુવાનો અત્યંત ક્રિએટિવ છે, પરંતુ ક્રિએટિવિટી સાચી અને સારી રીતે નીકળે તો સારું રહે. તે જો વિકૃત રીતે નીકળે તો તે ખતરનાક બની જાય. એઆઈબીના બધા વિડિયો તો નથી જોયા પણ જેટલા જોયા તેમાં આ ડિસેમ્બરવાળો રણવીરસિંહ, અર્જુન કપૂર અને કરણ જોહરવાળો વિડિયો સૌથી વલ્ગર હતો. સોનાક્ષી સિંહા, જેણે હજુ ખાસ અંગ પ્રદર્શન નથી કર્યું અને તેના પિતા શત્રુઘ્નસિંહાનો ડર પણ છે, તે આ શોમાં હાજર રહી અને પોતાના અર્જુન કપૂર સાથેના જોક તેણે માણ્યા તે જોઈને નવાઈ લાગી. અત્યારની અભિનેત્રીઓમાં સોનાક્ષી સુંદર છે, તેની ફિલ્મો જોવી ગમે છે, તેના ડાન્સ સારા હોય છે, પણ તે આ શોમાં હાજર રહી?! આઘાત તો ચોક્કસ લાગે. વળી, આ જ સોનાક્ષી સિંહાએ વાયડી અને નોનસેન્સ આઇટમ કમાલ આર ખાનની ટ્વીટ બાબતે મહિલાઓના સન્માનની વાત કરી હતી! કમાલ આર ખાને જાતે ટ્વિટર સૌથી સેક્સી અભિનેત્રીઓ અંગે લોકોના અભિપ્રાય પૂછ્યા હતા, તેમાં તેણે નિતંબની વાત કરી હતી અને સોનાક્ષી સિંહા બાબતે પણ લોકોનો મત પૂછ્યો હતો. જોકે બાદમાં તેણે સોનાક્ષીનું નામ કાઢી નાખેલું, તેમ છતાં સોનાક્ષી સિંહાએ ટ્વીટ કરીને જ કેઆરકેને મહિલાઓના સન્માનની વાત યાદ અપાવી હતી.

આ જ રીતે અંગ્રેજી અખબારના વિવાદ વખતે દીપિકા પદુકોણેએ પણ મહિલાની ગરીમાની દુહાઈ આપી હતી, અને તે આ શોમાં તેના અને રણવીરસિંહના ભદ્દા જોક માણી રહી હતી. સૌથી હદ તો એ વાતની થઈ કે એઆઈબીના એક સભ્ય આશીષ શક્યાના કાળા હોવા વિશે એકથી વધુ લોકોએ અને એકથી વધુ મજાક કરી. યાદ છે ને ૨૦૧૪માં દિલ્હીમાં જ્યારે આમ આદમી પાર્ટીની સરકાર હતી ત્યારે મધરાતે પાડેલા દરોડામાં સોમનાથ ભારતીના એક સમર્થકે યુગાન્ડાની મહિલાઓએ ‘એન’ શબ્દ વાપર્યો તો હોહા થઈ ગઈ હતી. અમેરિકા જેવો દેશ હોય અને એઆઈબી સામે ફરિયાદ થાય તો શક્યાની મજાક ઉડાવનારા નિશ્ચિત રીતે જેલભેગા થઈ ગયા હોત!

આ શોમાં હાજર નહીં રહેલાઓને પણ બક્ષવામાં આવ્યા નહોતા. પરિણીતી ચોપરાએ પહેલાં તેમાં હાજર રહેવા હા પાડી હતી પરંતુ તે ન આવી એટલે તેની પણ ભદ્દી મજાક ઉડાવાઈ હતી. આ ઉપરાંત નિર્માતા-દિગ્દર્શક આદિત્ય ચોપરા, રાહુલ ગાંધી, સ્મૃતિ ઈરાની, આયેશા ટકિયા,નરેન્દ્ર મોદી આ બધા હાજર નહોતા પરંતુ તેમને ખૂબ જ ખરાબ રીતે મજાકને પાત્ર બનાવાયાં. ફરીદા જલાલની તો એટલી ખરાબ મજાક કરાઈ કે ફરીદા તેનાથી ભારે ગુસ્સે થઈ ગયા હોવાનું બહાર આવ્યું છે. જોકે તેમણે કોઈ કાનૂની માર્ગ અપનાવ્યો નથી. બીજું તો ઠીક, પણ ધર્મોને પણ બક્ષવામાં નથી આવ્યા. ભગવાન ગણેશની ઉપમા આપીને એક સભ્યની મજાક કરાઈ (જોકે ગણેશજીનું ચોખ્ખું નામ લેવાયું નહોતું, પણ વિસર્જનની વાત એ પ્રત્યે ઈશારો જ હતો, કેમ કે બધા જાણે છે કે મુંબઈમાં ગણેશજીનું વિસર્જન ધામધૂમથી થાય છે) કેથોલિક સંપ્રદાય અને જીસસને પણ બક્ષવામાં આવ્યા નહોતા.

આ માત્ર તોછડાઈ નહોતી પરંતુ હદ બહારની અશ્લીલતા હતી. મનસે અને એનસીપી હવે આ શોનો વિરોધ કરી રહ્યા છે. એનસીપીના કથિત વિરોધના કારણે આ શોની સભ્ય અદિતિ મિત્તલનો એક રેસ્ટોરન્ટે શો રદ્દ પણ કર્યો. એઆઈબીનો જ કેમ વિરોધ થયો? સોની ટીવી પર કોમેડી સર્કસ આવતું તેનો વિરોધ પણ થવો જોઈતો હતો. તેમાં દ્વિઅર્થી જોક આવતી. જોકે તેની સામે કદાચ વિરોધ એટલે નહીં થયો કેમ કે તેનું કન્ટેન્ટ એઆઈબી જેટલું અશ્લીલ નહોતું. વળી, કોમેડી સર્કસની ક્રિએટિવિટી પણ જબરદસ્ત હતી. વર્ષો અગાઉ નીના ગુપ્તાએ ‘કૌન બનેગા કરોડપતિ’ની સામે ‘કમઝોર કડી કૌન’ શો કર્યો હતો જેમાં નીના ગુપ્તા સ્પર્ધકોનું ભયંકર અપમાન કરતી હતી. તે વખતે પણ તે શો પચ્યો નહોતો અને ટૂંક સમયમાં જ સંકેલી લેવો પડ્યો હતો. તેની સામે ‘કૌન બનેગા કરોડપતિ’ શો લાંબો ચાલ્યો. કેબીસીમાંય એક સિઝનમાં શાહરુખ ખાન આવી ગયો, પણ તે તમામ સ્પર્ધકોને ભેટવાનો આગ્રહ રાખતો હતો. પણ એક પ્રાધ્યાપિકાએ તેને તેમ કરવાનો ઇનકાર કરી તેનું સજ્જડ અપમાન કર્યું હતું. તરત જ તે પછીની સિઝનમાં અમિતાભનું પુનરાગમન થઈ ગયું હતું.

આ જ રીતે વચ્ચેના સમયમાં એવી શૃંખલા ચાલી કે મ્યૂઝિક અને ડાન્સના ટીવી શોમાં અનુ મલિક, હિમેશ રેશમિયા, ઇસ્માઇલ દરબાર જેવા જજ સ્પર્ધકો સાથે બહુ જ તોછડાઈ અને કઠોરતાથી વર્તતા હતા. તેનો પણ વિરોધ ભરપૂર થયો. હવે ફરીથી બધા જ જજો સારી રીતે વર્તતા થઈ ગયા છે. ભારતીય સમાજમાં આ બધું ન ચાલે.

એઆઈબીનો વિરોધ વાજબી જ છે. કારણકે જો તેને અહીં રોકવામાં નહીં આવે તો દિગ્દર્શક અશોક પંડિતે ટ્વીટ કર્યું તેમ આ વિકૃતિ કેટલી આગળ વધશે તેની કલ્પના મુશ્કેલ છે. અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતાના નામે ગમે તે ન ચલાવી શકાય.

(‘મુંબઈ સમાચાર’ની રવિવારની પૂર્તિ ઉત્સવમાં ‘સિક્કાની બીજી બાજુ’ કૉલમમાં તા.૮/૨/૧૫ના રોજ આ લેખ છપાયો.)

ફાધર વાલેસ, ગુજરાતી અને સદ્ગુણીઓનો પૂજક ભારત દેશ

ગઈ કાલે ગુજરાત સાહિત્ય પરિષદમાં ફાધર વાલેસને મળવાનો સ્નેહ મિલન કાર્યક્રમ યોજાઈ ગયો. તેમણે એક સરસ વાત કહી કે ગુજરાતી ભાષા હું પણાને છોડે છે જ્યારે અંગ્રેજી ભાષા પકડે છે. દા.ત. ગુજરાતીમાં આપણે કહીએ છીએ, મને ગમે છે. જ્યારે અંગ્રેજીમાં કહેવાય છે કે આઈ લાઇક ઈટ. અંગ્રેજીમાં ‘હું’ પણું આવી જાય છે.

મૂળ સ્પેનના પરંતુ ગુજરાતમાં વસેલા ફાધર વાલેસે ગુજરાતી પર એવું પ્રભુત્વ મેળવ્યું છે કે ઘણા ગુજરાતીઓએ પણ નથી મેળવ્યું. આપણા વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી જ્યારે મુખ્યપ્રધાન હતા ત્યારે દેશ સુધી પોતાની વાત પહોંચાડવા હિન્દીમાં પ્રવચન કરતા. તેઓ ધારત તો ગુજરાતીમાં કહીને પણ પોતાની વાત પહોંચાડી શકત. ઘણા ગુજરાતીઓ પણ એકબીજાને મળે છે કે પછી આવા કાર્યક્રમ હોય છે ત્યારે યા તો હિન્દી અથવા અંગ્રેજીમાં વાત કરે છે. ઘણા ગુજરાતી લેખકો પણ પોતાને આધુનિક ગણાવવા પોતાના લેખોમાં અંગ્રેજી શબ્દો બિનજરૂરી અને વધુ પડતા ઘૂસાડે છે, ત્યારે બીજી બાજુ ફાધર વાલેસે પોતાનું ઉદ્ભોધન શુદ્ધ ગુજરાતીમાં કર્યું. શુદ્ધ એ રીતે હતું કે તેમાં લગભગ એકેય શબ્દ અંગ્રેજીનો નહોતો. તદુપરાંત તેમના ઉચ્ચારો પણ બિલકુલ શુદ્ધ હતા.

ગણિત અને ગુજરાતી આ બંનેને સામાન્ય રીતે કોઈ મેળ ખાતો નથી. જે વિદ્યાર્થીઓ ગણિતમાં માહેર હોય છે તેમનું ગુજરાતી સારું નથી હોતું અને આનાથી ઉલટું પણ છે. (જોકે સદ્નસીબે મારી બાબતમાં આવું કહી શકાય તેવું નમ્ર નિવેદન હું કરી શકું તેમ છું) ફાધર વાલેસે તો આ બંને પર પોતાનું પ્રભુત્વ સિદ્ધ કર્યું છે. તેમની પ્રેક્ટિસ બુક હું ૧૨મા ધોરણમાં ભણ્યો છું.

ફાધરે પોતાના ઉદ્ભોધનમાં પોતાને ભારતીય ગણાવ્યા, પરંતુ ત્યાં એવું કહેવાયું કે રણજીતરામ સુવર્ણચંદ્રક એક વિદેશીને મળ્યો ત્યારે એક ઇકબાલ મિર્ઝા નામના ભાઈએ મને કહ્યું કે આપણે કેવા છીએ. ફાધર પોતાને ભારતીય ગણાવે છે ત્યારે આ ભાઈ તેમને વિદેશી કહે છે! મેં કહ્યું, આપણી ગુજરાતીઓની આ જ તકલીફ છે.

કાર્યક્રમમાં ઉપસ્થિત દર્શક અથવા સાહિત્યની ભાષામાં ભાવકો પૈકી બે જણા સારું બોલ્યા. એક દાદા (કદાચ તેમનું નામ ધીરુભાઈ હતું)એ ફાધરને તુલનાત્મક માત્રા (કમ્પેરિઝન ડિગ્રી)માં વ્હાલા, વ્હાલેર, વ્હાલેશ – વાલેસ એમ કહીને સંબોધ્યા. તો બીજા એક ભાઈ જેઓ ફાધર વાલેસ પાસે ભણ્યા હતા તેમણે સરસ વાત કહી:

આપણો દેશ સદ્ઘુણીઓનો પૂજક છે, ચાહે તે અેપીજે અબ્દુલ કલામ જેવા મુસ્લિમ હોય કે ફાધર વાલેસ જેવા ખ્રિસ્તી!

સાચી વાત છે. ઓબામા, સાંભળો છો ને!

(તાજેતરમાં અમેરિકા પ્રમુખ ઓબામાએ ભારતમાં સહિષ્ણુતા ઘટતી જાય છે અને ધર્મના નામે હિંસા વધતી જાય છે તે કહ્યું તેના સંદર્ભમાં)

રાજકીય પક્ષો ચૂંટણીમાં ખોટાં અને લોભામણાં વચનો આપતાં અટકશે?

દિલ્હીમાં ચૂંટણીની મોસમ છે. આ કૉલમ તમે વાંચતા હશો ત્યારે પ્રચારને માત્ર બે દિવસ જ રહ્યા હશે. એક તરફ વાયદાની મોસમ છે અને બીજી બાજુ સર્વોચ્ચ અદાલતનો ચુકાદો છે. સર્વોચ્ચ અદાલતે તેના ચુકાદામાં ૩૦ જાન્યુઆરીએ સરકારને કડક સૂચના આપી કે અમલ ન થઈ શકે તેવી યોજના જ ન બનાવો. અનુસૂચિત જાતિના વિદ્યાર્થીઓ અને વિદ્યાર્થિનીઓ માટે છાત્રાલય બનાવવા બાબતે આ ચુકાદો હતો. હકીકતે બાબુ જગજીવનરામ છાત્રાવાસ યોજના હેઠળ ૪૪૩ હોસ્ટેલો બનાવવાની ધારણા હતી. આ યોજના ૨૦૦૮માં શરૂ થવાની હતી. જોકે, માત્ર ૨૨૭ હોસ્ટેલો જ બનાવી શકાઈ હતી. આ ઉપરાંત જે હોસ્ટેલો બનાવાઈ તેની સ્થિતિ પણ સંતોષજનક નહોતી.

અહીં તો વાત યોજનાઓની છે. પણ ચૂંટણી વાયદાઓનું શું?

ગત ફેબ્રુઆરીમાં ચૂંટણી પહેલાં એવા સમાચાર આવેલા કે ચૂંટણી પંચે એક માર્ગદર્શિકા તૈયાર કરી છે જે મુજબ રાજકીય પક્ષો ખોટાં કે ગેરમાર્ગે દોરે તેવાં વચનો આપી નહીં શકે. આ માર્ગદર્શિકા રાજ્યનાં તમામ ચૂંટણી પંચોને મોકલી દેવામાં આવી હતી. તેનો સમાવેશ આદર્શ આચાર સંહિતામાં કરવામાં આવ્યો હતો. માર્ગદર્શિકા પ્રમાણે, બંધારણના આદર્શો અને સિદ્ધાંતોની વિરુદ્ધ હોય તેવું કંઈ પણ ચૂંટણી ઢંઢેરામાં ન હોવું જોઈએ, તેમજ તે આદર્શ આચાર સંહિતાની અન્ય જોગવાઈઓની ભાવનાને અનુરૂપ હોવો જોઈએ. રાજકીય પક્ષોએ એવાં વચનો આપવાથી વેગળા રહેવું જોઈએ જેનાથી ચૂંટણી પ્રક્રિયાની શુદ્ધતા દૂષિત થાય અથવા મતદારો પર અયોગ્ય પ્રભાવ પડે. પારદર્શિતા, બધા પક્ષોને સમાન તક મળે અને વચનોની વિશ્વસનીયતા જળવાય તે હેતુથી ચૂંટણી ઢંઢેરામાં વચનો પાછળ તર્ક હોવો જોઈએ અને તે વચનો કઈ રીતે પૂરાં કરાશે અને તેના માટે આર્થિક સંસાધનો કેવી રીતે પ્રાપ્ત કરાશે તેનો સંકેત હોવો જોઈએ.

ચૂંટણી પંચે પણ આ માર્ગદર્શિકા તેની મરજીથી નહોતી બનાવી, તેને તે તૈયાર કરવાની સર્વોચ્ચ અદાલતે ફરજ પાડી હતી. સર્વોચ્ચે ૬ જુલાઈ, ૨૦૧૩ના રોજ એક ચુકાદો આપતા કહ્યું હતું કે ચૂંટણી પંચ રાજકીય પક્ષો સાથે પરામર્શ કરીને એક માર્ગદર્શિકા તૈયાર કરે જેથી રાજકીય પક્ષો મતદારોને લોભાવવા મફત યોજનાઓ જાહેર ન કરે.

રાજકીય પક્ષો વિવિધ પંથો અને વિવિધ જાતિઓને મત બૅંક ગણી તેમના માટે આવી મફત યોજનાઓ જાહેર કરતા હોય છે અને આ બધી યોજનાઓનો અમલ થતો હોય છે કરદાતાઓના પૈસે. સર્વોચ્ચે આવું અટકાવવા માટે અલગ કાયદાની પણ તરફેણ કરી હતી. ૨૦૦૬ની તમિલનાડુ વિધાનસભા ચૂંટણીમાં ડીએમકેએ મફત રંગીન ટીવી આપવાની જાહેરાત કરી હતી જેના માટે સરકારી તિજોરી પર રૂ.૭૫૦ કરોડનો ખર્ચ આવે તેમ હતો. તો એઆઈએડીએમકેએ ૨૦૧૧ની ચૂંટણીમાં મિક્સર, ગ્રાઇન્ડર, પંખા, લેપટોપ, ૪ ગ્રામ સોનાના ચેન આપવાનાં વચનો આપ્યાં હતાં અને કહેવાની જરૂર નથી કે ૨૦૦૬માં કરુણાનીધિના દ્રમુક અને ૨૦૧૧માં જયલલિતાના અન્નાદ્રમુકનો વિજય થયો હતો.

આની સામે સર્વોચ્ચમાં અરજીઓ થઈ હતી. જોકે, સર્વોચ્ચે એ અરજી ફગાવી દીધી હતી અને કહ્યું હતું કે રાજકીય પક્ષો દ્વારા ઢંઢેરામાં જે સંકલ્પો રજૂ કરાય તેને પ્રજાના પ્રતિનિધિત્વ ધારાની કલમ ૧૨૩ હેઠળ ભ્રષ્ટ વ્યવહાર ગણીને તેના માટે પક્ષોને સજા કરી શકાય નહીં.

જોકે, સર્વોચ્ચે માર્ગદર્શિકા આપવા જે નિર્દેશ આપ્યો તેનાથી સ્વાભાવિક જ ભાજપ અને કૉંગ્રેસ બંનેના ભવાં ઉંચકાયા હતા. જોકે એક વાત કબૂલવી પડે કે ડાબેરી પક્ષ સીપીઆઈએ ચુકાદાને આવકાર્યો હતો.

આમ છતાં, રાજકીય પક્ષોના મફત આપવાના વાયદાઓ પર કોઈ અંકુશ આવી શક્યો નથી. આ વખતે દિલ્હીની ચૂંટણીમાં આમ આદમી પક્ષ, જે ગયા વખતે દિલ્હીમાં શાસક હતો, તેણે તેના ચૂંટણી ઢંઢેરામાં સસ્તી વીજળી, મફત વાઇ ફાઇ અને મહિલા સુરક્ષા દળનાં વચનો આપ્યાં છે. આ ઉપરાંત તે જનલોકપાલ લાવશે તેમ પણ તેણે કહ્યું છે. દર મહિને ૨૦ કિલો લિટર સુધી પાણી મફત આપશે તે વચન પુનરાવર્તિત કર્યું છે. હવે જનલોકપાલ ખરડો પસાર કરવાનું વચન આમ આદમી પક્ષે ગયા વર્ષે પણ આપેલું, તે જાણતા હોવા છતાં કે આ વિષય કેન્દ્રનો છે. તેણે તે ખરડો કેન્દ્રની મંજૂરી વગર રજૂ કર્યો જેના પર કૉંગ્રેસ અને ભાજપે ટૅક્નિકલી વાંધો ઉઠાવ્યો. એ ટૅક્નિકલ વાંધાને કેજરીવાલે એવી રજૂઆતનું રૂપ આપ્યું કે આ પક્ષોને લોકપાલ લાવવો જ નથી. વળી, એ સમયે કેન્દ્રની યુપીએ સરકાર પણ લોકપાલ ખરડો પસાર કરી રહી હતી, પરંતુ તેની સામે કેજરીવાલને વિરોધ હતો. કાયદામાં ઘણી વાર પાછળથી સુધારા કરી શકાય છે, પણ હઠે ભરાયેલા કેજરીવાલે તો આ બહાને રાજીનામું આપી લોકસભાની ચૂંટણીમાં ઝંપલાવી દીધું અને કેન્દ્રમાં સરકાર બનાવવા ગયેલા કેજરીવાલે દિલ્હી પણ ખોયું. તેના એકેય ઉમેદવાર દિલ્હી લોકસભા બેઠકો પર વિજયી થયા નહીં.

ચૂંટણી વચનો આપવામાં કૉંગ્રેસ પણ શૂરી છે. તેણે ૨૦૦૯માં વચન આપ્યું હતું કે માત્ર ૧૦૦ દિવસમાં જ તે મોંઘવારીને કાબૂમાં લાવી દેશે. મોંઘવારી કાબૂમાં તો ન આવી, ઉલટાની એટલી વધી ગઈ કે પ્રજા ત્રાહિમામ્ પોકારી ગઈ. કૉંગ્રેસના કેન્દ્રીય પ્રધાનો અને યુપીએ સરકારના સાથી પક્ષોના નેતાઓના દાઝ્યા પર ડામ દેતા હોય તેવાં નિવેદનોએ બળતામાં ઘી હોમવાનું કામ કર્યું, જેને યાદ અપાવીને નરેન્દ્ર મોદીએ ચૂંટણીમાં બરાબર ફાયદો ઉઠાવ્યો.

એક અખબારે સંસદીય બાબતોના મંત્રાલયને કરેલી આરટીઆઈ અરજીના જવાબમાં મળેલી માહિતી મુજબ, યુપીએ સરકાર ૧૦ વર્ષના શાસન દરમિયાન ૧,૦૨૪ વખત તેના વચનથી ફરી ગઈ હતી! અને આ વચનો તેણે સંસદને આપ્યાં હતાં! પ્રજાને આપેલા વચન કરતાંય સંસદને આપેલાં વચનો વધુ મહત્ત્વનાં ગણાય છે!

કૉંગ્રેસના નેતૃત્વવાળી યુપીએ સરકારે ૨૦૦૯માં લઘુમતી મહિલાઓના નેતૃત્વ વિકાસનું વચન આપ્યું હતું અને તે માટે જાન્યુઆરી, ૨૦૧૦માં એક યોજના પણ જોરશોરથી ચાલુ કરાઈ હતી, પરંતુ તેના માટે (વર્ષ ૨૦૧૨ના અહેવાલ મુજબ) એક પૈસો પણ ખર્ચાયો નહોતો. આ જ રીતે મહિલા આરક્ષણ માટે પણ વચન આપ્યું હતું, પરંતુ તેને કૉંગ્રેસના સાથી પક્ષો મુલાયમના સમાજવાદી પક્ષે પસાર થવા દીધું નહોતું. સરકાર મુલાયમને નારાજ કરી શકે તેમ નહોતી કારણકે તો સરકાર તૂટી પડે તેમ હતી. આ જ રીતે ખાદ્ય સુરક્ષા ખરડો છેક સુધી અદ્ધરતાલ રખાયો, પરંતુ લોકસભાની ચૂંટણી નજીક આવી ત્યારે તેને પસાર કરી દેવાયો. તત્કાલીન વડા પ્રધાન મનમોહન અને નાણા પ્રધાન ચિદમ્બરમે એમ કહીને સૂરજકુંડમાં યોજાયેલા કૉંગ્રેસ અધિવેશનમાં હાથ અદ્ધર કરી નાખ્યા હતા કે જ્યાં સુધી વિકાસ દર વધે નહીં, નાણા ખાધ ઘટે નહીં અને રાજકીય સર્વસંમતિ ન મળે ત્યાં સુધી આ ખરડો શક્ય નથી.

જોકે નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વમાં ભાજપે પણ ૨૦૧૪ની લોકસભા ચૂંટણીની રેલીઓમાં વચનો આપવામાં કોઈ બાકી રાખ્યું નહોતું. એ પહેલાં ગુજરાતમાં ૨૦૧૨ની ચૂંટણીનો ઉલ્લેખ પણ કરી લઈએ. એક અંગ્રેજી અખબારના અહેવાલ મુજબ, ૨૦૦૭ની ચૂંટણીમાં મોદીએ અલગ-અલગ દસ વચનો આપ્યાં હતાં જે ૨૦૧૨ સુધી પૂરાં કર્યાં નહોતા. આમાંનું એક એ હતું કે સરદાર સરોવર યોજના વર્ષ ૨૦૧૦ સુધીમાં પૂરી થઈ જશે, જે થઈ નહી. ગૃહવિહોણા લોકો માટે દર વર્ષે ૨ લાખ ઘર બનાવવાનું વચન આપેલું, જેની સામે દર વર્ષે માત્ર ૧૦,૦૦૦ ઘરો જ બનેલા. આ જ રીતે ૨૦૦૩થી અમદાવાદમાં મેટ્રોની વાત ચાલતી હતી, જે ગત રેલ બજેટમાં મંજૂર થઈ.

૨૦૧૪ની લોકસભા ચૂંટણી વખતે નરેન્દ્ર મોદીએ અને બાબા રામદેવે (મોદી માટે મત માગતા)  કહેલું કે ૧૦૦ દિવસમાં વિદેશોમાં રહેલાં કાળાં નાણાં પાછા લઈ આવશું. મોદીએ તો ત્યાં સુધી આંબલીપીપળી દેખાડી હતી કે વિદેશથી કાળું નાણું આવશે એટલે દરેક ગરીબના ખાતામાં રૂ. ૩ લાખ આવી જશે. આ મુદ્દે સર્વોચ્ચનો આદેશ હતો એટલે વિશેષ તપાસ ટુકડી એટલે કે સિટની રચના તો કરી નાખી, પરંતુ કોનાં કાળાં નાણાં છે તેનાં નામ આપવામાં ઠાગાઠૈયા છે. ૬૨૭ ભારતીયોનાં ખાતાં હોવાની વાત સામે જાહેર થયાં માત્ર ત્રણ નામો જ. અને ‘સિટ’ના રિપોર્ટ મુજબ, ૬૦૦ પૈકી અડધાથી વધુ લોકોનાં ખાતાં ખાલી છે એટલે કે તેમણે નાણાં ઉપાડી લીધાં છે. કાળાં નાણાં પર સર્વોચ્ચે પણ મોદીના નેતૃત્વવાળી કેન્દ્ર સરકારને એમ કહીને ખખડાવી હતી કે મોદી સરકાર કાળાં નાણાં ધરાવનારાઓને છાવરવા માગે છે અને તેથી નામ જાહેર કરતી નથી.

અને એમ રખે માનતા કે ખોટાં વચનો આપવામાં માત્ર આમ આદમી પક્ષ, કૉંગ્રેસ, ભાજપ, દ્રમુક અને અન્નાદ્રમુક જ શૂરા છે. તમામ રાજકીય પક્ષો આ બાબતે એક જ પાટલીએ બેસનારા છે. પરંતુ મોટો પ્રશ્ન એ છે કે રાજકીય પક્ષો આરટીઆઈ હેઠળ પણ આવવા તૈયાર નથી તો ખોટાં વચનો આપવામાંથી ઊંચા કેમ આવે? આ અંગે ચૂંટણી પંચની માર્ગદર્શિકા છે, પરંતુ ચૂંટણી પંચે ખોટાં વચનો સંદર્ભે ૨૦૧૪ની ચૂંટણીમાં કોઈ અસરકારક ભૂમિકા ભજવી હોય તેમ જણાતું નથી. ભવિષ્યમાં કોઈ ટી.એન.શેષાન જેવા ચૂંટણી કમિશનર આવે ને રાજકીય પક્ષોને લોભામણાં વાયદા કરાવતા અટકાવે તેવી આશા રાખવી રહી. સામે પક્ષે એક માગણી એવી પણ છે કે જેમ ગ્રાહકોની સુરક્ષા માટે કાયદા છે અને જો કંપની ઉત્પાદન અંગે આપેલાં વચનો ન નિભાવે તો તેની સામે કોર્ટમાં જઈ શકાય છે તેમ જો સરકાર વચન પૂરા ન કરે તો તેની સામે કાયદેસર પગલાં લઈ શકાતા હોવા જોઈએ.  બીજી તરફ, મતદારોએ પણ જાગૃતિ કેળવીને આવા લોભામણાં વચનોની માયાજાળમાંથી આવવા દૂર રહેવાની જરૂર છે.

(‘ગુજરાત ગાર્ડિયન’ની બુધવારની પૂર્તિમાં ‘વિશેષ’ કૉલમમાં તા.૪/૨/૧૫ના રોજ આ લેખ છપાયો)

મુંબઈના ગુજરાતીઓ: હવે મુંબઈના ફાંકા નથી મારતા, ગુજરાતનું ગર્વ લે છે

આજથી દસ-વીસ વર્ષ પહેલાંનો સમય હતો. મુંબઈથી સગાવહાલાં આવતા તો જેમ અમેરિકા-યુકે વગેરે વિદેશોથી મૂળ ભારતના મહેમાનો આવે ને આદર-સત્કાર થતો તેવો આદર-સત્કાર થતો. અલબત્ત, અમેરિકા-યુકેથી આવતા મહેમાનો જેટલો તો નહીં, પરંતુ તે પછીના ક્રમે મુંબઈથી આવતા મહેમાનોને જરૂર મૂકવામાં આવતા. જો મુંબઈથી આવતા મહેમાનો બાળકો-કિશોરો કે તરુણો હોય તો ત્યાંના ટ્રેન્ડની એટલી બધી વાતો કરતા કે ગુજરાતના લોકો લઘુતાગ્રંથિથી સાંભળતા રહેતા. “અમિતાભ બચ્ચન બૂટ ખરીદતો હતો ને અમને મળી ગયો.” “હેમા માલિની પડદા પર જેટલી ગોરી દેખાય છે તેટલી ગોરી નથી.” “અમે જુહૂ ચોપાટીએ ગયા હતા ને ત્યાં જિતેન્દ્ર-રેખાની ફિલ્મનું શૂટિંગ ચાલતું હતું.”

જો મોટા લોકો હોય તો વાતો કંઈક આવી હોય. “જિતેન્દ્રને તો પત્તાનો જુગાર રમવાનો શોખ છે. અમારા એક ઓળખીતા તેની સાથે રમવા ગયા ત્યારે અમને લઈ ગયા હતા.” “જેકી શ્રોફ સાથે અમે ફોટો પડાવ્યો ને એણે અમારી સાથે ગુજરાતીમાં વાત બી કરી.” “અમારે ત્યાં તો શિવસેનાનું બહુ જોર. પણ અમે લોકોને મરાઠી આવડે એટલે વાંધો ન આવે. હપ્તા દઈ દેવાના. પણ આપણે બાળાસાહેબ સાથે ઓળખાણ એટલે આપણું શિવસૈનિકો માન રાખે.” વાનખેડેમાં મેચ જોવા ગયા હોય તો તેનીય વાતો કરે. “સુનીલ ગાવસ્કરને રિયલમાં બેટિંગ કરતા જોવાની મજા જ કંઈક ઓર છે. એણે ચોગ્ગો માર્યો હોય ને દૂરદર્શન પર રૂકાવટ કે લિયે ખેદ હૈ આવી જાય! અમે તો તેને લાઇવ જોઈએ.” “હર્ષદ મહેતા પહેલાં તો કંઈ નહોતો. અમારી સાથે ટ્રેનમાં જ આવતો જતો. અમને શું ખબર કે એ શેરબજારનો કિંગ બની જશે. પણ યાર, એણે મને જે ટિપ આયપી તેના કારણે મને તો ફાયદો થઈ ગ્યો.”

આવી ઘણી સત્ય-અર્ધસત્ય-નરી ગપ્પાબાજી મુંબઈથી આવતા મહેમાનોના મોઢે સાંભળવા મળતી ને ગુજરાતના લોકો લઘુતાગ્રંથિથી સાંભળ્યે રાખતા. મુંબઈથી આવતા મહેમાનો અવનવી ભેટસોગાદો લઈ આવે. ડ્રેસ, બાળકો માટે રમતો…આ બધું ગુજરાતના લોકોને નવીન લાગતું. પરંતુ હવે સ્થિતિએ ૧૮૦ ડિગ્રીનો વળાંક લીધો છે. છેલ્લાં દસેક વર્ષથી જ્યારે ગુજરાતી મુંબઈમાં આવે ત્યારે મુંબઈના લોકો અહોભાવથી ગુજરાતીઓને પૂછે છે, “સાંયભળું છે કે તમારે ત્યાં મોદીએ બહુ વિકાસ કર્યો છે. રસ્તા બહુ જોરદાર છે…તમારે ત્યાં અમદાવાદમાં પ્રોપર્ટીના શું ભાવ ચાલે છે?” ગુજરાતીઓ પણ અમદાવાદના રિવરફ્રન્ટની ને વાઇબ્રન્ટ ગુજરાતની અને ગુજરાતના રસ્તાઓની વાતો કરે ત્યારે મુંબઈના ગુજરાતી સગાઓ રસપૂર્વક સાંભળી રહે, ને કહે, “?” “હા, સાચી વાત છે. અમારે ત્યાં તો નકરી ઝૂંપડપટ્ટી જ જ્યાં ને ત્યાં દેખાય. પણ અમે છેલ્લે દેશમાં આયવા’તા ત્યારે ત્યાં મસ્ત રસ્તાઓ હતા.” આમ છતાં, હજુ મુંબઈવાસીઓ ગુજરાતના સગાંઓને નાક ચડાવીને કહે છે, “તમારે ત્યાં ગરમી/ઠંડી બહુ.”

મુંબઈના ગુજરાતીઓને મોદીની વાતો જાણવામાં પણ બહુ રસ. મોદી વિશે ઝીણી ઝીણી વિગતો પૂછે. ગુજરાતના લોકો પણ ગર્વથી મોદીની વાતો કરે. બધી વાતોના અંતે મુંબઈવાસીઓનો સવાલ હોય, “શું લાગે છે, મોદી પ્રાઇમમિનિસ્ટર થાશે?” હવે લગભગ ગુજરાત અને મુંબઈ રાજકીય રીતે, આર્થિક રીતે, સામાજિક રીતે, ફેશન કે અન્ય ટ્રેન્ડની રીતે સમાંતર થઈ ગયા છે. અલબત્ત, મોદીના (મુખ્યમંત્રી તરીકે) આવ્યા પછી અમુક રીતે ગુજરાત મુંબઈથી ચડિયાતું થઈ ગયું છે.

એક સમયે જે માત્ર મુંબઈમાં હતું તે બધું હવે ગુજરાતમાં છે…ફેશન, પિકનિક સ્પોટ્સ, પૈસો, ચોખ્ખા ને લિસ્સા રસ્તાઓ, શિક્ષણ. અરે! હવે તો વડાપાંઉ પણ ગુજરાતમાં ઠેરઠેર મળી રહે છે! બિગ બઝાર, ડી માર્ટ જેવા શોપિંગ મોલ, બ્રાન્ડેડ કપડાં, બ્રાન્ડેડ જ્વેલરી શોપ, મલ્ટિપ્લેક્સ થિયેટર, મેકડોનાલ્ડ્સ, ડોમિનોઝ, યુએસ પિત્ઝા, કોન્ટિનેન્ટલ, મેક્સિકન, ઇટાલિયન ફૂડની રેસ્ટોરન્ટ, એમ્યુઝમેન્ટ પાર્ક, મોંઘા મોબાઇલ, ટેબલેટ, કમ્પ્યૂટર…બધું જ. ગુજરાતમાં પણ ગણેશપૂજા એટલી જ ધામધૂમથી થાય છે. નવરાત્રિની તો વાત જ ન પૂછો. ઉત્તરાયણની જેવી મજા ગુજરાતમાં છે તેવી ક્યાંય નથી. હવે મુંબઈના કલાકારો છાશવારે ગુજરાતના અમદાવાદ, વડોદરા, સુરત ને રાજકોટ આવતા થયા છે. છેલ્લાં બે વર્ષથી પતંગ તો જાણે અમદાવાદમાં જ ઉડાડવાના એવો શિરસ્તો કલાકારોમાં પડી ગયો હોય એમ લાગે. ગયા વર્ષે સલમાન ખાન આવેલો ને આ વખતે અમિતાભ બચ્ચન. અમિતાભ બચ્ચન માટે તો ગુજરાત જાણે બીજું ઘર હોય એમ લાગે કેમ કે ગુજરાતનાં વિવિધ સ્થળોની પર્યટનલક્ષી અદ્ભુત જાહેરખબરો તેમણે કરી. અને મુંબઈનાં સગાવહાલા સામે ગુજરાતના લોકો ગર્વથી કહે, “જોયું અમારા મોદીસાહેબે ઉત્તર પ્રદેશના વતની ને તમારા મુંબઈના જુહૂમાં રહેતા અમિતાભ પાસે ગુજરાતની જાહેરખબર કરાવી.”

ટીવી સિરિયલોમાં આવતા ગુજરાતી પાત્રો અને ગુજરાતી કલાકારોએ પણ મુંબઈવાસીઓની ગુજરાત પ્રત્યેના માનમાં વધારો કરવામાં સારી ભૂમિકા ભજવી છે. મુંબઈના ગુજરાતીઓ હવે ગુજરાતમાં પ્રોપર્ટીમાર્કેટમાં રોકાણ કરતા થયા છે. સુરતનું હીરાબજાર હવે મુંબઈની લગભગ લગોલગ છે. ક્યારે મુંબઈમાંથી સુરતમાં શિફ્ટ થઈ જાય તે કહેવાય નહીં. ગુજરાતના અદાણી હવે ગુજરાતની બહાર તેમનો વિસ્તાર કરી રહ્યા છે. તો મુંબઈમાં બેઝ ધરાવનાર અંબાણી બંધુઓની નજર હવે ગુજરાત પર મંડાયેલી છે. શેરબજાર પર હવે મુંબઈવાસીઓનો ઈજારો જ રહ્યો નથી. ડીમેટ અને ઇન્ટરનેટ આવ્યા પછી ગુજરાતના લોકોય શેરબજારમાં ખૂબ કમાણી કરતા થયા છે. ચીનના પ્રમુખ શી ઝિનપિંગ અમદાવાદના સાબરમતી રિવરફ્રન્ટ પર હિંચકા ખાઈ આવ્યા પછી ગુજરાત પ્રત્યેનું માન માત્ર મુંબઈમાં વસતા મૂળ ગુજરાતીઓના મનમાં જ નહીં, દેશભરના લોકોના મનમાં વધ્યું છે. પહેલાં માત્ર કુળદેવીના દર્શને કે લગ્ન જેવા પ્રસંગે જ દેશમાં (મુંબઈના ગુજરાતીઓ માટે ગુજરાતનું તેમનું વતનનું ગામ એ દેશ છે!) આવતા મુંબઈના ગુજરાતીઓ હવે ફરવા પણ આવતા થયા છે!

આમ છતાં એક વાત છે. હજુ મુંબઈવાસીઓને મુંબઈ છોડવું નથી. જીના યહાં, મરના યહાં, ઇસકે સિવા જાના કહાં. અહીં ઘણી વાર શિવસેના અને (હવે તો) કૉંગ્રેસ-મનસે દ્વારા ગુજરાતીઓને ગાળો ભંડાય છે. તેમ છતાં મુંબઈવાસીઓને કેમ મુંબઈ છોડવું નથી? અહીં શિસ્ત છે, ખોટી પંચાત નથી, એકબીજાને મદદ છે, પણ ડોકિયાં નથી. દેશ જવું ગમે છે, પણ ત્યાં રહેવું નહીં. ચાલીમાં રહેવું મંજૂર છે, પણ ગુજરાત પાછું જવું નથી. સવારની ૯.૨૦ની લોકલની ટેવ પડી ગઈ છે. ૭૨ નંબરની બસમાં ગડદાગડદીમાં પણ જવું ગમે છે. અહીંની ભેજવાળી હવા માફક આવી ગઈ છે. અમદાવાદની મુંબઈ સામેની હરીફાઈ ગમે છે અને પોતાના બિનગુજરાતીમિત્રોમાં ‘અમારા ગુજરાત’ અને “અમારા મોદી”ના વખાણ પણ કરવા ગમે છે, પણ એનઆરજી (નોન રેસિડન્ટ ગુજરાતી)ને જેમ, અમેરિકા કે બ્રિટન નથી છોડવું તેમ મુંબઈમાં રહેતા ગુજરાતીઓને પણ મુંબઈ છોડવું નથી. હવે મુંબઈના ગુજરાતીઓ ગુજરાતમાં રહેતા તેમના સગાવહાલા સમક્ષ ફાંકા નથી મારતા, પરંતુ તેમના બિનગુજરાતી મિત્રોમાં ગરવા ગુજરાતનું ગૌરવ લે છે.

પહેલાં કરતાં હવે અહીં મુંબઈમાં પત્રકારત્વ સીમિત છે, પહેલાં મુંબઈ પત્રકારત્વનું ધમધમતું કેન્દ્ર હતું, હવે ફોકસ ગુજરાત પર છે. પત્રકારોને પણ પહેલાં મુંબઈ આવવું પડતું. અનેક છાપાં ને મેગેઝિનોના બેઝ મુંબઈમાં હતાં. સમાચારો-લે આઉટ સહિતના પત્રકારત્વના ટ્રેન્ડ મુંબઈમાં શરૂ થતા. હવે સ્થિતિ બદલાઈ છે. ગુજરાતમાં જ કમાણી છે. સારા પગાર છે. ગુજરાતી પત્રકારત્વના ટ્રેન્ડ હવે અમદાવાદથી નક્કી થાય છે. ઘણા પત્રકારો ગુજરાતથી મુંબઈમાં કામ કરવા આવ્યા ને અહીં વસ્યા. પણ ૨૦૦૩થી નવો પવન વાયા પછી મુંબઈના નામાંકિત કટારલેખકો ને પત્રકારોએ ગુજરાતભણી ધસારો કર્યો.

મુંબઈવાસીઓમાં ઘણી જગ્યાએ ફરજિયાત સંયુક્ત કુટુંબનું ચલણ મોંઘાં ઘરોના લીધે આવી રહ્યું છે. એ બાબતમાં ગુજરાતના ગુજરાતીઓની મુંબઈવાસીઓને કદાચ ઈર્ષા પણ થાય છે. મુંબઈવાસીઓ અઠવાડિયાના અંતે રજામાં લોણાવળ કે માથેરાન ભાગી જાય છે અથવા નજીકમાં ગોવા જઈ આવે છે. મુંબઈવાસીઓને એક બીજી બાબતમાં પણ ગુજરાતના લોકોની ઈર્ષ્યા આવે છે. અમદાવાદ, વડોદરા, સુરત સહિતનાં શહેરોમાં મુંબઈ જેવો જ વૈભવ અને સુવિધાઓ છે, પણ મુંબઈ જેટલો સમય ટ્રાવેલિંગમાં આપવાની કે લોકલ ટ્રેનની ગડદીમાં ભીંસાઈને જવાની એમને ચિંતા નથી. ટ્રેનમાં મુસાફરી કરતા કરતા બેગ પર રાખીને છાપું વાંચવું પડતું નથી. ઉલટું તેઓ તો પોતાના સ્કૂટી, એક્ટિવા, બાઇક કે પોતાની ગાડીમાં એકથી બીજા સ્થળે વધુમાં વધુ ત્રીસ મિનિટમાં પહોંચી જાય છે.

મુંબઈના જૂની પેઢીના લોકોને ચિંતા છે કે બીજી પેઢી તો હિન્દી-મરાઠીની ભેળસેળવાળું ગુજરાતી બોલતી હતી પણ ત્રીજી પેઢીને ગુજરાતી ભાંગ્યુતૂટ્યુ જ આવડે છે. સ્કૂલમાં અંગ્રેજી- હિન્દી ને પડોશમાં મરાઠીના કારણે ગુજરાતી ઘરમાં બોલાય તેટલું જ આવડે છે. નવી પેઢી ગુજરાતી વાંચતી નથી, પણ તેમાં ચિંતા કરવા જેવું નથી. ગુજરાતના ગુજરાતીઓની પણ આ જ હાલત છે. ગુજરાતના અખબારોની ગુજરાતી બગડી છે. ન્યૂઝ ચેનલો કે મનોરંજન માટે મોટા ભાગે હિન્દી ચેનલો જોવાય છે. બાળકો કાર્ટૂન ચેનલો જુએ છે. તેથી ગુજરાતના ગુજરાતીઓની નવી પેઢીની ભાષા પણ બગડી રહી છે.

મુંબઈના ગુજરાતીઓ અને ગુજરાતના ગુજરાતીઓ હવે સમાન કક્ષાએ આવી ગયા છે કે પછી ગુજરાતના ગુજરાતીઓ આગળ વધી ગયા છે?

(‘મુંબઈ સમાચાર’ની રવિવારની પૂર્તિમાં ‘સિક્કાની બીજી બાજુ’ કૉલમમાં તા.૧/૨/૧૫ના રોજ આ લેખ પ્રકાશિત થયો)

હિન્દુઓ ૧૦ સંતાનો ઉત્પન્ન કરે: એક ચર્ચા

બ્લોગર મિત્ર શિરીષભાઈ દવેનો આ દૃષ્ટિકોણ પણ વાંચો:

જ્યારે ભારતની વાત કરીયે અને તેમાં પણ ભારતમાં હિન્દુ, મુસ્લિમ અને ખ્રિસ્તિ એ ત્રણ ધર્મને સાંકળતી અને વસ્તી વધારાના સંદર્ભમાં વાત કરીએ ત્યારે તેને એકાંગી રીતે ન વિચારી શકાય. આ બાબતને તેની સમગ્રતા જોવી જોઇએ.

https://treenetram.wordpress.com/2015/01/30/%E0%AA%B9%E0%AA%BF%E0%AA%A8%E0%AB%8D%E0%AA%A6%E0%AB%81%E0%AA%93-%E0%AB%A7%E0%AB%A6-%E0%AA%B8%E0%AA%82%E0%AA%A4%E0%AA%BE%E0%AA%A8%E0%AB%8B-%E0%AA%89%E0%AA%A4%E0%AB%8D%E0%AA%AA%E0%AA%A8%E0%AB%8D/

હિન્દુ દંપતીએ દસ બાળકો પેદાં કરવાં જોઈએ?

તાજેતરમાં ધર્મ આધારિત વસતિગણતરીના આંકડા જાહેર થયા. તદ્નુસાર મુસ્લિમોની વસતિમાં ગત દાયકામાં ૨૪ ટકાનો વધારો થયો છે. આ વાતથી હિન્દુઓના કહેવાતા નેતાઓની એ વાતને અનુમોદન મળી ગયું કે જોયું અમે નહોતા કહેતા કે ભવિષ્યમાં મુસ્લિમો બહુમતીમાં આવી જશે અને બહુમતીના જોરે આ દેશ પર ફરી શાસન કરશે. જોકે મુસ્લિમોની વસતિમાં નોંધપાત્ર કરતાં વધુ વધારો થઈ રહ્યો છે એ વાત ખોટી નથી. અમેરિકન થિંક ટેંક પ્યૂ રિસર્ચ સેન્ટર્સના રિલિજિયન એન્ડ પબ્લિક લાઇફ ફોરમના આંકડા એવું કહે છે કે વર્ષ ૨૦૩૦માં મુસ્લિમોની વસતિ ૨.૨ અબજ થઈ જશે. આમ, ૨૦૧૦થી ૨૦૩૦ સુધીમાં વિશ્વના મુસ્લિમોની વસતિમાં ૨૦ ટકાનો વધારો થશે.

એમ કહેવાય છે કે ઇસ્લામ અને ખ્રિસ્તી પંથમાં ગર્ભનિરોધકો વાપરવાની મનાઈ છે. હિન્દુ નેતાઓ વારંવાર આ વાતના આધારે કહે છે કે ભારતમાં મુસ્લિમોનું આક્રમણ ત્રણ રીતે થઈ રહ્યું છે: ૧. કુદરતી વસતિવધારાની રીતે. ૨. ઘૂસણખોરી દ્વારા. પાકિસ્તાન અને બાંગ્લાદેશથી જે ઘૂસણખોરી થઈ રહી છે તેના દ્વારા અને ૩. લવજિહાદની રીતે. આ ત્રણેય વાત સાવ નાખી દેવા જેવી નથી. મુસ્લિમોની વસતિ વધી રહી છે તે આંકડા જ કહે છે. તે કોઈ ઉપજાવી કાઢેલી વાત નથી. વળી, રોજબરોજ અનેક રીતે આપણા દેશમાં પાકિસ્તાનીઓ અને બાંગ્લાદેશીઓ ઘૂસણખોરી કરી રહ્યા છે તે પણ પુરવાર થયેલું છે અને સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયે પણ તેની નોંધ લીધેલી છે. આ જ રીતે લવ જિહાદના મામલા પણ કોર્ટમાં પહોંચેલા છે. આ વાતોના આધારે ભાજપના સાંસદ સાક્ષી મહારાજ, વિશ્વ હિન્દુ પરિષદ વગેરે હિન્દુ દંપતીઓને બેથી વધુ બાળકો કરવાની સલાહ આપે છે. બદરીકાશ્રમના શંકરાચાર્ય સ્વામી વાસુદેવાનંદ સરસ્વતીએ તો ત્યાં સુધી કહી દીધું કે હિન્દુ દંપતીએ ૧૦ બાળકો પેદા કરવા જોઈએ.

પત્રકારોએ આવા મત ધરાવનારાને પ્રશ્ન કર્યા કે આટલાં બાળકોનો ઉછેર કઈ રીતે કરવો? તો (મોટા ભાગે) સાક્ષી મહારાજે એવું કહ્યું કે એક બાળકને સંન્યાસી બનાવો, એક બાળકને સરહદ પર લડવા મોકલો, એક બાળકને વૈજ્ઞાનિક બનાવો. એક તમારા વેપારને સંભાળશે. આની સામે ખ્રિસ્તીઓના સર્વોચ્ચ ધર્મગુરુ પોપ ફ્રાન્સીસે કહ્યું કે એ વાત સાચી કે કૃત્રિમ ગર્ભનિરોધકો ન વાપરવા જોઈએ, પરંતુ સસલાની જેમ બાળકો પેદાં કરવા ન જોઈએ.

ચાલો, આ કહેવાતા હિન્દુ નેતાઓની વાત માની લઈને હિન્દુ દંપતીઓ બેથી વધુ બાળકો પેદા કરે છે. હવે આ બેથી વધુ બાળકો પેદા કરવાનું કેમ આ સમયમાં શક્ય નથી તે સમજીએ. સૌ પ્રથમ તો મોંઘવારી અત્યંત નડે છે. બાળકના જન્મનો જ ખર્ચ કેટલો બધો છે! બીજું, તે પછી તેના ઉછેરનો, તેના ભરણપોષણ અને તેના શિક્ષણનો કેટલો ખર્ચ થાય. લગ્નનો ખર્ચો તો લાખોમાં ચાલ્યો જાય. વળી સુપાતર હોય તો વાંધો નહીં પણ કપાતર (કુપાત્ર) હોય તો લગ્ન પછી પણ નિભાવવો પડે. (આપણે ત્યાં ઘણા એવા આરામપસંદ છોકરાઓ હોય જ છે.) આ હિન્દુ નેતા પ્રસૂતિની કેટલી વેદના થાય છે તે જાણતા હશે કે કેમ. દર પ્રસૂતિમાં અકલ્પનીય વેદના થાય. સુવાવડી માતાના જન્મનો દર પણ ઓછો નથી. આ ઉપરાંત હવે હિન્દુ છોકરા અને છોકરી બંનેનાં લગ્ન મોટી ઉંમરે થવા લાગ્યા છે. તંદુરસ્ત બાળકોને જન્મ આપવાની ઉંમર ૨૦થી ૩૫ની હોય છે. અત્યારે તો સંતાનવિહોણા દંપતીઓની સંખ્યા પણ ઘણી વધવા લાગી છે, કારણકે ફળદ્રુપ શુક્રાણુઓની સંખ્યા હવે પુરુષોમાં ઘટવા લાગી છે.

કેટલાં બાળકોને જન્મ આપવો એ દંપતીનો અંગત નિર્ણય છે. તેમાં પતિનાં માતાપિતા પણ માથું ન મારી શકે, હા, સલાહસૂચન કરી શકે, પણ ઈચ્છા ન લાદી શકે. વળી, આજકાલ વિભક્ત કુટુંબોની સંખ્યા વધી રહી છે. એકનો એક દીકરો હોય તોય પરણ્યા પછી માતાપિતાથી અલગ રહેતો હોવાના કિસ્સા વધી રહ્યા છે. આવામાં એક કે મહત્ત્મ બે સંતાનોનો ઉછેર માતાપિતા સારી રીતે કરી શકે છે. અને દાદા-દાદી વગર એક કે બે સંતાનોના ઉછેરમાં પણ ઘણી બધી મુશ્કેલીઓ આવતી હોય છે. બીમારી વખતે કે પોતાની માગણીસર છોકરું સતત રોતું હોય તો તેને છાનું રાખવામાં દમ આવી જાય છે. એમાંય જો પત્ની પણ નોકરી કરતી હોય તો તો બાળકને રમકડાં ઘર કે પ્લેગ્રૂપમાં મૂકવાના જ વારા આવે છે. શું હિન્દુ નેતાઓને પસંદ છે કે હિન્દુ સંતાનો આવી રીતે રમકડાં ઘરમાં ઉછરે?

ખરેખર તો પહેલાં હિન્દુ નેતાઓએ એવી જાહેરાત કરવી જોઈએ કે જાવ, તમે પાંચ શું, દસ બાળકો પેદા કરો, અમે બેઠા છીએ. તેમના જન્મથી લઈને તેમના નોકરીધંધા સુધીની આર્થિક જવાબદારી અમે ઉપાડીશું અથવા અમે મદદ કરીશું. મંદિરોમાં આટલી કમાણી થાય છે. હિન્દુ સંગઠનો પણ સારી એવી દક્ષિણા-ફંડ ભેગાં કરે છે. શું તેઓ આર્થિક સહાય આપવા તૈયાર છે?અરે! હુલ્લડોમાં લડવા માટે હિન્દુઓને ઉશ્કેરતા આ હિન્દુ નેતાઓ કેટલીવાર જેલમાં બંધ લોકોને મળવા ગયા? તેમના પરિવારોને આર્થિક મદદ કરી?

એના કરતાં આ હિન્દુ નેતાઓએ સારી ગુણવત્તાવાળાં બાળકો જન્મે અને તેમનામાં સારા સંસ્કાર આવે તેવા પ્રયત્ન કરવા જોઈએ. જન્મતાં વેંત મરી જનારાં બાળકોનો દર પણ ઓછો નથી. એક ગુજરાતી દોહો છે:

જનની જણ તો ભક્ત જણ, કાં દાતા કાં શૂર, નહીં તો રહેજે વાંઝણી, મત ગુમાવીશ નૂર

હિન્દુ નેતાઓને મહાભારતની યાદ અપાવવી જરૂરી છે. મહાભારતના યુદ્ધમાં એક તરફ માત્ર પાંચ પાંડવ હતા જ્યારે સામે પક્ષે સો કૌરવો અને તેની પડખે શ્રી કૃષ્ણની અક્ષૌહિણી સેના હતી. તેમ છતાં પાંચ પાંડવોનો વિજય થયો કારણકે તેઓ સત્ય અને ધર્મના માર્ગ પર ચાલતા હતા. તેમની પડખે ઈશ્વર પોતે હતા.

એક ધાર્મિક કથા આવી જ વાત કરે છે:

મહર્ષિ કશ્યપ, જેમના નામ પરથી કાશ્મીર નામ પડ્યું હોવાનું મનાય છે તેમની બે પત્નીઓ હતી. કદ્રુ અને વિનતા. તેમણે તેમને પોતપોતાના વારસદારો માટે વર માગવા કહ્યું. કદ્રુએ એક હજાર શક્તિશાળી પુત્રો માગ્યા. તેનો વિચાર હતો કે વધારે શક્તિશાળી પુત્રો તેને વિનતા કરતાં વધુ સન્માન અને યશ અપાવી શકશે. વિનતાએ તેજસ્વી અને સુસંસ્કારી એવા બે જ પુત્ર માગ્યા.

કદ્રુને એક હજાર નાગ થયા. થોડા સમય માટે તેનું વર્ચસ્વ પણ રહ્યું. પરંતુ જ્યારે વિનતાના અરુણ અને ગરુડ પ્રગટ થયા તો સંખ્યા પર શ્રેષ્ઠતાનું મહત્ત્વ સ્પષ્ટ થઈ ગયું. અરુણ સૂર્ય ભગવાનના સારથિ બન્યા અને ગરુડ વિષ્ણુ ભગવાનના વાહન બન્યા. તેમણે ચંદ્રલોકમાંથી અમૃતકળશ લાવીને કદ્રુના બંધનોમાંથી માતા વિનતાને મુક્ત કરાવી. નાગ તેમના ભયથી થરથર કાંપતા રહ્યા.

જોકે ઉપરોક્ત વાતનો અર્થ એવો નથી કે પારસીઓની જેમ સાવ વસતિ ઓછી થવા આવે, નાબૂદ થવાનો ભય ઉત્પન્ન થાય અને જેમ પારસીઓ માટે ‘જીઓ પારસી’ નામની યોજના લાગુ કરવાનો વારો આવ્યો તેવું હિન્દુઓ માટે અથવા તો કોઈ પણ પંથના લોકો માટે કરવું પડે. જોકે, આપણે બેલેન્સ અથવા વસતિસંતુલનનું વિચારીએ છીએ પણ એ આપણા હાથમાં છે જ નહીં. અંતે તો આ કામ કુદરત જ કરતી હોય છે. વિજ્ઞાનના સિદ્ધાંત મુજબ પણ જે વધુ શક્તિશાળી હોય છે તે ટકી શકે છે- જીવી શકે છે. આમ, સંતાનો શક્તિશાળી થાય તે જોવું રહ્યું. અને સાથે સંસ્કારી પણ કારણકે સંસ્કાર વગરના શક્તિશાળી તો દૈત્ય બની જતા હોય છે. આમ, હિન્દુ હિતોના કહેવાતા રક્ષકો અને સાધુઓએ ખરેખર તો સંસ્કાર સિંચનનું કામ જ ચાલુ રાખવાની વધુ જરૂર હોય તેમ લાગે છે.

હવે મુસ્લિમોની વસતિવૃદ્ધિનો એક પક્ષ પણ જોઈ લઈએ. વર્ષ ૨૦૦૧થી ૨૦૧૧માં મુસ્લિમોની વસતિ ૨૪ ટકાના દરે વધી તે સ્વીકાર્ય છે, પરંતુ તેનો બીજો પક્ષ એ છે કે અગાઉના દાયકા કરતાં આ દર ઓછો છે. ૧૯૯૧થી ૨૦૦૧ના દાયકામાં આ દર ૨૯ ટકા હતો.

તત્કાલીન વડા પ્રધાન મનમોહનસિંહે વર્ષ ૨૦૦૫માં એક સમિતિ નિમી હતી સાચર સમિતિ. તેણે ભારતના મુસ્લિમોની આર્થિક, સામાજિક અને શૈક્ષણિક સ્થિતિ પર અહેવાલ તૈયાર કરવાનો હતો. આ સમિતિના તારણ મુજબ, મુસ્લિમોની વસતિનો દર ઘટ્યો છે અને ભવિષ્યમાં તે વધુ ઘટશે. હવે મુસ્લિમો પણ ગર્ભનિયંત્રણના ઉપાયો વિશે વિચારતા થયા છે. ૨ કરોડ મુસ્લિમો હવે આધુનિક ગર્ભનિરોધકો વાપરવા લાગ્યા છે. મુસ્લિમ વિદ્વાનો એકમતે માને છે કે ઈસ્લામ કુટુંબ નિયોજનની વિરુદ્ધ નથી. જ્યાં શિક્ષણનો દર વધુ છે તેવા કેરળ અને તમિલનાડુમાં મુસ્લિમોનો વસતિદર ઘટી રહ્યો છે. હજુ મુસ્લિમોએ હિન્દુઓની જેમ હમ દો હમારે દો (જોકે હવે તો હિન્દુઓ હમ દો હમારા એક, અથવા કેટલાક તો સિર્ફ હમ દો, હમારા કોઈ નહીંના સૂત્રને અપનાવી રહ્યા છે) સૂત્રને અપનાવ્યું નથી, પરંતુ હવે તેઓ ત્રણથી વધુ બાળકો કરતાં નથી.

ગુવાહાટીના ડિપાર્ટમેન્ટ ઑફ ઇમર્જન્સી મેડિસિન ઍન્ડ ટ્રૉમા સેન્ટરના વડા તેમજ સર્જરીના પ્રાધ્યાપક ડૉ. ઇલિયાસ અલીની વાત માનો તો, આસામના મુસ્લિમોમાં કામ કરતી વખતે તેમનો અનુભવ સાચર સમિતિના ઉપરોક્ત તારણ જેવો જ છે. વસતિવૃદ્ધિનું મૂળ કારણ તો અલ્પ શિક્ષણ તેમજ કુર્આનના ખોટા અર્થઘટનનું જ છે તેમ મુસ્લિમ વિદ્વાનો માને છે. અને હિન્દુઓમાંય ઓછું ભણેલા, ગરીબ પરિવારમાં ત્રણ કે તેથી વધુ બાળકો જોવા મળે જ છે ને.

આમ, વસતિવધારાને અટકાવવા સૌથી વધુ જરૂર સાચા શિક્ષણનાપ્રસારની છે.

(‘ગુજરાત ગાર્ડિયન’ની બુધવારની પૂર્તિમાં ‘વિશેષ’ કૉલમમાં તા.૨૮/૧/૧૫ના રોજ આ લેખ છપાયો)

ઉત્પાદન માટે ઓછી રજા સારી કે વધુ રજા?

છેલ્લા કેટલાક દિવસોમાં એક સંદેશો સોશિયલ મિડિયામાં બહુ ફર્યો. બૅંકની હડતાળનો. ૨૧થી ૨૪ તારીખે બૅંકો હડતાળ પર જવાની હતી. (જોકે એ મોકૂફ રહ્યું.) આના લીધે લોકોમાં ચર્ચા પણ સારી ચાલી કે બૅંકોએ સારો મોકો ગોઠવી નાખ્યો. ૨૧થી ૨૪ હડતાળ. ૨૫મીએ રવિવારની રજા. ૨૬મીએ જાહેર રજા. આમ, છ દિવસની સળંગ રજા મળી જાય. છાપામાં આના માટે મિનિ વેકેશન શબ્દ યોજાતો હોય છે. બૅંકોના કર્મચારીઓને ભલે આ વખતે મિની વેકેશન ન મળ્યું પરંતુ તેમને અને કેન્દ્ર-રાજ્ય સરકારના કર્મચારીઓને ત્રણ દિવસનો લાભ તો મળ્યો જ. કેટલીક સરકારી ઑફિસોમાં બીજા અને ચોથા શનિવારે રજા હોય છે. તો કેટલીક ઑફિસોમાં શનિવારે અડધો દિવસ હોય છે. એટલે શનિ-રવિ અને સોમ એમ ત્રણ દિવસની રજા મળી ગઈ.

ખાનગી કર્મચારીઓ એવા સુખી નથી હોતા. જોકે આઇટી કંપનીઓમાં શનિ-રવિની રજા હોય છે. પાંચ દિવસનું સપ્તાહ હોવું જોઈએ કે નહીં તેની ચર્ચા અવારનવાર ચાલ્યા કરે છે, પરંતુ મોટા ભાગે આપણે ત્યાં છ દિવસનું જ સપ્તાહ હોય છે. રવિવારે બધાને રજા હોય છે. જોકે પત્રકારોની વાત કરીએ તો તેઓ આવા નસીબદાર નથી. આમ તો ચોવીસ કલાક કામ કરવાની તૈયારી સાથે જ પત્રકારની હવે નોકરી થઈ ગઈ છે, પરંતુ હવે પત્રકારો ઘરે ઓછો અને બહાર રિપોર્ટિંગ કે ડેસ્ક કામ માટે ઑફિસમાં વધુ સમય ગાળે છે. એક જોક છે ને કે: એક પત્રકાર વિશે એક ભાઈએ પૂછ્યું કે તેઓ અહીં જ રહે છે? રહે છે તો વધુ ઑફિસમાં પરંતુ ક્યારેક ક્યારેક અહીં આવી જાય છે. પત્રકારોની સાપ્તાહિક રજા (ઑફ) રવિવાર સિવાય જ મોટા ભાગે હોય છે. વળી, તેમાં બીજા કોઈ સાથી પત્રકાર ન આવ્યા તો તેમની સાપ્તાહિક રજા રદ્દ થઈ જાય તેવું બને. પત્રકારે દિવાળીના દિવસે પણ કામ કરવું પડે છે. એમાંય ઇલેક્ટ્રોનિક મિડિયા અને ડિજિટલ મિડિયાના પત્રકારને તો ૩૬૫ દિવસની નોકરી થઈ ગઈ છે. નર્સ જેવું જ ગણી લો.

છાપામાં કે મિડિયાના અન્ય પ્રકારોમાં એક જ દિવસે બધાને રજા આવે તેવું ઓછું બને છે. એટલે આવતી કાલ જેવી રજા આવી જાય તો બધા ખુશ ખુશ હોય છે. છાપાં હોય કે અન્ય કોઈ ખાનગી ઑફિસ, ૨૬મી જાન્યુ. જેવી રજાના આગલા દિવસે આખો સ્ટાફ મૂડમાં હોય છે. તેમનામાં કામ વહેલું પતાવી દેવાનો ઉત્સાહ જોવા મળે છે. જે લોકો રોજ ધીમે ધીમે કામ કરતા હોય તેઓ પણ રજાના આગલા દિવસે ઝપાટો બોલાવે. એમાંય બેસતા વર્ષના આગલા દિવસે એટલે કે દિવાળીના દિવસે તો મૂડ જોવા જેવો હોય છે. દિવાળીના દિવસે જો વહેલું છાપું પૂરું ન કરાય (એટલે કે પ્રિન્ટિંગમાં મોકલવા તૈયાર ન કરાય) તો અમદાવાદના ફેરિયાઓ તો હાથ પણ ન લગાવે. એ એક જ દિવસ પત્રકારો તેમના નિર્ધારિત સમય કરતાં કાયદેસર વહેલા જઈ શકે છે! એ હિસાબે બપોર કે સાંજના છાપાના પત્રકારો નસીબદાર છે. બપોર કે સાંજનું છાપું રવિવારે બહાર પડતું નથી. આથી તેમને બધાને એક સમાન દિવસે અને તેય રવિવારે રજા મળી જાય! પત્રકાર તરીકે ઘણી વાર તોફાની વિચાર આવી જતો કે માનો કે સવારના છાપામાં રવિવારે રજા રખાય તો શું ખાટુંમોળું થઈ જાય? સોમવારના છાપામાં અમસ્તુંય જગ્યા વધુ હોય છે. જાણે સમાચારસર્જકો પણ રવિવારે રજા પર હોય તેમ તે દિવસે ખાસ સમાચાર હોતા નથી. તો સોમવારનું સવારનું છાપું ન આવે તો? જોક હવે નરેન્દ્ર મોદી અને અરવિંદ કેજરીવાલ જેવા લોકો રવિવારે જ રેલીઓ કે અન્ય એવા કાર્યક્રમો રાખે છે કે રવિવાર હવે શુષ્ક નથી રહેતો. જેના પરિણામે સોમવારનું છાપું પ્રમાણમાં વધુ રસપ્રદ બનવા લાગ્યું છે.

જેમને છાપાનું બંધાણ થઈ ગયું છે (અમુકને તો એવું બંધાણ હોય છે કે છાપું ન વાંચે તો હાજત ન લાગે.) તેમને છાપાવાળાની રજા બહુ કઠે. જે દિવસે છાપું ન આવ્યું હોય તે દિવસ સૂનોસૂનો લાગે. એક વાચક તરીકે મનેય આવો અનુભવ થયો છે પરંતુ પત્રકાર તરીકે રજા વેલકમ બ્રેક છે.  ખાનગી નોકરીમાં ૧૫ દિવસની રજા, અરે એક અઠવાડિયાની રજા મળવી બહુ મુશ્કેલ હોય છે. જે લોકો રજા નથી લેતા તેમના વિશે તેમના સાથી કર્મચારીઓમાં માન્યતા પ્રવર્તતી હોય છે કે તેઓ પોતાનો સબસ્ટિટ્યૂટ ઊભો કરવા નથી માગતા એટલે રજા લેતા નથી. પરંતુ જે લોકો રજા લે છે તેમના વિશે બે પ્રકારની વાતો થાય છે. ૧. તેઓ એવા કુશળ નેતા છે જે તેમના પછીની બીજી હરોળ તૈયાર કરવામાં માને છે. અથવા ૨. તેઓ ઘરે અથવા ઑફિસની બહારથી પણ ઑફિસનું કામકાજ મેનેજ કરી શકે છે. એટલે કે તેઓ રજા પર હોય ત્યારે પણ અંકુશ તો પોતાના હાથમાં જ રાખે છે.

સામાન્ય રીતે આપણી એવી માન્યતા છે કે ભારતમાં ઘણી બધી રજાઓ મળે છે. વિકાસશીલ દેશોની દૃષ્ટિએ આ આંકડો સાચો છે, પરંતુ સમગ્ર વિશ્વની વાત કરીએ તો આવું નથી. ભારતમાં કુલ મળીને ૨૬ રજા જ આખા વર્ષ દરમિયાન મળે છે અને તે પણ સરકારી કર્મચારીઓને. બીજા દેશોની વાત કરીએ તો સૌથી ઓછી રજા કેનેડામાં મળે છે. ત્યાં ૧૫ દિવસની જ કુલ રજા છે. તે પછી ચીન આવે છે જ્યાં ૧૬ દિવસની કુલ રજા હોય છે. તાઈવાનમાં ૧૯, થાઇલેન્ડમાં ૨૪, અમેરિકામાં ૨૫, અને જાપાનમાં ૨૬ દિવસની કુલ રજા છે. આમ, ભારત અને જાપાનમાં રજાના દિવસો સરખા છે. જોકે ઔદ્યોગિક અને આર્થિક રીતે જાપાન આપણાથી આગળ છે તે વાત સ્વીકારવી પડે. રજાની વાત આગળ ચલાવીએ તો, નેધરલેન્ડ-દક્ષિણ કોરિયામાં ૨૭/૨૮, સ્વિત્ઝર્લેન્ડ-જર્મની-ફ્રાન્સ-આર્જેન્ટિનામાં ૨૯, ન્યૂઝીલેન્ડમાં ૩૧, બ્રાઝિલમાં ૩૫, સ્વીડન-ઇટાલીમાં ૩૬ રજા, અને સૌથી વધુ રજા રશિયામાં ૪૦ છે. ભારત અને જાપાન જેવો જ તફાવત જર્મની અને ફ્રાન્સ/ગ્રીસમાં છે. બંનેમાં રજા સરખી પરંતુ એકનું અર્થતંત્ર ફૂલગુલાબી અને બીજાનું મંદીવાળું. આ જ રીતે ગ્રીસમાં તો માત્ર બે અઠવાડિયાની જ પગાર સાથેની રજા મળે છે. તેમ છતાં ગ્રીસનું અર્થતંત્ર પણ મંદીમાં ચાલે છે. પોર્ટુગલે તાજેતરમાં કરકસરના ભાગરૂપે તેની ચાર રાષ્ટ્રીય રજા રદ્દ કરી નાખી હતી.

આમ, યુરોપમાં અમેરિકા કરતાં સરેરાશ ૧૦ દિવસની વધુ રજા છે. વોશિંગ્ટન ડીસીના સેન્ટર ફોર ઇકોનોમિક એન્ડ પોલિસી રિસર્ચ મુજબ, અમેરિકા વિશ્વનો એક માત્ર ઔદ્યોગિકરણવાળો દેશ છે જેમાં રોજગારદાતાઓને પગાર સાથે રજા આપવાનું કોઈ કાયદાકીય બંધન નથી. યુરોપીય સંઘના દેશોમાં વારંવાર આવતી રજાઓ એ કામદારના જીવનનો અતૂટ ભાગ ગણાય છે. યુરોપમાં ઑગસ્ટ એ વેકેશનનો સમય છે. ગરમીથી ત્રાસીને તેઓ રજા પર જતા રહે છે. સ્પેન, જર્મની વગેરે દેશોમાં દુકાનોના શટર પડી જાય છે અને લગભગ કર્ફ્યૂ જેવું વાતાવરણ હોય છે. ગુજરાતમાં દિવાળીથી લાભપાંચમ સુધી બધી દુકાનોના શટર પડેલા હોય છે. હવે જોકે રેસ્ટોરન્ટમાં મારવાડી વગેરે બહારના રસોઈયા અને વેઇટર આવતા, તેઓ આ રજાઓમાં પણ ખુલ્લા જોવા મળે છે. રાજકોટ સહિત સૌરાષ્ટ્રમાં સાતમ-આઠમનો મહિમા છે. શાળાઓ તેમજ દુકાનોમાં આ દિવસો દરમિયાન કોઈ માણસ પણ ન જોવા મળે. રજા અને બ્રેકની વાત નીકળી જ છે તો રાજકોટની એક રસપ્રદ વાત કરી લઈએ. અહીં તમને એકથી ચાર જેવા બપોરના સમયમાં દુકાન કે ઑફિસમાં કોઈ જોવા ન મળે તેમ કહેવાય છે. અમદાવાદમાં મકરસંક્રાંતિ અને તે પછીના દિવસ, જેને વાસી ઉત્તરાયણ કહે છે, આ બે દિવસ બધું બંધ હોય છે. મહારાષ્ટ્રની તો આપણને ખબર છે જ કે અહીં ગણેશચતુર્થી અને ગણેશવિસર્જન અથવા તો અનંતચતુર્દશીનો મહિમા વધુ છે. આ ઉપરાંત ચૈત્ર સુદ એકમ-ગુડી પડવાનું પણ વધુ મહાત્મ્ય છે.

રજા અને પ્રોડક્ટિવિટીને કેવો સંબંધ છે? વ્યસ્ત પ્રમાણ કે સમપ્રમાણ? બે પ્રકારના મંતવ્ય છે અને તે બંનેને આપણે આંકડા-સંદર્ભ સાથે જ રજૂ કરીશું. તેમાંથી શું તારણ કાઢવું તે વાચક પોતે નક્કી કરે.

અમેરિકામાં ૧૪ દિવસના ઑફ દર વર્ષે મળે છે. તેમાંથી કામદારો માત્ર ૧૨ જ ભોગવે છે. અમેરિકામાં ફરજિયાત વેકેશન ટાઇમ નથી. અમેરિકા વિકાસશીલ દેશોમાં સૌથી બીજા ક્રમનો ઉત્પાદક દેશ છે તેમ વોલસ્ટ્રીટ જર્નલનું કહેવું છે.

ઑર્ગેનાઇઝેશન ફોર ઇકોનોમિક કૉઓપરેશન એન્ડ ડેવલપમેન્ટ મુજબ, બેલ્જિયમ અને નેધરલેન્ડમાં અનુક્રમે ૩૦ દિવસ અને ૨૮ દિવસના ફરજિયાત વેકેશન દિવસો છે. તેઓ અમેરિકા કરતાં ૨ ટકા વધુ ઉત્પાદક છે. ટૅક્સ હેવન ગણાતા લક્ઝમબર્ગમાં ૩૨ દિવસનું વાર્ષિક વેકેશન એલાઉન્સ મળે છે, તેની જીડીપી વિશ્વમાં કતાર પછી બીજા ક્રમે છે!

(‘મુંબઈ સમાચાર’ની રવિ પૂર્તિમાં ‘સિક્કાની બીજી બાજુ’ કૉલમમાં તા.૨૫ જાન્યુઆરીના રોજ આ લેખ છપાયો)

સેન્સર બૉર્ડ અને સરકાર : લીલા હૈ ન્યારી…

 

નાચ ન આવૈ, આંગન ટેઢા. સેન્સર બૉર્ડ ઑફ ફિલ્મ સર્ટિફિકેશન જે ટૂંકમાં સેન્સર બૉર્ડના નામે ઓળખાય છે તેનાં અધ્યક્ષા લીલા સેમસને રાજીનામું આપી દીધું. સેમસને એવું કારણ આગળ ધર્યું કે ‘મેસેન્જર ઑફ ગોડ’ નામની બાબા રામ રહીમની ફિલ્મને તેમણે લીલી ઝંડી ન આપી તો આ ફિલ્મના સર્જકો ફિલ્મ સર્ટિફિકેશન અપીલેટ ટ્રિબ્યુનલ આગળથી પ્રમાણપત્ર લઈ આવ્યા. તેમણે સેન્સર બૉર્ડમાં ભ્રષ્ટાચાર તેમજ માહિતી-પ્રસારણ મંત્રાલયની દખલગીરીનું કારણ પણ આગળ ધર્યું. સેમસનના સમર્થનમાં બીજા બાર સભ્યોએ રાજીનામાં આપી દીધાં.

સેમસને ‘મેસેન્જર ઑફ ગોડ’ ફિલ્મનું કારણ જણાવ્યું છે, પરંતુ આ ફિલ્મ પર ભાજપ જે સરકારમાં ભાગીદાર છે તે પંજાબમાં જ પ્રતિબંધ મૂકાયો છે અને તે પણ કેન્દ્ર સરકારની સંસ્થાઓની સલાહ પર, કેમ  કે તેનાથી લોકોની ભાવનાને ઠેસ પહોંચી શકે છે. હવે જો કેન્દ્ર સરકાર દખલ દેતી હોય તો પછી તે શા માટે આ ફિલ્મ પર પ્રતિબંધ મૂકવાની સલાહ આપે? ફિલ્મ નિર્દેશક વિવેક અગ્નિહોત્રીએ કરેલા ટ્વીટ મુજબ, “લીલા સેમસન પોતે કહે છે કે તેમણે મેસેન્જ ઑફ ગોડ જોઈ નથી, અને છતાં તેઓ ઈચ્છે છે કે તેના પર પ્રતિબંધ મૂકાય !’ જાણીતા લેખક પ્રીતિશ નાંદીએ પણ લીલા સેમસન સાથે અસંમતિ વ્યક્ત કરતા કહ્યું છે કે “મેસેન્જર ઑફ ગોડ ગમે તેવી બેકાર ફિલ્મ કેમ ન હોય, મને આનંદ છે કે અપીલેટ ટ્રિબ્યુનલે તેને મંજૂરી આપી છે. અભિવ્યક્તિનું સ્વાતંત્ર્ય વધુ અગત્યનું છે.” જોકે આવું પહેલી વાર નથી થયું કે સેન્સર બૉર્ડ પ્રમાણપત્ર આપવાની ના પાડે તો કોઈ ફિલ્મ સર્જક તેનાથી ઉપરની સત્તા એટલે અપીલેટ ટ્રિબ્યુનલમાં ગયો હોય…

મોહસીન અલી ખાન સહિત ત્રણ નિર્માતાઓએ નિર્માણ કરેલી ‘યા રબ’ ફિલ્મમાં મુસ્લિમોના બે ચહેરા રજૂ કરાયા હતા- એક શાંત ચહેરો અને બીજો ત્રાસવાદને પ્રોત્સાહન આપતો ચહેરો. આ ફિલ્મને લીલા સેમસનના નેતૃત્વવાળા સેન્સર બૉર્ડે ફિલ્મને જોવાની પણ તસદી લીધા વગર પ્રમાણપત્ર આપવા ઈનકાર કરી દીધો. (યાદ રાખો, આ જ લીલા સેમસનનું સેન્સર બૉર્ડ ‘પીકે’ને મંજૂરી તો આપે જ છે, પરંતુ તેની સામે વિરોધ થયા બાદ તેનાં દૃશ્યોમાં કાપ મૂકવાનો પુનર્વિચાર કરવાની પણ ના પાડે છે!) આ ફિલ્મના વિતરક મહેશ ભટ્ટ અને નિર્દેશક હસનૈન હૈદરાબાદવાલા (જેમણે ‘ધ કિલર’, ‘ધ ટ્રેન’ જેવી ફિલ્મો બનાવેલી) ફિલ્મ ટ્રિબન્યુલમાં ગયા અને તેને ત્યાં લીલી ઝંડી મળી. તે વખતે લીલા સેમસને કેમ રાજીનામું ન આપ્યું? આ જ રીતે ‘ધ ટૅક્સ્ચર ઑફ લોસ’  નામની દસ્તાવેજી ફિલ્મને સેન્સર બૉર્ડે પ્રમાણપત્ર ન આપ્યું તો તેના સર્જક પંકજ બુટાલિયા સર્વોચ્ચ અદાલતના દરવાજા ખટખટાવ્યા હતા. એ અલગ વાત છે કે વિશાલ ભારદ્વાજની ‘હૈદર’ની જેમ ‘ધ ટૅક્સ્ચર ઑફ લોસ’માં પણ કાશ્મીરમાં હિંસાના ભોગ બનેલા લોકોને દેખાડ્યા હતા અને તે માટે સર્વોચ્ચે પંકજ બુટાલિયાનો ઉધડો લીધો હતો કે ફિલ્મોમાં એક જ તરફની વાત રજૂ કરવી તે ફેશન થઈ ગઈ છે કે શું? આ ઘટના પણ ૧૨ જાન્યુઆરી, ૨૦૧૫ની જ છે. લીલા સેમસનને પંકજ બુટાલિયા સુપ્રીમમાં જાય તેની સામે વાંધો નથી.

હકીકત તો એ છે કે લીલા સેમસન સહિતના સભ્યોની મુદ્દત માર્ચ, ૨૦૧૪ના રોજ જ પૂરી થઈ જતી હતી, પરંતુ મોદી સરકારે તેમને જ્યાં  સુધી નવા લોકોની નિમણૂક ન થાય ત્યાં સુધી ચાલુ રહેવા કહી તેમની મુદ્દત વધારી આપી હતી! એટલે આમ નહીં તો આમ તેમને જવાનું હતું જ પરંતુ લીલા સેમસને જતાં જતાં વિવાદ જગાવી પોતાની નિમણૂક જેણે કરી હતી તે કૉંગ્રેસને ફાયદો કરતાં જવાનું પસંદ કર્યું, બાકી, લીલા સેમસનને તો કલાક્ષેત્ર નામની સરકારી નૃત્ય સંસ્થામાંથી પણ ક્યાં જવું હતું….તેમની ઉંમર ૬૦ વર્ષ થઈ ગઈ હોવા છતાં તેઓ તેના ડિરેક્ટર પદને વળગી રહ્યાં હતાં!

લીલા સેમસને ૩૦ એપ્રિલ, ૨૦૧૨ના રોજ કલાક્ષેત્રના ડિરેક્ટર તરીકે અંતિમ દિવસ વિતાવ્યો. આ સંસ્થામાંથી તેમને કેમ રાજીનામું આપવું પડ્યું હતું તે જાણવા જેવું છે. રૂક્મિણી દેવી અરુંડલે નામનાં મહાન કલાકાર દ્વારા ૧૯૩૬માં સ્થાપિત આ સંસ્થા ચેન્નાઈ સ્થિત એકેડેમી છે. તે મુખ્યત્વે ભરતનાટ્યમના પ્રોત્સાહન રૂપે ચાલે છે. ૨૦૧૧માં આ સંસ્થાના શિક્ષક સી.એસ. થોમસે અદાલતમાં રિટ પિટિશન કરી. તેમાં તેમણે આક્ષેપ કર્યો કે લીલા સેમસનની ઉંમર ૬૦ વર્ષ થઈ ગઈ છે છતાં તેઓ તેમના પદ પર ચાલુ છે. આ સરકારી સંસ્થા હોવાથી લીલાએ નિવૃત્ત થઈ જવું જોઈએ. મહાત્મા ગાંધીના પૌત્ર ગોપાલકૃષ્ણ ગાંધીની અધ્યક્ષતામાં કલાક્ષેત્રના બૉર્ડની બેઠક થઈ અને તેમાં આ પ્રશ્ન ઉઠ્યો. તે પછી લીલા સેમસને રાજીનામું આપ્યું.

જ્યુઇશ પિતા અને વાઇસ એડ્મિરલ તરીકે સેવા આપી ચૂકેલા બેન્જામીન અબ્રાહમ સેમસન અને અમદાવાદી કેથોલિક ખ્રિસ્તી લૈલા સેમસનનાં પુત્રી લીલા સેમસનની જ્યારે સેન્સર બૉર્ડના અધ્યક્ષા તરીકે નિમણૂક થઈ હતી ત્યારે જ વિવાદ થયો હતો. તેમની આ નિમણૂક માટે તેમની એક માત્ર લાયકાત તે વખતે યુપીએ સરકારના પડદા પાછળના (ડી ફેક્ટો) વડાં સોનિયા ગાંધીની દીકરી પ્રિયંકાના તેઓ નૃત્ય શિક્ષિકા હતા તે જ હતી. બાકી, ફિલ્મ સાથે તેમનો કોઈ ગાઢ સંબંધ નહતો. હકીકતે નિમણૂક પછી તેમણે કહી દીધું હતું કે ભાગ્યે જ તેઓ કોઈ ફિલ્મ જુએ છે! તાજેતરમાં એનડીટીવી ચેનલ પર એક ચર્ચાના કાર્યક્રમમાં તેમણે એ સ્પષ્ટતા ફરી કરી દીધી હતી કે “બધી ફિલ્મો હું કંઈ જોતી નથી. એ તો બૉર્ડના સભ્યો જુએ અને તેઓ જ મંજૂરી આપે.” માહિતી રાજ્ય પ્રસારણ મંત્રી રાજ્યવર્ધન સિંહ રાઠોડે તો દાવો કર્યો કે સેન્સર બૉર્ડના અધિકારીઓએ તેમને માહિતી આપી હતી કે સેમસન ભાગ્યે જ સેન્સર બૉર્ડની ઑફિસે આવે છે. રાઠોડના આ દાવાને યુવા કૉંગ્રેસના પૂર્વ મહા મંત્રી અને સેન્સર બૉર્ડના સભ્ય અસીમ કાયસ્થનો પણ ટેકો છે. તેઓ કહે છે, “લીલા સેમસનની સેન્સર બૉર્ડના અધ્યક્ષ તરીકે અવધિ વધારાઈ પછી તેઓ એક પણ દિવસ ઑફિસ આવ્યાં નથી. નવ મહિનાથી બૉર્ડની કોઈ મીટિંગ પણ યોજાઈ નથી.’  સેમસન જ્યારે સીબીએફસીનાં અધ્યક્ષા નિમાયાં ત્યારે તેઓ તે ઉપરાંત સંગીત નાટક અકાદમીનાં વડાં હતાં. પર્ફોર્મિંગ આર્ટ્સની આ સર્વોચ્ચ સંસ્થા મનાય છે. આ ઉપરાંત કલાક્ષેત્રનાં ડિરેક્ટર તો હતાં જ. એટલે એક વ્યક્તિ એક પદના નિયમનો પણ ભંગ થતો હતો. સેમસનની તરફેણમાં ભલે સેન્સર બૉર્ડના સભ્યોએ રાજીનામાં આપ્યાં, પરંતુ એક વાર લેખિતમાં તેમણે બૉર્ડના સભ્યોને નિરક્ષર કહ્યા હતા!

દ્વિઅર્થી સંવાદો અને ચેષ્ટાઓવાળી કોમેડી ફિલ્મ ‘ગ્રાન્ડ મસ્તી’ની વિરુદ્ધ મુંબઈના એક જૂથે સેન્સર બૉર્ડને ફરિયાદ કરી ત્યારે તેના જવાબમાં લીલા સેમસને લખ્યું:  “એમાં કોઈ શંકા નથી કે, દરેક પ્રદેશમાં (બૉર્ડના સભ્યો પૈકી) કેટલાક શિક્ષિત છે, પરંતુ તેમાંના ૯૦ ટકા અશિક્ષિત છે અને અમારા માટે શરમજનક છે. તેઓ લખી શકતા નથી, ફોર્મ પર સહી પણ કરી શકતા નથી, જે ફિલ્મ તેઓ જુએ છે તેની સ્ક્રિપ્ટ પણ એકલા વાંચી શકતા નથી અને પેનલના સભ્ય તરીકે તેમની જવાબદારી શું છે તે સમજતા નથી.” આની સામે અસીમ કાયસ્થે વાંધો ઉઠાવ્યો તો લીલાએ માફી માગી લીધી!

લીલા સેમસનને અત્યારની સરકાર સામે જ (ખોટો) વાંધો છે તેવું નથી. તેમને જે સરકારે નિમ્યાં તે યુપીએ સરકારના માહિતી પ્રસારણ પ્રધાન મનીષ તિવારી સાથે પણ ખટકી હતી. મનીષ તિવારી સેન્સર બૉર્ડનું પુન:ગઠન કરવા માગતા હતા પરંતુ લીલા સેમસને તેમ થવા ન દીધું. એટલે જ કદાચ સેમસનના રાજીનામા અંગે બહુ બોલકા એવા મનીષ તિવારી કોઈ પ્રત્યાઘાત આપવાથી વેગળા રહ્યા છે.

લીલા સેમસનના બેવડા માપદંડ જુઓ: તેમણે રાજીનામું આપ્યું તેના થોડા દિવસ પહેલાં જ તેમણે ‘ઇન દિનો મુઝફ્ફરનગર’ નામની ફિલ્મને મંજૂરી આપી. આ ફિલ્મ ૨૦૧૩ના વર્ષમાં ઉત્તરપ્રદેશના મુઝફ્ફરનગરનાં ચર્ચિત રમખાણો પર આધારિત છે. તેમાં ભાજપ અને આરએસએસની ટીકા કરવામાં આવી છે. ફિલ્મને સેન્સર બૉર્ડના કોલકાતા ખાતેના પ્રાદેશિક કેન્દ્રએ મંજૂરી આપવાની ના પાડી. તે પછી આ ફિલ્મનાં સર્જક જે કોલકાતા સ્થિત છે, મીરા ચૌધરી ફિલ્મ અપીલેટ ટ્રિબ્યુનલ આગળ ગયાં. ટ્રિબ્યુનલે પણ ફિલ્મને મંજૂરી આપવા ના પાડી. સેમસને પોતાના અધિકારનો ઉપયોગ કરી ફિલ્મની મંજૂરી માટે મુંબઈ ખાતે અરજી કરાવડાવી. (ઘણી ફિલ્મો આ રીતે બીજા કેન્દ્રમાં જઈ મંજૂરી મેળવી આવતી હોય છે.) અને આ રીતે ફિલ્મને લીલી ઝંડી આપી દીધી.

‘પીકે’માં આટલાં બધાં દૃશ્યો સામે હિન્દુઓનો વિરોધ હોવા છતાં તેમાં કાપ મૂકવા ઈનકાર કરનાર લીલા સેમસને અક્ષયકુમારની ગયા વર્ષે આવેલી ફિલ્મ ‘એન્ટરટેઇનમેન્ટ’ સામે એવો વાંધો ઉઠાવ્યો હતો કે તેમાં જોની લિવરના પાત્ર અબ્દુલ્લાના નામ પરથી તેની મજાક ઉડાવાય છે. તેના નિર્દેશક મુસ્લિમ સાજિદ-ફરહાદ હતા. તેમણે આ વાત ધ્યાનમાં રાખી જ હશે, પરંતુ લીલા સેમસને તેમને આ નામ બદલવા ફરજ પાડતાં જોની લિવરનું નામ હબીબુલ્લા રાખવામાં આવ્યું.  લીલા સેમસનના કાર્યકાળ દરમિયાન ફિલ્મોમાં ગાળો અને અશ્લીલ દૃશ્યોની પણ ભરમાર વધી ગઈ. પ્રકાશ ઝાની ‘ચક્રવ્યૂહ’માં ‘ટાટા, બિરલા, અંબાણી ઔર બાટા, સબ ને દેશ કો કાટા’ ગીતને કાપવાની સેન્સર બૉર્ડે ફરજ પાડી હતી. ‘કમાલ ધમાલ માલામાલ’ સામે કેથોલિક ખ્રિસ્તીઓએ વાંધો ઉઠાવ્યો તો દૃશ્યો કપાયાં અને કેથોલિક ખ્રિસ્તીઓએ લીલી ઝંડી આપી તે પછી જ ફિલ્મ રજૂ થઈ શકી. આ જ રીતે લીલા સેમસનના નેતૃત્વમાં સેન્સર બૉર્ડે મલયાલમ ફિલ્મ ‘પિતાવિનમ્ પુત્રનુમ્’ ફિલ્મની રિલીઝ રોકી હતી કારણકે તે ખ્રિસ્તીઓની લાગણી દુભાવી શકે તેવી હતી.

લીલા સેમસન હિન્દુ વિરોધી હોવાનું પણ કહેવાય છે. તેમના વિરોધીઓ ‘પીકે’ના કિસ્સા ઉપરાંત તેઓ કલાક્ષેત્રનાં ડિરેક્ટર હતાં ત્યારના દાખલા આપે છે. તેમનો આક્ષેપ છે કે લીલા સેમસને કલાક્ષેત્રના લોગોમાંથી ગણેશજીનું ચિત્ર પડતું મૂકાવ્યું હતું. ઉપરાંત નૃત્ય પહેલાં ગણેશ પૂજા થતી હોય છે, તે પણ તેમણે બંધ કરાવી હતી.

લીલા સેમસને રાજીનામા માટે સેન્સર બૉર્ડમાં વ્યાપ્ત ભ્રષ્ટાચારનું પણ કારણ આપ્યું છે. પરંતુ લાગે છે કે તેમને મોડે મોડે ‘સદ્બુદ્ધિ’ આવી છે કેમ કે તેમના જ કાર્યકાળમાં તેમના સહિત ત્રણ સભ્યોએ જે રાકેશકુમારની નિમણૂક સેન્સર બૉર્ડના સીઇઓ તરીકે કરી હતી તે રાકેશકુમાર એક પ્રાદેશિક ભાષાની ફિલ્મને પ્રમાણપત્ર આપવા માટે કથિત રીતે રૂ.૭૦,૦૦૦ની લાંચ લેતા પકડાયા હતા. અસીમ કાયસ્થે પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો છે કે લીલા સેમસને ત્યારે કેમ રાજીનામું ન આપ્યું? વળી લીલા સેમસન જ્યારે કલાક્ષેત્રનાં ડિરેક્ટર હતાં ત્યારે તેમના સમયમાં કૌભાંડ આચરાયાનું પણ કેગના રિપોર્ટમાં બહાર આવ્યું હતું.

તમિલનાડુ અને પુડુચેરીના કેગની ઑફિસે એક રિપોર્ટ આપ્યો હતો જે મુજબ, બાંધકામનાં કામો આપવામાં તેમજ ડાન્સ ડ્રામાના વિડિયો દસ્તાવેજીકરણમાં લગભગ રૂ. ૩ કરોડનો ગોટાળો થયો હતો. સુપ્રીમ કૉર્ટના પૂર્વ ન્યાયાધીશ અને કલાક્ષેત્રના તત્કાલીન અધ્યક્ષ એવા ન્યાયમૂર્તિ એસ. મોહને જ આ આક્ષેપ કર્યો હતો. તત્કાલીન સાંસ્કૃતિક સચિવ અભિજીત સેનગુપ્તાને ઉદ્દેશીને લખેલા પત્રમાં ન્યાયમૂર્તિ એસ. મોહને આખું વિગતવાર વર્ણન આપ્યું હતું કે કાયદાઓ અને નિયમો કઈ રીતે તોડવામાં આવ્યા હતા. મોહને અંબિકા સોનીને પણ પત્ર લખ્યો હતો પરંતુ સોનિયાની નિકટતા રહેલાં લીલા સેમસન સામે કોઈ પગલાં લેવામાં આવ્યાં નહોતાં.

પરંતુ સરકાર આવે એટલે બીજા બધા પદો પર પોતાના માનીતા કે વફાદાર લોકોને મૂકે તે પ્રથાનું ઉદાહરણ એક લીલા સેમસન જ નથી. એનડીએ સરકાર વખતે સેન્સર બૉર્ડનાં અધ્યક્ષા આશા પારેખ હતાં. તેમના પછી દેવ આનંદના ભાઈ અને દિગ્દર્શક સ્વ. વિજય આનંદને અધ્યક્ષ બનાવાયા. પરંતુ તેમણે એક્સ રેટેડ ફિલ્મોને ભારતમાં બતાવવા ખુલ્લી છૂટ મળવી જોઈએ તેવો પ્રસ્તાવ રજૂ કરી વિવાદ સર્જ્યો હતો. સરકારે પ્રસ્તાવ નકારી દેતાં તેમણે સ્વેચ્છાએ જ આ પદ છોડી દીધું. ત્યાર બાદ ગુજરાતના અભિનેતા અરવિંદ ત્રિવેદીને આ પદ મળ્યું. તેમના પછી અનુપમ ખેરને સેન્સર બૉર્ડના અધ્યક્ષ બનાવાયા. અનુપમ ખેર સંબંધિત એક વિવાદ એવો હતો કે ૨૦૦૨નાં ગુજરાત રમખાણો આધારિત એક દસ્તાવેજી ફિલ્મ ‘ફાઇનલ સોલ્યુશન’ને તેમણે મંજૂરી આપી નહોતી.

મોદી સરકારે તો લીલા સેમસનના પદની અવધિ વધારી આપી જ્યારે ૨૦૦૪માં આવેલી યુપીએ સરકારે અનુપમ ખેરને સ્પષ્ટ રીતે પદ છોડી દેવા કહેલું. ત્યારે પણ વિવાદ થયો હતો કેમ કે અનુપમ ખેરે પદ છોડવા સ્પષ્ટ મનાઈ કરી દીધી. આથી તેમને હટાવવામાં આવ્યા અને અભિનેત્રી શર્મિલા ટાગોરને વડાં બનાવવામાં આવ્યાં. શર્મિલાના કાર્યકાળ દરમિયાન પણ વિવાદોએ પીછો છોડ્યો નહોતો.

શર્મિલા અને એનિમલ વેલ્ફેર બૉર્ડ ઑફ ઇન્ડિયાના સભ્ય મેનકા ગાંધી ફિલ્મ ‘રંગ દે બસંતી’ના મુદ્દે સામસામે આવી ગયા હતા. ‘રંગ દે બસંતી’ જેમાં શર્મિલાની પુત્રી સોહા અલી ખાન પણ હતી, તેને નો ઑબ્જેક્શન સર્ટિફિકેટ અંગે ઝઘડો થયો હતો. મેનકાનું કહેવું હતું કે શર્મિલા તેની દીકરીના કારણે ફિલ્મની તરફેણ કરે છે જ્યારે શર્મિલાનો આક્ષેપ હતો કે મેનકા આપખુદ રીતે વર્તે છે. તેના જવાબમાં મેનકાનું કહેવું હતું કે “હું આપખુદ કઈ રીતે હોઈ શકું? હું સરકારમાં નથી, શર્મિલા છે.” હકીકતે બોમ્બે હાઇ કોર્ટના આદેશ અનુસાર ‘એનિમલ વેલ્ફેર બૉર્ડની મંજૂરી વગર ફિલ્મમાં પશુ-પક્ષીનો ઉપયોગ કરી શકાય નહીં.’  ફિલ્મનું શૂટિંગ શરૂ થયા પહેલાં એનઓસી માગવું જોઈએ જ્યારે ‘રંગ દે બસંતી’ માટે ફિલ્મ પૂરી થયા પછી એનઓસી મગાયું હતું. મેનકા મુજબ, સેન્સર બૉર્ડે જોવું જોઈએ કે ફિલ્મ માટે એનિમલ વેલ્ફેર બૉર્ડનું સર્ટિફિકેટ લેવામાં આવે. જ્યારે શર્મિલાએ વળતો એવો જવાબ આપેલો કે તેમનું કામ માત્ર પ્રમાણપત્ર આપવાનું જ છે.

શર્મિલા સેન્સર બૉર્ડનાં ચેરપર્સન હતાં તે વખતે સૈફ અલી ખાનની ‘હમ તુમ’ ઠીકઠાક ફિલ્મ હોવા છતાં તેના માટે સૈફને રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર મળ્યો હતો. અત્રે એ યાદ અપાવવું જરૂરી છે કે રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કારોમાં માત્ર હિન્દી ફિલ્મોને જ ધ્યાનમાં નથી લેવાતી. આથી શર્મિલાની વગ સૈફને એવોર્ડ મળવા પાછળ કામ કરી ગઈ તેવી શંકા પણ સર્જાઈ હતી. છેક તાજેતરમાં શાહરુખ ખાને પણ વસવસો વ્યક્ત કર્યો હતો કે તે વર્ષે ‘સ્વદેશ’ માટે તેને આ એવોર્ડ મળવો જોઈતો હતો. જોકે, સૈફને માત્ર રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર જ નહીં, પરંતુ પદ્મશ્રી પણ મળી ગયો હતો. પોતે સરકાર દ્વારા નિમાયેલાં હોવા છતાં અને આટલા લાભ દેખીતી રીતે તેના પુત્રને મળ્યા છતાં શર્મિલા ટાગોરે ૨૦૦૬ની સાલમાં એવો બળાપો કાઢ્યો હતો કે સેન્સર બૉર્ડમાં રાજકીય નિમણૂકો થાય છે. તેમણે એવી તરફેણ પણ કરી હતી કે બૉર્ડમાં નિમણૂકો પર સરકારનો અંકુશ છે અને તે હટાવી સભ્યોની નિમણૂક માટે અગ્રણી વ્યક્તિઓની સ્વતંત્ર સમિતિ નિમાવી જોઈએ.

સેન્સર બૉર્ડ પર રાજકીય અંકુશ તો છે જ. અને તેમ છતાં બંને વચ્ચે ટકરાવ (એ જ સરકારે નિમેલા હોવા છતાં) થતો રહ્યો છે તે શર્મિલાના ઉદાહરણ પરથી દેખાય આવે છે. જોકે, ૨૦૧૩ના વર્ષમાં યુપીએ સરકારે હાઇ કોર્ટના નિવૃત્ત ન્યાયાધીશ મુકુલ મુદ્ગલના અધ્યક્ષપદ હેઠળ આઠ સભ્યોની એક સમિતિ નિમી હતી જે સેન્સર બૉર્ડની સત્તાની સમીક્ષા કરશે. આ સમિતિની રચના કરવા પાછળની ભૂમિકા એવી છે કે કમલ હાસનની ફિલ્મ ‘વિશ્વરૂપમ’ને સેન્સર બૉર્ડની મંજૂરી મળી ગઈ અને તમિલનાડુની તત્કાલીન જયલલિતા સરકાર અને સેન્સર બૉર્ડ સામસામે આવી ગયાં હતાં.

લીલા સેમસનના વિવાદ પછી એવું લાગે છે કે મોદી સરકાર યુપીએ સરકારના આ નિર્ણયને આગળ ધપાવશે. અને મુદ્ગલ સમિતિનો રિપોર્ટ આવી ન જાય ત્યાં સુધી સેન્સર બૉર્ડમાં મનગમતી વ્યક્તિ નિમાશે. જોવાનું એ છે કે જૂના ને જાણીતા અનુપમ ખેરનો નંબર લાગે છે કે પછી બીજા કોઈ કલાકાર પર પસંદગીનો કળશ ઢોળાય છે.

(આ લેખ ‘ગુજરાત ગાર્ડિયન’ દૈનિકની વિશેષ કૉલમમાં તા.૨૧/૧/૧૫ના રોજ છપાયો)

વાઇબ્રન્ટ ઉત્સવમાં છવાઈ જનાર ભૂતાન સૌથી સુખી દેશ કેમ છે?

વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી સામાન્ય રીતે વાઇબ્રન્ટ ગુજરાત જેવા કાર્યક્રમોમાં છવાઈ જતા હોય છે. આ વખતે તેઓ વડા પ્રધાન તરીકે તેમાં ભાગ લઈ રહ્યા હતા. તેથી તેમનું છવાઈ જવું સ્વાભાવિક હતું અને તેમ બન્યું પણ ખરું, પરંતુ તેમના સિવાય બીજા એક વ્યક્તિ છવાઈ ગયા તો તે ભૂતાનના વડા પ્રધાન શેરિંગ તોબ્ગે. એવું શું તેઓ બોલ્યા કે દર્શકોની સૌથી વધુ તાળીઓ તેઓ મેળવી ગયા?

ભૂતાને વિશ્વના સૌથી નાના દેશ પૈકીના આ  વડા પ્રધાને જે પ્રવચન આપ્યું તેથી તેમાં હાજર એક ઉદ્યોગપતિએ તો ત્યાં સુધી કહી દીધું કે આ તો વાઇબ્રન્ટ ભૂતાન કાર્યક્રમ બની ગયો! તોગ્બેએ બહુ નિખાલસતાથી કહ્યું કે અન્ય દેશો સાથેની સ્પર્ધા તો દૂરની વાત છે, પણ અમારા દેશનો જીડીપી (સકળ ઘરેલુ ઉત્પાદન) આ રૂમમાં હાજર ધનાઢ્ય ઉદ્યોગપતિઓની અંગત સંપત્તિ કરતાં પણ ઓછો છે. અને વાત સાચી હતી. ભૂતાનનો જીડીપી માત્ર (૨,૪૯૮.૩૯ અમેરિકી ડોલર છે : સ્રોત – વિશ્વ બૅંક) છે જે ત્યાં હાજર રિલાયન્સના અધ્યક્ષ મૂકેશ અંબાણી, અદાણી ગ્રૂપના ગૌતમ અદાણી, અદી ગોદરેજ આ બધાની સંપત્તિનો એક ટુકડો માત્ર ગણાય. આની પછી જે વાત તોગ્બેએ કહી તે વાંચો: “જોકે મને પરવા છે ગ્રોસ નેશનલ હેપીનેસ અંકની જે જીડીપી કરતાં ઘણો વધુ છે. તોગ્બેએ ઉદ્યોગોને આમંત્રણ આપ્યું તો ખરું પરંતુ પર્યાવરણની જાળવણીની શરતે.”

આ બહુ મહત્ત્વની વાત કહી તોગ્બેએ. અત્યારે લગભગ આખો સંસાર ભૌતિક સુખ પાછળ ગાંડો બન્યો છે. લોકોને અઢળક સંપત્તિ આ જન્મારે જ કમાઈ લેવી છે. અને ભૌતિક સુખની ઈચ્છાઓ પર કોઈ લગામ જ નથી. લગામ મૂકવા જાય તો જાહેરખબરોનો મારો તમામ માધ્યમોથી (ટીવી, ફિલ્મ, રેડિયો, છાપાં, ચોપાનિયાં, હૉર્ડિંગ…) એટલો છે અને એમાં વળી, પડોશીઓની દેખાદેખીથી તો ક્યાંક ૦ ટકા વ્યાજ પર મળતી લૉનના કારણએ, ન જોઈતી વસ્તુ ખરીદવામાં આવી રહી છે. અલ્ટો આવે તો શિફ્ટ લેવાની ઈચ્છા થાય છે અને શિફ્ટ ખરીદાય તો પછી બીએમડબ્લ્યુ…લોકો કબૂલે છે કે પહેલાં કરિયાણાની દુકાનમાં ખરીદી કરવા જતાં તો બધી વસ્તુ દૃશ્યમાન નહોતી. કોઈ સ્કીમ નહોતી. એટલે પહેલેથી લિસ્ટ બનાવીને જ જતાં. કરિયાણાવાળા ઘરે સામાન આપી જતા. આજે? આજે એક તો મોલમાં જવાનું. બધી વસ્તુઓ જાણે કહેતી હોય કે અમને ખરીદી લો. સસ્તુ અને એક પર એક ફ્રી જેવી સ્કીમ હોય તેના કારણે વણજોઈતી ચીજોની ખરીદી થવા લાગી છે. આ તો ખાલી કરિયાણાની વાત જ થઈ. ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને હોમ એપ્લાયન્સીસની તો વાત જ નથી. અને આ બધા ચક્કર પૂરા કરવા નોકરી કે ધંધા ૧૦-૧૨ કલાક કરવાના. પરિણામે ભૌતિક સુખ પ્રાપ્ત કરવા જતાં માનસિક સુખ અને પારિવારિક સુખનું બલિદાન દેવામાં આવે છે. તેમાંથી જાગે છે પરિવારમાં પતિ-પત્ની વચ્ચે, પિતા-સંતાનો વચ્ચે, માતા-સંતાનો વચ્ચે ઝઘડા. ટ્રાફિકમાં સહેજ કોઈ ચૂક કરે અથવા પોતાનાથી ચૂક થઈ જાય તો પણ આંખો દેખાડી ઝઘડવા લાગે છે. નોકરીની અંદર કે ધંધામાં બધા એકબીજા પર બૂમબરાડા પાડતા હોય છે. ટ્રેન જો મોડી પડે તો મુંબઈના દિવા સ્ટેશનની જેમ લોકો પથ્થરમારા સહિતની હિંસા પર ઉતરી આવે છે. ભૂતાનમાં આવું નથી. ગ્રોસ નેશનલ હેપ્પીનેસની રીતે ભૂતાનને કેમ સૌથી સુખી દેશ ગણાવાય છે તે વિચારવા અને જાણવા જેવું છે.

ભૂતાન તરફ લોકોની નજર પડતી નથી. મોટા ભાગના ગુજરાતીઓની નજર ભોગવાદી અમેરિકા કે અન્ય યુરોપીય દેશો તરફ જ હોય છે. આવા દેશોના પણ ભોગવિલાસના વધુ સમાચાર આપણી સમક્ષ આવતા હોય છે. એટલે અમેરિકાની સારી બાજુ- શિસ્ત, કાયદાપાલન, સ્વચ્છતા, શિક્ષણ, ખેલકૂદમાં અગ્રતા, વિજ્ઞાન-સંશોધનમાં અગ્રેસર, ગ્રાહકોને પૂરી પડાતી સારી સેવા..આ બધાં પાસાં તરફ આપણું ધ્યાન જતું નથી. પરિણામે ધીમે ધીમે આપણે ત્યાં લોકોની રીતભાત અમેરિકાની નેગેટિવ બાજુઓ જેવી થતી જાય છે. લોકો હવે ‘દેવમ્ કૃત્વા ઘી પીબેત’માં માનતા થઈ રહ્યા છે. પૈસાની બચત પહેલાં જે થતી હતી તેમાં મોટો ઘટાડો આવ્યો છે. સરકાર પણ નાની બચત યોજનાઓમાં બહુ વ્યાજ આપતી નથી. પરિણામે અનેક લોકો શેરબજાર કે પ્રોપર્ટી માર્કેટ તરફ નાછુટકે વળી રહ્યા છે. કપડાં-લતાની રીતે અમેરિકા અને આપણે ત્યાં હવે બહુ ફરક રહ્યો નથી. અને સાંસ્કૃતિક રીતે પણ આપણે બહુ ઝડપથી અમેરિકા જેવા બનતા જઈએ છીએ, પરંતુ ભૂતાનની વાત જુદી છે. ભૂતાન હજુ તેની પરંપરાઓને-તેની સંસ્કૃતિને જાળવીને બેઠું છે. તે જ કદાચ તેના લોકો સુખી હોવાનું એક કારણ છે.

ઇતિહાસકારો માને છે કે ભૂતાન એ સંસ્કૃત શબ્દ ‘ભોત’ + ‘અંત’ એટલે કે ‘તિબેટના અંત’ પરથી નામ પડ્યું.  ૧૭મી સદી સુધી ભૂતાનમાં સંપ્રદાયો વચ્ચે ઝઘડા ચાલતા રહ્યા હતા. ઇતિહાસ મુજબ, પહેલા ઝાબડ્રંગ રિન્પોચે નામની પદવી ધરાવતા લામા નગાવાંગ નામગ્યાલએ ભૂતાનને એક કર્યું અને તેની ઓળખ ઊભી કરી હોવાનું કહેવાય છે. ૨૦મી સદીમાં ભૂતાને ભારત સાથેના સંબંધો વિકસાવ્યા.ભૂતાનની વસતિ જુઓ તો ગુજરાત કરતાંય ઓછી છે. ગુજરાતની સાડા છ કરોડની વસતિ સામે ભૂતાનની વસતિ સાડા સાત લાખ છે. ભૂતાન હિમાલયનો પ્રદેશ છે. ત્યાં મુખ્ય ધર્મ વજ્રયાન બૌદ્ધ છે. તેને સરકાર આશ્રય પણ આપે છે.

ભૂતાનનૂં ચલણ નગુલ્ત્રુમ (ngultrum) છે જેની કિંમત ભારતીય રૂપિયા આધારિત છે. ભૂતાનનું અર્થતંત્ર ભલે વિશ્વનાં સૌથી નાનાં અર્થતંત્રો પૈકીનું એક હોય, પણ તાજેતરનાં વર્ષોમાં તેનો વિકાસ બહુ ઝડપથી થઈ રહ્યો છે. ૨૦૦૭ના આંકડા મુજબ, ભૂતાન વિશ્વમાં બીજા ક્રમનું સૌથી ઝડપથી વિકસી રહેલું અર્થતંત્ર છે. ભૂતાનનું અર્થતંત્ર મુખ્યત્વે કૃષિ, વન્ય સંપત્તિ, પ્રવાસન અને ભારતને જળવિદ્યુતના વેચાણ પર નિર્ભર છે. ૫૫.૪ ટકા વસતિની આજીવિકા કૃષિ પર આધારિત છે. આ ઉપરાંત હસ્તકળા, વણાટ કામ અને ધાર્મિક કળા જેવા ઉદ્યોગો પણ છે.

ભૌગોલિક મર્યાદા પુષ્કળ છે. રોડ અને અન્ય આંતરમાળખું બનાવવું મુશ્કેલ અને ખર્ચાળ છે. દરિયો નથી પરિણામે વેપાર પર મોટી અસર પડે છે. અરે! ભૂતાનમાં રેલવે પણ નથી. (જોકે હવે ભારત તેને રેલવે સાથે જોડવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે). ૧૯૯૦ના દાયકામાં ભૂતાને લ્હોત્શંપા નામના વંશીય લોકોને (જેઓ સમગ્ર વસતિનો એક પંચમાંશ ભાગ હતા)ને કાઢી મૂક્યા કે તેમને દેશ છોડવાની ફરજ પાડી. કારણ? આ લઘુમતી પ્રજા તેમની માગણીઓ અને સરકારમાં વધુ પ્રતિનિધિત્વ માટે બહુ બળુકી બની રહી હતી. અસંતુષ્ટ લ્હોત્શંપાઓની ધરપકડ કરવામાં આવી, તેમને દેશમાંથી તગેડી મુકવામાં આવ્યા અને તેમની સંપત્તિ પણ જપ્ત કરાઈ. (આપણે ત્યાં આવું થવાની કલ્પના પણ થઈ શકે?) એક લાખથી વધુ આ લ્હોત્શંપા અત્યારે આશ્રયવિહોણા છે.

ભૂતાન એ ભારત અને ચીન વચ્ચે આવેલું છે તેમ છતાં આનંદની વાત છે કે તે રાજકીય-સાંસ્કૃતિક રીતે મોટા ભાગે ભારતની પાંખમાં જ રહ્યું છે. ૧૯૪૯માં ભારત-ભૂતાન વચ્ચે સંધિ થયેલી જે મુજબ, ભારત ભૂતાનની વિદેશી બાબતોમાં પણ દખલ દઈ શકતું હતું. જોકે, ૨૦૦૭માં આ સંધિને રદ્દ કરતી બીજી સંધિ થઈ. તે મુજબ, ભૂતાન પોતાના વિદેશી સંબંધો જાતે નક્કી કરશે. ભૂતાનમાં રોયલ આર્મી છે જેના સૈનિકોને ભારતીય લશ્કર તાલીમ આપે છે. ભારત અને ભૂતાનના નાગરિકોને એકબીજાને ત્યાં આવવા-જવા પાસપોર્ટ કે વિઝા લેવા પડતા નથી. ભૂતાનમાં ત્યાંના ચલણ ઉપરાંત આપણો રૂપિયો પણ સ્વીકાર્ય છે. ભારત અને ભૂતાને ૨૦૦૮માં મુક્ત વ્યાપાર સંધિ કરેલી છે.

ભૂતાનને ચીન સાથે વિધિવત્ રાજદ્વારી સંબંધો નથી, પરંતુ છેલ્લાં કેટલાંક વર્ષોમાં બંને દેશોના નેતાઓની મુલાકાતો વધી છે. બંને વચ્ચે પહેલી દ્વિપક્ષીય સમજૂતી ૧૯૯૮માં થઈ હતી. ભૂતાને ચીનના આશ્રિત પ્રદેશો મકાઉ અને હોંગ કોંગમાં કોન્સ્યુલેટ પણ ખોલી છે. ભારતની જેમ ભૂતાનની સરહદ પણ ચીનને અડીને છે અને વાયડું ચીન ભૂતાનને પણ અવારનવાર કનડે છે. પરંતુ ભારત પોતાની સરહદો બાબતે ચીન સામે તડનો જવાબ ફડથી નથી આપી શકતું ત્યાં ભૂતાનની બાબતમાં કેવી રીતે બોલે? (દક્ષિણ કોરિયા અને ઉત્તર કોરિયા વચ્ચે વિવાદમાં અમેરિકા દક્ષિણ કોરિયાની પડખે ઊભું રહે છે તેમ ભારત કરી શકતું નથી એ પણ વાસ્તવિકતા છે.) આમ છતાં મોટા ભાગે ભૂતાન શાંતિમય પ્રદેશ રહ્યું છે. કુદરતે ભૂતાનમાં છૂટા હાથે સૌંદર્ય વેર્યું છે. ત્યાં બંગાળના જાણીતા વાઘ, રીંછ, લાલ પાંડાથી માંડીને વિવિધ પ્રકારના પ્રાણીઓ જોવા મળે છે. વન્ય સંપત્તિને ભૂતાને સારી રીતે જાળવી છે.

સ્વિસના ઇન્ટરનેશનલ યુનિયન ફોર કન્ઝર્વેશન ઑફ નેચર મુજબ, વન્ય સંપત્તિને જાળવવાનાં પગલાં સક્રિય રીતે લેવા માટે ભૂતાન એક આદર્શ છે. તેની જીવવિવિધતાને જાળવવા માટે ભૂતાન જે રીતે કટિબદ્ધ છે તે માટે તેની વિશ્વના અનેક દેશોએ પ્રશંસા કરી છે. જમીનનો ઓછામાં ઓછો ૬૦ ટકા ભાગ વન માટે જાળવવાનો ભૂતાનનો નિર્ણય આજે પણ અડીખમ છે. તેમાં ૪૦ ટકા ભાગ નેશનલ પાર્ક, રિઝર્વ અને અન્ય સુરક્ષિત વિસ્તારો તરીકે જળવાયો છે.

ભૂતાનના લોકો કેમ સુખી છે? તેનું એક આ ઉપરોક્ત કારણ થયું. કુદરતી જીવન. બીજું કારણ જોઈએ. મોટા ભાગે ત્યાં ટેલિવિઝન, ઇન્ટરનેટ અને પાશ્ચાત્ય કપડાં પર પ્રતિબંધ રહ્યો છે, જે ૧૯૯૯માં ઉઠાવાયો. ભૂતાનમાં ખ્રિસ્તી અને બીજા ધર્મોના પ્રચાર-ઉત્તેજનને મંજૂરી નથી. ત્યાં બૌદ્ધ સિવાય કોઈ મિશનરી પ્રવેશી શકતા નથી. પ્લાસ્ટિક બેગ, તમાકુ, જેવી ચીજો પર સમૂળગો પ્રતિબંધ છે. આમ, બીજા પંથો-સંપ્રદાયો ભૂતાનમાં પગપેસારો કરી શક્યા નથી. આમ, એક રીતે વિશ્વથી એકલું અટૂલું લાગતું (જોકે ભારત સાથે ઘરોબો છે) ભૂતાન માટે આ એકલતા આશીર્વાદ રૂપ બની છે. હજારો વર્ષ જૂની પરંપરાઓ અને સંસ્કૃતિ ત્યાં જળવાઈ છે. ઇન્ટરનેટ, ટેલિવિઝન અને વૈશ્વિકરણનાં અન્ય પાસાં ચોક્કસ લાભદાયક છે, પરંતુ તેના લાભ કરતાં નુકસાન આપણે ત્યાં વધુ જોવા મળે છે તેવું ભૂતાનમાં થઈ શક્યું નથી. ૨૦૦૮થી ભૂતાનમાં રાજાશાહીમાંથી લોકશાહી તરફ પગરણ થઈ ચુક્યા છે.

આજે જે ગ્રોસ નેશનલ હેપ્પીનેસ શબ્દ છે તે છેક ૧૯૭૨માં ભૂતાને વહેતો મૂક્યો છે. અને સુખના માપદંડ આરોગ્ય, માનસિક સુખાકારી, સમયનો ઉપયોગ, શિક્ષણ, સાંસ્કૃતિ વિવિધતા, સુશાસન, આર્થિક વૈવિધ્ય અને જીવન ધોરણો છે. (હિન્દુ શાસ્ત્રો મુજબ આ જ માપદંડ છે)

આજે ભારતને વિશ્વગુરુ બનાવવાનાં સપનાં દેખાડાય છે પરંતુ તેમાં પણ ક્યાંક ને ક્યાંક સંસ્કૃતિ, પર્યાવરણનો ભોગ તો લેવાય જ છે, ભૌતિક સુખો, ટૅક્નૉલૉજીને જરૂર કરતાં વધુ પ્રાધાન્ય મળી રહ્યું હોય તેમ લાગે છે. જો ખરા અર્થમાં વિશ્વગુરુ બનવું હોય તો ભૂતાનમાંથી માત્ર ભારતે જ નહીં, અન્ય દેશોએ પણ શીખવા જેવું છે.

(આ લેખ ‘મુંબઈ સમાચાર’ની રવિ પૂર્તિમાં ‘સિક્કાની બીજી બાજુ’ કૉલમમાં તા.૧૮/૧/૧૫ના રોજ છપાયો)

અભિવ્યક્તિ અને વિરોધ: બંનેમાં સંયમ જરૂરી

પેરિસમાં ‘શાર્લી હેબ્દો’ સામયિકમાં વિવાદાસ્પદ કાર્ટૂન છપાયાં અને તેના પગલે મુસ્લિમ આતંકવાદીઓએ ૧૨ માણસોને ઠાર માર્યા. એટલું જ નહીં, તેના બીજા દિવસે પણ મહિલાને બંધક બનાવી. આ ખૂબ જ અંતિમ (એક્સ્ટ્રીમ) પગલું હતું. અગાઉ ડેન્માર્કમાં પણ કાર્ટૂનનો વિવાદ થયો હતો અને કેટલાક મુસ્લિમોએ હુમલો કર્યો હતો. ડેન્માર્કનાં કાર્ટૂનોનો પડઘો ભારત સહિતના અનેક દેશોમાં પડ્યો હતો. હિંસક વિરોધો થયા હતા અને કેટલાક દેશોમાં રમખાણો પણ ફાટી નીકળ્યાં હતાં.

પ્રશ્ન એ છે કે પેરિસમાં, એ દેશમાં જ્યાં સેક્યુલર શબ્દ ઉદ્ભવ્યો ત્યાં આવું કેમ બન્યું? આનાં બે પાસાં છે. એક તો, પંથ-ઉપાસના એ અતિશય નાજુક વસ્તુ છે. તેના નામે માણસોને ખૂબ જ ભડકાવી શકાય છે. અને દર વખતે જે તે પંથ-ઉપાસનાના વડાઓને લાગે છે કે તેમનો પંથ-ઉપાસના ખતરામાં છે. વિચિત્રતા એ છે કે પંથ-ઉપાસનામાં માણસને સહનશીલ થવાનું શીખવાય છે. એક ગાલે તમાચો મારે તો બીજો ગાલ ધરવાની વાત છે, પરંતુ મુસ્લિમોની બાબતમાં વાત જરા જુદી છે. તેઓ બને ત્યાં સુધી સંયમિત વિરોધ કરે છે, પરંતુ જો વાત વધી જાય તો હિંસા કરતા ખચકાતા નથી. પરંતુ પેરિસમાં જે કંઈ બન્યું તે કદાચ અત્યાર સુધીનો સૌથી અંતિમ (એક્સ્ટ્રીમ) વિરોધ હતો.

બીજી તરફ, એક એવી જમાત પણ છે જે ‘ફ્રીડમ ઑફ ઍક્સ્પ્રેશન’ના નામે ગમે તે કરે છે. તેમને મન નગ્નતા એ કળાત્મકતા છે. આથી, તેઓ કોઈ પણ પંથના સ્થાપક- અગ્રણીની મજાક ઉડાવે છે – તેને બેહુદારૂપમાં પ્રસ્તુત કરે છે. તેઓ જેમને બેહુદા ચિતરે છે તેમાં માત્ર મોહમ્મદ પયગંબર જ સામેલ નથી, પરંતુ ઈશુ ખ્રિસ્તનો પણ સમાવેશ થઈ જાય છે. આપણે ત્યાં રાજનેતાઓમાં જેઓ સહનશીલ છે, પોતાના પર હસી જાણે છે (જેમ કે, લાલુપ્રસાદ યાદવ) તેમની મજાક ઉડાવાય છે. (ટીવી ચેનલના એક કાર્યક્રમમાં તો રાજુ શ્રીવાસ્તવે લાલુપ્રસાદ યાદવ સામે જ તેમની મિમિક્રી કરીને તેમની મજાક ઉડાવી હતી), પરંતુ આ સિવાય બીજા નેતાઓની ખાસ મજાક જાહેરરૂપે ઉડાવાતી નથી. (મોદી-કેજરીવાલ-રાહુલ ગાંધીની મજાકો મોટાભાગે વૉટ્સએપ પર ખાનગી રીતે ફરે છે અથવા ફેસબુક પર નકલી એકાઉન્ટમાંથી મૂકવામાં આવે છે.) જ્યારે વિદેશમાં તો અમેરિકાના તત્કાલીન પ્રમુખ જ્યોર્જ બુશની પણ ફિલ્મો-સિરિયલો અને અન્ય કાર્યક્રમોમાં મજાક ઉડાવાય તેવું બનેલુ છે.

ભારતમાં થોડા વર્ષો પહેલાં આવું નહોતું. બધા સહનશીલ હતા, પરંતુ કૉંગ્રેસ અને અન્ય દળો દ્વારા મુસ્લિમોના તુષ્ટીકરણના ખોટા (તેમના કલ્યાણ માટે ખરેખર વિચાર્યું હોત તો જુદી વાત હતી) પ્રયાસોથી હિન્દુઓ થોડા અસહિષ્ણુ બની રહ્યા છે. કળાના નામે એમ.એફ. હુસૈન મા સરસ્વતી અને અન્ય દેવીદેવતાનાં ચિત્રો દોરે તો તેનો વિરોધ સ્વાભાવિક છે. ‘ફાયર’માં સજાતીય સંબંધો ધરાવતી નાયિકાઓનાં નામ ઈરાદાપૂર્વક સીતા અને રાધા રખાય તો તેની સામે સૂર ઉઠવાના. એવામાં છેલ્લે છેલ્લે એવી બાબતો બની રહી છે કે હિન્દુઓ જરા વધુ ઉકળી ઉઠ્યા છે, ખાસ કરીને ‘પીકે’ સામે.

સવાલ એ થાય કે ‘પીકે’ સામે આટલો બધો વિરોધ કેમ થયો? અક્ષયકુમારની ‘ઓહ માય ગોડ’માં પણ હિન્દુ રીતરિવાજો સામે પ્રશ્નો ઉઠ્યા જ હતા. દલીલ કરનારા એવી દલીલ કરે છે કે ‘પીકે’માં આમીર ખાન હોવાથી, ખાસ કરીને તે મુસ્લિમ હોવાથી વિરોધ થઈ રહ્યો છે. જ્યારે ‘ઓહ માય ગોડ’ના નાયક પરેશ રાવલ તો હિન્દુ છે અને ભાજપ સાંસદ છે. તેથી તેમનો વિરોધ ન થયો.  આ દલીલ ખોટી છે. ‘ઓહ માય ગોડ’માં પ્રશ્નો ઉઠાવાયા હતા પરંતુ તે ગંભીર રૂપે હતા, ‘પીકે’ની જેમ મજાક રૂપે નહોતા. વળી, જ્યારે ‘ઓહ માય ગોડ’ રજૂ થઈ ત્યારે પરેશ રાવલ ભાજપના સાંસદ નહોતા બન્યા.

હકીકતે હિન્દુઓ ઉદાર છે. સામાજિક સુધારાઓની રીતે કદાચ સૌથી વધુ સુધારા હિન્દુઓએ જ સ્વીકાર્યા હશે. હિન્દુઓમાં મંદિરે જાય તેનું પણ સ્વાગત છે, ન જાય તેનું પણ. અહીં અનેક પંથો છે. દરેકના ભગવાન અલગ, પરંતુ કોઈની વચ્ચે ઝઘડા નથી. સતી પ્રથાથી,બાળકીને દૂધપીતી કરવી, દહેજના પ્રશ્નો સહિત અનેક મુદ્દે સામાજિક ક્રાંતિ ચોક્કસ થઈ છે તે સ્વીકારવું જ રહ્યું. (હજુ પણ આવી કુરીતિઓ કેટલાક અંશે હશે, પરંતુ મહદંશે સુધારો છે). ફિલ્મ, ટીવી  હોય કે નાટક…તેમાં જો હિન્દુઓના ભગવાન-માતાજીને વિકૃત રીતે રજૂ કરવામાં ન આવે તો તેનો વિરોધ નથી. યાદ કરો, ‘ઓહ માય ગોડ’ પહેલાં નાટક ‘કાનજીભાઈ વર્સિસ કાનજીભાઈ’ આવી ગયું હતું અને ખૂબ જ હિટ રહ્યું હતું. ગાંધીજી, રાજા રામચંદ્ર મોહનરોય, મહાત્મા જ્યોતિરાવ ગોવિંદરાવ ફૂળે અનેકોએ સુધારા કરવા પ્રયત્ન કર્યો. ગાંધીજીએ તો અસ્પૃશ્યતા જેવો જ્વલનશીલ મુદ્દો ઉપાડ્યો હતો, તેમ છતાં તેઓ જનનાયક બન્યા હતા.

છેલ્લા થોડા સમયથી બને છે એવું કે જ્યારે હિન્દુ તહેવારો હોય ત્યારે ગરીબોને મદદ કરવાનું કહેતા મેસેજ ફરવા લાગે છે. શ્રાવણ મહિનો આવે ત્યારે શિવલિંગ પર દૂધ ન ચડાવવા અને દૂધ ગરીબ બાળકોને આપવા મેસેજ આવે. દિવાળી આવે એટલે મીઠાઈઓમાં ભેળસેળના મેસેજ આવી ચડે. બાળકોને ફટાકડા ન ફોડવાનું કહેવામાં આવે. તેનાથી પ્રદૂષણ થાય છે તેવી દલીલ થાય. ઉત્તરાયણ પર પતંગ ન ચગાવવાનું કહેવામાં આવે. (એ વાત સાચી કે જલદ દોરીથી પક્ષીઓ મરે છે અને માણસોને પણ ગળામાં જીવલેણ વાગે છે, પરંતુ તેવી દોરી ન વાપરવાની સલાહના બદલે આ તો પતંગ જ ન ચગાવવા તેવું કહેવાય છે). જેમને દૂધ ચડાવવામાં શ્રદ્ધા છે તેમની દલીલ છે કે શિવલિંગ પર દૂધ ચડાવવું વૈજ્ઞાનિક છે. અને અમે ગરીબોને મદદ કરીએ જ છીએ. તેમની દલીલ એવી પણ છે કે કેમ કોઈ ઈદ વખતે બકરી ન કાપવી કે ૩૧મી ડિસેમ્બર વખતે કરોડો રૂપિયાનો દારૂ ઢીંચવાના બદલે ગરીબોને મદદ કરવાનો કે પછી ફટાકડા ન ફોડવાનો મેસેજ નથી આપતું? વળી, પાકિસ્તાન ભારત સરહદે ગોળીબાર કરી ભારતીય જવાનો અને નાગરિકોને મારી નાખતું હોય, પેશાવરમાં તાલિબાની હુમલા પછી પણ તેમાંથી બોધપાઠ લેવાના બદલે ‘સારા’ ત્રાસવાદી લખવીને જામીન અપાતા હોય…આ બધી પરિસ્થિતિમાં રજૂ થાય છે ‘પીકે’.

‘પીકે’માં પાકિસ્તાની યુવકને સારો બતાવ્યો છે. તેથી પણ ‘પીકે’નો વિરોધ છે. વળી, આમીર ખાન ‘સત્યમેવ જયતે’માં સૂફિયાણી સલાહો આપે છે તેથી અનેક વ્યવસાયના લોકો તેનાથી નારાજ છે. જેમ કે, ડૉક્ટરો તરફી એક વૉટ્સએપ મેસેજમાં કહેવાય છે કે આમીર પોતે ‘સત્યમેવ જયતે’ અને ‘પીકે’માં કામ કરવાના કરોડો રૂપિયા લે છે પરંતુ ડૉક્ટરોને મફતમાં કામ કરવાની સલાહ આપે છે. વળી, ‘પીકે’માં વાત ગંભીર રીતે કહેવાના બદલે મજાક ઉડાવાઈ છે. જેમ કે ભગવાનની મૂર્તિ બનાવનારને એમ ઉદ્દેશાય છે કે તેમણે ભગવાનને બનાવ્યા. હકીકત એ છે કે કોઈ મૂર્તિ પણ ત્યાં સુધી મૂર્તિ નથી બનતી જ્યાં સુધી તેની પ્રાણપ્રતિષ્ઠા (શાસ્ત્રોક્ત રીતે કરાતા મંત્રજાપ-પૂજા પાઠ) ન થાય. ભગવાન છે જ નહીં, તેવો મેસેજ અંત સુધી આવ્યા રાખે અને જેમ કોઈ મ્યુચ્યુઅલ ફંડની એડવર્ટાઇઝમાં અંતે બહુ ઝડપથી ડિસ્ક્લેઇમર બોલી જવાય તેમ છેક છેલ્લે ભગવાન તો છે, પણ પાખંડીઓએ બનાવેલા ભગવાન ખોટા છે તેવું કહેવાય. આની સામે ‘ઓહ માય ગોડ’માં આપણો ધર્મગ્રંથ ગીતા એ દરેક પ્રશ્નનો હલ છે તેમ કહેવાયું હતું જ્યારે ‘પીકે’માં તો આમીર પ્રશ્ન કરે છે: ‘મારે કયો ધર્મગ્રંથ વાંચવો? ગીતા, કુર્આન કે બાઈબલ?’ તેનો જવાબ એ ‘પીકે’ના વિરોધીઓ દ્વારા એ અપાય છે કે કોઈ પણ ધર્મગંર્થ  વાંચો તેનો સાર તો એક જ છે. આ બધાં પરિબળોનો સરવાળો થયો એટલે ‘પીકે’ સામે વિરોધ થયો, પણ યાદ રાખો, તેના વિરોધમાં માત્ર થિયેટરોમાં તોડફોડ કરાઈ છે. અને તે પણ એક ચોક્કસ સંગઠન દ્વારા.

જ્યારે કમલ હાસનની ‘વિશ્વરૂપમ’ આવી ત્યારે મુસ્લિમોના વિરોધના કારણે તમિલનાડુમાં તેના પર બાન મૂકી દેવાયો હતો. ‘સેતાનિક વર્સીસ’ પર પ્રતિબંધ મૂકાયો હતો અને તેના લેખક આજથી ત્રણ-ચાર વર્ષ પહેલાં આ વિરોધના કારણે જ જયપુરના સાહિત્યિક ફેસ્ટિવલમાં આવી શક્યા નહોતા. પુસ્તક અને ફિલ્મ ‘ધ વિન્ચી કોડ’ સામે ખ્રિસ્તીઓ અને મુસ્લિમોના વિરોધના કારણે તે ભારતનાં અનેક રાજ્યોમાં રજૂ થઈ શકી નહોતી. પ્રિયદર્શનની ફિલ્મ ‘કમાલ ધમાલ માલામાલ’ સામે કેથોલિક ખ્રિસ્તીઓના વિરોધના કારણે તેમાંથી દૃશ્યો કાપવાં પડ્યાં હતાં. ‘પીકે’ સામે આવો વિરોધ નથી અને જે કંઈ મામૂલી વિરોધ છે તેના કારણે દૃશ્યો કાપવાની કે થિયેટરમાંથી ઉતારી લેવાની નોબત આવી નથી.

૨૦૧૫નો જાન્યુઆરી શરૂ થયો ત્યારથી સબ ટીવી પર એક સિરિયલ ચાલુ થઈ છે, ‘યમ હૈ હમ’. તેમાં યમરાજા અને ચિત્રગુપ્ત ધરતી પર આવે છે અને લોકોને સારા સંદેશા આપે છે તેવું દર્શાવાયું છે. તેમાં ઘણી વાર યમરાજા-ચિત્રગુપ્તની મજાક ઉડાવાય છે, પરંતુ સરવાળે સારો સંદેશ અપાય છે તેથી ‘પીકે’ની જેમ તેનો વિરોધ કરાતો નથી. જો આમીર ખાન મુસ્લિમ હોય તેના કારણે તેનો વિરોધ થતો હોત તો તો ‘તકદીરવાલા’ નામની ફિલ્મ, જે આજથી ૨૦ વર્ષ પહેલાં, ૧૯૯૫માં આવી હતી જેમાં એક મુસ્લિમ અભિનેતા કાદરખાન યમરાજા બન્યા હતા. તેની સામે વિરોધ નહોતો થયો.

સમજવાનું બંને પક્ષોએ છે. કળાથી રોજીરોટી કમાતા લોકોએ માત્ર ચર્ચા-વિવાદમાં આવવા ખાતર કે કળાની સ્વતંત્રતાના નામે બેહૂદગીથી દૂર રહેવું જોઈએ તો, પોતાના પંથ-ઉપાસનાની રક્ષા કરતા લોકોએ પણ વિરોધ કરવો હોય તો અહિંસક રીતે કરવો જોઈએ. જ્યારે બેમાંથી એક પક્ષ (અથવા બંને પક્ષ) પોતાની મર્યાદા ઓળંગશે ત્યારે પેરિસ જેવી ઘટના જરૂર બનશે.

(ગુજરાત ગાર્ડિયન દૈનિકની બુધવારની પૂર્તિમાં તા.૧૪/૧/૧૫ના રોજ ઉપરોક્ત લેખ છપાયો)

 

મારા વિચારો, મારી ભાષામાં!

અમારી બીજી કોઇ ટૅગલાઇન નથી!

Read, Think, Respond

જયવંત પંડ્યાનો બ્લોગ

WordPress.com

WordPress.com is the best place for your personal blog or business site.

મોરપીંછ

મારી પસંદગીનું સાહિત્ય - હિના પારેખ "મનમૌજી"

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 2,173 other followers

%d bloggers like this: