નહેરુ લાગણીશીલ હતા કે તકવાદી?

દેશને ૧૯૪૭માં સ્વતંત્રતા સાંપડી અને પ્રથમ વડા પ્રધાન બનવાનું સૌભાગ્ય પંડિત જવાહરલાલ નહેરુને મળ્યું. જો તેઓ વડા પ્રધાન ન બન્યા હોત તો? નહેરુની અનેક ખામી (જેની વાત આપણે લેખના ઉત્તરાર્ધમાં કરીશું) છતાં ભારતના લલાટ પર પ્રથમ વડા પ્રધાન તરીકે આ વ્યક્તિ નિર્મિત થઈ તે મને કે કમને સ્વીકારવું રહ્યું. તેમનું પ્રથમ વડા પ્રધાન તરીકે કેવું અને કેટલું પ્રદાન રહ્યું? હકીકતે મહાત્મા ગાંધીજી તો ડોમિનિયન સ્ટેટસથી ખુશ હતા. ડોમિનિયન સ્ટેટસ એટલે બ્રિટનના આધિપત્ય નીચે ભારતના લોકો સરકાર બનાવે તે. પરંતુ સુભાષચંદ્ર બોઝ પૂર્ણ સ્વરાજના હિમાયતી હતા અને જવાહરલાલ નહેરુએ બોઝના સાથથી તેમના ગુરુ ગાંધીજીની વિરુદ્ધ જઈને પૂર્ણ સ્વરાજનો ઠરાવ કરાવડાવ્યો હતો.

સ્વતંત્રતા મળવા સુધીમાં ગુરુ અને શિષ્ય વચ્ચે ઘણા મતભેદો થઈ ચુક્યા હતા. આજે વિરોધીઓ નરેન્દ્ર મોદીને લાલકૃષ્ણ અડવાણી અને મુરલી મનોહર જોશીને માર્ગદર્શક મંડળમાં બેસાડી દેવા માટે ટીકા કરે છે પણ નહેરુએ અને સરદાર પટેલે ગાંધીજી સાથે આવું જ કરેલું. નથુરામ ગોડસેએ ગાંધીજીની હત્યા કરીને મોટું પાપ આચર્યું બાકી, નહેરુ અને સરદાર પટેલને ગાંધીજી ક્યારનાય આઉટડેટેડ લાગવા લાગેલા અને તેમણે તેમને કોરાણે મૂકી પણ દીધા હતા. એક રીતે કહેવું હોય તો કહી શકાય કે જે રીતે અરવિંદ કેજરીવાલે સત્તા મેળવવા અણ્ણા હઝારેનો ઉપયોગ કર્યો તે જ રીતે નહેરુએ ગાંધીજીનો ઉપયોગ કર્યો હતો

ગાંધીજી પૂર્ણ પણે ભારતીય વિચારવાળા હતા. જ્યારે નહેરુ ઈંગ્લેન્ડની હેરો સ્કૂલ અને કેમ્બ્રિજની ટ્રિનિટી કૉલેજમાં ભણેલા અંગ્રેજી સંસ્કૃતિથી પ્રભાવિત વ્યક્તિ હતા. તેમનામાં ભારતીયતાના બદલે પાશ્ચાત્ય સંસ્કૃતિ વધુ છલકતી હતી. ગાંધીજી નાનપણમાં બીડી પીતા હતા પરંતુ તેમણે નેતા બન્યા પછી ભારતીય પહેરવેશ અપનાવ્યો. સદ્ગુણો અપનાવ્યા. જ્યારે નહેરુની સિગારેટ કે સિગાર પીતા હોય તેવી તસવીરો આસાનીથી પ્રાપ્ય છે. નહેરુ પાશ્ચાત્ય વેશમાં હેટ, કોટ, પેન્ટમાં જોવા મળતા. તેમણે તેમની દીકરી ઈન્દિરા ગાંધીને પણ એ જ રીતે ઉછેર્યાં હતાં.

નહેરુના તરફદારો કહે છે કે નહેરુના કારણે ભારતની પ્રગતિ થઈ. અને એ વાત કેટલાક અંશે સાચી પણ છે. નહેરુના વૈજ્ઞાનિક મિજાજના કારણે સ્વતંત્રતા પછી ભારત ઇલેક્ટ્રોનિક્સ, ભારત હેવી ઇલેક્ટ્રિકલ્સ, સીએસઆઈઆર, ભાભા એટોમિક રિસર્ચ, આઈઆઈટી વગેરે ઉદ્યોગો અને સંસ્થાઓ સ્થપાઈ. નહેરુના પક્ષકારો એમ પણ કહે છે કે જ્યારે નહેરુએ સત્તા મેળવી ત્યારે ભારત રક્તરંજિત હતું. વિભાજનના કારણે રમખાણો, લૂટ અને બળાત્કાર થઈ રહ્યા હતા. બ્રિટિશરો દેશને આર્થિક રીતે ખાલી કરીને ગયા હતા. આવા સમયે દેશને સ્થિરતા આપવી અને લોકશાહી જાળવી રાખવી એ અગત્યનું હતું. નહેરુએ આ કામ કર્યા. નહેરુએ ધાર્યું હોત તો પોતે સરમુખત્યાર બની શક્યા હોત. પરંતુ તેવું કર્યું નહીં. તેઓ તેમના વિરોધને પણ પ્રશંસતા હતા. અટલ બિહારી વાજપેયી જેવા વિરોધી નેતા વિશે નહેરુએ એક વિદેશી મહાનુભાવ સમક્ષ આગાહી કરી હતી કે આ યુવાન એક દિવસ ભારતના વડા પ્રધાન બનશે. નહેરુના સમયમાં બીજા વિશ્વ યુદ્ધ પછી દુનિયા અમેરિકા અને સોવિયેત સંઘ એમ બે છાવણીમાં વહેંચાઈ ગઈ હતી. પરંતુ નહેરુએ બિનજોડાણવાદી સંસ્થા ‘નામ’માં જોડાઈને તટસ્થ નીતિ અપનાવી.

પરંતુ નહેરુએ ગાંધીજીની સ્વદેશી નીતિ અભેરાઈએ ચડાવી દીધી. ગામડા, ખાદીનો વિકાસ થાય, સ્વભાષાનો વિકાસ, આયુર્વેદનો વિકાસ થાય તેવી નીતિ અપનાવી હોત તો ભારતની પ્રગતિ સાચા અર્થમાં થઈ હોત, પરંતુ નહેરુની નીતિના કારણે શહેરીકરણ વધ્યું અને શહેરોમાં પૂરતાં સંસાધનો-સુવિધા પણ નહોતી. એ વાત સાચી કે નહેરુના સમયમાં ખાદ્ય સામગ્રીની તંગી હતી અને હરિત ક્રાંતિના કારણે એ પરિસ્થિતિમાં આપણે બહાર આવ્યા.

નહેરુએ ભારતના ભાગલા પછી માઉન્ટબેટનને ગવર્નર જનરલ તરીકે ચાલુ રાખ્યા (એમાં તેમનો કથિત એડ્વિના પ્રેમ પણ જવાબદાર ગણાય) તે મોટી ભૂલ. પાકિસ્તાને એ ભૂલ કરી નહીં. જ્યારે જમ્મુ-કાશ્મીર પર પાકિસ્તાને આક્રમણ કર્યું ત્યારે માઉન્ટબેટનની સલાહથી ભારત સંયુક્ત રાષ્ટ્રોમાં ગયું અને કાશ્મીરનું કોકડું કાયમ માટે ગૂંચવાઈ ગયું. એ વખતે ગાંધીજીએ પણ કહેલું કે ભારત અને પાકિસ્તાને સાથે બેસીને આ પ્રશ્ન ઉકેલવો જોઈએ. આમાં મધ્યસ્થીની જરૂર જ ક્યાં છે?

એ તો ઠીક પણ કાશ્મીર માટે કલમ ૩૭૦ લાવીને પણ નહેરુએ મોટી ભૂલ કરી. (બલોચિસ્તાનની ભૂલ અંગે તો ૨૧મીના અંકમાં આ લેખકની કૉલમ ‘સિક્કાની બીજી બાજુ’માં આપણે જોઈ ગયા છીએ.) આ કલમથી કાશ્મીરમાં બહારની કોઈ વ્યક્તિ સ્થાયી થઈ શકતી નહોતી. આના કારણે કાશ્મીરમાંથી હિન્દુઓને સતત ભાગતા રહેવાની ફરજ પડી અને પરિણામે કાશ્મીર મુસ્લિમ આધિપત્યવાળું બની ગયું. નહેરુનો શેખ અબ્દુલ્લા પ્રેમ પણ ભારતને બહુ નડી ગયો. અબ્દુલ્લાને તેઓ પોતાના લોહીના ભાઈ (બ્લડ બ્રધર) કહેતા. મહારાજા હરિસિંહનું રાજ્ય હતું ત્યારે શેખ અબ્દુલ્લા કાશ્મીરને સ્વતંત્ર કરવાની ચળવળ ચલાવતા. એ વખતે ૧૯૪૬માં શેખ અબ્દુલ્લા માટે થઈને નહેરુ હરિસિંહના કાયદાનો ભંગ કરીને કાશ્મીર ગયેલા. હરિસિંહ તો પાકિસ્તાનના આક્રમણ પહેલાં સપ્ટેમ્બર ૧૯૪૭માં જ જમ્મુ-કાશ્મીરને ભારતમાં ભેળવવા તૈયાર હતા પરંતુ નહેરુએ શરત મૂકી કે અબ્દુલ્લાને જેલમાંથી બહાર કાઢો પછી બધી વાત.

પાકિસ્તાને કાશ્મીર પર આક્રમણ કર્યું ત્યારે નહેરુ કેબિનેટની બેઠકમાં ફિલ્ડ માર્શલ સામ માણેકશાની હાજરીમાં રશિયાની વાતો કરતા હતા અને સૈન્યને કોઈ આદેશ નહોતા આપતા. છેવટે સરદાર પટેલે દરમિયાનગીરી કરી અને કડક ભાષામાં નહેરુને પૂછ્યું, “તમારે કાશ્મીર જોઈએ છે કે પછી હાથમાંથી જવા દેવા માગો છો?” નહેરુએ કહેવું પડ્યું: “મારે કાશ્મીર જોઈએ છે.” અને સરદાર પટેલે માણેકશાને કહ્યું, “તમને આદેશ મળી ગયો છે.”

નહેરુ લાગણીશીલ હતા તેમ કહેવાય છે. પરંતુ શેખ અબ્દુલ્લાને તેમણે જે રીતે છાવર્યા તેમાં લાગણીનું તત્ત્વ કામ કરી ગયું કે લોહીના ભાઈનો નાતો? તે કહેવું અઘરું છે. તેમણે શરત મૂકી હતી કે કાશ્મીરના વડા પ્રધાન (કલમ ૩૭૦ના કારણે કાશ્મીર અલગ દેશ જ ગણાતો હતો) શેખ અબ્દુલ્લા જ બનશે.

નહેરુની કાશ્મીર નીતિ અને શેખ અબ્દુલ્લા પ્રત્યેના આંધળા પ્રેમના લીધે તેમના જ એક પ્રધાન શ્યામાપ્રસાદ મુખર્જીએ રાજીનામું આપ્યું અને જનસંઘ સ્થાપ્યો. શ્યામાપ્રસાદ મુખર્જીનું કાશ્મીરમાં રહસ્યમય રીતે મૃત્યુ થયું પરંતુ જે નહેરુ લાગણીશીલ ગણાય છે તેઓ એક પણ વાર જેલમાં શ્યામાપ્રસાદને મળવા ગયા નહોતા. શેખને જેલમાં પૂરવાનું એક નાટક જ હતું કેમ કે શ્યામાપ્રસાદ મુખર્જીના નેતૃત્વમાં નહેરુની કાશ્મીર નીતિ સામે આંદોલન છેડાયું હતું તેના કારણે નહેરુ વિરોધી વાતાવરણ બનવા લાગ્યું હતું.

આ જ રીતે બાબાસાહેબ આંબેડકરને પણ નહેરુ સાથે ગંભીર મતભેદો હતા જેના કારણે તેમણે નહેરુ મંત્રીમંડળમાંથી રાજીનામું આપ્યું હતું. નહેરુને આધુનિક વિચારસરણીવાળા ગણાય છે પરંતુ હકીકતે તેઓ તકવાદી વધુ હતા. નહેરુને કલમ ૩૭૦ લાવવી હતી જેનો આંબેડકરે વિરોધ કર્યો હતો. આથી નહેરુએ બંધારણ સભાના પ્રમુખ આંબેડકરની ઉપરવટ જઈને ગોપાલસ્વામી અયંગર નામના ખાતા વિનાના પ્રધાનને આગળ કર્યા. કૉંગ્રેસમાં પણ વિરોધ થયો તો નહેરુએ સરદાર પટેલને કૉંગ્રેસીઓને સમજાવવાની જવાબદારી સોંપી દીધી!

આંબેડકર હિન્દુઓમાં ધરખમ સુધારા માટે હિન્દુ કૉડ બિલ લાવ્યા. આનો પ્રચંડ વિરોધ થયેલો એટલે નહેરુએ તેને સમર્થન ન આપ્યું. આથી આંબેડકરે રાજીનામું આપ્યું હતું. જોકે બાદમાં નહેરુ અલગ-અલગ ખરડા કરીને આ સુધારાઓ લાવેલા, પરંતુ તેમણે મુસ્લિમોમાં આવા સુધારા કર્યા નહીં. ગાંધીજીની જેમ જ નહેરુ પણ મુસ્લિમ તુષ્ટીકરણની એક ખોટી પરંપરા પાડતા ગયા.

નહેરુ જાતિ અને ધર્મથી પોતાને ઉપર ગણાવતા હતા તો પોતાને પંડિત કહેવડાવવાનું કેમ પસંદ કરતા હતા? તેમના વિશે એમ કહેવાય છે કે તેઓ જ્યોતિષમાં નહોતા માનતા. પરંતુ નહેરુનાં બહેન કૃષ્ણા હઠીસિંહે સંપાદિત કરેલા પુસ્તક ‘નહેરુસ લેટર્સ ટૂ હિઝ સિસ્ટર’માં નહેરુ તેમનાં દીકરી ઈન્દિરા ગાંધીને લખે છે કે રાજીવ ગાંધીની કુંડળી સારા જ્યોતિષ પાસે બનાવડાવી લેજે! બેંગ્લુરુના જ્યોતિષ મેગેઝિન ‘એસ્ટ્રોલૉજિકલ મેગેઝિન’ના તંત્રીને નહેરુના અંગત સચિવે પત્ર લખીને જણાવ્યું હતું કે “વડા પ્રધાને મને તમને એ લખવા જણાવ્યું છે કે તેમનો જન્મ સમય નવેમ્બર ૧૮૮૯ના રોજ રાતના ૧૧.૩૦ વાગ્યાનો છે.” નહેરુને તે વખતના આયોજન પ્રધાન ગુલઝારીલાલ નંદાએ તેમની જન્મકુંડળી એક જ્યોતિષને બતાવવા સમજાવેલા અને નહેરુ માની પણ ગયેલા, પરંતુ જ્યોતિષીએ કહેલું કે ચીન ભારત પર આક્રમણ કરશે એટલે નહેરુ પાછા વૈજ્ઞાનિક મિજાજમાં આવી ગયા હતા!

નહેરુ લાગણીશીલ હતા કે મૂર્ખ હતા કે પછી તેમને વિશ્વ નેતા બનવાની ખંજવાળ ઉપડેલી તે કહેવું મુશ્કેલ છે. તેઓ માનતા કે ભારત તો અહિંસામાં માનનારો દેશ છે. તેને સંરક્ષણ નીતિની શી જરૂર? ચીન પર તેમણે જે રીતે આંખો મીચીને ભરોસો કરેલો તે આપણને તેમને મૂર્ખ માનવા તરફ પ્રેરે છે. અમેરિકાના પ્રમુખ જોન કેનેડીએ ચીન પહેલાં ભારતને પરમાણુ પરીક્ષણ કરવા માટે ઉત્તેજન આપ્યું હતું પરંતુ નહેરુએ કેનેડીના પોતાના હસ્તાક્ષરવાળો પત્ર અસ્વીકારી દીધો હતો. એટલું જ નહીં, ચીને તાઈવાન પર કબજો કર્યો તેનાથી તેની સંયુક્ત રાષ્ટ્રોની સલામતી પરિષદમાંથી હકાલપટ્ટી થઈ. તેનું  સ્થાન અમેરિકા ભારતને આપવા માગતું હતું પરંતુ નહેરુ ચીનના ટેકે વિશ્વ જમાદાર થવાનાં સપનાં જોતાં હતાં અને આથી ચીનને ખોટું ન લાગે તે માટે તેમણે ૧૯૫૦માં આ મહામૂલી ઑફર જતી કરી દીધી હતી!

જોકે નહેરુ તો ચાલ્યા ગયા પરંતુ તેમની વિશ્વ નેતા બનવાની નીતિને, તેમની મુસ્લિમ તુષ્ટીકરણની નીતિને, શહેરીકરણની નીતિને સહુ કોઈ અપનાવતા રહ્યા. અટલ બિહારી વાજપેયી જેવા ભાજપના નેતા વડા પ્રધાન થયા ત્યારે તેમની નહેરુ સાથે સરખામણી થાય તે તેમને ગમતું હતું. થોડા સમય પહેલાં સુધી નરેન્દ્ર મોદીને પણ વિશ્વ નેતા બનવાના ધખારા લાગતા હતા પરંતુ ૧૨ ઓગસ્ટે કાશ્મીર પર સર્વપક્ષીય બેઠક પછી તેમણે પોતાની જાતને સમયસર વાળી લીધી છે અને બલોચિસ્તાન-ગિલગીટ અને પાકિસ્તાને પચાવી પાડેલા કાશ્મીરનો પ્રશ્ન ઉપાડીને તેમણે પ્રશંસનીય યૂ ટર્ન લીધો છે. જોકે આર્થિક નીતિમાં તેઓ પણ સ્માર્ટ સિટી દ્વારા નહેરુની શહેરીકરણની નીતિ જ અપનાવી રહ્યા છે. આમ, નહેરુ ગયા પણ નહેરુત્વ છોડતા ગયા છે. નહેરુ ન હોત અને સરદાર પટેલ વડા પ્રધાન બન્યા હોત તો ચિત્ર જુદું હોત પરંતુ હોની કો કૌન ટાલ સકતા હૈ!

નહેરુ ન હોત તો? કદાચ ભારત અખંડ હોત. તો કદાચ જનસંઘ અને ભાજપ ન હોત. અને નરેન્દ્ર મોદી પણ વડા પ્રધાન ન હોત. અને રાહુલ ગાંધી પણ ન હોત!

કાશ્મીરની જેમ બલોચિસ્તાન અંગે પણ નહેરુની ભૂલ નડી ગઈ?

(મુંબઈ સમાચારની રવિવારની પૂર્તિમાં ‘સિક્કાની બીજી બાજુ’ કૉલમમાં તા.૨૧/૦૮/૨૦૧૬ના રોજ આ લેખ પ્રસિદ્ધ થયો.)

વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ ૧૨ ઑગસ્ટે કાશ્મીર પર બોલાવાયેલી સર્વપક્ષીય બેઠકમાં સ્પષ્ટ કહી દીધું કે હવે સમય આવી ગયો છે કે બલોચિસ્તાન અને પાકિસ્તાનના કબજાવાળા કાશ્મીરમાં પાકિસ્તાનના અત્યાચારોને ખુલ્લા પાડવામાં આવે. મોદીએ વિદેશ મંત્રાલયને નિર્દેશ આપ્યો કે તે પાકિસ્તાનના કબજાવાળા કાશ્મીરના જે લોકો પાકિસ્તાન બહાર રહેતા હોય તેમનો સંપર્ક કરે અને તે પ્રદેશમાં પાકિસ્તાન દ્વારા આચરવામાં આવતા અત્યાચારો અંગે માહિતી એકત્ર કરે.

મોદીએ કહ્યું કે પાકિસ્તાન ભૂલી જાય છે કે તે તેના જ નાગરિકો પર લડાકુ વિમાનો દ્વારા બોમ્બમારો કરે છે. મોદીએ કહ્યું કે તેમની સરકાર કાશ્મીર ઘાટીની સમસ્યા ઉકેલશે પરંતુ કાશ્મીરની ચર્ચા થાય ત્યારે જમ્મુ, લદ્દાખ અને પાકિસ્તાનના કબજાવાળા કાશ્મીરની પણ એ જ સૂરમાં ચર્ચા થવી જોઈએ.

આ પછી મોદીએ ૧૫ ઑગસ્ટે લાલ કિલ્લા પરથી જાહેર ભાષણ કરતાં પણ બલોચિસ્તાન, ગિલગિટ અને પાકિસ્તાને પચાવી પાડેલા કાશ્મીરનો પ્રશ્ન ઉઠાવીને પાકિસ્તાનની દુઃખતી રગ પર હાથ મૂક્યો છે. તેમણે માત્ર આટલું જ કહ્યું કે પાકિસ્તાનના કબજાવાળા કાશ્મીર, બલોચિસ્તાન અને ગિલગીટના લોકોએ પોતાના પ્રશ્નો ઉઠાવવા બદલ તેમનો આભાર માન્યો છે અને તે બદલ તેઓ કૃતજ્ઞતા અનુભવે છે. પણ રાજદ્વારી રીતે આટલા શબ્દો પણ એ સમજવા પૂરતા છે કે ભારતની પાકિસ્તાન પ્રત્યેની નીતિમાં ૧૮૦ ડિગ્રીનું પરિવર્તન આવી ગયું છે.

મોદીના આવ્યા પહેલાં ભારતની નીતિ ખૂબ જ સંરક્ષણાત્મક હતી. પાકિસ્તાન ભારતમાંથી જ જન્મ્યું છે. તેમ છતાં કાશ્મીર પર તેણે આક્રમણ કર્યું અને નહેરુ સંયુક્ત રાષ્ટ્રોમાં ગયા. તે પછી ૧૯૬૫ અને ૧૯૭૧નાં યુદ્ધો થયાં. ૧૯૯૯માં કારગિલનું યુદ્ધ થયું. દર વખતે આપણે મેદાનમાં જીત્યા અને મંત્રણાના મેજ પર કૂટનીતિમાં હારી ગયા. આપણી સ્થિતિ સમજવા આ ઉદાહરણ પૂરતું છે. એક કિશોર જે ખૂબ જ હટ્ટોકટ્ટો અને ઊંચો છે છતાં જ્યારે શેરીમાં નીકળે ત્યારે એક સૂકલકડી ઠીંગણો કિશોર તેને ખૂબ જ ચીડવે, તેને લાફા મારે. હટ્ટોકટ્ટો કિશોર રોતોરોતો ઘરમાં આવીને ફરિયાદ કરે. એક વાર તેના ઘરમાં માબાપ નહોતા અને કાકા આવ્યા હતા. કાકા આગળ ભત્રીજાએ ફરિયાદ કરી. કાકાએ સામે તેને લાફો માર્યો અને કહ્યું, “ખબરદાર, ફરિયાદ લઈને આવ્યો છે તો. જા જઈને પેલાને પાંસરો કરી આવ. કંઈ થશે તો હું બેઠો છું.” અત્યાર સુધી લશ્કરને કે રાજનીતિની રીતે એવું કહેનાર કોઈ નહોતું કે “કંઈ થશે તો હું બેઠો છું.” આક્રમકતાનો અભાવ હતો. પરંતુ પહેલી વાર ભારતની નીતિ આક્રમક જણાય છે અને ભારતની અચાનક આ નીતિથી પાકિસ્તાન સ્તબ્ધ છે. પરંતુ એ સમજવું જરૂરી છે કે બલોચિસ્તાન, ગિલગીટ અને પાકિસ્તાન અધિકૃત કાશ્મીરના પ્રશ્નો શું છે? પાકિસ્તાનને તેનાથી કેમ પેટમાં દુઃખે છે?

બલોચિસ્તાન એ અગ્નિ ખૂણામાં આવેલો પાકિસ્તાનનો પ્રાંત છે. ત્યાં બલોચ, પશ્તુન, બ્રહુઇસ, સિંધી, પંજાબી વગેરે સમુદાયો રહે છે. ઈ.સ. ૬૫૪માં અહીં ઈસ્લામનો પ્રવેશ થયો હોવાનું મનાય છે. ચીન જે બંદર વિકસાવી રહ્યું છે તે ગ્વાદર પણ બલોચિસ્તાનનો ૧૯૭૭થી ભાગ છે. આથી ભારતના આ વલણથી ચીન પણ સ્તબ્ધ છે.

વાસ્તવમાં, બલોચિસ્તાન ભારતનો જ ભાગ હોત, પણ પં. નહેરુની ઉદાર નીતિ અહીં પણ આપણને નડી ગઈ. જ્યારે બ્રિટિશરો ભારતીય ઉપખંડ છોડીને ગયા ત્યારે તાત્કાલિક બલોચિસ્તાન પાકિસ્તાનનો ભાગ નહોતું બન્યું. તે સાડા સાત મહિના સુધી સ્વતંત્ર હતું. એક રીતે તેની સ્થિતિ કાશ્મીર જેવી જ હતી. બલોચિસ્તાનના રાજા ખાન ઑફ કલાત મીર અહેમદીયાર ખાન બલોચિસ્તાનને ભારતમાં ભેળવવા માગતા હતા. પવન દુર્રાની નામના કાશ્મીરી પત્રકાર અને બ્લૉગરે ૨૬ ઑક્ટોબર ૨૦૧૨માં ટ્વીટ કરીને લોકોને ચોંકાવી દીધા હતા: “૧૯૪૭માં કિંગ ઑફ કલાત (બલોચિસ્તાન)એ ભારતમાં વિલીનીકરણ કર્યું હતું. દુર્ભાગ્યે નહેરુએ તેને નકારી દીધું. બાકીનો ઇતિહાસ છે. બલોચ હજુ પણ સહન કરી રહ્યા છે.”

મીર અહેમદીયાર ખાન રેડિયો સાંભળવાના શોખીન હતા અને તેમાંય ઑલ ઇન્ડિયા રેડિયો. ૨૭ માર્ચ ૧૯૪૮ના રોજ તેમણે ઑલ ઇન્ડિયા રેડિયો પર જે સાંભળ્યું તેનાથી તેઓ ચોંકી ગયા. રેડિયો પર વિદેશ સચિવ વી. પી. મેનનને લગતા સમાચાર આવી રહ્યા હતા. મેનને નિવેદન જાહેર કર્યું હતું કે “ખાન ઑફ કલાત બલોચિસ્તાનને ભારતમાં ભેળવવા માગે છે પરંતુ ભારતને તેની સાથે કોઈ લેવા દેવા નથી.”

વી. પી. મેનનના આ નિવેદનથી ખળભળાટ મચી ગયો. સરદાર પટેલે બીજા જ દિવસે નિવેદન જાહેર કરી દીધું કે ખાન ઑફ કલાત તરફથી ભારતને કોઈ વિનંતી મળી નથી. ૩૦ માર્ચ ૧૯૪૮ના રોજ વડા પ્રધાન નહેરુએ તો મેનને જે કંઈ કહ્યું હતું તેનો વિગતવાર નકાર કર્યો. દરમિયાનમાં પાકિસ્તાનની સેનાએ ૨૭ માર્ચ ૧૯૪૮ના રોજ બલોચિસ્તાન પર આક્રમણ કર્યું અને ખાન ઑફ કલાતને ૨૮ માર્ચે પરાણે બલોચિસ્તાનને પાકિસ્તાનમાં ભેળવવું પડ્યું.

ખાન ઑફ કલાતને પણ મોહમ્મદ અલી ઝીણાના દગાખોર સ્વભાવનો પરચો મળી ગયો. ખાન ઑફ કલાત બ્રિટિશરોથી મુક્ત બલોચિસ્તાન ઈચ્છતા હતા. તેઓ મુસ્લિમ લીગને ઉદાર હાથે ફંડ આપતા હતા. તેમણે ઝીણાને રાજ્યના કાનૂની સલાહકાર નિમ્યા હતા! ૪ ઑગસ્ટ ૧૯૪૭ના રોજ એવી સમજૂતી થઈ હતી કે કલાત સ્ટેટ (બલોચિસ્તાન) ૫ ઑગસ્ટ ૧૯૪૭ના રોજ સ્વતંત્ર થશે. તે ૧૮૩૮માં જે દરજ્જો ભોગવતું હતું તે જ દરજ્જો ભોગવશે.

અંતે પાકિસ્તાનનો જન્મ થયો તે પછી કલાતને મીર અહેમદીયાર ખાને સ્વતંત્ર જાહેર કર્યું પરંતુ ઝીણાએ સેના મોકલીને તેને પાકિસ્તાનમાં ભેળવી દીધું. ૧૯૫૮-૫૯માં બલોચ નેતા નવાબ નૌરોઝ ખાને વિદ્રોહ કર્યો. તેણે અને તેના સાથીઓએ ગેરિલા યુદ્ધ છેડ્યું હતું. પરંતુ તેમની ધરપકડ થઈ અને તેમના પર રાજદ્રોહનો આરોપ લગાડી તેને હૈદરાબાદ જેલમાં મૂકી દેવાયા. તેમના કુટુંબના પાંચ સભ્યો જેમાં તેમના પુત્રો અને ભત્રીજાઓનો સમાવેશ થતો હતો તેમને ફાંસી આપી દેવાઈ. નવાબ નૌરોઝ ખાનનું જેલમાં જ મૃત્યુ થયું.

નહેરુએ કાશ્મીરને સ્વાયત્ત રાજ્યનો દરજ્જો આપ્યો તે હજુ પણ ચાલુ છે અને આપણા ટેક્સના પૈસે કાશ્મીરીઓ જલસા કરે છે. પરંતુ બલોચિસ્તાનના મામલે આવું થયું નહીં. પાકિસ્તાનને બલોચિસ્તાનને સ્વાયત્ત રાજ્યનો દરજ્જો આપવાની લોલિપોપ આપી હતી. પરંતુ ૧૯૫૬માં પાકિસ્તાને ખંધાઈ કરી અને બલોચિસ્તાનને આપેલી સ્વાયત્તતા ઘટાડી નાખી. આથી શેર મોહમ્મદ બીજરાનીના નેતૃત્વમાં બલોચ લોકોએ ગેરિલા પદ્ધતિથી ફરી યુદ્ધ છેડ્યું. તેમની એક માગણી એ પણ હતી કે બલોચિસ્તાનમાં સુઈ ગેસ ક્ષેત્રમાંથી જે આવક મળતી હતી તેમાં બલોચિસ્તાનને ભાગ મળવો જોઈએ. પરંતુ દુર્ભાગ્યે બલોચ નેતાઓ પાકિસ્તાનની સેના સામે હારી ગયા અને ૧૯૬૯માં તેમણે યુદ્ધ વિરામ જાહેર કરવો પડ્યો. ૧૯૭૦માં પાકિસ્તાનના પ્રમુખ યાહ્યા ખાને બલોચિસ્તાનને પાકિસ્તાનનું ચોથું પ્રાંત જાહેર કરી દીધું.

૧૯૭૩માં પાકિસ્તાનના પ્રમુખ ઝુલ્ફીકાર અલી ભુટ્ટોએ બળવાનું કારણ આપીને બલોચિસ્તાન અને નોર્થ વેસ્ટ ફ્રંટીયર પ્રોવિન્સની સરકારોને પદભ્રષ્ટ કરી દીધી. ત્યાં માર્શલ લૉ લાદી દીધો. આના પરિણામે ખૈર બક્ષ મારીએ બલોચિસ્તાન પીપલ્સ લિબરેશન ફ્રન્ટ રચી દીધો અને મારી અને મેંગાલ આદિવાસીઓએ પાકિસ્તાનની સરકાર સામે ગેરિલા પદ્ધતિથી યુદ્ધ છેડી દીધું. આ યુદ્ધમાં પાકિસ્તાનની સેનાએ ૩૦૦થી ૪૦૦ સૈનિકો ગુમાવ્યા તો સામે પક્ષે બલોચિસ્તાનના ૭,૩૦૦ સૈનિકો અને ૯,૦૦૦ નાગરિકો મરાયા.

વર્ષ ૨૦૦૪માં ગ્વાદર બંદર પર હુમલો કરાયો હતો જેમાં ચીનના ત્રણ ઇજનેરો મરાયા હતા. ૨૦૦૫માં બલોચના નવાબ અકબર ખાન બુગતી અને મીર બલચ મારીએ પાકિસ્તાન સરકાર સમક્ષ ૧૫ મુદ્દાનો એજન્ડા મૂક્યો. ઑગસ્ટ ૨૦૦૬માં આ બુગતી સેનાની સાથે લડાઈમાં માર્યા ગયા. તેમાં પાકિસ્તાનના ૬૦ સૈનિકો પણ મરાયા હતા. એપ્રિલ ૨૦૦૯માં બલોચ રાષ્ટ્રીય ચળવળના પ્રમુખ ગુલામ મોહમ્મદ બલોચ અને બીજા બે રાષ્ટ્રવાદી નેતાની ધરપકડ કરાઈ અને તેમને આંખ પર પાટા બાંધી દઈ તેમને ધક્કા દઈ એક ટ્રકમાં ચડાવી દેવાયા. પાંચ દિવસ પછી તેમના મૃતદેહો મળી આવ્યા હતા. ૧૨ ઑગસ્ટ ૨૦૦૯ના રોજ ખાન ઑફ કલાત સુલેમાન દાઉદે પોતાને બલોચિસ્તાનનો શાસક જાહેર કરી દીધો.

આ જ રીતે ગિલગીટ અને બાલ્ટીસ્તાનનો મુદ્દો પણ પાકિસ્તાનના ગળામાં ફસાયેલો છે. પાકિસ્તાન પહેલાં તેને નોર્ધન એરિયા તરીકે ઓળખાવતું હતું. પરંતુ ઑગસ્ટ ૨૦૦૯થી તે ગિલગીટ-બાલ્ટીસ્તાન તરીકે ઓળખાય છે. બે બ્રિટિશ અધિકારીઓની ગદ્દારીના કારણે ગિલગીટ-બાલ્ટીસ્તાન પાકિસ્તાનમાં જતા રહ્યા. જમ્મુ-કાશ્મીરના મહારાજા હરિ સિંહે મેજર ડબ્લ્યુ. એ. બ્રાઉન અને કેપ્ટન એ. એસ. મેથીસનને ગિલગીટના મહારાજાને આપ્યા હતા. હરિસિંહે કાશ્મીરને ભારતમાં ભેળવ્યું તેની સાથે આ બંને બ્રિટીશ અધિકારીઓએ દગો કરી ગિલગીટના સેનાના અધિકારી બ્રિગેડિયર ઘંસારા સિંહને જેલમાં પૂરી દીધા. અને ગિલગીટને પાકિસ્તાનમાં ભેળવી દીધું. આ બળવાના સમાચાર સાંભળીને લુચ્ચા બ્રિટીશરોએ ગિલગીટનો કબજો પાકિસ્તાન પાસે જ રહેવા દીધો.

અહીં સ્થાનિક વસતિનું પ્રમાણ જળવાઈ રહે તે માટે કાયદો હતો પરંતુ પાકિસ્તાનના પ્રમુખ ભુટ્ટોએ આ કાયદો ફેરવી તોળ્યો જેથી પાકિસ્તાનના સુન્ની મુસ્લિમો ત્યાં જમીન લઈ શકે અને સ્થાયી થઈ શકે. (આપણા કોઈ નેતાને હજુ કાશ્મીરમાં આવો કાયદો ૩૭૦ ફેરવી તોળવાનો વિચાર આવતો નથી.) તે પછી ઝિયા ઉલ હક આવ્યા. તેમના વખતમાં શિયા વિરોધી દળોના હિંસાચારથી આ પ્રદેશમાં શિયા મુસ્લિમોની વસતિ ધરખમ રીતે ઘટી ગઈ. અહીં હમણા હમણાંથી પાકિસ્તાન પ્રત્યે રોષ વધી ગયો છે. અહીંના લોકો પાકિસ્તાનથી સ્વતંત્રતા ઈચ્છે છે.

તો પાકિસ્તાને પચાવી પાડેલા કાશ્મીરની સ્થિતિ પણ જુદી નથી. ત્યાં સ્વાયત્તતા નામ પૂરતી છે. સંસાધનો પુષ્કળ છે, પરંતુ જોઈએ તેવો વિકાસ થયો નથી. ત્યાં પાકિસ્તાનની કઠપૂતળી સરકાર જ આવે છે. તાજેતરમાં નવાઝ શરીફના પક્ષ મુસ્લિમ લીગ (એન)નો મોટા પ્રમાણમાં વિજય થયો પરંતુ લોકો તેને ધાંધલ ધમાલથી થયેલો વિજય ગણાવે છે. અહીંના લોકો હવે કાશ્મીરમાં ભારતની મદદ જોઈને ભારતમાં ભળવા માગે છે.

દુર્ભાગ્યે ભારતના કાશ્મીરમાં પાકિસ્તાન પ્રેરિત લોકો રોજ સેના પર પથ્થરમારો કરે છે, હુમલા કરે છે. અને બરખા દત્ત, દિગ્વિજયસિંહ જેવા પત્રકારો-રાજકીય નેતાઓ- કન્હૈયાકુમાર જેવા વિદ્યાર્થી નેતાઓ- એમ્નેસ્ટી ઇન્ટરનેશનલ ઇન્ડિયા જેવી સંસ્થાઓ તેને પ્રોત્સાહન આપતા લેખો લખે છે- કાર્યક્રમો કરે છે- સૂત્રોચ્ચાર કરે છે. પરંતુ નરેન્દ્ર મોદીની આક્રમક નીતિ જો ચાલુ રખાશે તો તે રંગ લાવશે જ તેમાં કોઈ બેમત નથી.

:-) એક વ્યથિત ફેસબુક યુઝરનું ફેસબુક પર ફેસબુકમાંથી રાજીનામું :-)

છેલ્લાં ૧૦ વર્ષથી ફેસબુક પર પૉસ્ટ કરતાં કરતાં મને અનેકવિધ કૉમેન્ટ સાંભળવાની તક મળી છે. ફેસબુક તેમજ વૉટ્સએપે મને ખૂબ જ અગત્યની જવાબદારી એડ્મિન તરીકે સોંપી છે. (જે મેં જાતે જ લીધી હતી.) જેને હું મારું સદ્ભાગ્ય માનું છું.

ફેસબુકથી વૉટ્સએપ સુધી સોશિયલ મિડિયાના લોકોએ મારી પર વિશ્વાસ મૂક્યો તે માટે હું ઋણી છું. કુશળ સંગઠક, દીર્ઘદૃષ્ટા અને કર્મઠ આદરણીય શ્રી માર્ક ઝુકરબર્ગભાઈના નેતૃત્વ નીચે પહેલાં ફેસબુકમાં અને પછી વૉટ્સએપમાં કામ કરવાની મને તક મળી જેના કારણે સાતત્યપૂર્વક મારું ઘડતર થતું રહ્યું. છેલ્લાં ૧૦ વર્ષથી ફેસબુક ને વૉટ્સએપના પ્રૉફાઇલ પિક્ચર, કવર ફોટો, પોસ્ટ ફોરવર્ડ કરવી, લાઇક કરવી, સ્માઇલી સાથે કૉમેન્ટ લખવી, કોઈને ફ્રેન્ડ રિક્વેસ્ટ મોકલવી, કોઈને અનફ્રેન્ડ કરવા જેવી સોશિયલ મિડિયાના ખૂબ જ અગત્યના વિભાગોની કામગીરી કરતાં કરતાં અનેક (અન્યોએ મૌલિક લખેલી) રચનાત્મક પૉસ્ટમાં સુધારાઓ કરી (એટલે કે એમનું નામ કાઢી ને મારું નામ ઉમેરી) નવી પૉસ્ટ દ્વારા પારદર્શિતા લાવવા પ્રામાણિકતા સાથે પરિણામલક્ષી કાર્ય કરવા સતત પ્રયત્નશીલ રહ્યો છું. મે ૨૦૦૬માં ગુજરાત રાજ્યના પ્રથમ ફેસબુક યુઝર તરીકે માર્ક ઝુકરબર્ગભાઈએ જવાબદારી મને સોંપી તેને હું સમગ્ર ગુજરાતની જનતાનું ગૌરવ ગણું છું. ઑર્કુટથી ફેસબુકના મંચ પર કામ કરવા  મારી પસંદગી થઈ તે સ્વાભાવિક રીતે જ આકાશના તારા ગણવા જેવું કઠિન કાર્ય હતું પરંતુ, મને એ વાતનો ગર્વ છે કે ઑર્કુટ પર વિકાસની કંડારેલી કેડી ફેસબુક પર એ જ ઝડપથી આગળ વધારવામાં હું ક્યાંય પાછો પડ્યો નથી.

ફેસબુકની લાઇક અને કોમેન્ટથી પ્રેરાઈ હું ફેસબુકમાં જોડાયો હતો અને આજ સુધી તેનું પાલન કરતો રહ્યો છું. છેલ્લા થોડાક સમયથી ફેસબુક પર લાઇક ઓછી મળે છે અને વિરોધી કોમેન્ટનો મારો થાય છે. મારો મોબાઇલ ડેટા પણ પૂરો થનાર છે. પરંતુ રિયો ઑલિમ્પિક, ગુજરાત, ઉત્તર પ્રદેશ, પંજાબ વિધાનસભાની ચૂંટણી ૨૦૧૬-૧૭માં  આવવાની હોઈ તેમજ દર બે વર્ષે યોજાતા રાજ્ય માટે મહત્ત્વના વાઈબ્રન્ટ ગુજરાત સમીટ પણ જાન્યુઆરી 2017માં યોજાનાર હોઈ પાનના ગલ્લા જેવી કૉમેન્ટ કરવા માટે નવનિયુક્ત થનાર ફેસબુક યુઝરને પૂરતો સમય મળી રહે તે માટે મેં બે માસ અગાઉ ઝુકરબર્ગભાઈ સમક્ષ મને આ જવાબદારીમાંથી મુક્ત કરવા માટે વિનંતી કરેલ. હું આજે ફરીથી આ પત્ર દ્વારા ઝુકરબર્ગને મને ફેસબુક યુઝર પદની જવાબદારીમાંથી મુક્ત કરવા નમ્ર વિનંતી કરું છું.

ફેસબુકની ગૌરવશાળી (!) પ્રજાની પોસ્ટ પર લાઇક કરવાની મને તક મળી અને છેવાડાના યુઝર સુધી લાઇકનો લાભ પહોંચાડવા માટે મેં શક્ય તમામ પ્રયત્નો કર્યા છે. ફેસબુકરૂપી પરિવારનું નેતૃત્વ કરતા મને જે અપાર ગાળો અને લાઇક, ડિસલાઇક ને એન્ગ્રી ને સેડ બટન દબાવતા રહેવાની સતત પ્રેરણા મળી છે તે માટે હું મારી હૃદયપૂર્વક કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરી વંદન કરું છું.

લિ. એક વ્યથિત  ફેસબુક યુઝર

અન્યાયની લાગણી: દલિત-સવર્ણ, સ્ત્રી-પુરુષ, મધ્યમ-શ્રીમંત, શ્વેત-અશ્વેત….

હમણાં ઉનાનું સમઢિયાળા દેશભરમાં જાણીતું થઈ ગયું. ત્યાં નિર્દોષ લોકો પર જે અત્યાચાર થયો તે કોઈ રીતે ક્ષમાને પાત્ર નથી. અહીં મેં જાણી જોઈને દલિત શબ્દ નથી વાપર્યો કારણકે આવી ઘટના કોઈની પણ સાથે બને ચાહે તે દલિત હોય કે મુસ્લિમ, તે ટીકાને પાત્ર જ છે. મેં આ ઘટના બની તેના થોડા જ દિવસોમાં આ વિષય પર ‘ગુજરાત કેમ સળગી રહ્યું છે’ તેના પર બ્લૉગપૉસ્ટ લખી હતી. (http://bit.ly/2asQSjj) તેમાં આ વિષય આવરી લીધો હતો. એટલે તેની વાત નથી કરવી પણ અહીં વાત કરવી છે અન્યાયની. અન્યાયની ભાવના વધતા-ઓછા અંશે અનેક વિવિધ વર્ગમાં છે. કથિત દલિત-કથિત સવર્ણ, સ્ત્રી-પુરુષ, મુસ્લિમ-હિન્દુ, મધ્યમ-ધનવાન વર્ગ, કર્મચારી-બોસ, ગ્રાહક-વેપારી, પોલીસ, વહીવટી કર્મચારી (બ્યુરોક્રેટ)-રાજકારણી, શ્વેત-અશ્વેત.

આ ૧૫મીએ સ્વતંત્રતા મળ્યાને આ ૬૯ વર્ષ પૂરાં થશે. ૬૯ વર્ષેય દલિતોની સ્થિતિ ખૂબ ખરાબ છે, તેમાં કોઈ બેમત નથી જ. આજેય તેમને ઘણી જગ્યાએ કૂવાથી માંડીને સ્મશાન સુધી અનેક રીતે સામાજિક અન્યાય સહન કરવો પડી રહ્યો છે. તેમની સામાજિક-શૈક્ષણિક સ્થિતિમાં પણ હજુ ખાસ ફેર પડ્યો નથી. આર્થિક સ્થિતિ પણ સારી નથી જ. ઉત્તર પ્રદેશ, બિહારમાં તેમને અન્ય જગ્યાએ પેશાબ કરવા માટે પેશાબ પીવડાવવામાં આવે છે.

સાથે એ પણ વાત એટલી જ મહત્ત્વની છે કે દલિતોને થતા અન્યાયની લાગણી માત્ર દલિતોમાં જ નથી પ્રવર્તતી, કથિત સવર્ણ ગણાતી જ્ઞાતિઓમાં ઘણા લોકો પણ સમાન સંવેદના ધરાવે છે-દલિતો જેટલી જ પીડા અનુભવે છે. ઇતિહાસ જોવામાં આવે તો દલિતો માટે લડત આપનારાઓમાં નરસિંહ મહેતા, મહાત્મા ગાંધી સહિત અનેક આગેવાનો આ કથિત સવર્ણ જ્ઞાતિના હતા અને છે. આ માટે તેમણે ભારે વિરોધનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. દલિતો માટે એટ્રોસિટીનો કાયદો છે. હજુ ૨૩ એપ્રિલ ૨૦૧૬ના રોજ મોદી સરકારે ઝડપી ન્યાય માટે શેડ્યુલ્ડ કાસ્ટ્સ એન્ડ શેડ્યૂલ્ડ ટ્રાઇબ્સ (પ્રીવેન્શન્સ ઑફ ઍટ્રોસિટીઝ) ઍક્ટ કાયદો સુધાર્યો છે. આ કાયદા અન્વયે, દલિતો અને આદિવાસીઓને અત્યાચારોમાંથી બચાવવા મજબૂત જોગવાઈઓ કરાઈ છે. કાયદાની વધુ વિગતોમાં નથી પડતા. આ જ રીતે દલિતો અને આદિવાસીઓને શિક્ષણમાં અને સરકારી નોકરીમાં અનામતની જોગવાઈ છે. અનામતની જોગવાઈ મૂળ દાખલ કરી હતી બ્રિટનના વડા પ્રધાન રામસે મેકડોનાલ્ડે. જૂન ૧૯૩૨માં. આની સામે ગાંધીજીએ સત્યાગ્રહ કર્યો હતો. તે પછી ભારત સ્વતંત્ર થયું અને તે પછી અનામતની જોગવાઈ ચાલુ જ રહી છે અને તેમાં બીજી જ્ઞાતિઓનો ઉમેરો પણ થતો ગયો છે. દલિતોની આર્થિક સ્થિતિ ઘણી સુધરી છે. પરંતુ સામાજિક રીતે હજુ પણ દલિતો સામે ઘૃણાની માનસિકતા પ્રવર્તી રહી છે. ગાંધીજી માનતા હતા કે શિક્ષણ અને મંદિર વગેરેમાં પ્રવેશ દ્વારા તેમજ લોકસંસ્કાર, લોકશિક્ષણ, લોકજાગૃતિ દ્વારા જ આ સામાજિક અન્યાય દૂર કરી શકાશે.

પરંતુ એ વાત પણ સ્વીકારવી પડશે કે પહેલાંની સ્થિતિની સરખામણીએ ઘણી હદે દલિતોની સ્થિતિ સુધરી છે. જોકે કેટલીક કહેવાતી દલિત તરફી સંસ્થાઓ દ્વારા સતત વિષવમન કરીને આ ઘાને રુઝવવાના બદલે તેને સતત ખોતરવામાં આવે છે તેના કારણે પરિસ્થિતિ વણસી રહી છે. હમણાં એક સમાચારપત્રમાં લખાયું કે દારૂના અડ્ડા પર પોલીસની રેડમાં એક દલિતનું મૃત્યુ. કારગિલનું યુદ્ધ લડનાર સૈનિકને જમીન મેળવવા સરકારી તંત્ર ધક્કા ખવડાવે છે. આમાં કોઈ જાતિ વિશેષ હોવાથી આવું થતું નથી. દરેક જાતિના લોકોને અનુભવ છે કે સરકારી તંત્રમાં ધક્કા ખાવા પડે છે, પણ સૈનિકની જાતિ ગણાવવાનો પ્રયાસ થઈ રહ્યો છે. આવું થશે તો તે દલિતો માટે જ નુકસાનકારક બની રહેશે. પણ ગુજરાત અને રાષ્ટ્રમાં ઉના મુદ્દે વ્યાપક સાચા આક્રોશની આગમાં ઘી હોમવાના પ્રયાસ થઈ રહ્યા છે તે ચોક્કસ દેખાઈ આવે છે.

ગયા ઑગસ્ટમાં જ્યારે પાટીદાર અનામત આંદોલન ચરમસીમાએ હતું ત્યારે પાટીદારો સહિત કથિત સવર્ણોમાં અન્યાયની લાગણી પૂરજોશમાં હતી. પહેલાંય હતી અને અત્યારેય વત્તા ઓછા અંશે છે. એ વખતે સંદેશાઓ વહેતા હતા કે દલિતોને ૪૫ ટકાએ અનામત પર મેડિકલ-એન્જિનિયરિંગમાં પ્રવેશ મળી જાય છે. અનામતમાં દલિત અને આદિવાસીઓ ઉપરાંત ઓબીસીનો પણ સમાવેશ થયો છે. અને પાટીદારોના કથિત આગેવાનો અનામત માટે ઓબીસીમાં સમાવેશ થવા માટે આંદોલન કરી રહ્યા હતા. એટલે તે સમયે ઓબીસીના એક વર્ગનું પણ આંદોલન શરૂ થયું હતું. ૧૯૮૯ આસપાસ ઓબીસી માટે જ્યારે અનામત જાહેર કરાઈ (વી. પી. સિંહ વડા પ્રધાન હતા ત્યારે) એ સમયે પણ પટેલો સહિત કથિત સવર્ણોએ ઉગ્ર આંદોલન કર્યું હતું અને તેમાં ઘણાંનાં મૃત્યુ પણ થયાં હતાં. વળી, એટ્રોસિટીના દુરુપયોગના લીધે પણ કથિત સવર્ણોમાં અન્યાયની લાગણી મોટા પ્રમાણમાં પ્રવર્તે છે. એટ્રોસિટીના કાયદાના લીધે જો અધિકારી કથિત સવર્ણ હોય તો તેની નીચેના કથિત દલિત કર્મચારી કામ ન કરે કે કામમાં ભૂલ કરે તો પણ તે કંઈ કહી શકતો નથી. પાટીદારોમાં પણ તેમની ‘પાસ’ જેવી સંસ્થાએ કોઈ ઉકેલ લાવવાના બદલે આગમાં ભડકો કરવાનું કામ વધુ કર્યું હતું. ગયા ઑગસ્ટ પછી કેટલાક બ્રાહ્મણોમાં પણ પોતાને અનામત મળવું જોઈએ તેવા સંદેશાઓની આપલે શરૂ થઈ હતી. એ સમયે આ લેખક અને હાસ્ય લેખક જગદીશ ત્રિવેદીએ આની વિરુદ્ધ સમજાવવા વ્યક્તિગત પ્રયાસ કરેલા. અનામત દલિતોને સામાજિક પછાતપણાના કારણોસર મળે છે તે કથિત સવર્ણોએ સમજવું રહ્યું.

સ્ત્રીઓમાં પણ લાલ ચાંદલાવાળી ફેમિનિસ્ટો અન્યાયની લાગણીઓ ભડકાવતી હોય છે. હમણાં ચોંકાવનારો સંદેશ વાંચવા મળ્યો. તેમાં લખાયું હતું કે “સ્ત્રી હોવું એટલે જીવનનાં અડધાં સપનાંઓને હૃદયના કોઈક ખૂણામાં કાયમ માટે દફનાવી દેવું.” અત્યારે સ્ત્રીઓની સ્થિતિ પહેલાંના સમય કરતાં ઘણી સારી છે. મોટા ભાગે હવે વિભક્ત કુટુંબ છે. સ્ત્રીનાં કામો પણ ઘટ્યાં છે. તે આર્થિક રીતે સ્વતંત્ર પણ થઈ છે. પોતાની ઈચ્છા મુજબ કપડાં પણ પહેરી શકે છે. મોટાં પદ પર પણ પહોંચે છે. સ્ત્રીઓ માટે કાયદા કડક બની રહ્યા છે. કોઈ પણ સ્ત્રી બળાત્કારનો કે છેડતીનો આક્ષેપ કરે તો તરત તેને સાચો જ માનીને આવી સ્ત્રી જો જાણીતી હસ્તી હોય અથવા દિલ્લી-મુંબઈ જેવાં શહેરની હોય તો તેની તરફેણમાં મિડિયા ટ્રાયલ પણ શરૂ થઈ જાય છે. પરંતુ એટ્રોસિટીના કાયદાની જેમ બળાત્કારના કાયદાના દુરુપયોગના મામલા પણ સામે આવી રહ્યા છે. હવે તો સલમાન ખાન જેવી હસ્તી પોતાના થાકનું વર્ણન કરવા બળાત્કાર પીડિતાની માનસિક સ્થિતિનું ઉદાહરણ આપે તો ય તેની સામે મિડિયા ટ્રાયલ થાય છે.

એ વાજબી જ હતું પણ તેના સહઉદ્યમી શાહરુખ ખાને તો એક પુસ્તક વિમોચનમાં એવું કહ્યું કે “જ્યારે હું કોઈ મહિલા સાથે વાત કરતો હોઉં ત્યારે તે નીચે પડેલી હોવી જોઈએ.”! (When I speak to a woman, I’d like her to be lying down.) પણ શાહરુખપ્રેમી મિડિયાએ આ વિધાનને ચગાવ્યું નહીં. શાહરુખનું આ વિધાન, પાછું જેનું પુસ્તક વિમોચન હતું તે લેખિકા ગુંજન જૈન સામે જ હતું! આ લેખિકાએ જો બીજા કોઈએ આવું વિધાન કર્યું હોત તો કેટલો ગોકીરો મચાવી દીધો હોત!

શાહરુખ પુરુષવાદી માનસિકતા ધરાવે છે, ભલે તેની સામે ‘ગે’ હોવાના આક્ષેપો-મજાક થતી હોય! તે અમિતાભ બચ્ચન સહિત અનેક મહાન હસ્તીઓની મજાક ઉડાવી શકે પરંતુ પ્રિયંકા ચોપરાએ જ્યારે ‘માય નેમ ઇઝ ખાન’ની મજાક ઉડાવી હતી ત્યારે તેના મોઢાના હાવભાવ જોવા જેવા હતા. પુરુષોમાંય સ્ત્રીઓ પ્રત્યે કચવાટ છે. આ કચવાટ પુરુષોના અનેક વર્ગમાં છે. રાજકારણીઓ આ કચવાટ ભારે ભદ્દા શબ્દોમાં વ્યક્ત કરે છે. સ્મૃતિ ઈરાની અંગે જનતા દળ (યૂ)ના અલી અનવરનું નિવેદન ભલે સમાચારપત્રોમાં ન છપાયું, પણ અત્યંત ખરાબ અને હલકી માનસિકતાનું આ પ્રતિબિંબ હતું. મહિલાઓ આગળ વધે તે પુરુષો પણ સાંખી નથી જ શકતા. પુરુષોની તો પતિ તરીકે માતા, બહેન અને પત્ની વચ્ચે સેન્ડવિચ બની ગયાની પણ ફરિયાદ હોય છે. સ્ત્રી તરફી કાયદાઓના કારણે, દહેજ કે માનસિક ત્રાસના કાયદાના દુરુપયોગની ફરિયાદો પતિઓને છે અને જેમાં ઘણા કિસ્સાઓમાં સચ્ચાઈ પણ જોવા મળે છે. ક્યાંક ક્યાંક પત્ની પીડિત સંઘો પણ જોવા મળે છે. તો નોકરી ક્ષેત્રે મહિલા પોતે મહિલા હોવાનો ફાયદો ઉઠાવીને આગળ વધી જતી હોય કે તેને ઓછું કામ કરવાનું આવતું હોય અથવા તેને વધુ સુવિધા મળતી હોય તેવી લાગણી નોકરિયાત પુરુષોમાં જોવા મળે છે. વ્યંઢળ-ગે-લેસ્બિયન વગેરેની પણ અન્યાયની ફરિયાદો છે!

ઘણા મુસ્લિમોને તેમના તરફી અનેક કાયદા-સુવિધા છતાં ભયંકર અસંતોષ છે. તેમને લાગે છે કે પાકિસ્તાન વધુ સારું છે. પરંતુ જાવેદ અખ્તર જેવા બહુ ઓછા લોકો સમજે છે કે ભારતમાં મુસ્લિમો જેટલા સુખી છે તેટલા બીજે ક્યાંય નથી. આની સામે વધતા જતા ત્રાસવાદના બનાવો, ભારતમાં રહેવા છતાં મંદિર પર નમાઝ સમયે લાઉડ સ્પીકર ન વગાડવા દેવાનો સરકારનો આદેશ વગેરે અનેક બાબતોના કારણે હિન્દુઓમાં અસંતોષની લાગણી એટલી જ ઉગ્ર બની રહી છે. તો વિદેશોમાં ખ્રિસ્તીઓને લઘુમતી એશિયનો સામે પૂર્વગ્રહ બંધાતો જાય છે. વર્ષ ૨૦૦૯માં તો મોટી સંખ્યામાં ભારતીય વિદ્યાર્થીઓ સામે ઑસ્ટ્રેલિયામાં હિંસા થઈ હતી. અમેરિકામાં તાજેતરમાં અકારણ બે અશ્વેતોની હત્યા પોલીસે કરી અને તે પછી અશ્વેતોના હિંસક પ્રદર્શનોમાં પાંચ પોલીસ મરાયા. આમ, શ્વેત-અશ્વેતોમાં પણ અન્યાયની લાગણી વ્યાપક છે.

તો મધ્યમ વર્ગને લાગે છે કે રાજકારણીઓ ગરીબોને અનેક છૂટ આપે છે, ધનવાન વર્ગને બધી સુવિધાઓ મળે છે. ટૅક્સ મધ્યમ વર્ગ જ ભરે છે પરંતુ તેમ છતાં તેની સુવિધાઓ કોઈ વિચારતું નથી. શ્રીમંત વર્ગને લાગે છે કે તે સાહસ કરે છે. અનેક લોકોને રોજી આપે છે તો તેને છૂટ મળવી જ જોઈએ પરંતુ સરકાર તેમના પર સુપર રિચ ટૅક્સ નાખે છે. તેમની પાસેથી રાજકારણીઓ ફંડ લે છે. તેમના સ્ટેટસ મુજબ, તેમના ખર્ચા પણ વધુ હોય છે, તો તેમને સુવિધાઓ મળવી જ જોઈએ. શ્રીમંતો જેવી જ લાગણી સત્તાધીશોમાં પણ પ્રવર્તતી હોય છે. આ જ રીતે ખાનગી-સરકારી ક્ષેત્રે કર્મચારીઓને થતું હોય છે- પોતે કામ કરે છે અને બોસને જલસા હોય છે. બોસને નકામા કર્મચારી ભટકાય ત્યારે થતું હોય છે કે આ જલસા કરે છે અને એનું કામ મારે કરવું પડે છે અથવા માલિકનો ઠપકો સાંભળવો પડે છે. ગ્રાહકોને લાગે છે કે વેપારી તેમને છેતરે છે અને વેપારીને લાગે છે કે તેમના પર ટૅક્સ અને કાગળિયાં કામથી સરકાર દ્વારા તેમની બહુ કનડગત થાય છે. ખાસ કરીને તહેવારોના સમયે પડતા આઈટી દરોડાના લીધે. (વેપારીઓ જેવી જ ફરિયાદો દર્દી-અસીલોને ડૉક્ટરો-વકીલો સામે હોય છે.) દલિતોને-મુસ્લિમોને પોલીસ પ્રત્યે ફરિયાદો હોય છે તો સામે પક્ષે પોલીસમાંય અસંતોષની લાગણી ભરપૂર હોય છે. વારેતહેવારે રજા ન મળવી, સતત ઓન ડ્યૂટી, રાજકારણીઓનું દબાણ, ઓછો પગાર વગેરે તેમની ફરિયાદો છે. શિક્ષકોમાં પણ અસંતોષ જોવા મળે છે. ઓછો પગાર, શિક્ષણ સિવાયનાં ચૂંટણી ફરજો જેવાં કામો સહિતની ફરિયાદો તેમની હોય છે. બ્યુરોક્રેટને સત્તાધીશ રાજકારણી સામે અને રાજકારણીને કામ ન કરતા બ્યુરોક્રેટ સામે ફરિયાદ રહેતી હોય છે. ચૂંટાયેલી સરકાર અને ન્યાયપાલિકા વચ્ચે પણ ટકરાવ અજાણ્યો નથી. ભક્તોનેય ભગવાન પ્રત્યે ફરિયાદ હોય છે- ફલાણાને આટલું સુખ મળ્યું જ્યારે પોતાને નહીં. (અહીં ભક્તને ધાર્મિક અર્થમાં જ લેવો) પણ સામે પક્ષે ભગવાનની ફરિયાદ બોલકી નથી!

આ બધી સ્થિતિમાં ખરેખર તટસ્થતાથી કોઈ વિચારતું નથી. આ દરેક ક્ષેત્રે કામ કરતી સંસ્થાઓ એક તરફી જ પ્રચાર પ્રસાર કરતી હોવાથી, દરેક બાબતમાં અન્યાયનો વળ ચડી જાય છે. પરિણામે ખાઈ વધતી જાય છે. જે વર્ગનું સંગઠન મજબૂત અને હિંસક બની શકે , જેનો અવાજ બોલકો તેનો અવાજ વધુ સંભળાય છે. આમાં જ્યારે રાજકારણ ભળે ત્યારે પરિસ્થિતિ સુધરવાના બદલે વણસે છે. દુર્ભાગ્યે અત્યારે ગાંધીજી કે મોરારજી દેસાઈ જેવા સાચા અર્થમાં આગેવાનો કોઈ નથી. બધા રાજકારણી બની ગયા છે.

ઢાકા અને મદીના: ત્રાસવાદીઓનું લક્ષ્ય માત્ર વિધર્મી જ નથી!

(સંકલન શ્રેણી સામયિકમાં ૨૧ જુલાઈ ૨૦૧૬ના અંકમાં આ લેખ પ્રકાશિત થયો)

મુસ્લિમોના પવિત્ર તહેવાર ઈદ પહેલાં, ઈદ પર અને પછી ભારે હિંસા થઈ. આમાં સૌથી વધુ ચર્ચા ઢાકા હુમલાની જ છે. માત્ર ૬ જૂનથી ૫ જુલાઈ દરમિયાન અનેક મુસ્લિમ ત્રાસવાદીઓએ હુમલામાં પાંચસો આસપાસ લોકો મર્યા. આ સમયગાળો મુસ્લિમોના પવિત્ર મહિના રમઝાનનો હતો. એમ મનાય છે કે આઈએસઆઈએસે જૂન ૨૦૧૪માં ખલીફાનું શાસન લાવવા જાહેરાત કરી ત્યારથી દરેક રમઝાન મહિનો લોહિયાળ વિત્યો છે.

જોકે ઇતિહાસ જોતાં, ઈ.સ. ૬૨૪થી આ ક્રમ ચાલ્યો આવે છે. ગીતા અને કુરાન બંનેમાં યુદ્ધની વાત કરાઈ છે. ગીતામાં પોતાના જ પિતરાઈ ભાઈઓને, પ્રપિતામહ ભીષ્મ, ગુરુ દ્રોણાચાર્ય વગેરેને જોઈને અર્જુનના હાથમાંથી ગાંડિવ સરી પડે છે. ત્યારે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ ગીતા જ્ઞાન આપતાં કહે છે, હવે તો યુદ્ધ એ જ કલ્યાણ! કુરાનમાં સૂરાહ (અધ્યાય ૨)માં ૧૯૦થી ૨૧૭ આયાત યુદ્ધ વિશે છે!

૧૯૧મી આયાત કહે છે, “અને જ્યાં પણ તેમના પર નિયંત્રણ મેળવો, તેમની હત્યા કરો અને તેમણે તમને જ્યાંથી કાઢ્યા છે ત્યાંથી તેમને કાઢો કારણકે ઉત્પીડન હત્યાથી પણ ગંભીર છે. પરંતુ મસ્જિદે હરામ (કાબા) પાસે તમે તેમની સામે ત્યાં સુધી ન લડો જ્યાં સુધી તેઓ સ્વયં તમારી સામે યુદ્ધ ન કરે. આથી જો તેઓ યુદ્ધ કરવા આવે તો તેમની હત્યા કરો. આવા લોકોનો આ જ બદલો છે.”

ઈસ્લામને શાંતિનો પંથ બતાવવા પ્રયાસરત છે તેવા ઈસ્લામના વિદ્વાનો કહે છે કે ત્રાસવાદીઓ આયાતોનું-કુરાનનું ખોટું અર્થઘટન કરે છે.

અને આ જ કુરાન- આ જ આયાતોનું મદરેસામાં પાઠ ભણાવતા મૌલવીઓ અને હવે તો જાહેરમાં કન્વેન્શન દ્વારા કે સોશિયલ મિડિયા પરથી આવા પાઠ ભણાવતા ઝાકિર નાઈક મુસ્લિમ બાળકો-યુવાનોમાં વિધર્મીઓ પ્રત્યે ઝેર ભરે છે.

ગીતા વાંચીને માણસનું મન શાંત થાય છે, તે ભક્તિ તરફ વળે છે. ગીતા વાંચીને અર્જુન સિવાય કોઈએ શસ્ત્ર ઉઠાવ્યા હોય તેવું ક્યાંય સાંભળ્યું છે ખરું? ગીતા છોડો, બીજા કોઈ પણ હિન્દુ ધર્મગ્રંથ વાંચીને કોઈએ કોઈની હિંસા કરી હોય તેવું એક ઉદાહરણ બતાવો. કુરાન વાંચીને આવું કેમ નથી થતું? જોકે પ્રશ્ન એ પણ છે કે ત્રાસવાદીઓ ખરેખર કુરાન વાંચે છે ખરા?

હકીકત એ છે કે હિન્દુ ધર્મ સતત વિકાસશીલ છે. હિન્દુઓ પણ હિંસક હતા. તેમાં ના નહીં. બલિઓ પણ અપાતા. આજેય છુટાછવાયા અપાય છે. પરંતુ મહાવીર, બૌદ્ધના આગમન પછી હિન્દુઓએ અહિંસાનો માર્ગ અપનાવ્યો. આનું સૌથી મોટું ઉદાહરણ બીજું કયું હોઈ શકે કે હિન્દુઓના બે દેશ – ભારત અને નેપાળમાંથી કોઈએ સામેથી આક્રમણ કર્યું હોય તેવા દાખલા મળશે? આવું ઈસ્લામ રાષ્ટ્રોના સંદર્ભમાં કહી શકાય ખરું? મહાવીર, બૌદ્ધ પછી ગાંધીજીએ અહિંસાનો ઉપદેશ ગાઢ કરી દીધો.

વાસ્તવમાં, હિન્દુઓમાં જે અત્યાચારી છે તેમને ડિસઑન કરવાની (તેમને ફગાવવાની) પરંપરા છે, ચાહે તે ગમે તેટલા જ્ઞાની, ધનવાન કે કંઈક અંશે સારા કેમ ન હોય. હિરણ્યકશિપુથી માંડીને રાવણ અને કંસ આના ઉદાહરણ છે. એ જવા દ્યો, નથુરામ ગોડસેનું નામ બોલતા પણ હિન્દુઓ અચકાય છે.

જોકે ત્રાસવાદી હુમલાઓ વખતે ચિંતકો, બૌદ્ધિકો, સાહિત્યકારો, ફિલ્મકારો પોતાની જાતને સેક્યુલરોમાં ખપાવવા બે કામ અચૂક કરે છે: ૧.તેમનું પોપટરટણ હોય છે- ત્રાસવાદીઓનો કોઈ ધર્મ નથી. ૨. તેઓ તેમની વાતમાં-લેખમાં હિન્દુઓને ધિબેડવાનું ચૂકતા નથી.

ઢાકામાં ૧ જુલાઈની રાત્રે આઠ મુસ્લિમ ત્રાસવાદીઓએ ‘અલ્લાહુ અકબર’ના નારાઓ સાથે હોલી આર્ટિસન બેકરી નામના સ્પેનિશ રેસ્ટોરન્ટ પર હુમલો કર્યો. તેમનું નિશાન સ્પષ્ટ હતું વિદેશીઓ. તેમણે જેમને કુરાનની આયાત આવડતી હતી તે મુસ્લિમોને જવા દીધા. વિધર્મીઓની નિર્મમ હત્યા કરી. કાશ્મીરના ત્રાસવાદીઓ હોય કે ઢાકામાં ત્રાટકેલા ત્રાસવાદીઓ, તેમની વિકૃતિ જુઓ! તેમનો ઈરાદો માત્ર હત્યાનો નથી હોતો. પરંતુ તેઓ ખૂબ જ યાતના આપીને હત્યાઓ કરે છે. મરનારાઓમાં નવ ઈટાલિયનો અને સાત જાપાનીઝ હતા. એક અમેરિકી અને એક ભારતીય હતા. છ બાંગ્લાદેશીઓ હતા. જ્યારે બે પોલીસ અધિકારીઓ પણ મરણને શરણ થયા.

પરંતુ ત્રાસવાદીઓનું લક્ષ્ય શું માત્ર વિધર્મીઓ જ છે? ના. બાંગ્લાદેશમાં જ ઢાકાથી ૧૦૦ કિમી દૂર શોલાકિયામાં ઈદના પવિત્ર તહેવાર નિમિત્તે ઈદગાહમાં નમાઝ પઢી રહેલા ૩ લાખ મુસ્લિમો પર તેઓ ત્રાટક્યા. તેમાં મર્યા જોકે ત્રણ જ લોકો. પરંતુ ઢાકા હોય કે ઈરાક, કે પાકિસ્તાન, કે સાઉદી અરેબિયાનું મુસ્લિમોનું પવિત્ર સ્થળ મદીના, ત્રાસવાદીઓ હવે સુન્ની સિવાયના મુસ્લિમોને પૂરજોશમાં નિશાન બનાવી હત્યાઓ કરી રહ્યા છે તે વાત સ્વીકારવી જ પડશે. અને એટલે જ આ સમય છે કે બિન સુન્ની મુસ્લિમોએ એકત્ર આવવું પડશે. તેઓ જો હજુ એ વાત પકડી રાખશે કે ત્રાસવાદનો કોઈ ધર્મ નથી હોતો તો તેમણે પોતાની હત્યા માટે તૈયાર રહેવું પડશે. ત્રાસવાદીઓ પોતાને ઈસ્લામી કહે છે પરંતુ બિન સુન્ની મુસ્લિમોએ ખોંખારીને ત્રાસવાદીઓ સામે જેહાદ માટે આગળ આવીને કહેવું પડશે કે હા ત્રાસવાદીઓનો ધર્મ નથી, પંથ પણ નથી, સંપ્રદાય જરૂર છે અને તે છે- સુન્ની અથવા વહાબી.

અગાઉ કહ્યું તેમ ઈદ પહેલાં અને આસપાસ ઇસ્લામી ત્રાસવાદીઓએ હાહાકાર મચાવી દીધો. આવું થાય ત્યારે એક સાઇકૉલૉજિકલ પ્રેશર બનાવવાની તક હોય છે. ખાસ કરીને મિડિયા પાસે. પણ યાકૂબ મેમણને ફાંસીનો પ્રસંગ હોય કે ઢાકાનો હુમલો હોય કે પછી કાશ્મીરમાં બુરહાન વાણીને ઠાર મારવાની વાત હોય, એ સમયે ભારતીય મિડિયા અને બુદ્ધુજીવીઓને શું શુરાતન સૂજે છે કે તે વાતને આડા પાટે ફંટાવી દે છે. ઢાકાના હુમલા વખતે ફરાઝ હુસૈનનો કિસ્સો એટલો ચગાવાયો કે મૂળ વાત ભૂલાઈ ગઈ. ત્રાસવાદી હુમલાઓની વાત જોરશોરથી એટલા માટે કરવી પડે કારણકે આવા હુમલાઓ સમુદાયની અંદરની મદદ વગર થતા નથી.

ફરાઝ હુસૈને તેની મિત્ર ભારતીય તરુણી તારુષિ જૈન અને અમેરિકન અબિનતા કબીર માટે થઈને પોતાનું બલિદાન આપી દીધું. તેને આયાત આવડતી હોવા છતાં તેણે જવા ના પાડી દીધી. આ વાત સાચી હોય તો ફરાઝને વંદન પરંતુ બાંગ્લાદેશના સમાચારપત્રો ‘ડેઇલી નિરોપેખ્ખા’ અને બીડી ટૂડે (બાંગ્લાદેશ ટૂડે) જુદું જ ચિત્ર રજૂ કરે છે. કેનેડાના મુસ્લિમ લેખક તારીક ફતેહે પણ ટ્વીટ કર્યું છે. સમાચારપત્રો મુજબ, ફરાઝ ત્રાસવાદીનો મિત્ર હોવાની અથવા પોતે ત્રાસવાદી હોવાની શક્યતા નકારી શકાય નહીં. યૂ ટ્યૂબ પર ફરાઝ મશીનગન સાથે બારી પાસે હોવાનો વિડિયો પણ છે. જોકે માત્ર હિન્દુઓને ધિબેડવામાં જ માનતા સેક્યુલર બુદ્ધુજીવીઓ પડશે તો પણ ટંગડી ઊંચી જ રાખશે. આ સમાચારપત્રોના કહેવા મુજબ, ફરાઝના નાનાનું ‘પ્રોથોમ આલો’ સમાચારપત્ર છે. તેમણે તેમના દોહિત્રને હીરો બનાવી દીધો.

અને ચાલો માની લઈએ કે ફરાઝ ખરેખર મિત્રતા માટે થઈને વેદીએ ચડી ગયો. તો પણ…આ બુદ્ધુજીવીઓને પૂછવાનું કે ત્રાસવાદનો કોઈ ધર્મ નથી હોતો તેમ ગાઈ વગાડીને કહો છો તો પછી માનવતાનો કોઈ ધર્મ કેવી રીતે હોઈ શકે? તમારા જેવા અંદર ખાને સામ્યવાદી હિન્દુઓ જ કહેતા હોય છે- ના રે, અમે કંઈ હિન્દુ નથી…હિન્દુ, મુસ્લિમ સર્વ ધર્મ છોડી માનવતાનો ધર્મ અપનાવવો જોઈએ…અમારો ધર્મ તો માનવતાનો ધર્મ છે. તો પછી ફરાઝ મુસ્લિમ કેવી રીતે થઈ ગયો?

હવે મૂળ પ્રશ્ન ત્રાસવાદ પર આવીએ. કેવી રીતે સમાપ્ત થાય આ ત્રાસવાદ? અમેરિકાના પ્રમુખ પદના ઉમેદવાર ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ પણ કહે છે કે ઓબામા આઈએસઆઈએસને છાવરે છે. ટૂંકમાં, અમેરિકા અને સાઉદી અરેબિયા જ્યાં સુધી છાવરશે ત્યાં સુધી આ ત્રાસવાદરૂપી દાનવ એમ સમાપ્ત નહીં થાય. બીજું આ ત્રાસવાદીઓ એક રીતે ભાડૂતી ગુંડા જેવા જ છે. તેમનો ઉપયોગ પોતાના દેશમાં અથવા બીજા દેશમાં અશાંતિ ફેલાવવા થાય છે. (ઢાકામાં આઈએસઆઈએસ નહીં પણ વિરોધી પક્ષોએ જ હુમલો કરાવ્યો હોવાનું મનાય છે.) આથી ત્રાસવાદીઓને મળતા ભંડોળ પર પ્રતિબંધ લાવવો પડે. ત્રીજું, ગુપ્તચર તંત્ર અતિશય સજાગ બનાવી દેવું પડે. અને એમાં કોઈ વૉટબેંકની પરવા કર્યા વગર ત્રાસવાદ પ્રત્યે સૉફ્ટ કૉર્નર ધરાવતા મુસ્લિમો પર નજર રાખવી પડે. તેમને છાવરતી બૌદ્ધિક બદમાશ ટોળીઓને કોઈ રીતે આંતરીને, ખૂણામાં લઈ જઈ, કમ સે કમ, ત્રાસવાદીઓને તેઓ ન છાવરે તે સુનિશ્ચિત કરવું જોઈએ. (શાહરુખ ખાન બાંગ્લાદેશમાં ઈદ પર હુમલા મુદ્દે મૌન રહ્યો છે ત્યાં તેને અસહિષ્ણુતા દેખાતી નથી. આમીર ખાને બધા પંથોને વખોડ્યા છે.) આવા લોકોનો સામાજિક-આર્થિક જે પણ બહિષ્કાર કરવો પડે તે કરવો જોઈએ. તેમની જાહેરમાં ટીકા કરતાં ખચકાવું ન જોઈએ. આમ કરવાથી કોમવાદી ગણાઈ જશું તેવી ભીતિ છોડી દેવી જોઈએ. કાશ્મીરમાં બુરહાન વાણી એન્કાઉન્ટરમાં મરાય તો આ બુદ્ધુજીવીઓ છાજિયા લેવા માંડે છે. કાશ્મીરી પંડિતો કે તારુષિ જૈનની સાથે જે કંઈ થયું તેનો બદલો દેશના અન્ય કોઈ ભાગમાં લેવામાં નથી આવતો પણ કાશ્મીરમાં બુરહાન મરે ત્યારે અમરનાથ યાત્રીઓ પર હુમલો કરાય છે. સેના પર પથ્થરમારો કરાય છે (અને આ પથ્થરમારાને ઈદ પહેલાં છોડી મૂકનારાઓ જમ્મુ-કાશ્મીરની અલગતાવાદી-રાષ્ટ્રવાદી યુતિ સરકાર જ હતી!) એટલે આમાં ચીનનો રસ્તો અપનાવવો પડે. ચીનમાં રમઝાન-નાતાલ બધા પર પ્રતિબંધ છે.

ઝાકિર નાઈકનાં ઉશ્કેરણીજનક ભાષણો, તેમની વટાળ પ્રવૃતિ આજકાલની નહોતી ચાલતી. તેમની પીસ ટીવી ચેનલ આજકાલની ચાલતી નહોતી. યૂ ટ્યૂબ પર તેમની વટાળ પ્રવૃત્તિનાં ઉદાહરણરૂપ અનેક વિડિયો છે. તેમાં એકમાં તો કોઈ બહુરૂપિયાને શંકરાચાર્ય તરીકે રજૂ કરી ઈસ્લામ મહાન છે તેવું કહેવડાવાય છે! પ્રશ્ન એ છે કે ઝાકિર નાઈકની પ્રવૃત્તિ પ્રત્યે કેમ આંખ આડા કાન કરાયા? ચાલો એ જવા દો, પણ હુમલા પછી બાંગ્લાદેશ જેવા ઈસ્લામી રાષ્ટ્રએ જે ત્વરિતતાથી ઝાકિર નાઇકની ટીવી ચેનલ બંધ કરવા પગલાં લીધાં તેની સામે ગૃહ પ્રધાન રાજનાથસિંહ કહે છે, “અમે તેમનાં ભાષણો તપાસીએ છીએ.” શિવસેનાના કહેવા પ્રમાણે, યુપીએ સરકારની તુષ્ટીકરણની નીતિના કારણે તે તમામ તપાસમાંથી છટકી ગયો છે. ઉમર ખાલિદ કે કન્હૈયાકુમાર પણ જેલમાંથી જામીન પર છૂટીને સેનાનું મનોબળ ઘટાડતા ફરી રહ્યા છે. આવા તત્ત્વો તો હાર્દિક પટેલ જેમ અનેક મહિના સુધી જેલમાં રહ્યો તેમ જેલમાં જ હોવા જોઈએ.

ઢાકાના હુમલા થકી ત્રાસવાદી પ્રેમી ગેંગની એ દલીલનો પણ કચ્ચરઘાણ વળી ગયો કે ગરીબાઈના કારણે મુસ્લિમો ત્રાસવાદી બને છે. ગરીબાઈ તો બિહાર અને ઉત્તર પ્રદેશમાં પણ છે. ત્યાં કેમ કોઈ ત્રાસવાદી નથી બનતું? જ્યારે ઢાકાના હુમલાખોર ત્રાસવાદીઓ ધનવાન કુટુંબના હતા. વળી, તેઓ મદરેસાના કારણે નહીં, પણ સોશિયલ મિડિયાના કારણે ત્રાસવાદ તરફ વળ્યા હોવાનું બહાર આવ્યું. બાંગ્લાદેશમાં આ હુમલા પછી સોશિયલ મિડિયા પર પણ તડાપીટ બોલાઈ છે, પણ અહીં જો આવું કરાય તો બુદ્ધુજીવીઓ સરકાર પર તૂટી પડશે કે ફ્રીડમ ઑફ એક્સ્પ્રેશનનો ભોગ લેવાય છે, અઘોષિત કટોકટી લાદી દેવાઈ છે. મોદી હિટલર જેવા છે. વગેરે વગેરે. પણ આવા બુદ્ધુજીવીઓ કે વૉટબેંકની પરવા કર્યા વગર સરકારે કડક હાથે મુસ્લિમોને ત્રાસવાદીઓ બનાવતા તમામ રસ્તાઓને બ્લોક કરી દેવા પડશે, નહીંતર આજે ઢાકા છે, કાલે દિલ્લી હશે!

ધારો કે…જો બીજું વિશ્વયુદ્ધ હિટલર જીત્યો હોત તો?

(મુંબઈ સમાચારની બુધવારની પૂર્તિની ‘ધારો કે’ કૉલમમાં તા.૨૦/૭/૧૬ના રોજ આ લેખ પ્રકાશિત થયો.)

બીજું વિશ્વયુદ્ધ ૧૯૩૯થી ૧૯૪૫ના સમયમાં લડાયું. આ યુદ્ધમાં એક તરફે જર્મની, ઈટાલી અને જાપાન, બલ્ગેરિયા, હંગેરી, રોમાનિયા અને થાઇલેન્ડ હતા તો બીજી તરફ, રશિયા, અમેરિકા, બ્રિટન, ફ્રાન્સ, ચીન, ઑસ્ટ્રેલિયા, કેનેડા, ભારત, ન્યૂઝીલેન્ડ અને દક્ષિણ આફ્રિકા હતા. આ યુદ્ધનું પરિણામ સૌ જાણે છે તેમ, અમેરિકા અને સાથી દેશો જીત્યા. આ જીત પછી અમેરિકા અને સોવિયેત સંઘ મહાસત્તા બનીને ઉભરી આવ્યા. બ્રિટનનો સામ્રાજ્યવાદનો સૂર્ય આથમી ગયો. અમેરિકા અને સોવિયેત સંઘ વચ્ચે શીત યુદ્ધ ચાલુ થયું. આ સાથે જ દુનિયામાં અગ્ર રીતે બે વિચારધારા મૂડીવાદ અને સામ્યવાદ વચ્ચે જંગ છેડાયો. અડધી દુનિયા મૂડીવાદ તરફ ઝૂકી અને અડધી દુનિયામાં સામ્યવાદ પ્રસર્યો.

ધારો કે આ વિશ્વયુદ્ધમાં જર્મની, જાપાન અને ઈટાલીની જીત થઈ હોત તો?

સામાન્ય રીતે ઇતિહાસ વિજેતાના દૃષ્ટિકોણથી લખાતો હોય છે. જો બીજા વિશ્વયુદ્ધમાં જર્મની અને સાથી દેશો જીત્યા હોત તો સ્વાભાવિક રીતે જ ઇતિહાસમાં એડોલ્ફ હિટલર, બેનિટો મુસોલિની અને જાપાનના સમ્રાટ હિરોહિટોની યશોગાથા આલેખાઈ હોત. તેઓ કેટલા મહાન હતા તેના ગુણ ગવાયા હોત. બ્રિટન અને અમેરિકા આટલા નરસંહાર, અત્યાચાર પછી પણ મહાન લોકશાહી દેશો ગણાતા હોય તો બીજા વિશ્વયુદ્ધમાં જીત મળી હોત તો જર્મની-ઈટાલી અને જાપાનની ગણના પણ મહાન દેશોમાં થતી હોત.

હિટલરના સાથી ગોબેલ્સને જૂઠાણાંને સત્યમાં ફેરવી નાખતો પ્રચારક માનવામાં આવે છે. આ જ કામ અમેરિકાના આધિપત્યવાળું (કંટ્રોલ્ડ) મિડિયા કરે છે. અમેરિકાની કહેવાતી થિંક ટેંક સમયે-સમયે ભારત-પાકિસ્તાન વચ્ચે ઝઘડો થાય તેવા સમાચાર પ્રસારિત કરે છે. બંને વચ્ચે દુશ્મનાવટ ચાલતી રહે તેવા પ્રયાસ કરે છે. આજની તારીખે પણ અમેરિકા ઘણી બધી હદે ભારતના પક્ષે હોવા છતાં પાકિસ્તાનને અબજો રૂપિયાની સહાય આપવાનું છોડતું નથી. કેમ? તેને બે બિલાડી બાઝે એમાં રસ છે. તેને તેનાં અને સાથી દેશોનાં શસ્ત્રો વેચાય તેમાં રસ છે. માત્ર ભારત-પાકિસ્તાન વચ્ચે ઝઘડા થાય તેવા સમાચાર પ્રસરાવવાનું કામ જ અમેરિકા તરફી મિડિયા નથી કરતું. અનેક સર્વે પણ પ્રગટ કરાતા રહે છે. એક દિવસે સર્વે આવશે કે ચા પીવાથી કેન્સર (આ ઉદાહરણ છે.) દૂર થવાની શક્યતા રહે છે. તો થોડા દિવસ પછી એવો સર્વે આવશે કે ચા પીવાથી ખરેખર તો કેન્સર થાય છે.

આ જ રીતે દવાઓના વેચાણ માટે પણ વિવિધ અજબગજબ રોગના સમાચારો પ્રગટ થતા રહે છે અને લોકોમાં ભય પેદા કરાતો રહે છે. દા. ત. આજથી પંદરેક વર્ષ પહેલાં એન્થ્રેક્સનો ગજબનો ભય ફેલાવાયો હતો. અમેરિકી લોકો પણ તેનાથી ડરતા હતા. એ વખતે મોબાઇલનો એટલો ફેલાવો નહોતો. આથી કાગળ લખવાનું હજુ ચલણ હતું. તેથી પરબીડિયા પર એન્થ્રેક્સનાં બીજાણુ મૂકીને હુમલો કરાતો હતો જે એન્થ્રેક્સ એટેક નામે જાણીતા હતા. હમણાં વળી ઝિકા વાઇરસ આવ્યો. થોડા વર્ષો પહેલાં ચિકનગુનિયાનો વાયરો હતો. સ્વાઇન ફ્લૂ તો છે જ. એમાં ના નહીં કે હવામાન પરિવર્તન (ક્લાઇમેટ ચેન્જ) સાથે રોગો પણ નવા પેદા થતા હોય છે. પરંતુ એક વ્યાપક પણે મનાતી થિયરી મુજબ, અમેરિકાની દવા કંપનીઓ પહેલાં દવા શોધે છે અને પછી તેને અનુરૂપ રોગની સ્થિતિ (માનસિક રીતે અથવા રોગ ફેલાવીને) ઊભી કરે છે. ‘ઓર્ગેઝમ ઇન્ક’ના ફિલ્મકાર લિઝ કેનરનું કહેવું છે કે “ફાર્મા ઉદ્યોગોએ જ ‘ફીમેલ સેક્સ્યુઅલ ડિસફંક્શન’ના રોગને ચગાવ્યો છે.” એક ડ્રગ કંપનીની સ્ત્રીઓ માટેની વિયાગ્રાને વિકસાવવાની પ્રોસેસને જોયા પછી કેનર આ મત પર આવ્યા હતા.

ટૂંકમાં, અમેરિકા આધિપત્યવાળું મિડિયા પણ ગોબેલ્સ કરતાં કમ નથી પરંતુ આજે ઘણા લોકો અમેરિકા કહે તેને સત્ય માને છે. ગૂગલ કહે એ બ્રહ્મવાક્ય મનાતું થઈ ગયું છે. જોકે એ જ ગૂગલ પર અનેક જૂઠાણાંઓ પ્રવર્તે છે. જો હિટલર જીત્યો હોત તો ગોબેલ્સ અને ગોબેલ્સના (કાર્યની રીતે) અનુગામીઓ બ્રહ્મવાક્ય સમાન ગણાતા હોત. અમેરિકા, બ્રિટન, ચીન, રશિયા, ફ્રાન્સ વગેરે દેશો અત્યાચારી લેખાતા હોત.

હિટલરના વિજય પછી જર્મની, જાપાનીઝ અને રોમન ભાષાની બોલબાલા હોત. હિટલર સામ્યવાદી વિચારસરણીનો ભારે વિરોધી હતો. જો હિટલર જીત્યો હોત તો બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછી સામ્યવાદી વિચારસરણીના લીધે જે ભારે નુકસાન ભારત સહિત જેટલા પણ દેશોને થયું એટલું કદાચ ન થયું હોત.

ભારતની દૃષ્ટિએ વિચારતાં નેતાજી સુભાષચંદ્ર બોઝે ભારતની સ્વતંત્રતા માટે જર્મની અને જાપાનનો ટેકો માગ્યો હતો. જો જર્મની જીત્યું હોત તો ભારતને બે વર્ષ પહેલાં સ્વતંત્રતા મળી ગઈ હોત અને  કદાચ એવું બનત કે ભારતના પ્રથમ સરમુખત્યાર સુભાષચંદ્ર બોઝ હોત. (જર્મની-જાપાન અને ઈટાલી ત્રણેયમાં સરમુખત્યાર હતા.) એનાથી જો અને તોની અનેક સંભાવનાઓ કલ્પી શકાય. દા.ત. સ્વતંત્રતા પછી ભારતનું બ્રિટિશકરણ થયું તે કદાચ ન થયું હોત. બંગાળી કદાચ રાષ્ટ્રભાષા હોત. અથવા વહીવટ ખરેખર હિન્દીમાં થતો હોત. સાંસ્કૃતિક રીતે આપણા લોકો ઘણી બધી હદે અંગ્રેજો કે અમેરિકી લોકો જેવા બની ગયા છે. સત્તાની રીતે ભલે ભારત બ્રિટનની કૉલોની નથી રહ્યું પણ સાંસ્કૃતિક રીતે તો છે જ. એ કદાચ ન થયું હોત. સરમુખત્યાર હોવાના લાભ અને ગેરફાયદા બંને છે. નેતાજીએ પોતે ‘ઇન્ડિયન સ્ટ્રગલ’ પુસ્તકમાં લખ્યા પ્રમાણે, તેઓ ભારતમાં ફાસીવાદી અને સામ્યવાદી આ બંનેના સંમિશ્રણ સમી રાજકીય વ્યવસ્થા ઈચ્છતા હતા. આથી સરમુખત્યારી લાંબો સમય ચાલી હોત. તો કદાચ, અત્યારે ગાંધીજી કહે તે બ્રહ્મવાક્ય મનાય છે તેવી સ્થિતિ ન હોત. ભારતીય નાણાં મુદ્રા પર ગાંધીજીનું ચિત્ર ન હોત. ‘લગે રહો મુન્નાભાઈ’માં મુન્નાને ગાંધીજી નહીં, બોઝ દેખાતા હોત!

ભારતમાં તત્કાળ ગાંધીજી, સરદાર પટેલ જેવી અનેક મહાન હસ્તીઓ નેતાજી સુભાષચંદ્ર બોઝની સમકાલીન હતી. ભારત વર્ષોથી એક યા બીજી રીતે લોકશાહીને વરેલો દેશ રહ્યો છે. રાજાઓ હતા પરંતુ તેઓ પણ લોકમત જાણીને નિર્ણય લેતા. બિહારમાં વૈશાલી સહિત અનેક જગ્યાઓએ ગણતંત્રો હતાં. અત્યારે જેમ સંસદ છે તેમ પ્રાચીન સમયમાં પરિષદો હતી. તેથી બન્યું હોત કે ગાંધીજીને બોઝ સામે જ સ્વતંત્રતા માટે લડાઈ લડવી પડી હોત. અને તેના પરિણામે બોઝની સરમુખત્યારી કેટલી ટકી હોત તે કહી શકાય નહીં.

પરંતુ એક વાત એ પણ બનત, કે જો બોઝ સરમુખત્યાર હોત તો …કદાચ ભારતના ટુકડા ન થયા હોત. સરમુખત્યારશાહી લાંબી ચાલી હોત તો ભારતનો ઘણો બધો વિકાસ થયો પણ હોત કેમ કે તો વૉટબેંક પૉલિટિક્સની અસુવિધા ન હોત. ઇનફેક્ટ, ખરા અર્થમાં સેક્યુલરિઝમ હોત. ભારત મહાસત્તા ક્યારનું બની ગયું હોત. ચીનમાં એક પક્ષનું શાસન ચાલે અને તે મહાસત્તા બની શકે તો ભારત ન બની શકે? પાકિસ્તાન અને બાંગ્લાદેશ જેવા કાયમી ગુમડાં ન હોત તો ભારત ક્યાંનું ક્યાં પહોંચી ગયું હોત તે વાત કોઈ પણ સામાન્ય વ્યક્તિ સમજી શકે તેવી છે. ભારતનો રૂપિયો પણ મજબૂત હોત. સોવિયેત સંઘ પર હુમલા પાછળ જર્મનીને ઑઇલ મેળવવાની ઈચ્છા હતી. જો હિટલર જીત્યો હોત તો તે પછી તેણે આરબ દેશો તરફ પણ જીતવાને દોટ લગાવી હોત અને તો કદાચ પેટ્રોલ-ડીઝલ આટલા મોંઘાં ન હોત!

હિટલર સામેની યુતિમાં અમેરિકા, બ્રિટન રશિયા અને ચીન હતા. જો હિટલર જીત્યો હોત તો આપણને ચીનની આટલી કનડગત ન હોત, કારણકે જાપાનનો આપણને સાથ હતો. તો ૧૯૬૨નું ભારત-ચીન વચ્ચેનું યુદ્ધ પણ કદાચ ન થયું હોત. વળી, વિશ્વયુદ્ધ જીત્યા પછી અમેરિકાએ તત્કાલીન સોવિયેત સંઘ (રશિયા) સામે ઇસ્લામી ત્રાસવાદને જન્મ આપ્યો. ગેરિલા પદ્ધતિથી લડવાનું પ્રશિક્ષણ આપ્યું. જો જર્મની અને સાથી દેશો જીત્યા હોત તો કદાચ ઇસ્લામી ત્રાસવાદને આટલો વિકરાળ આપણે જોઈએ છીએ તેટલો વિકરાળ ન પણ હોત.

અને છેલ્લે, જો હિટલર જીત્યો હોત તો, ગુજરાતીઓ અમેરિકા નહીં, પણ જર્મની જવા દોટ લગાવતા હોત!

જોઈએ છે

જોઈએ છે
કેટલાક પત્રકારો, જે ખાનગીમાં ગુજરાતમાં મુદ્દા ઊભા કરી આપે,
કેટલાક પત્રકાર અને કૉલમિસ્ટો જે આ મુદ્દાઓને ચગાવે,
બેરોજગાર યુવાનો (ગુજરાતી હોવા જરૂરી નથી) જે એસટી-પોલીસ વાનને આગ ચાંપી શકે, જે રસ્તા રોકી શકે અને પોલીસની લાઠી ખાઈ સિવિલમાં દાખલ થઈ શકે, જેલમાં જઈ શકે
સોશિયલ મિડિયા એક્ટિવિસ્ટો જે બનેલી ઘટનાને મરીમસાલા ભભરાવી ભડકામણું સ્વરૂપ આપી ભડકાવી શકે.
ઉપરોક્ત નોકરી/એસાઇનમેન્ટ વર્ષ 2017 સુધી જ છે. પત્રકારોને વિવિધ કમિટીઓમાં કે વિવિધ પદની લહાણી કરાશે. બેરોજગાર યુવાનોને પથ્થરમારા કે આગચંપી દીઠ રૂ. અપાશે ને સિવિલમાં દાખલ થશે તો સરકારની મદદ મળશે. રાહુલ ગાંધી, અરવિંદ કેજરીવાલ જેવી મહાન હસ્તીઓની સાથે ફોટોઑપ કરવા મળશે તે અલગ.
જો જેલમાં જવાનું થશે તો ચિંતા નહીં. અમારા બાબુભાઈ માંગુકિયા, કપિલ સિબલ, પ્રશાંત ભૂષણ અડધી રાત્રે હાઇ કૉર્ટ, સુપ્રીમ કૉર્ટના દરવાજા ખખડાવી મુક્ત કરાવશે અથવા પ્રસિદ્ધિ અપાવશે. જો મૃત્યુ થશે તો ભવ્ય સ્મશાનયાત્રા નીકળશે અને એમાં તમે સેલ્ફી પણ પાડી શકો છો.
મળો યા એસએમએસ યા વૉટ્સએપ કરો.
4204204200