યે દુનિયા અગર મિલ ભી જાયે તો ક્યા હૈ!

શું આ વાત સાચી છે? વકીલ, ઓપીડી સંભાળતા ડૉક્ટર અને પત્રકાર પાસે જો બેસવા મળે અને આ રંગબેરંગી દુનિયાની વાત નીકળે તો એમ થઈ જાય કે યે દુનિયા અગર મિલ ભી જાયે તો ક્યા હૈ. તાજેતરમાં સવાઈ માધોપુરના એક કેસમાં પુત્રવધૂએ સાસુ-સસરાને ભરણપોષણ આપવું એવો ચુકાદો આપ્યો તેની મંતવ્ય ચેનલ પર ચર્ચા હતી. ચર્ચા પછી ચા પીવા ગેસ્ટ પેનલના અમે લોકો-ચેનલના એક્ઝિક્યુટિવ એડિટર @dilip gohil દિલીપભાઈ ગોહિલ, રૂજાનબહેન ખંભાતા, વકીલ સોનલબહેન જોશી અને હું બેઠાં હતાં ત્યારે આવા જે કેસોની ચર્ચા નીકળી તે સાંભળી ત્યારથી મગજ ચકરાવે ચડી ગયું. લગ્ન થતા હોય ને ચોથા ફેરે કન્યા પચાસ લાખ માગે, સંપત્તિ માટે યુવતી વૃદ્ધ સાથે લગ્ન કરે, દીકરો ભરણપોષણ આપવા ના પાડે પણ ન્યાયાલયમાં કેસ થાય તો સારામાં સારો વકીલ રાખે અને ન્યાયાધીશ કહે કે તમારી પાસે વકીલ રાખવા પૈસા છે પણ માતાપિતાનું ભરણપોષણ કરવાના પૈસા નથી.

આદરણીય લેખક દિનકરભાઈ જોશીએ મુંબઈ સમાચારના લેખમાં જે જે કિસ્સાઓ ટાંક્યા છે તે તો આનાથીય આઘાત પમાડે તેવા છે. (http://bombaysamachar.com/frmStoryShowA.aspx?sNo=381711)

શું આનું કારણ મિડિયા છે, જે સતત નેગેટિવિટી પ્રમોટ કરે છે (પોઝિટિવ સમાચાર નથી આપતા તેમ નથી કહેતો પણ પ્રમાણભાન જળવાતું નથી)? શું દિવસની શરૂઆત સારી થાય તે માટે ટીવી સમાચાર ચેનલ કે છાપાની હેડલાઇન પૉઝિટિવ ન હોઈ શકે? શું ટીવી ચેનલો પર થતી ડિબેટમાં રાજકારણીઓ કે પંથગુરુઓ ઉગ્રતા, ઘાંટાઘાંટી લાવ્યા વગર, બીજા બોલતા હોય ત્યારે વચ્ચે બોલ્યા વગર ચર્ચા ન કરી શકે?
શું વધતા વિકારનું કારણ ટીવી સિરિયલો છે જેમાં સતત કાવાદાવા અને ઝઘડા જ બતાવાય છે? શું ફિલ્મોમાં દર્શાવાતી હિંસા અને સેક્સની સમાજ પર કોઈ અસર નથી? ફિલ્મ હોય કે વેબસીરિઝ, પ્રેમ, સેક્સ અને હિંસા સિવાય કોઈ મુદ્દા જ નથી? સંગીત શું ઘોંઘાટિયું જ હોય તો જ સંગીત કહેવાય? અને આ ઘોંઘાટિયા સંગીતની સમાજમાં વધતા તણાવ પર અસર કેટલી? સોશિયલ મિડિયામાં સતત ડરના સમાચાર, અથવા બીજાની ભૌતિક પ્રગતિના સમાચાર માણસમાં તણાવ અને ઈર્ષા પેદા કરે છે કે નહીં? શું બધા હિન્દુ ધર્મગુરુઓ ખરાબ જ છે? અને બધા ઇમામ-મૌલવીઓ અને પાદરીઓ શાંત અને સેવાભાવી જ છે? શું પાકિસ્તાન અને ચીન આપણને પતાવી દેવાનું છે? શું આ દુનિયાનો પ્રલય આવી ગયો છે? શું ભારતમાં બધું ખરાબ જ છે અને વિદેશો બધા સ્વર્ગથી પણ સુંદર જ છે?

Advertisements

રોહિંગ્યા મુસ્લિમો મુદ્દે એકલા પડી રહેલા આંગને મોદીજીનો હિંમતભર્યો ટેકો

હિન્દુત્વના પ્રચંડ મોજાએ એક સમયે ભારતમાંથી બહાર નીકળીને પૂર્વમાં જાપાન સુધી અને ઉત્તર-પશ્ચિમમાં યુરોપ અને અમેરિકા સુધી, દક્ષિણમાં શ્રીલંકા અને પશ્ચિમમાં અફઘાનિસ્તાન સુધી પોતાનો સાંસ્કૃતિક પ્રભાવ ઊભો કર્યો હતો. સનાતન ધર્મની જ એક શાખા કહી શકાય તેવા બૌદ્ધ પંથ અને ખાસ કરીને સમ્રાટ અશોક દ્વારા તેને રાજ્યાશ્રય મળવાના કારણે, અને રાજ્યાશ્રય જ નહીં, પરંતુ પોતાના પરિવારના સહિતના લોકોને જ બૌદ્ધ પ્રચારક તરીકે મોકલવાના કારણે બૌદ્ધ પંથ ભારતથી પૂર્વ અને દક્ષિણે આવેલા ભૂભાગમાં પ્રસરી ગયો હતો.

આમાંનો એક ભાગ એટલે મ્યાનમાર. જે પ્રાચીન સમયમાં બ્રહ્મદેશ અથવા બર્મા તરીકે ઓળખાતો હતો. બ્રહ્મા પરથી બર્મા અને તેના પરથી મ્યાનમાર નામ પડ્યું. તો બૈક્થાનો (Beikthano) નામ વિષ્ણુ ભગવાન પરથી આવ્યું છે. આ નામનું શહેર મ્યાનમારમાં આવેલું છે. આ શહેર રાજકીય રાજધાની પણ રહ્યું છે. આપણા ઈન્દ્ર મ્યાનમારમાં થાગ્યા મિન (Thagya Min) તરીકે પ્રસિદ્ધ દેવતા છે. વિરાટ ભારત વર્ષનો જ એક ભાગ હતું આ મ્યાનમાર. ગુજરાતમાં પણ આપણને બાર ગાઉએ બોલી બદલાતી દેખાય અને રીતરિવાજોમાં થોડો ફરક દેખાય તો આ તો પછી બૌદ્ધ પંથના જબરદસ્ત મોજા વખતે અને પ્રાદેશિકતાના કારણે બદલાય જ. બાકી મ્યાનમારના બાગો (પહેલાં પેગુ તરીકે જાણીતું હતું)માં આજની તારીખે પણ હસ્તીનાપુર નામનું શહેર (જે ઇસુ ખ્રિસ્તના જન્મના ૮૫૦ વર્ષ પહેલાંનું છે!) છે તે બતાવે છે કે હિન્દુત્વ અને હિન્દુઓ એક સમયે મ્યાનમારમાં પ્રભુત્વ ધરાવતા હતા. બિજયચંદ્ર મજુમદારે ‘ધ હિસ્ટરી ઑફ બંગાલી લેંગ્વેજ’માં લખ્યું છે કે ઈસુના જન્મના ૯૨૩ વર્ષ પહેલાં હિન્દુઓ મ્યાનમાર ગયા હતા. હસ્તીનાપુરના સાહસિક રાજાઓએ બર્માના ઉપરના પ્રદેશમાં વ્યાપક રાજ્ય બનાવ્યું હતું અને તેની રાજધાની ભામો હતી. તો તેલુગુ ભાષીઓએ પણ આરાકાન (જે હવે રખાઇન તરીકે ઓળખાય છે અને અત્યારે બૌદ્ધો અને રોહિંગ્યા મુસ્લિમો વચ્ચે હિંસક ટક્કરના લીધે ચર્ચામાં છે) પર પોતાની પ્રભુતા સ્થાપિત કરી હતી. ડૉનાલ્ડ એમ. સિકિંન્સ નામના લેખકે ‘હિસ્ટૉરિકલ ડિક્શનરી ઑફ બર્મા’માં નોંધ્યું છે કે મ્યાનમારના હૃદય સમા ઇરાવાડી (આર્યવાડી?) નદીના કિનારે પાંગરેલી સભ્યતામાં પણ હિન્દુઓની જેમ જ ચાર વર્ણ હતા- મિન-મ્યો (min-myo) અર્થાત્ શાસકો; પોન્ના-મ્યો (ponna-myo) અર્થાત્ બ્રાહ્મણો અથવા શાસ્ત્રમાં નિપુણ વિદ્વાનો); થુહતે-મ્યો (thuhtay-myo) અર્થાત્ વૈશ્યો અને સિન્યેથા-મ્યો (sinyetha-myo) અર્થાત્ ગરીબ વર્ગ. આ વર્ણવ્યવસ્થા પણ જે તે સમયે ભારતમાં ઘૂસી ગયેલા દૂષણની જેમ જન્મ આધારિત હતી અને માત્ર રાજાના આદેશથી જ તેને બદલી શકાતી હતી.

એક કિસ્સો તો વિચિત્ર છે. રંગૂનમાં (મોટા ભાગે ૧૯૯૦ના દાયકામાં) સૈનિકોને ખોદકામ દરમિયાન ‘પોલમ્મા’ નામના એક દેવીની મૂર્તિ ચમત્કારિક મળી આવી હતી. આ સૈનિકોએ સ્થાનિક દક્ષિણ ભારતીય મંદિરને આ મૂર્તિ મોકલાવી આપી. જે સૈનિકોએ આ કામ કર્યું તે સૈનિકોને લોહીની ઉલટી થઈ અને તેઓ મૃત્યુ પામ્યા.

અંગ્રેજોએ તેને જીતીને ભારતમાં ભેળવી દીધું હતું. પરંતુ ત્યાં સ્વતંત્ર થવા જે સંઘર્ષ ચાલ્યો તે ભારતના ઘણા પ્રદેશોની જેમ હિંસક જ હતો. ૧૯૪૮માં સ્વતંત્ર થયા પછી તેણે રાષ્ટ્રસમૂહ (બ્રિટનના દાસ દેશોનો એક સમૂહ- કૉમનવેલ્થ)નો ભાગ થવાનું પસંદ ન કર્યું, પરંતુ તે સમયે ભારત નહેરુજીના નેતૃત્વમાં આ સમૂહમાં જોડાયો અને હજુ પણ તેનો ભાગ છે જ. આમ, મ્યાનમાર એ અમેરિકા, ઇઝરાયેલ અને આયર્લેન્ડ જેવા સ્વાભિમાની દેશોની પંક્તિમાં આવે છે જે આ કૉમનવેલ્થમાં જોડાયું નથી.

આ મ્યાનમાર આજકાલ રોહિંગ્યા મુસ્લિમોનાં વર્ષ ૨૦૧૨થી બૌદ્ધો સાથે રમખાણો, તેમના અલગ દેશ, નાગરિકત્વની માગણીઓ અને તે પછી લશ્કર દ્વારા તેમના સફાયાના કારણે ચર્ચામાં છે અને સ્વાભાવિક જ અનેક દેશોની ટીકાને પાત્ર પણ બન્યું છે. મ્યાનમાર ભારત માટે પૂર્વીય દુનિયાનું પ્રવેશદ્વાર કહેવાય છે અને ચીન તથા ભારત વચ્ચે તે આવેલું હોવાથી વ્યૂહાત્મક દૃષ્ટિએ ભારત માટે ખૂબ ઉપયોગી તથા મહત્ત્વનું છે. ઈશાન રાજ્યોમાં જે બળવાખોર સંગઠનો છે તેમને પણ મ્યાનમાર તરફથી ટેકો મળતો રહ્યો છે, મ્યાનમાર તેમના માટે સ્વર્ગ ગણાય છે અને ત્યાંથી તેઓ કામ કરતાં રહ્યાં છે. આ પ્રવૃત્તિ ડામવા પણ મ્યાનમારનો સાથ અગત્યનો છે. ભારત અને મ્યાનમાર વચ્ચે ૧,૬૪૩ કિમી લાંબી સરહદ આવેલી છે. વળી, ચીને ત્યાં મોટા મોટા ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રૉજેક્ટ હાથ ધરીને તેને પોતાની પાંખમાં લેવાનો પ્રયાસ છેલ્લાં કેટલાંક વર્ષોથી કરવા લાગ્યો છે. તેથી પણ મ્યાનમાર ભારત માટે અગત્યનું બની જાય છે.

૧૯૬૨ સુધી મ્યાનમારમાં લોકશાહી રહી. પરંતુ આ વર્ષે ને વિને બળવો કરી લશ્કરનું શાસન આણી દીધું. તેણે બર્મા સૉશિયલિસ્ટ પ્રૉગ્રામ પાર્ટી નામનો પક્ષ સ્થાપ્યો અને સામ્યવાદી ઢબનું આ એક પક્ષનું શાસન ૧૯૮૮ સુધી રહ્યું અને તે પછી લશ્કરના સોવ મૌંગ નામના જનરલે બળવો કરી સત્તા કબજે કરી. તેણે સ્ટેટ લૉ એન્ડ ઑર્ડર રિસ્ટૉરેશન કાઉન્સિલ (SLORC) સ્થાપી જેનું શાસન ૨૦૧૧ સુધી રહ્યું. ને વિનના શાસન દરમિયાન ભારતીયો લશ્કરી શાસકોના અત્યાચારોનો ભોગ બન્યા. ૧૯૬૪માં લગભગ ત્રણ લાખ ભારતીયો જે પેઢીઓની પેઢીઓથી ત્યાં રહેતા હતા તેમને ઉચાળા ભરવાના આવ્યા. ભારતીયોની માલિકીના વેપારોનું ‘બર્મીઝ વે ટૂ સૉશિયલિઝમ’ (બર્માનો સમાજવાદ)ના નામે રાષ્ટ્રીયકરણ કરી દેવામાં આવ્યું. તેમને પાછા ફરવા માટે ૧૭૫ ક્યાત (મ્યાનમારનું ચલણ) આપવામાં આવ્યું જેથી તેઓ ભારત પાછા ફરી શકે પરંતુ તત્કાલીન કૉંગ્રેસ સરકાર મૌન તમાશો જોતી રહી. ઉલટાનું ૧૯૫૨માં તો જવાહરલાલ નહેરુએ મ્યાનમાર જેવા ટચૂકડા દેશ સાથે શાંતિ ખરીદવા મ્યાનમારના વડા પ્રધાન યુ. નુને ખુશ કરવા કાબાહ ખીણ જે મણિપુર અને મ્યાનમાર સરહદે આવેલી છે તે ભેટ આપી દીધી હતી! આજે પણ જ્યારે મણિપુરના લોકો કાબાહ ખીણ વિશે વિચારે છે ત્યારે તેમની આંખોમાંથી આંસું સરી પડે છે.

આવા વારસાની વચ્ચે નરેન્દ્ર મોદી સત્તામાં આવ્યા અને તેમણે પડોશી દેશો જે ચીનની પડખામાં સરી ગયા હતા તેમને ભારતના પડખામાં લેવાનું શરૂ કર્યું. શરૂઆત શપથવિધિથી જ થઈ ગઈ હતી. તે પછી ૨૦૧૪માં ‘આસિયાન’ (અગ્નિ એશિયાઈ રાષ્ટ્ર સંઘ)ની બેઠકમાં ભાગ લેવા તેમણે મ્યાનમારની મુલાકાત લીધી હતી પરંતુ તાજેતરમાં મ્યાનમારની દ્વિપક્ષીય મુલાકાત તેમણે લીધી.
મ્યાનમાર પોતે અશાંત છે અને રોહિંગ્યા મુસ્લિમો દ્વારા ત્રાસવાદનો સામનો કરી રહ્યું છે, જેની સામે કાર્યવાહી કરવાના કારણે વિશ્વભરના મુસ્લિમો- અરે! માનવ અધિકારવાદી કહેવાતી પાકિસ્તાની મલાલા યુસૂફઝાઈ દ્વારા પણ ટીકાને પાત્ર બન્યું છે. મ્યાનમારના સ્ટેટ કાઉન્સિલર (જે પડદા પાછળના દેશનાં વડાં પ્રધાન જ કહેવાય છે) આંગ સાન સુ કીએ તો આ મામલે વિશ્વ ભરના મુસ્લિમો દ્વારા ખોટા સમાચાર ફેલાવાતા હોવાનો દાવો કર્યો છે. ખાસ કરીને તુર્કીના નાયબ વડા પ્રધાન મહેમત સિમસેકે નેપાળના પૂર અને રવાન્ડાના હિંસાચારના ફોટાનો ઉપયોગ કરીને રોહિંગ્યા મુસ્લિમોની દશા મ્યાનમારમાં બહુ ખરાબ હોવાનું કહ્યું હતું તેની આંગ સાન સુ કીએ ટીકા કરી હતી.

સંયુક્ત પત્રકાર પરિષદમાં વડા પ્રધાન મોદી અને આંગ સાન સુ કીએ ત્રાસવાદનો સફાયો કરવા સંકલ્પ વ્યક્ત કર્યો હતો. મોદીજીએ રખાઇનમાં હિંસા માટે ઉગ્રવાદીઓને જવાબદાર ગણાવ્યા હતા. આ તબક્કે મોદીજીએ સદ્ભાવનાની ચેષ્ટા રૂપે ભારતીય જેલોમાં બંધ ૪૦ ભારતીયોને છોડવાની જાહેરાત પણ કરી હતી. ભારત અને મ્યાનમાર વચ્ચે ત્રાસવાદ અને સુરક્ષા, દરિયાઈ સુરક્ષા, સાંસ્કૃતિક વિનિમય કાર્યક્રમ, મેડિકલ પ્રૉડક્ટના નિયંત્રણ, આરોગ્ય તથા દવા, આઈટી, એમઆઈઆઈટી, વગેરે અનેક ક્ષેત્રોમાં ૧૧ સમજૂતી પત્રો (એમ.ઓ.યૂ.) પર હસ્તાક્ષર થયા હતા. આ ઉપરાંત ભારત-મ્યાનમાર વચ્ચે જમીન સરહદ પાર કરવાની સમજૂતી પર પણ હસ્તાક્ષર થયા હતા.

જો આપણે વિદેશમાં રહેતા હોઈએ તો આપણા દેશમાંથી આવતી દરેક વ્યક્તિ આપણને પોતીકી લાગે. તે આવીને આપણને મળે, આપણા દેશના ખબરઅંતર જાતે આપે તો બહુ જ આનંદ થાય. મોદીજી સમસ્ત વિશ્વના ભારતીયોને એક તાંતણે બાંધવાનું કામ તેમના વિદેશ પ્રવાસોમાં અચૂક કરતા હોય છે. મ્યાનમારમાં પણ તેમણે ત્યાં વસતા ભારતીયોને સંબોધ્યા અને પોતાની સરકાર દ્વારા જીએસટી, નોટબંધી વગેરે મુદ્દે થયેલા કામોની માહિતી આપી.

તેમણે બ્રિટિશરો સામે લડતા વીરગતિ પામેલા લોકોના મૌસોલિયમની મુલાકાત લઈ શ્રદ્ધાસુમન અર્પિત કર્યા. ભારતની સ્વતંત્રતા માટે લડેલા બહાદૂર શાહ ઝફરની દરગાહની મુલાકાત લઈ તેમને પણ શ્રદ્ધાંજલિ આપી. તમિલ સ્થળાંતરિતો દ્વારા ૧૮૭૧માં બનેલા કાલિબરી મંદિરમાં દર્શન કર્યા. બૌદ્ધ મંદિર શ્વેદાગોન પગોડામાં પણ દર્શન કર્યા. બંને દેશોની એક સરખી સાંસ્કૃતિક વિરાસતના પ્રતીક રૂપે બોધિ વૃક્ષનું રોપણ કર્યું. બાગાનમાં તેમણે આનંદ મંદિરમાં પણ દર્શન કર્યા હતા.
આમ, મોદીજીની મ્યાનમાર મુલાકાત બહુઆયામી બની રહી. ખાસ કરીને, જ્યારે આંગ સાન સુ કી વિશ્વ ભરની ટીકાનો સામનો ઉગ્રવાદી રોહિંગ્યા મુસ્લિમો બાબતે કરી રહ્યા છે ત્યારે મોદીજીએ સામા પ્રવાહે જઈને તેમની પડખે ઊભા રહેવાનું હિંમતભર્યું કામ કર્યું હોય તેમ જણાય છે.

જાપાન સાથે આપણા સંબંધો સાતત્યસભર રહ્યા છે

આપણા દેશમાં કોઈ પણ સરકાર હોય, એક સારી વાત એ બની કે જાપાન પ્રત્યે આપણી નીતિ સાતત્યભરી રહી છે. બીજા વિશ્વયુદ્ધ અને પોખરણ પરીક્ષણને બાદ કરો (એ તો જાપાન એનાથી પીડિત હતું તેથી આ પ્રતિક્રિયા સ્વાભાવિક છે) તો સંબંધ સુરેખ (લીનિયર) જ રહ્યા છે.    સ્વતંત્રતાકાળમાં સુભાષચંદ્ર બોઝ, રાસબિહારી બોઝને જાપાનનો ટેકો હતો. તેના લીધે જ બ્રિટન પર આપણને સ્વતંત્ર કરવા  દબાણ સર્જાયું. આપણે જાપાનને સ્વતંત્રતા પછી મદદ કરી તો જાપાને આપણને. દા ત. બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછી આંતરરાષ્ટ્રીય લશ્કરી કોર્ટમાં જાપાનના નેતાઓ વિરુદ્ધ કેસ ચાલ્યા ત્યારે આપણા રાધાબિનોદ પાલ એક માત્ર ન્યાયાધીશ હતા જેમણે જાપાનનો સંપૂર્ણપણે પક્ષ લીધેલો. જાપાન આજે પણ તેમને લગભગ પૂજે છે.

જાપાન પર પ્રતિબંધો લદાવાનો ભય હોવાથી ભારતે તેના સમર્થનમાં ૧૯૫૧માં સાન ફ્રાન્સિસ્કો પીસ કૉન્ફરન્સમાં ભાગ લેવાનું ટાળ્યું હતું.

પં. જવાહરલાલ નહેરુજીએ ૧૯૪૯માં તેમની દીકરીના નામવાળી હાથણી જાપાનને ભેટ આપેલી તો ઈન્દિરાજીએ દયા અને આશા નામની હાથણી ભેટ આપેલી. રાજીવ ગાંધી હોય કે ચંદ્રશેખર, નરસિંહરાવ હોય કે અટલજી કે પછી મનમોહન, બધાએ જાપાનને સારું મહત્ત્વ આપ્યું જ છે.

લુક ઇસ્ટ એટલે કે અગ્નિ (સાઉથ ઇસ્ટ યૂ નો! આપણે ત્યાં દરેક દિશાનાં નામ છે તેનો ગર્વ લેવો જોઈએ. એ તો હવે ભાષાનો વિકાસ અટકી ગયો અને આંખ મીચી આપણે બિનજરૂરી શબ્દો ઉધાર તો લેવા જ લાગ્યા, પણ જ્યાં આપણા શબ્દો છે તે વાપરવાનું છોડી દીધું. દા.ત. અબજ. અંગ્રેજી માધ્યમો મિલિયન, બિલિયન લખે પણ આપણને એક અબજના બદલે સો કરોડ લખવું ગમે છે.) એશિયાના દેશો સાથે સંબંધ સારા બનાવવાની પહેલ નરસિંહરાવે કરી હતી, જે પાછા કૉંગ્રેસના જ હતા પણ સોનિયા ગાંધીના ઈશારે કામ નહોતા કરતા એટલે એમના મૃત્યુની વિધિ પણ દિલ્લીમાં ન થવા દેવાઈ. જ્યારે ૧૯૯૬માં તેમની સરકાર પરાજય પામી ત્યારે સિંગાપોરના નેતાઓએ દુઃખ વ્યક્ત કરી ભારતીય મતદારોને કૃતધ્ન લેખાવ્યા હતા.
આ લુક ઇસ્ટની નીતિ અટલજી, પછી મનમોહનજી અને હવે મોદીજીએ પણ ચાલુ રાખી છે. બુલેટ ટ્રેનના વિચારનું બીજારોપણ પણ મનમોહનના સમયમાં થયું હતું.

ખરેખર તો કૉંગ્રેસે બુલેટ ટ્રેનનો વિરોધ કરવાના બદલે આ બાબતોનો ગર્વ કરવો જોઈએ અને રાષ્ટ્રહિતના કામમાં સમર્થન આપવું જોઈએ.

મોદીનું નવું મંત્રીમંડળ: ૨૦૨૪ માટેની ઊર્જાથી ભરપૂર લાયક યુવા ટીમની ભેટ

(અભિયાન સામયિકના તા.૧૬/૯/૧૭ના અંકમાં પ્રસિદ્ધ લેખ)

રાજકારણ એ ખાંડાની ધાર પર ચાલવાનું કામ છે અને તેમાંય ખાસ કરીને સરકાર ચલાવવી. સરકાર ચલાવતી વખતે સારું શાસન પણ આપવાનું હોય અને સાથે રાજકીય સમીકરણો પણ ધ્યાનમાં રાખવા પડે. ગત ત્રણ સપ્ટેમ્બર ને રવિવારે વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના મંત્રીમંડળનું વિસ્તરણ થયું તેમાં આ બંને બાબતે ફરી એક વાર મોદીએ સાબિત કર્યું કે તેઓ અત્યારે જે રાજકીય નેતાઓ છે તેમાં તેઓ ચાણક્ય છે.

ગુજરાતમાંથી પાટીદાર આંદોલન અને ઓબીસી આંદોલનને શાંત કરવા વિઠ્ઠલ રાદડિયાનો અને ભાવનગરનાં ભારતીબહેન શિયાળનો સમાવેશ કરાશે, ગુજરાત પ્રભારી ભૂપેન્દ્ર યાદવ, હિમાચલ પ્રદેશમાં જે. પી. નડ્ડા મુખ્યપ્રધાનના ઉમેદવાર હોવાથી અનુરાગ ઠાકુરને કેબિનેટમાં સ્થાન મળશે, આસામમાંથી હેમંત વિશ્વ શર્મા, કર્ણાટકમાં યેદુરપ્પાના નિકટ ગણાતાં શોભા કરાંદલજે અને પ્રહલાદ જોશી, મધ્યપ્રદેશના સાંસદ પ્રહલાદસિંહ પટેલ, દિલ્લી ભાજપના નેતા સ્વ. સાહિબસિંહ વર્માના દીકરા પ્રવેશ વર્માનો સમાવેશ થશે તેમ પ્રસાર માધ્યમોમાં છાતી ઠોકીને કહેવાતું હતું. આ મુદ્દે ટીવી ચેનલો પર શનિવાર સવારથી તે મોડી રાતે ૧૨ વાગ્યા સુધી ચર્ચા ચાલી. રવિવારે પણ સવારે આઠ વાગ્યાથી ચર્ચા ચાલુ થઈ ગઈ હતી, પણ શનિવારે રાત્રે જ્યારે ખરાં નામો બહાર આવ્યાં ત્યારે ‘સૂત્રો’ના આધારે દાવો કરતા મિડિયા કર્મીઓ ભોંઠાં પડ્યાં અને તે પછી પણ મિડિયા કર્મીઓ નવા સંરક્ષણ મંત્રી કોણ બનશે તેની રવિવાર સવારથી ચર્ચામાં લાગ્યા હતા. તેમાં પણ નિર્મલા સીતારમણનું નામ બહાર આવતાં તેમના મોઢા પર ભોંઠપ જોવા મળતી હતી અને કદાચ એટલે જ નિર્મલા સીતારમણને તો કેવી રીતે સંરક્ષણ પ્રધાન બનાવાય? અર્થાત્ તેમની એવી કઈ લાયકાત છે તેવા ભાવ જોવા મળતા હતા.

વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી અને ભાજપના રાષ્ટ્રીય અધ્યક્ષ અમિત શાહની જોડી ગુજરાતના મુખ્યપ્રધાન (અગાઉ આનંદીબહેન અને તે પછી વિજય રૂપાણી) હોય કે રાષ્ટ્રપતિ-ઉપરાષ્ટ્રપતિના ઉમેદવારની વાત હોય, દર વખતે બહુ ચાલાકીથી મિડિયા કર્મીઓને ખોટા પાડતી આવે છે. અને આથી જ હવે મિડિયામાં પણ કહેવાય છે કે ભાજપમાં જે નામ ચર્ચામાં આવે તે નામ ક્યારેય ખરેખર ફાઇનલ નથી હોતું.

શહેરી વિકાસ અને માહિતી-પ્રસારણ પ્રધાન વેંકૈયા નાયડુ ઉપરાષ્ટ્રપતિ બન્યા, સંરક્ષણ પ્રધાન મનોહર પારીકર ગોવાના મુખ્યપ્રધાન બન્યા, પર્યાવરણ પ્રધાન અનિલ માધવ દવેનું અવસાન થયું. આ બધાના કારણે મંત્રીમંડળ વિસ્તરણ અનિવાર્ય બન્યું હતું. તેમાંય સંરક્ષણ ખાતાનો ભાર અરુણ જેટલીને સોંપાયો હતો અને સ્વાભાવિક છે કે નાણાં પ્રધાન જેટલી, જ્યારે પાકિસ્તાન અને ચીન સરહદ સળગતી હોય તો બીજી તરફ જીએસટીના અમલ અને નોટબંધીના આંકડા બહાર આવ્યા પછી જીડીપીમાં ઘટાડો થયો હોય ત્યારે નાણાં અને સંરક્ષણ જેવાં બંને મહત્ત્વનાં ખાતાને જેટલી ન્યાય આપી શકે નહીં. વળી, તેમના પર ગુજરાતની આગામી વિધાનસભા ચૂંટણી જીતવાનો ભાર પણ નખાયો છે.

મોદીજીને બ્રિક્સ માટે ચીન જવાનું હતું અને સાથે મ્યાનમારની મુલાકાત લેવાની હતી (યોગાનુયોગ દર વિસ્તરણ પછી મોદીજીનો વિદેશ પ્રવાસ થયો છે) અને છઠ્ઠીથી શ્રાદ્ધ પણ શરૂ થતા હતા. આમ, ત્રીજી તારીખ બરાબર અનુકૂળ હતી.

મંત્રીમંડળના વિસ્તરણ પહેલાં અમિત શાહે બરાબર હૉમ વર્ક કર્યું હતું અને તેમણે મંત્રીમંડળના આઠ પ્રધાનો સાથે બેઠક કરી હતી. તો મંત્રીઓનાં નામ નક્કી થઈ ગયા પછી વડા પ્રધાનના નિવાસસ્થાને વડા પ્રધાન મોદીજી અને અમિત શાહે આ ભાવિ મંત્રીઓ સાથે શપથવિધિ પહેલાં નાસ્તા પર મુલાકાત કરી પોતાના વિઝનનો ખ્યાલ આવી નૂતન ભારતની સંકલ્પના સમજાવી કઈ ઝડપે કામ કરવાનું છે તેની માહિતી આપી હતી.

૨૦૨૪ની ટીમ ઊભી કરી દીધી

જે નવ મંત્રીઓને ઉમેરાયા છે અને જે ચાર પ્રધાનોને કેબિનેટ પ્રધાન તરીકે બઢતી મળી છે તેમાં તેમની યોગ્યતા અને ઉંમરનો વધુ ખ્યાલ રખાયો છે. આ ઉપરાંત રાજકારણમાં અનિવાર્ય બની ગયેલાં પ્રદેશ અને જાતિનાં સમીકરણો પણ સાધવામાં આવ્યાં છે. આ ઉપરાંત મોદીજી પર આક્ષેપ થતો રહ્યો છે કે તેઓ નવી પેઢી તૈયાર કરતા નથી પણ આ વિસ્તરણથી તેમણે નવા મંત્રીઓની ટીમ આપીને તેમનું લક્ષ્ય વર્ષ ૨૦૧૯માં જીતની સાથે ૨૦૨૪ માટે ભાજપની ટીમ તૈયાર કરવાનું હોવાનું સ્પષ્ટ કર્યું છે. તે સમયે પોતે ચિત્રમાં કદાચ ન હોય તો પણ એક નવી ટીમ જરૂર ભાજપને મળી ગઈ છે.

નિર્મલા સીતારમણ: ઓછું બોલવું, ઝાઝું કામ ફળી ગયું…

નિર્મલા સીતારમણને પહેલાં મહિલા સંરક્ષણ પ્રધાન બનવાનું ગૌરવ મળ્યું છે. (ઈન્દિરા ગાંધી તો વડાં પ્રધાન હતાં ત્યારે તેમણે સંરક્ષણ પ્રધાનની જવાબદારી સંભાળી હતી પરંતુ નિર્મલા સીતારમણ પહેલાં પૂર્ણ કક્ષાનાં મહિલા સંરક્ષણ પ્રધાન જ ગણાય). આ તીરથી મોદી-શાહે અનેક નિશાન સાધ્યાં છે. એક તો, નિર્મલા સીતારમણ મહિલા છે. રાજકારણના સંદર્ભમાં યુવાન છે. તમિલનાડુનાં છે. જેએનયુમાંથી એમએ ડિગ્રી મેળવેલા છે, પ્રાઇસવૉટર હાઉસ કૂપર જેવી કંપનીમાં સિનિયર મેનેજર તરીકે અને બાદમાં બીબીસી વર્લ્ડ સર્વિસમાં કામ કરી ચૂક્યાં છે, તેમના પતિ ડૉ. પરકલા પ્રભાકરણ આંધ્રપ્રદેશના છે, ચંદ્રબાબુ નાયડુ સરકારમાં કેબિનેટ રેન્ક સાથે સલાહકારનો હોદ્દો ભોગવે છે.

નિર્મલા સીતારમણ ભાજપમાં કદાચ સૌથી નવોદિત પ્રધાન છે. ૨૦૦૬માં જ તેઓ ભાજપમાં જોડાયાં. તે પછી ભાજપનાં પ્રવક્તા બન્યા. તેઓ મિતભાષી, શાંત અવાજે વાત કરનારાં પ્રવક્તા રહ્યા. દક્ષિણના હોવાથી અને સારા શિક્ષણના લીધે અંગ્રેજી પર પ્રભુત્વ હોવાથી ભાજપ વિરોધી ગણાતી અંગ્રેજી ચેનલો પર તેઓ ભાજપનો પક્ષ સારી રીતે રજૂ કરી શકતા અને તે વખતે મોદીજી અને ગુજરાતનાં રમખાણો, એન્કાઉન્ટર વગેરે ચર્ચામાં વધુ રહેતાં. તેઓ ૨૦૧૩માં મોદીજી વડા પ્રધાનના ઉમેદવાર જાહેર થયા તે પહેલેથી મોદીજીના સમર્થક રહ્યાં છે. આમ, આ કામગીરીથી તેમને વર્ષ ૨૦૧૪માં જ વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ પ્રધાન તરીકેનો સ્વતંત્ર પ્રભાર મળ્યો પરંતુ તે વખતે સ્મૃતિ ઈરાની નવાસવા હોઈ તેમને પહેલા જ ધડાકે માનવ સંસાધન પ્રધાન બનાવી દેવાતાં નિર્મલાજી પર કોઈનું ધ્યાન ન ગયું. પરંતુ આ વખતે નિર્મલાજીને સંરક્ષણ પ્રધાન બનાવી દેવાતાં બધાં ચોંકી ગયા છે. પરંતુ વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ પ્રધાન તરીકે તેમણે ઝાઝાં વાજાં વગાડ્યા વગર પોતાનું કામ સારું કરીને દેખાડ્યું. તેમણે કામગીરી સંભાળ્યા પછી ભારતની નિકાસમાં વધારો થયો. ચીનની સામે ભારતીય બજારને રક્ષવા ૯૩ ચીજો પર એન્ટિ ડમ્પિંગ ડ્યુટી લદાઈ. તો ક્રૂડ ઑઇલ, જેમ્સ અને કિંમતી ધાતુઓ, મશીનરી, ઇલેક્ટ્રૉનિક સાધનો, મોતી, કિંમતી અને અર્ધ કિંમતી પથ્થરો (રત્નો)ની આયાત પર પ્રતિબંધ પણ મૂકાયો છે. તેમની પ્રમાણિકતા નિ:શંક છે. વડા પ્રધાનની સૂચના મુજબ કામ કરે છે.

નિર્મલા સીતારમણના લીધે ભાજપ હવે મહિલા સશક્તિકરણનો દાવો કરી મહિલાઓના મત માગી શકશે. મજાકમાં તો એમ કહેવાય છે કે ભાજપના રાજમાં વિદેશ અને દેશની રક્ષા બંને મહિલાઓ (અનુક્રમે સુષમા તથા નિર્મલા) કરે છે જ્યારે રાજ’નાથ’ ઘર સંભાળે છે! બીજી તરફ, દક્ષિણમાં કર્ણાટક સિવાય ક્યાંય ભાજપનો ઉજળો દેખાવ નથી. આથી વેંકૈયાજીને ઉપરાષ્ટ્રપતિ બનાવી તેમજ નિર્મલા સીતારમણને સંરક્ષણ પ્રધાન બનાવી ભાજપ હવે તમિલનાડુ અને આંધ્રપ્રદેશમાં પગપેસારો કરવાની યોજના ધરાવતો હશે તો તે સરળ બનશે. નિર્મલાજી પોતે ઝડપથી નવી ચીજો શીખે છે. સંરક્ષણ પ્રધાન તરીકે અગાઉ ગોવાના મુખ્યપ્રધાન મનોહર પારીકરને લાવીને મોદીજી સફળ પ્રયોગ કરી ચૂક્યા છે એટલે નિર્મલા સીતારમણમાં તેઓ સફળ જ રહેશે. નિર્મલાજીના સંરક્ષણ પ્રધાન બનવાથી સુરક્ષા અંગેની કેન્દ્રીય મંત્રીમંડળની સમિતિ (સીસીએસમાં) બે મહિલાઓનો સમાવેશ થયો છે તે પણ ઉલ્લેખનીય છે.

ચૂપચાપ કામ કરનારાઓને પ્રમોશન મળ્યું

નિર્મલા સીતારમણ સાથે પીયૂષ ગોયલ, ધર્મેન્દ્ર પ્રધાન અને મુખ્તાર અબ્બાસ નકવીને પણ પ્રમોશન મળ્યું તે મહત્ત્વનું છે. આ ત્રણેય નેતાઓ પણ વિવાદ વગર કામ કરતા રહ્યા તેના લીધે તેમની બઢતી થઈ છે. પીયૂષ ગોયલે ગત મનમોહન સરકારમાં કૌભાંડના લીધે કુખ્યાત કોલસાની ખાણોની હરાજી સારી રીતે કરી બતાવી, ગામે ગામ વીજળી પહોંચાડવાના કામમાં સારી ઝડપ દેખાડી, તેથી તેમને રેલવે પ્રધાન તરીકે બઢતી મળી છે. જોકે સુરેશ પ્રભુ પણ રેલવે પ્રધાન તરીકે સારી કામગીરી કરી હતી પરંતુ છેલ્લે છેલ્લે થયેલા રેલવે અકસ્માતોના કારણે તેમની સામે વિરોધી લાગણી ઉદ્ભવી જેના પગલે તેમને હટાવાયા અને તેમને વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ પ્રધાન બનાવાયા છે. ધર્મેન્દ્ર પ્રધાને પેટ્રોલિયમ પ્રધાન તરીકે ઉજ્જવલા અને પહલ (ગેસની યોજના-પ્રત્યક્ષ હસ્તાંતરિત લાભ)નો સારી રીતે અમલ કર્યો હતો. ગરીબ વર્ગને પણ ગેસ પહોંચે તેમાં મોદીજીની સાથે ધર્મેન્દ્ર પ્રધાન પણ યશના ભાગીદાર ગણાય. વળી, તેઓ ઓડિશાના છે અને ભાજપ હજુ ઓડિશામાં સત્તા મેળવી શક્યો નથી. ધર્મેન્દ્રજીએ કર્ણાટક, બિહાર, ઝારખંડ વગેરે રાજ્યનો પ્રભાર પણ સફળતાપૂર્વક સંભાળ્યો છે. આ બધાં કારણે તેમની બઢતી થઈ.

નજમા હેપ્તુલ્લાને ૭૫ની વય મર્યાદાના કારણે મણિપુરનાં રાજ્યપાલ બનાવાયાં તેથી લઘુમતી બાબતોના મંત્રીનું પદ ખાલી પડ્યું હતું. મુખ્તાર અબ્બાસ નકવી અગાઉ અટલ સરકારમાં પણ માહિતી-પ્રસારણના રાજ્ય પ્રધાન હતા. તેઓ ભાજપનો મુસ્લિમ ચહેરો છે. જોકે જ્યારે ત્રાસવાદી ભટકલના મિત્ર ગણાતા સબીર અલી (જદયુ)ને મોદીજી ભાજપમાં લાવ્યા ત્યારે નકવીજીએ ટ્વિટર પર જાહેરમાં વિરોધ કરી કહ્યું હતું કે “…તો તો પછી એક દિવસ દાઉદ ઇબ્રાહિમને પણ ભાજપમાં લવાશે..” તેમના વિરોધ પછી સબીર અલીને ભાજપમાં લવાયા નહોતા. આમ છતાં નકવીનું પ્રમોશન થયું છે. સ્મૃતિ ઈરાનીએ પણ એક સમયે નરેન્દ્ર મોદીનો રમખાણ બાબતે ઉગ્ર વિરોધ કર્યો હતો અને પછી માફી માગી લેતાં વાત થાળે પડી ગઈ, મોદીજી માટે એમ મનાય છે કે તેઓ તેમના વિરોધીને ક્યારેય માફ નથી કરતા પરંતુ નકવી અને સ્મૃતિ ઈરાની તેમાં અપવાદ લાગે છે. જોકે એક અપવાદ ઉમા ભારતીનો પણ છે.

આ સિવાય નીતિન ગડકરીને ટ્રાન્સપૉર્ટ ઉપરાંત ઉમા ભારતી પાસેથી ગંગા શુદ્ધિકરણ ખાતું લઈ તેની જવાબદારી સોંપાઈ છે. ગડકરીજીએ પોતાનું કામ સારી રીતે કરી બતાવ્યું છે. અને એમ પણ મનાતું હતું કે રેલવે સહિત તમામ ટ્રાન્સપૉર્ટને વિલીન કરી એક મોટું મંત્રાલય બનાવાશે અને તે માટે ગડકરીજીએ મોદીજી સમક્ષ પ્રેઝન્ટેશન પણ કર્યું હતું પરંતુ હાલમાં આ વાત ખોટી સાબિત થઈ છે. ગંગા શુદ્ધિકરણ બાબતે બડબોલાં ઉમા ભારતીનું કામ કંઈ ખાસ રહ્યું નહોતું અને નેશનલ ગ્રીન ટ્રિબ્યુનલે આ બાબતે ટીકા પણ કરી હતી. ઉમાને જોકે ગંગા શુદ્ધિકરણના બદલે મોદીજીના પ્રિય એવા સફાઈ તેમજ પીવાના પાણીનું ખાતું સોંપાયું છે તે પણ મહત્ત્વનું છે જ. ઉમા ભારતીને જ્યારે અટલ-અડવાણી સાથે વાંકું પડ્યું ત્યારે તેમણે ભારતીય જનશક્તિ પક્ષ બનાવ્યો હતો અને તે વખતે ગુજરાતમાં આવીને તેમણે મોદીજીની ટીકા કરી હતી. પરંતુ એ બધું ભૂલીને મોદીજીએ તેમને ૨૦૧૪માં પોતાના પ્રિય એવા ગંગા શુદ્ધિકરણ ખાતાની જવાબદારી સોંપી પરંતુ ઉમા ભારતી વરિષ્ઠ નેતા હોઈ ગાંઠ્યાં નહીં. વળી, અયોધ્યામાં ઈમારત ધ્વંસના કેસમાં તેમની સામે આરોપો ઘડાયા, આથી પણ તેઓ વિવાદમાં આવ્યાં હતાં. પરંતુ તેમણે તેને હિન્દુત્વ સાથે જોડી દીધું કે પ્રભુ શ્રી રામ માટે જેલમાં જવા પણ તૈયાર છું. આથી મોદીજી તેમને દૂર કરી શકે તેમ નહોતાં. જોકે વિસ્તરણ પહેલાં ઉમાજીએ રાજીનામું આપ્યું છે તેવી વાત જરૂર ચર્ચાઈ અને શપથવિધિ વખતે તેમની ગેરહાજરી પણ ઊડીને આંખે વળગી. જોકે તેમણે એમ કહ્યું કે “હું નારાજ નથી.” રાજકારણમાં આવા સમયે નકાર વાક્ય હકાર બની જાય છે તે સ્પષ્ટ છે.

આ જ રીતે રાજીવ પ્રતાપ રૂડી પણ નારાજ હોવાનું સ્પષ્ટ થયું. તેમને સ્કિલ ડેવલપમેન્ટ અને એન્ટરપ્રિન્યોરશિપ જેવું મોદીજીનું પ્રિય ખાતું સોંપાયું હતું. પરંતુ તેની કામગીરીમાં તેઓ ઉણા ઉતર્યા. તેમણે પોતાની નારાજગી એ વાક્યથી દર્શાવી દીધી કે “તેમને પક્ષે રાજીનામું આપવાનું કહ્યું તેથી તેમણે રાજીનામું આપ્યું છે.” હવે તેમનો સંગઠનમાં ઉપયોગ થશે પરંતુ જો પક્ષમાં તેમણે સ્થાન ઊંચું લાવવું હશે તો બિહારની ચૂંટણીમાં મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવીને બતાવવું પડશે.

ખેલ પ્રધાન તરીકે વિજય ગોયલની ભૂમિકા પણ ઉણી ઉતરી. ઉપરાંત ઑલિમ્પિકમાં તેઓ ખેલાડીઓ સાથે સેલ્ફી લેવામાં વ્યસ્ત રહ્યા અને ઑલિમ્પિકમાં ભારતનો દેખાવ નિરાશાજનક રહ્યો. દિલ્લીમાં વિધાનસભા ચૂંટણીમાં હર્ષવર્ધન અને બાદમાં કિરણ બેદીને મુખ્યપ્રધાનનાં દાવેદાર જાહેર કરાવાના કારણે તેમને કેન્દ્રમાં લેવાયા હતા પરંતુ તેમણે મોદીને મહાત્મા ગાંધી સાથે સરખાવવાની ચમચાગીરી કરી એ વાત પણ તેમનું સંસદીય બાબતોના રાજ્ય પ્રધાન તરીકે ડિમોશન થતાં અટકાવી શકી નથી. આ વાત અને ઉપરની નકવી-સ્મૃતિ-ઉમાની વાત સ્પષ્ટ કરે છે કે મોદીને માત્ર ખુશામતથી ખુશ ન કરી શકાય. તેમને પર્ફૉર્મન્સ જોઈએ છે. આની સામે રાજ્યવર્ધન રાઠોડ જે મોડલ વિજેતા છે તેને રમતગમત પ્રધાન બનાવી મોદીજીએ સ્પષ્ટ કરી દીધું છે કે ૨૦૨૦ની ઑલિમ્પિકમાં ભારતનો ઉજળો દેખાવ થાય તેવું તેઓ ઈચ્છે છે. રાજ્યવર્ધન રાઠોડ ઉપરાંત સંતોષ ગંગવારને શ્રમ પ્રધાન તરીકે (જેમાં બાંડારુ દત્તાત્રેય નિષ્ફળ રહ્યા, તેથી તેમણે રાજીનામું આપવું પડ્યું) સ્વતંત્ર કાર્યભાર સોંપી તેમનું પણ પ્રમોશન કરાયું.

આ સિવાય જે નવ નવા ચહેરા રાજ્ય પ્રધાન તરીકે લેવાયા તેમાં ગજેન્દ્રસિંહ શેખાવત પોતે ખેડૂત છે, સાથે ટૅક્નૉસેવી છે, નાણાં અંગેની સંસદીય સમિતિમાં રહી ચૂક્યા છે, બાસ્કેટ બૉલના ખેલાડી છે, તેથી તેમને યોગ્ય રીતે જ કૃષિ ખાતું સોંપાયું છે. યુકે, બ્રાઝિલમાં એમ્બેસેડર અને યુએનમાં રહી ચૂકેલા હરદીપસિંહ પુરી જેવા પૂર્વ આઈએફએસ અધિકારી, જે સાંસદ પણ નથી, તેમને પ્રધાન બનાવી મોદીજીએ વધુ એક આશ્ચર્ય આપ્યું છે, પરંતુ તેમને વિદેશ ખાતામાં મૂકવાના બદલે શહેરી વિકાસ અને ગૃહનિર્માણના પ્રધાન બનાવાયા તે વધુ એક આશ્ચર્ય છે. જોકે જેમ કોઈ કંપનીની અંદર કોઈ ચોક્કસ કામ કરતી વ્યક્તિ બીજાને સલાહસૂચન આપી શકે તેમ હરદીપ પુરીના યુએન અને વિદેશનો અનુભવનો લાભ પણ સરકારને મળવાનો જ છે. આ જ રીતે બિહારના રાજકુમાર (આર.કે.) સિંહે પણ લલિત મોદી કેસ સંદર્ભે તેમજ બિહાર વિધાનસભા ચૂંટણી સંદર્ભે ભાજપ નેતાઓ વિરોધી નિવેદનો કર્યાં હતાં, તેમ છતાં તેમને પ્રધાન બનાવાયા છે. નકવી, સ્મૃતિ, ઉમા જેવા કિસ્સાની જેમ આ પણ એક અપવાદ છે. આર.કે. સિંહે ૧૯૯૦માં લાલુના આદેશથી ભાજપના વરિષ્ઠ નેતા એલ. કે. અડવાણીની ધરપકડ કરી હતી. જોકે એ જ અડવાણીજી જ્યારે ૧૯૯૮માં ગૃહ પ્રધાન બન્યા ત્યારે આર. કે. સિંહને ગૃહ સચિવ બનાવાયા હતા! તેમના ગૃહ સચિવ તરીકેના કાર્યકાળમાં કસાબ અને અફઝલ ગુરુને ફાંસી અપાઈ હતી. તેમને બનાવાયા છે તો પીયૂષ ગોયલની જગ્યાએ ઊર્જા પ્રધાન પરંતુ તેમના ગૃહ સચિવ તરીકેના અનુભવોનો લાભ મોદી સરકારને જરૂર મળશે.

આર.કે.સિંહની જેમ જ પૂર્વ આઈએએસ અધિકારી આલ્ફૉન્ઝ કન્નનથનમને પ્રધાન બનાવી મોદીજીએ આશ્ચર્યની હારમાળા સર્જી છે. આ બાબતે પણ મોદીજીએ એક તીરે અનેક નિશાન સાધ્યા છે. આલ્ફૉન્ઝ ડિમૉલિશન મેન તરીકે જાણીતા છે. કૉંગ્રેસના રાજમાં ખૈરનાર જેવા ડિમોલિશન મેનની અવગણના થઈ હતી અને તેમને હેરાન કરાયા હતા. દિલ્લીમાં શહેર સારું બનાવનાર તેમજ જમ્મુ-કાશ્મીરના રાજ્યપાલ તરીકે ઉમદા કામગીરી કરનાર જગમોહનને પણ કૉંગ્રેસે હડસેલ્યા હતા. જગમોહનને ભાજપે અટલ સરકારમાં પ્રધાન બનાવ્યા હતા. આમ, સારું કામ કરનારા અધિકારી હોય તો તેને ભાજપ શિરપાવ આપે છે તે આલ્ફૉન્ઝના દાખલાથી ભાજપે સાબિત કર્યું છે. આલ્ફૉન્ઝનું નામ ટાઇમ્સના ગ્લૉબલ લીડરની યાદીમાં પણ આવ્યું હતું. વળી, તેઓ ખ્રિસ્તી છે. ભાજપ શાસનમાં આવે ત્યારે વિશ્વના બે મોટા પંથો મુસ્લિમો અને ખ્રિસ્તીઓને ભારતમાં હેરાનગતિ થાય છે તેવો દેકારો થવા લાગે છે. દિલ્લીની વિધાનસભા ચૂંટણી પહેલાં પણ આવો દેકારો ખ્રિસ્તીઓએ કર્યો હતો. જે ખોટો સાબિત થયો હતો. કેરળમાં ખ્રિસ્તીઓની વસતિ નોંધપાત્ર છે અને આલ્ફૉન્ઝ કેરળના છે. તેથી કેરળમાં ભાજપનો પગપેસારો કરવાનો હેતુ પણ છે. આ ઉપરાંત મુંબઈના પોલીસ કમિશનર તરીકે ઉમદા કામગીરી કરનાર આઈપીએસ સત્યપાલસિંહ નક્સલવાદ પર સારું જ્ઞાન ધરાવે છે. તેઓ પીએચ.ડી., એમબીએ અને એમએની ડિગ્રી પણ ધરાવે છે. તેઓ સંસ્કૃત અને વેદના ખૂબ જ અભ્યાસુ છે. તેમની આ લાયકાત ઉપરાંત તેમની બીજી એક મોટી લાયકાત કદાચ એ છે કે તેઓ જાટ સમુદાયના છે, જે ઉત્તર પ્રદેશ, હરિયાણા અને રાજસ્થાનમાં નોંધપાત્ર સંખ્યામાં છે. આથી તેમને માનવ સંસાધન વિકાસ જેવું ખૂબ જ મહત્ત્વનું ખાતું સોંપવામાં આવ્યું છે.

અનંતકુમાર હેગડેને કર્ણાટકની ચૂંટણીને ધ્યાનમાં રાખીને સ્કિલ ડેવલપમેન્ટ ખાતામાં લેવામાં આવ્યા છે. તેઓ હિન્દત્વનો ઉગ્ર ચહેરો છે. તેમનાં નિવેદનોના કારણે ચર્ચામાં રહ્યા છે. ડૉક્ટરો સાથે બથંબથી કરતો તેમનો વિડિયો પણ બહાર આવ્યો છે તે જોતાં તેઓ મોદી સરકાર માટે અસ્ક્યામત (એસેટ) કરતાં જવાબદારી (લાયેબિલિટી) ન સાબિત થાય તો સારું. વીરેન્દ્રકુમારને મધ્યપ્રદેશની ચૂંટણીના લીધે લેવામાં આવ્યા છે. જોકે સાથે તેઓ એમ. એ. ઇન ઇકૉનૉમિક્સ તેમજ પીએચ.ડી.ની ડિગ્રી ધરાવે છે. તેઓ એક સમયે સાઇકલ રિપેરની દુકાન ચલાવતા હતા. તેમણે જમીન પર પગ ટકાવી રાખ્યો છે. તેઓ આજે પણ સ્કૂટર પર ફરે છે. વળી, તેઓ દલિત પણ છે. તેમને મહિલા અને બાળ કલ્યાણ ખાતું સોંપવામાં આવ્યું છે.

બિહારની આગામી વિધાનસભા તથા લોકસભા ચૂંટણીને નજર સમક્ષ રાખીને અશ્વિનીકુમાર ચૌબેને આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ ખાતામાં રાજ્ય પ્રધાન બનાવાયા છે. તેઓ બ્રાહ્મણ છે. તો બીજી તરફ તેમણે બિહારમાં દલિતો અને મહાદલિતો માટે ખૂબ કામ કર્યું છે. મોદીજીના માનીતા શૌચાલય પ્રૉજેક્ટ મુજબ, તેમણે મહા દલિત પરિવારો માટે ૧૧ હજાર શૌચાલયો બનાવડાવ્યાં છે. આમ, બ્રાહ્મણ, દલિતો માટે કામ અને બિહાર જોડાણ…ત્રણેય રીતે તેઓ મોદી સરકારને ઉપયોગી થાય તેમ છે. બ્રાહ્મણ ચહેરા તરીકે શિવપ્રતાપ શુક્લને પણ મોદી મંત્રીમંડળમાં સ્થાન મળ્યું છે. તેઓ મહેન્દ્રનાથ પાંડેની જગ્યાએ ઉત્તર પ્રદેશમાંથી આવ્યા છે. પાંડેને ઉત્તર પ્રદેશ ભાજપ પ્રમુખ બનાવાયા છે. શુક્લ લૉ ગ્રેજ્યુએટ છે. તેમણે ગ્રામીણ વિકાસ, શિક્ષણ અને જેલ સુધારણા બાબતે ઉત્તર પ્રદેશ સરકારમાં સારી કામગીરી ભજવી હતી. તેમને નાણાં ખાતામાં રાજ્ય પ્રધાન બનાવાયા છે.

આમ, મોદીજીએ ૨૦૧૯ની લોકસભા ચૂંટણી, ૨૦૧૭-૧૮ની વિધાનસભા ચૂંટણીઓને ધ્યાનમાં રાખીને ૨૦૧૪ની ભાજપની યુવા ટીમ આપી દીધી છે. હવે જોવું એ રહ્યું કે આ ટીમ અપેક્ષા મુજબ કામ કરે છે કે નહીં.

 

બૉક્સ-૧

સાથી પક્ષોને ઠેંગો!

જોકે વિસ્તરણમાં તાજેતરમાં ગઠબંધન થયેલા જદયુના કોઈ પ્રધાનને લેવાયા નથી. તેના બે પ્રધાનો લેવાશે તેવી ચર્ચા હતી. પત્રકારોને જદયુના ઉત્સાહી લોકોએ માહિતી પણ આપી દીધી હતી પરંતુ સરકાર તરફથી કોઈ આમંત્રણ જ ન મળતાં આશા ઠગારી નિવડી હતી. તેની પાછળ એવી ચર્ચા છે કે જદયુને બે પ્રધાન જોઈતા હતા. બીજી તરફ, બિહારમાંથી એલજેપીના રામવિલાસ પાસવાન અને આરએલએસપીના ઉપેન્દ્ર કુશવાહા એમ એક-એક પક્ષના એક-એક પ્રધાન તો હતા જ. જો જદયુના બે પ્રધાન બને તો પાસવાન-કુશવાહા અસંતુષ્ટ બને. શિવસેના પણ માથું ઉંચકે. તેથી મોદીજીએ આ બાબતે કોઈ સમજૂતી કરવાનો ઇનકાર કરી દીધો. વળી, અટલ સરકાર વખતે મોરચા સરકાર હોઈ મજબૂરી હતી, પણ આ વખતે મોદીજીને લોકસભામાં બહુમતી હોઈ એવી કોઈ મજબૂરી નથી.

તો બીજી તરફ, મંત્રીમંડળમાં સ્થાન ન મળતાં શિવસેના પણ દુઃખી અને ક્રુદ્ધ થઈ છે. જોકે મહારાષ્ટ્રમાં મોટો પક્ષ ભાજપ બન્યા પછીથી તેના આ છણકા શરૂ થયા છે જેને મોદી બહુ ગણકારતા નથી. તમિલનાડુમાં અન્નાદ્રમુક એનડીએમાં જોડાશે અને તેથી તેના કોઈ પ્રધાન બનાવાશે તેવી ચર્ચા હતી પરંતુ હજુ વિધિવત્ તે એનડીએમાં જોડાયો નથી. આથી તેના કોઈ સાંસદને પ્રધાન બનાવવાનો પ્રશ્ન જ નથી.

બૉક્સ-૨

ગુજરાતને પૂરતું પ્રતિનિધિત્વ હોઈ નવા કોઈને સ્થાન નહીં

મોદી મંત્રીમંડળનું વિસ્તરણમાં ગુજરાતના એક પણ સાંસદને સ્થાન મળી શક્યુ ન હતું. ગુજરાત, કર્ણાટક, રાજસ્થાન, મધ્યપ્રદેશ અને હિમાચલ પ્રદેશ, જે ભાજપના ગઢ મનાય છે તેમાં આગામી સમયમાં વિધાનસભા ચૂંટણી આવી રહી છે તે જોતાં ત્યાંના સાંસદોને પ્રધાન બનાવાય તે રાજકારણમાં વર્ષોનો શિરસ્તો છે, પણ વિસ્તરણમાં ગુજરાત અને હિમાચલ પ્રદેશને બાકાત રખાયા છે. આમાંય ગુજરાતમાંથી તો અનેક નામો ચર્ચામાં હતાં!

પાટીદાર આંદોલનને શમાવવા સૌરાષ્ટ્રમાં પટેલ મતબૅંકને વધુ મજબૂત બનાવવા સાંસદ વિઠ્ઠલ રાદડિયાને નવા મંત્રીમંડળમાં સ્થાન મળશે. ઓબીસીના પ્રતિનિધિ તરીકે ભાવનગરનાં સાંસદ ભારતીબહેન શિયાળ તેમજ શંકરલાલ વેગડને પ્રધાન બનાવાશે તેમ ચર્ચાતું હતું. સાંસદ રાજેશ ચુડાસમા પણ મત્રી માટેના પ્રબળ દાવેદાર ગણાતા હતાં. ગુજરાતમાં ઉના કાંડ બાદ દલિત આંદોલનને ધ્યાનમાં રાખીને સાંસદ શંભુ ટુડિયા અને અમદાવાદ પશ્ચિમના સાંસદ ડૉ.કિરીટ સોલંકીનાં નામો પણ રાજકીય સૂત્રો ચર્ચતાં હતાં. ભાજપના રાષ્ટ્રીય અધ્યક્ષ અમિત શાહ રાજ્યસભામાં ગુજરાતમાંથી ચૂંટાતાં તેમને ગૃહ કે સંરક્ષણ જેવાં ખાતાં સોંપાશે તેવી ચર્ચા હતી.

બળુકા સાંસદ વિઠ્ઠલ રાદડિયા અને શંકરભાઇ વેગડ તો દિલ્લીનો આંટો પણ મારી આવ્યા હતા. પરંતુ મોદીએ ફરી એક વાર આ બાબતે પણ આશ્ચર્ય આપ્યું છે. ચૂંટણી આવે એટલે જરૂરી નથી કે ત્યાંના સાંસદોને મંત્રીમંડળમાં સ્થાન આપવું જ. તેનું કારણ એ પણ હોઈ શકે કે ગુજરાતમાંથી અગાઉથી જ છ સાંસદોને મોદી પ્રધાનમંડળમાં સ્થાન મળી ચૂક્યું છે. ગુજરાતમાંથી ચૂંટાયેલા રાજ્યસભામાં સાંસદ અરુણ જેટલી નાણા પ્રધાન છે. સ્મૃતિ ઈરાની કાપડ અને માહિતી-પ્રસારણ પ્રધાન હતા અને વિસ્તરણ પછી પણ તેમની કામગીરી બદલાઈ નથી. બનાસકાંઠાના સાંસદ હરિભાઈ ચૌધરી ગૃહ જેવા ખાતાના રાજ્ય પ્રધાન છે. મધ્ય ગુજરાતના દાહોદના સાંસદ જશવંતસિંહ ભાભોર આદિવાસી બાબતોના રાજ્ય પ્રધાન છે. ભાવનગરના મનસુખ માંડવિયા ગુજરાતમાંથી રાજ્યસભામાં ગયા છે. તેઓ રૉડ ટ્રાન્સપૉર્ટ અને હાઇવેઝ, શિપિંગ, કેમિકલ અને ફર્ટિલાઇઝર એવા મહત્ત્વનાં ખાતાંઓમાં રાજ્ય પ્રધાન છે. અમરેલીના વતની તેમજ રાજ્યસભામાં ગુજરાતના સાંસદ પુરુષોત્તમ રૂપાલા પાસે કૃષિ અને પંચાયતી રાજ જેવાં અગત્યનાં ખાતાં છે. આ સિવાય વડા પ્રધાન મોદીએ ભલે વડોદરા બેઠક ખાલી કરી અને વારાણસીમાંથી સાંસદ તરીકે છે પરંતુ તેઓ છે તો ગુજરાતના જ. આમ, કુલ સાત પ્રતિનિધિ પ્રધાનમંડળમાં છે. આમાંથી કોઈને હટાવવાનું મોદીને હાલના તબક્કે યોગ્ય લાગ્યું નથી. અમિત શાહનો સંગઠનમાં ઉપયોગ જરૂરી છે કારણકે આગામી સમયમાં વિધાનસભા ચૂંટણીઓ તેમજ લોકસભા ચૂંટણી પણ આવશે અને અમિત શાહે સંગઠનને મજબૂત બનાવ્યું છે. ગત એનડીએ સરકારમાં ભાજપ પક્ષ પ્રમુખનું કોઈ ખાસ મહત્ત્વ નહોતું પરંતુ અમિત શાહે ચૂંટણીઓમાં જીત, સરકારની યોજનાઓના પ્રચાર-પ્રસાર તેમજ જ્યાં ચૂંટણી નજીક નથી પરંતુ ભવિષ્યમાં ફાયદો થાય તે દૃષ્ટિએ કેરળ, તમિલનાડુ, આંધ્રપ્રદેશ, પશ્ચિમ બંગાળ વગેરેમાં પણ સંગઠનને મજબૂત કરવાનું ઉજ્જવળ કામ કર્યું છે. દલિત-આદિવાસી કાર્યકરોના ઘરે જમીન પર બેસી ભોજન કરીને સાચા અર્થમાં સમરસતાનો દાખલો બેસાડ્યો છે. આથી અમિત શાહને પ્રધાનમંડળમાં સ્થાન અપાયું નથી.

આ ઉપરાંત ગુજરાત બાબતે મોદી- અમિત શાહ આશ્વસ્ત છે કે સૌની યોજના, નર્મદા યોજના, આદિવાસીઓ માટે પેસા કાયદો, મુખ્યમંત્રી યુવા સ્વાવલંબન યોજના, ભરૂચ પાસે કેબલ બ્રિજનું લોકાર્પણ, વગેરે મુદ્દાના લીધે તેમજ કૉંગ્રેસમાં શંકરસિંહ વાઘેલાના બળવાના લીધે રાજ્યની ચૂંટણીમાં દોઢસોથી વધુ બેઠકો જીતી લેવાશે.

કેવડા ત્રીજે બાપુજીની યાદ : આધુનિકતા અને પરંપરાનો સંગમ

મારા પૂ. બાપુજી મુકુંદરાય બી. પંડ્યા

આજે કેવડા ત્રીજ. આજથી ૩૨ વર્ષ પહેલાં મારા બાપુજીનું આ જ દિવસે અવસાન થયું હતું. બાપુજી એટલે મારા દાદાજી. તેમનું નામ મુકુંદરાય બળવંતરાય પંડ્યા. ટૂંકમાં એમ. બી. પંડ્યા.

રેલવેમાં ગાર્ડ તરીકે તેમની નોકરી. તેમનું અંગ્રેજી એ સમયમાં ખૂબ જ પ્રભાવશાળી.  અંગ્રેજી તથા ગુજરાતીમાં તેમના અક્ષર…આ હા હા…અમારા ઘરમાં તેમના, મારા ભાઈ (મારા પિતાજી સ્વ. ગજેન્દ્રભાઈ ), મારાં ફઈ બકુફઈ(દીપ્તિબહેન), અને મારાં મોટાં બહેન સોનલબહેન…આ બધાના અક્ષરો મોતીના દાણા જેવા. ભાઈને સ્ટેટ બૅન્ક ઑફ સૌરાષ્ટ્રમાં નોકરીના લીધે પહેલાં પોરબંદર,  પછી માણાવદર,  રાણાવાવ, વડોદરા એમ જવાનું થતાં મારે બાપુજી સાથે રહેવાનું માંડ બહું ઓછું આવ્યું. અમે વડોદરા હતા ત્યારે તેમનો કાગળ આવ્યો કે હવે બેમાંથી એક ભાઈ મારી સાથે આવો તો સારું.

મારા કાકા ભરતભાઈ મુંબઈમાં નવો નવો ધંધો હતો. તે છોડીને આવી શકાય તેમ નહોતું. આથી મારા ભાઈએ ભાવનગરમાં કાળા નાળામાં જગ્યા ખાલી પડતાં બદલી માગી લીધી. હું છઠ્ઠા ધોરણમાં આવેલો.

બાપુજીનો પહેરવેશ કેવો? ઘરમાં હોય ત્યારે મોટા ભાગે લુંગી અને ઉપર ઉઘાડું ડીલ અથવા ગંજી પહેર્યું હોય. તેમની જનોઈમાં તેમના કબાટની ચાવી લટકતી હોય. કબાટમાં અનેક જાતનાં બિસ્કિટ અને ચોકલેટ વગેરે જાત-જાતના નાસ્તા ભરેલા હોય. તેઓ કોઈ બાળક આવે ત્યારે કબાટ ખોલી તેમાંથી નાસ્તો આપે. આ કબાટ ખોલવાનો બાપુજી સિવાય એક માત્ર મને અધિકાર હતો. જોકે મને આમેય બિસ્કિટ, ચોકલેટ વગેરે ઓછાં ભાવે. બાપુજી ખૂબ જ શોખીન સ્વભાવના હતા. બહાર જાય ત્યારે તેમના કપડાં, કોટ બધું તે સમય કરતાં આધુનિક હોય. તેમના કપડાં, અનેક જાતના ચશ્મા જેમાં આંખ પર તો કાચ હતા જ પરંતુ સાઇડમાં પણ કાચ રહેતા તેવા ચશ્માનો પણ સમાવેશ થાય, ઘડિયાળો તેનાથી લઈને દરેક ચીજવસ્તુમાં તેમનો શોખ જોવા મળે. તેમની પાસે દરેક ચીજ હોય. અનેક જાતના રેડિયો, અનેક જાતની પેનો. કળા એટલી હસ્તગત કે તેઓ એ સમયે પડતા બ્લેક એન્ડ વ્હાઇટ ફોટોગ્રાફમાં જાતે રંગ પૂરતા અને આબેહૂબ રંગીન ફોટો લાગે. આ સાથે જે તસવીર અહીં મૂકી છે તે તેમના ફોટામાં તેમણે જાતે રંગ પૂર્યો છે. ૯૫૭માં તેમનો એક અલાયદો રૂમ હતો.

સંગીતનું કોઈ પદ્ધતિસર જ્ઞાન નહીં પણ હાર્મોનિયમ વગાડતા ખૂબ જ સરસ આવડે. હાર્મોનિયમ વસાવેલું પણ ખરું. તેમનો એ વારસો મારા ભાઈમાં અને  મારામાં આવ્યો છે. મને હાર્મોનિયમ, વાંસળી, માઉથ ઑર્ગન વગાડતા આવડે. આધુનિકતા સાથે તેમને ભજનોમાં પણ ખૂબ રૂચિ. એક નોટબુકમાં તેઓ પોતાના હસ્તાક્ષરમાં ‘રાખનાં રમકડાં મારા રામે રમતાં રાખ્યાં રે’ સહિતનાં ભજનો ટપકાવતા અને પછી મધુર સ્વરે ગાઈને મને સંભળાવતા. મારી એક ખાસિયત અથવા વિશેષતા છે કે કેટલાંક ગીત મને કોઈ વ્યક્તિ ગાતી હોય તો તે સંદર્ભે યાદ રહી જાય છે અને પછી ગીત જ્યારે પણ આવે ત્યારે એ વ્યક્તિ યાદ આવે. આ રીતે જ્યારે પણ હું ‘મૈયા મોરી મૈં નહીં માખન ખાયો’ સાંભળું ત્યારે મારા બાપુજી મને યાદ આવ્યા વિના ન રહે કેમ કે સંભવત: આ ભજન મેં સૌ પ્રથમ તેમના મોઢે સાંભળ્યું હતું.

સવારમાં તેઓ પૂજા કરતાં પહેલાં ભાવનગરમાં ડૉન વિસ્તારમાં અમારા સુપ્રસિદ્ધ બી. કે. વિલા અથવા ૯૫૭ (એ નંબરના પ્લૉટના બંગલા- અમે બધા ટૂંકમાં ૯૫૭થી ઓળખીએ)માં આવેલા વિવિધ ફૂલોનાં ઝાડ- કરેણ, જાસૂદ, પારિજાત વગેરે પરથી એક લાકડી લઈ તે લાકડીની મદદથી ડાળી ઝુકાવી તેના પરથી પુષ્પ તોડે અને સાથે એક નાનકડી જાળીવાળી ટોપલી કમ થેલી હોય તેમાં ભરે. પછી પૂજા કરે. જમતી વખતે થાળી પાટલા પર રાખે. અને તેમને બધું પીરસી દેવાનું. જમતી વખતે તેઓ બોલે નહીં. મૂંગા મોઢે જમી લે. કેવું બન્યું છે, કેવું નહીં તેની કોઈ ફરિયાદ નહીં. તેમને બિલાડી અને કૂતરા પ્રિય. એક કાળા રંગનો કૂતરો હેવાયો હતો. તો એક બિલાડી પણ ઘરમાં આંટા મારતી હોય.

તેમનાં પત્ની કમળા બાનું અવસાન મારા ભાઈ સાવ નાની વયના (લગભગ એકાદ વર્ષના) હતા ત્યારે જ થયું હતું. તે પછી તેમણે મોટા બા દુર્ગાબહેન સાથે લગ્ન કરેલાં.

લગભગ પંચોત્તેર વર્ષ  જીવ્યા ત્યાં સુધી તબિયત એકદમ સારી હતી. તેમને દાંત નહોતા પડ્યા કે નંબરના ચશ્મા પણ નહોતા આવ્યા. તે વખતે તો વાહનની રીતે સાઇકલ જ સ્ટેટસની નિશાની હતી જેમાં બાપુજીએ ડાયનેમો લગાવ્યો હોય. એ હર્ક્યુલસની સાઇકલ લઈને તેઓ ગધેડિયા ફિલ્ડ (જવાહર મેદાનનું નામ ગધેડિયા ફિલ્ડ પડી ગયું હતું, આજે પણ ગધેડિયા ફિલ્ડ તરીકે જ ઓળખાય છે)માંથી થઈને પરિમલ વિસ્તારમાં આવેલા તેમના ફઇ – ઈચ્છાફઈને મળવા જાય. ઈચ્છાફઈનાં દીકરી શારદાબહેન બહેરાં હતા. તેમના પતિ ચંદુલાલ ત્રિવેદી એસબીએસના પ્રથમ જનરલ મેનેજર હતા અને તેમનું નોકરીમાં જ અવસાન થયેલું. આ બંને માતા-દીકરી પ્રત્યે બાપુજીને, મારા ભાઈને અને મારા ફઈ બકુફઈ (દીપ્તિબહેન)ને ભારે લાગણી.

તે વખતની વાતો હવે ક્યારેક દૂરદૂરનાં સગાંઓ તરફથી સાંભળવા મળે છે ત્યારે એ તાજી થાય છે અને એમ થાય છે કે એ વખતે કેટલા વિશાળ પરિવારને મારા મોટા બાપુજી (બળવંતરાય કરુણાશંકર પંડ્યા), મારા ભાઈનાં મોટા બા- કાશી બા, બાપુજી, મોટા બા, મારા ભાઈ અને મારી બા (મારાં મમ્મી) વગેરે સાચવતાં! કેમ કે અમારે ત્યાં ભાઈના  બે કાકા, તેમાંથી મોટા કાકા પતુકાકા (પ્રતાપરાય બળવંતરાય પંડ્યા) ને ચાર દીકરા-પંકજકાકા, હેમંતકાકા, હરેશકાકા, સંજુકાકા અને એક દીકરી- ચારુ ફઈ, નાના કાકુ કાકા (નરેન્દ્રભાઈ બળવંતરાય પંડ્યા)ને એક દીકરી જલ્પા અને એક દીકરો- વિશાલ.  ભાઈની ચાર ફઈ, તેમનાં નવ સંતાનો, તેમાંથી પણ કેટલાંકના સંતાનો આ બધા ભેગા થાય તે તો ખરા જ, પણ સાથે મારાં મોટા બા દુર્ગાબહેનનાં પાંચ બહેનો પૈકી ભાવનગર રહેતાં ત્રણ બહેનો-તનુમાસી, કોકિલા માસી અને કમળા માસી. તે પૈકી કમળા માસીના બે દીકરા અને ત્રણ દીકરીઓ તેમનાં સંતાનો, અમદાવાદ રહેતાં મોટા બાના બહેન- દિવ્યા માસીનાં ચાર સંતાનો-કમલેશભાઈ, કેતનભાઈ, સોનલબહેન અને પારુલબહેન, આ ઉપરાંત ક્યારેક આવતા મોટા બાના ભાઈ ગુણુમામા (ગુણવંતરાય)…આ ઉપરાંત એ ૯૫૭ના બંગલામાં રહેતા બે પગી તથા બે ભાડુઆતનાં આઠેક સંતાનો, આ ઉપરાંત સામે રહેતાં દેવકુંવરબાનાં દીકરા, અમારી પડોશમાં ભાવેશ વિલા, તેની બાજુના ઘરમાં રહેતા ઘનશ્યામભાઈ, છનાભાઈ (નિરંજનભાઈ)….કેટલી વસતિ એ એક ઘરમાં ક્યારેક સાથે જોવા મળતી હશે, કલ્પી શકો છો?

અને હા, આ બધામાં મારા ભાઈનાં ભાંડરડાં તો ભૂલાઈ જ ગયાં. તેમાં કાકા, ત્રણ ફઈ, તેમનાં ત્રણ સંતાનો- પિન્ટુ (પરાશર), સ્વીટુ (કરિશ્મા) અને મિકી (મૃગેશ). અને અમે ત્રણ ભાઈ-બહેનો- સોનલબહેન, શીલાબહેન અને હું!  હોળી હોય, દિવાળી હોય કે શ્રાવણ મહિનો હોય. ઘરમાં ધૂમ મચેલી જ હોય. ચા-પાણી-નાસ્તાના દૌર ચાલતા હોય. ઘરમાં હિંચકા પર કે આંગણામાં ખુરશી નાખીને બધા બેઠા અલકમલકની વાતો કરતા હોય. એમાં બાપુજી આરામખુરશી (જેમાં પાછળ ઢળીને અર્ધા સૂતેલા હોય તેમ)માં બેસે.

બાપુજી ડાયમંડ ચોક પાસે ભીખાભાઈ (ભીખાભાઈ ઠક્કર, જે ખરેખર તો ગુજરી ગયા હતા. તેમના દીકરા જનુભાઈ દુકાન ચલાવતા, પણ તેમની દુકાન ભીખાાભાઈની દુકાન તરીકે જ ઓળખાતી)ને ત્યાં કોઈ ચીજ ખરીદવાની હોય તો મને સાથે લેતા જાય. ત્યારે જનુભાઈ  હસતાંહસતાં બાપુજીને મારા સંદર્ભમાં કહેતા, “વ્યાજનું વ્યાજ કોને ન વહાલું હોય? આ તો તમારું ચક્રવૃદ્ધિ વ્યાજ છે.” ગુરુવાર હોય એટલે બાપુજી સાથે ડોન ચોકથી મેઘાણી સર્કલ તરફ જતાં રસ્તામાં આવતા સાઈ બાબાના મંદિરે તેમનો હાથ પકડીને હું જતો.

અમારા ઘરમાં દીકરીઓ-બહેનોને પહેલેથી માન મળતું. તે રીતે બધા ખૂબ જ આધુનિક વિચારોના હતા. એટલે મારા ફઈઓ ફ્રૉક પહેરે, સાઇકલ ચલાવે, નોકરી કરવા જાય, મારા એક ફઈએ વાણિયામાં લગ્ન કર્યા…આ તમામ રીતે છૂટ અપાયેલી. દીકરા-દીકરીમાં કોઈ ભેદ નહીં. પણ હા, તેના લીધે શિસ્ત કે પરંપરામાં કોઈ બાંધછોડ નહીં. એ બધી બાબતોનું જ્ઞાન પણ એટલુ ંજ અપાતું. વળી મારા બાપુજીએ મારાં બા એટલે તેમનાં પુત્રવધૂને માથે ઓઢવાનું બંધ કરાવેલું અને મારાં બાનું પિયર પણ ભાવનગર હોઈ, તેઓ રાણાવાવ આવે ત્યારે વળતી વખતે પોતાની સાથે બાને લેતા આવે. કોઈ દિવસ મારાં બા સાથે ઊંચા અવાજે વાત કરી નહીં. એ સમયમાં આ બધી બહુ મોટી વાત હતી.

સાતમા ધોરણમાં હતો ત્યારે ૧૯૮૫માં કેવડા ત્રીજના દિવસે શિશુવિહારની દિવાળીબહેન છગનલાલ નવજીવન પ્રાથમિક શાળા (તેનું માધ્યમિક-ઉચ્ચ માધ્યમિક માટે નામ પ્રણવ બક્ષી વિનય મંદિર)માં હતો ત્યારે સાંજે ચાર કે પાંચ વાગ્યાના સુમારે મને અને મારી ફઈ જલ્પા (જે મારા ભાઈના કાકુ કાકાની દીકરી છે પણ મારાથી એક વર્ષ નાની છે)ને લેવા કાકુ કાકાની એમ્બેસેડર કાર આવી, કહેવામાં આવ્યું, “ચાલો. ઘરે.” અમને નવાઈ લાગી. ઘરે આવીને જોયું તો સમાચાર જાણવા મળ્યા કે બાપુજી હવે નથી રહ્યા. થોડા વખતથી તેમને તકલીફના કારણે પહેલાં બજરંગદાસ બાપા હૉસ્પિટલ (પાનવાડી) ખાતે દાખલ કરાયા હતા અને પછી પરિમલ ઈચ્છા ફઈને ત્યાં લઈ જવાયા હતા. ત્યાં જ તેમનું અવસાન થયેલું.

બાપુજી સાથે સળંગ રહેવાનું સવા વર્ષ જેવું માંડ બન્યું, પણ એ સવા વર્ષ મારા સ્મરણની હાર્ડ ડિસ્કમાં ક્યારેય ડિલીટ ન કરી શકાય તેવા પાસવર્ડ સાથે સ્ટૉર થઈ ગયા છે.

આમ તો દસમા ધોરણ સુધી મારી ઊંચાઈ ખાસ નહોતી. પણ તે પછી સાઇકલિંગ વધતા મારી ઊંચાઈ વધી અને દુબળો હતો, ત્યારે ભાઈ કહેતાં, “ભાઈ (એટલે કે તેમના પિતા)  જેવો જ લાગે છે.”  દેખાવમાં તેમના જેવો છું કે નહીં તે તો ખબર નથી, પણ જીવન જીવવામાં ભાઈ અને બાપુજી જેવા બનવાનો પ્રયત્ન સદા કરતો રહું છું.

 

રામદેવજી: અપંગો-દલિતોની સેવા કરનાર, અસ્પૃશ્યતા સામે લડનારા રાજા

આજે રામદેવજીની વાત કરવી છે. ના, બાબા નહીં, પીરની. રામદેવ પીરની.

ગઈ કાલે રામદેવ પીરની હિન્દુ પંચાંગ (કેલેન્ડર) મુજબ (ભાદરવા શુક્લ દ્વિતીયા) જન્મજયંતિ ગઈ. ફરી એક વાર કહું કે ડાબેરીઓ, દલિતો તરફી કહેવાતી સંસ્થાઓ જે કુપ્રચાર કરે છે કે સવર્ણોએ તેમના પર અત્યાચારો જ કર્યા છે (અને સામે દલિતો દ્વારા થતા ખોટા એટ્રોસિટીના કેસો ભૂલી જવાય છે) ત્યારે રામદેવ પીરનો દાખલો ક્યારેય અપાયો હોય તેવું ધ્યાનમાં નથી આવતું. હા, રામદેવ પીરના ભક્તો ઘણા છે પણ બુદ્ધિજીવીઓના મોઢે ક્યારેય તેમનું ઉદાહરણ સાંભળવા નથી મળતું. કોઈ છાપામાં તેમને યાદ નથી કરાતા.

રાજસ્થાનનું પોખરણ આમ તો બે વાર પરમાણુ પરીક્ષણો માટે દુનિયામાં વધુ જાણીતું છે પરંતુ ત્યાંના રુણિચાના શાસક રાજા અજમલ તંવરના પુત્ર તરીકે આ મહાપુરુષનો જન્મ થયો. (ગુજરાતમાં પણ તેમને માનનારા લાખો-કરોડો લોકો છે. ગુજરાતીમાં તેનો ઉલ્લેખ રણુજા તરીકે થાય છે. એ પણ સાંસ્કૃતિક એકતાનું અનોખું ઉદાહરણ છે કે તેમના માટે હેલો એટલે કે પોકાર-વિનંતી એ જન્મે બંગાળી ગાયક મન્ના ડેએ ગાયો હતો.) તેઓ સ્વામી વિવેકાનંદજીની જેમ અલ્પાયુ જ જીવ્યા, પણ જે જીવ્યા તેમાં સદીઓ સુધી ન થાય તેવાં કામો તેમણે કર્યાં. તેમનું આયુષ્ય માત્ર તેંત્રીસ વર્ષ જ રહ્યું.

પ્રભુ રામ જેવું જ જીવન રામદેવ પીરનું રહ્યું. દશરથ રાજાને જેમ સંતાન નહોતાં તેમ અજમલ દ્વારકાનાથ શ્રી કૃષ્ણના પરમ ભક્ત હોવા છતાં તેમને સંતાન નહોતાં. વળી, ભૈરવ નામના રાક્ષસનો આતંક પણ રાજ્યની પ્રજાને હેરાનપરેશાન કરી રહ્યો હતો. આથી રાજા અજમલ દ્વારકાધીશના દર્શન કરવા દ્વારકા આવ્યા. ભગવાનના દર્શન કરતાં કરતાં રાજાની આંખમાં આંસું આવી ગયાં. કહે છે કે ત્યારે ભગવાનના તેમને સાક્ષાત દર્શન થયા અને ભગવાન શ્રી કૃષ્ણએ પોતાના પિતામ્બરથી તેમનાં આંસું લૂછ્યાં. ભગવાને કહ્યું કે “હું તારાં બધાં દુઃખો જાણું છું. માગ તારે માગવું હોય તે.”

રાજાએ માગ્યું કે “તમે મારા ઘરે પુત્ર તરીકે જન્મ લો અને રાક્ષસ ભૈરવને મારીને ધર્મની સ્થાપના કરો.” ભગવાને વચન આપ્યું અને પછી પહેલાં બલરામજીએ વીરમદેવ તરીકે અને શ્રી કૃષ્ણએ રામદેવ પીર તરીકે જન્મથી ક્ષત્રિય કુળમાં અવતાર લીધો. નાનપણમાં જ માતા મૈનાદેને પોતાની બાળ લીલા બતાવી. દાસી ગાયનું દૂધ લઈ આવી ત્યારે માતાજીએ તેને ગરમ કરવા ચૂલા પર મૂક્યું. એટલામાં લીલા બતાવવા બાળ રામે મોટા ભાઈ વીરમદેવને ચીંટિયો ભર્યો. વીરમદેવે ગુસ્સામાં રામને ધક્કો માર્યો. આથી રામ રોવા લાગ્યા. માતા તેમને શાંત કરવા ખોળામાં લઈ બેસી ગયા. એટલામાં ચૂલા પર મૂકેલું દૂધ ઉભરાઈ ગયું તો બાળ રામે ચમત્કાર બતાવતાં પોતાના હાથ લંબાવી તપેલી ઉતારી લીધી. આ જોઈ માતાજી અને દાસી સહિત તમામ લોકો દ્વારકાનાથનો જય જયકાર કરવા લાગ્યા.

આ જ રીતે દરજીએ બાળ રામ માટે કપડાંનો ઘોડો બનાવવા આપેલા કપડાંમાંથી થોડું કપડું ચોરી લીધું તો રામ એ ઘોડા પર બેસી આકાશમાં ચાલ્યા ગયા. આથી પિતા રાજાએ દરજીને જેલમાં પૂરી દીધો. થોડા સમય પછી રામદેવ પાછા આવ્યા ત્યારે દરજીએ પોતાની ભૂલ કબૂલી. રામદેવજી પાસે ક્ષમા માગી. રામદેવજીએ તેમની ભૂલ જતી કરી. આજે પણ ઘણા લોકો પોતાની માનતા પૂરી થાય તો રામદેવજીને કપડાંનો ઘોડો ચડાવે છે. તેમણે ભૈરવ રાક્ષસનો વધ કર્યો. બોહિતારાજ નામના વણિકને “જ્યારે ભીડ પડે ત્યારે યાદ કરજે, વહારે આવીશ” આવું કહી વચન આપ્યું અને જ્યારે તે દરિયાઈ માર્ગે આવી રહ્યો હતો અને એકાએક તોફાન આવ્યું ને તેણે પોકાર કર્યો ત્યારે રામદેવજી તેની વહારે આવ્યા અને ડૂબતું જહાજ બચાવેલું. બદલામાં તેની પાસે તે રામદેવજીને આપવા જે હાર ભેટ તરીકે લાવેલો (અને જેને જોઈને પછી તેને લાલચ આવી ગઈ કે આનું રામદેવજી શું કરશે? આ તો હું જ રાખી લઈશ, અને એટલે જ સમુદ્રમાં તોફાન આવેલું) તે હારની કિંમતમાંથી રામદેવજીએ વણિકને પાણી માટે તરસતા રાજસ્થાનના એ પ્રદેશ રુણિચામાં વાવ બનાવવા કહી. આ વાવડીનું નામ પરચા બાવડી છે અને રામદેવજીની કૃપાથી તેમનાં વચનો મુજબ જ તેનું પાણી ગંગા જેવું શુદ્ધ અને મીઠું છે.

શ્રી રામ હોય કે શ્રી કૃષ્ણ, દરેક સ્વરૂપે ભગવાન લીલાઓ ઉપરાંત ઘણાં બધાં એવાં કામો પણ કરે છે જે તેમને એક માનવતાના આદર્શ તરીકે સ્થાપે છે. ચમત્કાર માનવના હાથની વાત નથી. પરંતુ ભગવાને ઘણાં કામોને માનવ આદર્શ તરીકે રાખી શકે છે. જેમ કે પ્રભુ શ્રી રામે શબરીનાં એઠાં બોર ખાધાં, ગુહ રાજા અને કેવટ સાથે આત્મીય વ્યવહાર કર્યો, વનવાસી જેવા વાનરોની મદદ લઈ લડાઈ જીતી. શ્રી કૃષ્ણએ કુરૂપ કુબજાને રૂપવાનનો દરજ્જો આપ્યો. ગોવાળિયાઓની દોસ્તી કરી. રાજા દુર્યોધનના ઘરે મેવા ખાવાનું ત્યાગી દાસીપુત્ર વિદુરના ઘરે ભાજી ખાધી. આ જ રીતે શ્રી કૃષ્ણના અવતાર મનાતા રામદેવ પીરે પણ આંધળા, લૂલા, લંગડા, કોઢગ્રસ્તો અને ગરીબોની સેવા કરીને સર્વોચ્ચ ઉદાહરણો સ્થાપ્યાં. અસ્પૃશ્યતાને જડમૂળથી ઉખાડી ફેંકવાનો પ્રયત્ન કર્યો. ડાલી બાઈ નામની મેઘવાળ જ્ઞાતિની મનાતી કન્યા તેમને એક ઝાડ નીચે મળી હતી તેને બહેન તરીકે રાખી તેનું પાલનપોષણ કર્યું. કદાચ આ જ કારણે બાબા રામદેવના ભક્તોમાં દલિતોની સંખ્યા ઘણી મોટી છે.

એ સમયે વિદેશી મુસ્લિમોનો બહુ આતંક હતો. લૂટારા મુસ્લિમો વારંવાર સમૃદ્ધ ભારતને લૂટવા ચડી આવતા. રામદેવજીની ખ્યાતિ વધતી જોતાં તેમજ રામદેવજી હિન્દુઓમાં ઊંચ-નીચ, જાતપાત અને આભડછેટ જેવું કંઈ નથી તેવો પ્રચાર કરતાં તેથી પંથાતરણ કરતા મૌલવીઓ અને મુલ્લાઓને ‘ઈસ્લામ ખતરે મેં’ લાગ્યો. તેમણે મક્કામાં રહેતા પોતાના આકાઓ એવા પીરોને સમાચાર મોકલાવ્યા. આથી તે પાંચ પીરો રામદેવજીના ‘સત’ની પરીક્ષા કરવા છેક મક્કાથી રાજસ્થાન આવ્યા.

ભારતમાં તો ‘અતિથિ દેવો ભવ’ની પરંપરા પહેલેથી રહી છે. ભગવાન શ્રી કૃષ્ણએ પણ દુર્યોધને પોતાની સેના માગી તો આપી હતી. ભગવાન પોતાના દુશ્મનોને પણ મોક્ષ આપે છે. પાંચ પીરો પરીક્ષા લેવા આવ્યા ત્યારે તેમને ગામથી થોડે દૂર રામદેવજી મળ્યા. પીરોએ પૂછ્યું, “રુણિચા કેટલું દૂર છે?” રામદેવજીએ કહ્યું, “આ સામે ગામ દેખાય ને તે જ રુણિચા. પણ એ તો કહો કે તમારે જાવું છે કોને ત્યાં?” અત્યારે શહેરમાં ભૌતિકવાદની અસરમાં આવી કોઈ લાંબી પૂછપરછ ન કરે. અરે! એડ્રેસ બતાવે તે પણ ગનીમત કહેવાય. પીરોએ કહ્યું, “અમારે તો રામદેવજીને મળવું છે.” રામદેવજી કહે, “લે, એ તો હું જ છું. આવો, મારા ઘરે પધારો.”

પીરો તો આવ્યા રામદેવજીના મહેલે. તેમની સારી આગતા સ્વાગતા કર્યા પછી રામદેવજીએ કહ્યું કે “હવે ભોજન કરીને જ જજો.” પીરોને તો એટલું જ જોઈતું હતું. તેમણે કહ્યું, “ભોજન તો કરીએ પણ અમારાં ભોજનપાત્રો તો અમે મક્કામાં ભૂલી ગયા છીએ અને તે વગર અમે ભોજન કરી શકીએ નહીં.” આક્રમણખોર મુસ્લિમો અને ખ્રિસ્તી અંગ્રેજો આ રીતે હિન્દુઓના વટ, વચન અને વેરની મક્કમતાનો બહુ ગેરલાભ લેતા. કોઈને વચન આપ્યું હોય તે હિન્દુ તોડે નહીં. આક્રમણખોરો ગાયને આગળ ધરી દે તો હિન્દુ લડે નહીં. અંદરો અંદર વેર થઈ ગયા હોય તો પેઢીઓ સુધી ચાલે. આ જ રીતે ધર્મના મુદ્દે પણ હિન્દુ પાછી પાની ન કરે. ધર્મ એટલે ઉપાસના નહીં, પણ અલગ-અલગ ધર્મ અને તેમાં અતિથિ પ્રત્યેનો ધર્મ પણ આવી ગયો. ઘરના લોકોને અન્યાય થઈ શકે પણ અતિથિની મહેમાનગતિમાં કોઈ કમી ન રહેવી જોઈએ એ સિદ્ધાંતનો પણ અહીં ગેરલાભ લેવાયો. હવે જો રામદેવજી ભોજન ન કરાવી શકે તો અતિથિ ધર્મ લાજે. તેમની પ્રતિષ્ઠાને જબરી હાનિ પહોંચે. (અને વર્તમાન યુગ હોય તો મિડિયાની સમક્ષ હામીદ અન્સારી, મોહમ્મદ અઝહરુદ્દીન, ઈમરાન હાશ્મી વગેરેની જેમ આવા લોકો ઊંધી રજૂઆત પણ કરી શકે કે અમે મુસ્લિમ હતા એટલે જ અમને ભોજન પણ ન કરાવાયું. અમારી સાથે આભડછેટ રખાઈ.)

પરંતુ અહીં તો સાક્ષાત ભગવાન હતા એટલે રામદેવજીએ કહ્યું, “હમણાં જ તમારાં ભોજનપાત્રો મગાવી દઉં.” અને થોડી જ વારમાં વાસણો હાજર! આખરે પીરોને પણ માનવું પડ્યું અને પ્રણામ કરી તેમને કહ્યું કે તમે તો પીરોના પણ પીર છો. તમે રામદેવ પીર તરીકે ઓળખાશો. આથી ત્યાર પછી તેઓ રામદેવ પીર, રામસા પીર અન રામા પીર તરીકે ઓળખાવા લાગ્યા. આ રીતે હિન્દુ-મુસ્લિમ એકતાનું પણ તેઓ પ્રતીક બન્યા. તેમનાં લગ્ન અમરકોટના રાજા દલજી સોઢાની પુત્રી નૈતલદે, જે રૂક્મિણીનો અવતાર મનાય છે, તેમની સાથે થયાં હતાં.

આવા મહાપુરુષો લાંબું જીવતા નથી. તેઓ ટૂંકા ગાળામાં જ મોટાં કામો કરી જાય છે. તેમને કારકિર્દી કે જીવનમાં ટોચ પર હોય ત્યારે વિદાય લેતા આવડે છે. રામદેવજીએ તેંત્રીસ વર્ષ પૂરાં થયાં તે પછી ભાદરવા શુક્લ એકાદશીના રોજ સમાધિ લઈ લીધી. તે પહેલાં તેમણે બોધ આપેલો કે મારી સમાધિ પૂજનમાં કોઈ ભેદભાવ ન રાખશો. તેમની બહેન ડાલી બાઈએ તેમના બે દિવસ પહેલાં સમાધિ લીધી હતી તેમની બાજુમાં જ રામદેવજીએ પોતાની સમાધિનું સ્થળ પસંદ કર્યું જે આજે એક મંદિરના રૂપમાં વિદ્યમાન છે.

આ રીતે પોતાના પૂર્વ અવતારોની જેમ રામદેવજીએ પણ અનન્ય ઉદાહરણો પૂરાં પાડ્યાં છે. આજના રાજાઓ એટલે કે ધારાસભ્યો-સાંસદો પણ એકએક દલિત બહેનની જવાબદારી લે, પોતાને મળતી ભેટોને વાપરી નાખવાના બદલે કે પોતાની પાસે યાદગીરી તરીકે રાખવાના બદલે કૂવા, વાવ, પુસ્તકાલય, સંગ્રહાલય, શાળાની લેબોરેટરી, હૉસ્પિટલ, પ્રાથમિક આરોગ્ય કેન્દ્ર, કૉર્ટ કેસ વગેરે જેવાં કાર્યો માટે વાપરીને જનતાનો બોજો ઘટાડે તો કેટલા આશીર્વાદ (અને સાથે મત પણ) તેમને મળે! ભૈરવ જેવા પોતાના સમાજના રાક્ષસ હોય કે મક્કાથી બદદાનતથી આવેલા પાંચ પીર, જ્યાં ચમત્કાર બતાવવો પડે ત્યાં ચમત્કાર પણ બતાવવાનો. અને છેલ્લે પદને, ખુરશીને લાંબો સમય વળગી ન રહેતાં સમય વર્તીને નવી પેઢી અવગણવાનું શરૂ કરી દે તે પહેલાં માનભેર વિદાય લઈ લેવી.

તેમનો જન્મ ભાદરવા સુદ બીજે થયો હોવાથી ઘણા લોકો ‘બીજ ભરવા’ એટલે કે બીજના દિવસે રુણિચા, રણુજા, રામદેવરા કે રામદેરિયા એમ અલગ-અલગ નામે ઓળખાતા તેમના સ્થળે આવેલા મંદિરે (તેમના અવતાર ધામ- ઉન્ડૂ કાશ્મીર) દર્શન કરવા જાય છે. બીજથી અગિયારસ સુધી નવરાત્રિ ચાલે છે જેમાં ભક્તો તેમના ભાવ અને શક્તિ પ્રમાણે પૂજા કરે છે. રામદેવજીના ભક્તો રાજસ્થાન ઉપરાંત ગુજરાત, મધ્ય પ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર, હરિયાણા, પંજાબ અને દિલ્લી એમ સાતેક રાજ્યોમાં પથરાયેલા છે. પાકિસ્તાનથી પણ મુસ્લિમ ભક્તો તેમને નમન કરવા આવે છે. કચ્છના અંજારમાં સમાધિ લેનાર મહાન ભક્તો જેસલ-તોરલ, રાજસ્થાનના રાજવી સંત ભક્તો રૂપાંદે-માલદે રામદેવજીના ભક્તો હતા.

રામદેવજીની કથામાં પણ કેટલાકે વિકૃતિકરણ કરી હવે રામદેવ પીરને મેઘવાળ સમાજના ગણાવવાનું શરૂ કર્યું છે અને તેઓ એવો દાવો કરે છે કે રાજા અજમલના ઘરે ઘોડાની દેખરેખ રાખતા સાયર જયપાલ જે મેઘવાળ સમાજના હતા તેમને ત્યાં રામદેવજીનો જન્મ થયો હતો. આવું કરીને તેઓ હિન્દુઓમાં નાતજાતના ભેદ મટાડવાના પ્રયાસને ધક્કો જ પહોંચાડે છે,  કેમ કે રામદેવજીએ કહેવાતી ઉચ્ચ જ્ઞાતિમાં જન્મ લઈ એક દલિત કન્યાને બહેન તરીકે અપનાવી અને એ સિવાય પણ અપંગો-દલિતો વગેરેની સેવા કરી, આભડછેટનો વિરોધ કર્યો તે વાતનો રામદેવજી પોતે દલિત કુટુંબમાં જન્મ્યા હોય તેવી વાત કરવામાં આવે તો તેનાથી છેદ ઊડી જાય તે સ્વાભાવિક છે.

આરીફ મોહમ્મદ ખાનની એ મુલાકાતનાં સંસ્મરણો

દેશ અને વિદેશમાં સન્માન મેળવવું હોય તો તેના બે રસ્તા છે- હિન્દુત્વને ગાળો આપો, તેની સાચી અને વૈજ્ઞાનિક પરંપરાઓનો સમજ્યા વગર વિરોધ કરો અને કટ્ટર મુસ્લિમો કે ખ્રિસ્તીઓની વાહ વાહ કરો.
દેશભક્ત અને સેક્યુલર મુસ્લિમોની આ દેશમાં કોઈ બોલબાલા ૨૦૧૪ સુધીમાં મિડિયાએ થવા દીધી નથી. હવે આ વલણ બદલાયું છે તે આનંદની વાત છે.
તમે જુઓ કે અબ્દુલ હમીદ, અારીફ મોહમ્મદ ખાન એપીજે અબ્દુલ કલામ, અય્યૂબ પંડિત, તારીક ફતેહ આવા કેટલાં લોકોનાં નામ યાદ છે? આરીફ મોહમ્મદ ખાને શાહબાનો કેસમાં સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયે ભરણપોષણ આપવા ચુકાદો આપ્યો તેના બચાવમાં સંસદમાં પ્રભાવશાળી વક્તવ્ય આપ્યું હતું. કાશ, એ વખતે સંસદમાં એનું રેકૉર્ડિંગ થયું હોત તો કદાચ યૂ ટ્યૂબ પર આપણને જોવા મળત. તે પછી કટ્ટરવાદીઓના પ્રભાવમાં રાજીવ ગાંધીએ સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયે આપેલા ચુકાદાને ધીંગી બહુમતીના જોરે પલટાવ્યો તેના વિરોધમાં રાજીવ ગાંધી સરકારને લાત મારી દીધી હતી.
રાજીવ ગાંધી સરકારમાંથી નીકળ્યા પછી તેઓ વી. પી. સિંહ વખતના જનતા દળમાં જોડાયા, ઉડ્ડયન પ્રધાન બન્યા, તે પછી બહુજન સમાજ પક્ષમાં જોડાયા, ભાજપમાં પણ આવ્યા, પણ ભાજપેય આવા રાષ્ટ્રવાદી વ્યક્તિની ઉપેક્ષા કરી અને તેમણે પક્ષ છોડ્યો!
હું ‘અભિયાન’માં હતો ત્યારે (લગભગ વર્ષ ૨૦૦૯ કે ૧૦) આરીફભાઈ સમભાવની ઑફિસે આવેલા. તેઓ આજના નેતાઓ જેવા માર્કેટિંગ કે પ્રચારના માણસ નહીં એટલે અગાઉથી જાણ કરી હશે કે કેમ તે રામ જાણે અને બીજા આરીફભાઈ જાણે, પરંતુ તે વખતે લગભગ રવિવાર હતો એટલે સમભાવ ગ્રૂપમાં મેટ્રોનો સ્ટાફ રજા રાખે. અમે ‘અભિયાન’વાળા જ હતા. ગ્રૂપ એડિટર દીપલબહેન ત્રિવેદી પણ એ સમયે ઑફિસમાં નહોતાં. ‘સમભાવ’ ગ્રૂપના માલિક કિરણભાઈ વડોદરિયાએ નીચે સંદેશો કહેવડાવ્યો કે કૉન્ફરન્સ રૂમમાં આવો. આરીફ મોહમ્મદ ખાન આવે છે.
આપણને થાય કે આવડા મોટા નેતા જે એક સમયે કેન્દ્રમાં અનેક ખાતાંઓના પ્રધાન રહી ચૂક્યા હોય તેમનો ઠાઠમાઠ કેવો હશે? તેમની સાથે કેટલા માણસોનો રસાલો હશે? તેમની સાથે વાત કરવામાં કેટલું ધ્યાન રાખવું પડશે? પરંતુ કૉન્ફરન્સ રૂમમાં પહોંચ્યા ત્યારે થોડી જ વારમાં કિરણભાઈ અને આરીફભાઈ આવી પહોંચ્યા. સફેદ ઝભ્ભો અને લેંઘો. કટ્ટર મુસ્લિમને હોય તેવી દાઢી અને મૂછ બંને ગાયબ. માથે જાળીદાર ટોપી પણ નહીં.
મુસ્લિમોને તકલીફો અને (કટ્ટર) મુસ્લિમોની તકલીફોથી માંડીને અનેક મુદ્દે અમે વાતો કરી. તેમણે કહ્યું હતું કે મુસ્લિમોએ મુખ્ય પ્રવાહમાં ભળવું જરૂરી છે. તેમણે કહ્યું કે મારા વિચારો અને વાતોના લીધે મારા સમાજમાંથી જ મને ઘણી મુશ્કેલીઓ પડે છે. તેઓ મુસ્લિમ પર્સનલ લૉ બૉર્ડને વિખેરી નાખવાના મતના પણ છે. વન્દે માતરમ્ અંગે તેમનું કહેવું છે કે માતાના પગની નીચે જન્નત હોય છે તેમ કુરાન કહે છે તો પછી જે દેશમાં રહીએ તેને માતાની જેમ પૂજવામાં ઈબાદત કરવામાં વાંધો શું છે? આરીફ મોહમ્મદ ખાને ગુજરાતનાં ૨૦૦૨નાં રમખાણો પર તત્કાલીન વડા પ્રધાન અટલ બિહારી વાજપેયીએ કરેલાં નિવેદન જેમાં માત્ર મુસ્લિમોના દર્દની વાત કરાઈ હતી તેની ટીકા કરતો પત્ર અટલજીને લખ્યો હતો, જવાબમાં અટલજીએ સંદેશો મોકલાવેલો કે માત્ર ટીકા જ કરશો કે પક્ષને બદલવામાં મદદ પણ કરશો અને પછી તેઓ ભાજપમાં જોડાયા પરંતુ ત્યાંય ઉપેક્ષા જ થઈ.
સાવ આયોજન વગરની મુલાકાત એટલે બિલકુલ અનૌપચારિક મુલાકાત કહી શકાય તેવી એ મુલાકાત હતી. એટલે ન કોઈ ફોટોગ્રાફર અને તે વખતે કોઈને એ રસપ્રદ વાતચીતના ક્રમમાં મોબાઇલમાં ફોટો પાડવાનું પણ યાદ ન આવ્યું એટલે આવા સાચા અર્થમાં મોટા વ્યક્તિ સાથેની તસવીરી યાદગીરી ન રહી, પરંતુ એક પૂર્વ કેન્દ્રીય પ્રધાન કરતાં એક સરળ અને સાચા મુસ્લિમને મળ્યાની તસવીર હૃદયમાં હંમેશ માટે કોતરાઈ ગઈ…