કાશ્મીરમાં પાકિસ્તાન ઝિંદાબાદ, ખાલિસ્તાન ઝિંદાબાદના નારા

(ભાગ-૧૩)

ફારુક બોગસ વોટિંગથી ૧૯૮૩ની ચૂંટણીમાં નેશનલ કૉન્ફરન્સને બહુમતી અપાવવામાં સફળ રહ્યા હતા અને તેમણે તથા તેમની માતાએ દિલ્હીમાં ઈન્દિરા ગાંધીને આપેલા સંદેશની માફક કૉંગ્રેસનું લગભગ ધોવાણ થયું હતું. ૨ જુલાઈ ૧૯૮૪ના રોજ ફારુકના બનેવી જી. એમ. શાહે બળવો કરી એનસીમાં ભંગાણ કર્યું. અને પરિણામે તેમની સરકાર રચાઈ. તે વખતે રાજ્યપાલ પદે જગમોહન મલ્હોત્રા હતા.

દિલ્હીના લેફ્ટ. ગવર્નર તરીકે લોકપ્રિય રહેલા જગમોહનની જ્યારે બી. કે. નહેરુના સ્થાને રાજ્યપાલ તરીકે નિમણૂક થઈ ત્યારે જ ટીકા થવા માંડી હતી કે તેમને ફારુક સરકારને ઉથલાવવાના એજન્ડા સાથે જ મોકલવામાં આવી રહ્યા છે. અને ખરેખર જ્યારે સરકાર ઉથલી ત્યારે તો સ્વાભાવિક જ ટીકા થાય જ. એના સંદર્ભમાં જગમોહને ‘માય ફ્રોઝન ટર્બ્યુલન્સ ઇન કાશ્મીર’માં ‘જુલાઈ ૨, ૧૯૮૪’ નામનું આખું પ્રકરણ પોતાની પરિસ્થિતિ સ્પષ્ટ કરવા લખ્યું છે. તે વાંચો તો ખ્યાલ આવે કે ફારુકના એક વર્ષના શાસનમાં કેટલી અરાજકતા હતી, અલગતાવાદી પરિબળોને કેટલો છૂટો દોર મળી ગયો હતો.

જ્યારે જગમોહનને કાશ્મીરના રાજ્યપાલ બનાવાયા ત્યારે ઈન્દિરા ગાંધીએ દુઃખ સાથે કહ્યું હતું કે દેશની અંદરનાં અને બહારનાં પરિબળો ભારતને ચોતરફથી ઘેરી રહ્યાં છે. પંજાબ, કાશ્મીર, તમિલનાડુ અને ઈશાન રાજ્યોમાં દેશવિરોધી પ્રવૃત્તિઓને ઉત્તેજન આપી રહ્યાં છે. જગમોહન લખે છે કે ઈન્દિરા ગાંધી ફારુકની પંજાબના શીખ કટ્ટરવાદીઓ સાથેની અસાધારણ દોસ્તીથી ચિંતિત હતાં.

જગમોહન એવા સમયે રાજ્યના રાજ્યપાલ તરીકેનો કાર્યભાર સંભાળવા જઈ રહ્યા હતા જ્યારે રાજ્યમાં મોટા પ્રમાણમાં અંધાધૂંધી ફેલાયેલી હતી. ફારુક ચૂંટણી તો જીત્યા હતા પણ કેવી રીતે? ચૂંટણીમાં તમામ ફાસિસ્ટ ટૅક્નિકો અપનાવાઈ હતી. ધાર્મિક અને પ્રાદેશિક ભાવનાઓ પૂરજોશમાં ભડકાવવામાં આવી હતી. રાજ્યમાં ભારત વિરોધી, જનમત અને ઈસ્લામીકરણ તરફી વાતાવરણ ઊભું કરવામાં આવ્યું હતું. ચૂંટણી પ્રચાર દરમિયાન ઈન્દિરા ગાંધીની સભામાં એનસીના કાર્યકરોએ પાયજામા કાઢી નાખ્યાનો કિસ્સો તો આપણે ગયા અઠવાડિયે વાંચી ગયા છીએ, પણ એ સભા પછી ટોળાએ કૉંગ્રેસની ઑફિસને સળગાવી દીધી હતી અને એફઆઈઆરમાં જેમનાં નામ હતાં તે બધા એનસીના કાર્યકરો હતા!

ફારુકે ચૂંટણીમાં અકાલીઓનો ટેકો લીધો હતો. રાજ્યમાં કટ્ટરવાદી શીખો માટે તાલીમ શિબિરો બેધડક ચાલી રહ્યા હતા. તે વખતના કેન્દ્રીય ગૃહ પ્રધાન પી. સી. શેઠીએ તો કાયદેસર પત્રો લખીને તાલીમ શિબિરો અંગે અને કાશ્મીર તેમજ પંજાબના ભાંગફોડિયા તત્ત્વો વચ્ચે ખતરનાક સાંઠગાંઠ રચાઈ રહી હતી તે અંગે ભય વ્યક્ત કરાયો હતો. શેઠીએ અલગતાવાદીઓ અને પાકિસ્તાન તરફી તત્ત્વોની પ્રવૃત્તિમાં વધારાનો ઉલ્લેખ પણ કર્યો હતો.

રાજ્ય અને કેન્દ્ર વચ્ચે ઘર્ષણ પણ જોરદાર થયું. કેન્દ્રએ ૧૦,૦૦૦ અર્ધ સૈનિકોને મોકલ્યા પણ ફારુક સરકારે તેમને યોગ્ય જગ્યાએ ગોઠવવાના બદલે બીજે ગોઠવી દીધા, જેથી બૂથ કેપ્ચરિંગ મુક્તપણે થઈ શકે. ફારુકે મોટા પ્રમાણમાં કેન્દ્રીય અધિકારીઓ અને કેન્દ્રીય ચૂંટણી પંચના નિરીક્ષકોની હાજરી સામે વાંધો ઉઠાવ્યો હતો.

આમ તો ફારુક સરકારનું જ વહીવટીતંત્ર હતું તેમ છતાં ૧૮ મતદાન મથકો પર મોટા પ્રમાણમાં ગેરરીતિની ફરિયાદો આવી. ઘણાં સ્થળોએ બેહિસાબી મતપત્રકો મળી આવ્યા. ઝડિબાલ મતવિસ્તારમાં તો એનસીના ઉમેદવારને ૯૦ ટકા મત મળ્યા. શૈખ અબ્દુલ્લાની લોકપ્રિયતા હતી તે વખતે ૧૯૭૭ની ચૂંટણીમાં પણ આટલા મત નેશનલ કૉન્ફરન્સને મળ્યા નહોતા, ૫૧ ટકા જ મતો મળ્યા હતા. સૂચિતાર્થ સ્પષ્ટ હતો કે ફારુક તેમના પિતાથી પણ સવાયા સાબિત થયા. વિજય પછી ફારુક સુલતાનની જેમ વર્તવા લાગ્યા હતા. તેમણે રાજભવનમાં પણ સીઆઈડીના માણસો ગોઠવી દીધા હતા જેથી રાજભવનમાં શું હિલચાલ થાય છે તે ધ્યાનમાં રહે. રાજ્યપાલ કોઈ માહિતી માગે તો તેમને કાં તો આપવામાં ન આવતી અને અપાય તો એકતરફી રજૂઆત રહેતી. રાજ્યપાલની દરખાસ્તોને નકારી કાઢી તેમના પદની પ્રતિષ્ઠાને નીચી પડાતી હતી. સરકારી નોકરો ખુલ્લેઆમ દેશના રાષ્ટ્રપતિ અને વડા પ્રધાનને મારી નાખવાની ધમકી આપતા હતા અને તેમના સામે ફારુક કોઈ પગલાં લેતાં નહોતા. આઈએએસનું માળખું નબળું પાડી દેવાયું હતું અને ન્યાયાલયો પણ મુખ્યમંત્રીની ઈચ્છા મુજબ જ ચાલતાં હતાં. નિમણૂકો, બઢતી, કૉલેજમાં પ્રવેશ અને જમીનની ફાળવણીમાં ગણ્યા ગાઠ્યા કુટુંબોને જ લાભ મળતો હતો.

૧૫ ઑગસ્ટ ૧૯૮૩થી કાશ્મીરમાં બોમ્બ ધડાકાઓનો સિલસિલો ચાલુ થયો. આ ત્રાસવાદ પાછળની ભૂમિકા સમજવા માટે આપણે પાકિસ્તાનના ૧૯૭૭માં બળવો કરીને પ્રમુખ બનેલા ઝિયા ઉલ હકની બદમાશ યોજનાઓ અંગે વિગતવાર પછી વાત કરીશું. ૧૫ ઑગસ્ટની ઉજવણી ચાલી રહી હતી તે વખતે શ્રીનગર ઇન્ડિયન કોફી હાઉસ, ડૉ. એ. એસ. આનંદના ઘર, વડી અદાલતના જજના ઘર, લાલ ચોકમાં પેલેડિયમ સિનેમા, યુનિવર્સિટી લાઇબ્રેરી બ્લોક, અને સેશન્સ કોર્ટના નિવૃત્ત જજ એન. કે. ગંજુના ઘરમાં બોમ્બ ધડાકા થયા! આપણે ભારત-વે. ઇન્ડિઝ વચ્ચેની ક્રિકેટ મેચની વાતમાં કેવા પાકિસ્તાન ઝિંદાબાદના નારા લાગ્યા હતા અને તે ટેલિવિઝન પ્રસારણ દ્વારા જોઈને આખો દેશ રોષે ભરાયો હતો તેની વાત કરી ગયા છીએ.

શેરીઓમાં સરઘસો નીકળતાં. લોકો ‘પાકિસ્તાન ઝિંદાબાદ’, ‘ખાલિસ્તાન ઝિંદાબાદ’, ‘નૂર-એ-ચશ્મ, નૂર-એ-હક ઝિયા ઉલ હક ઝિયા ઉલ હક’ (પાકિસ્તાનના તે વખતના પ્રમુખ ઝિયા ઉલ હકના સમર્થનમાં)ના નારા લગાવતા. એ વખતે શીખોમાંના કેટલાક લોકો અલગ ખાલિસ્તાન માગી રહ્યા હતા એટલે કાશ્મીરમાં નવો નારો પણ ગૂંજવા લાગ્યો હતો – ‘મુસ્લિમ શીખ ભાઈ ભાઈ, હિન્દુ કૌમ કહાં સે આઈ’. આ વાત સ્પષ્ટ કરતું હતું કે એક તરફ પંજાબ અને બીજી તરફ કાશ્મીરમાં આતંકવાદને ભડકાવીને ભારતને નબળું પાડવાની ઝિયા ઉલ હકની યોજના કામ કરી રહી હતી.

સ્વતંત્રતા દિને જે બોમ્બ ધડાકા થયા તેમાં તપાસ કરાઈ તો ચાર શંકાસ્પદો મળ્યા- ઈકબાલ કુરેશી, અલ્તાફ કુરેશી, અલ્તાફ મહાજન અને માજિદ લાલા. આમાં ઈકબાલ કુરેશી એટલે ૧૯૭૧માં ભારતીય વિમાનનું અપહરણ કરનાર હાસીમ કુરેશીનો ભાઈ. અલતાફ કુરેશી આ જ અપહરણમાં હાસીમને સાથ આપનાર અશરફ કુરેશીનો ભાઈ હતો. ભારતીય રાજદૂત રવીન્દ્ર મહાત્રેની બર્મિંગહામમાં હત્યા કરાઈ હતી. અને તે માટે મકબૂલ બટને ફાંસી આપી દેવાઈ હતી. મુંબઈમાં ૧૯૮૪માં ભીવંડીમાં રમખાણો થયા હતા જેમાં બસ્સો ઉપરાંત લોકોનાં મોત થયા હતા. (એક આડવાત: આ રમખાણોની કોઈ ન્યાયિક તપાસ કરવામાં આવી નહોતી, એ વખતે કૉંગ્રેસની વસંતદાદા પાટીલના નેતૃત્વવાળી સરકાર હતી. ગુજરાતને રમખાણો મુદ્દે બદનામ કરનારા આ બધું સિફતપૂર્વક ભૂલી જાય છે.) એ રમખાણોના પડઘા કાશ્મીરમાં પણ પડ્યા હતા. (મુઝફ્ફરનગર કે આસામનાં રમખાણોના પડઘા ગુજરાત કે બીજા કોઈ રાજ્યમાં પડ્યા? પરંતુ કટ્ટરવાદી મુસ્લિમો બાબરી ધ્વંસ કે આવા ભીવંડી જેવા રમખાણોની પ્રતિક્રિયા અન્ય રાજ્યોમાં આપે તે કેવું?) કાશ્મીરમાં કટ્ટરવાદી મુસ્લિમો શેરીઓમાં નીકળી પડ્યા હતા અને સેના તેમજ બીએસએફનાં સાત વાહનો પર હુમલા કર્યા હતા. તેમાં પાંચ જવાનો ઘાયલ થયા હતા. અગાઉ કહ્યું તેવા ‘પાકિસ્તાન ઝિંદાબાદ’, ‘ખાલિસ્તાન ઝિંદાબાદ’ જેવા નારા પણ બોલાયા હતા.

૭ જૂન, ૧૯૮૪ના રોજ આવું જ સરઘસ નીકળ્યું હતું જેમાં ખુલ્લેઆમ તલવારો સાથે કટ્ટરવાદીઓનું અટ્ટહાસ્ય શેરીઓમાં પડઘાઈ રહ્યું હતું. આ સરઘસ ખાલી પ્રદર્શનાત્મક હોત તો તો બરાબર હતું, પરંતુ પછી ટોળાં તોડફોડ પર ઉતરી આવ્યા. દુકાનોમાં ભાંગફોડ કરાઈ, આર્યસમાજની શાળા અને નિરંકારી ભવનને આગ લગાડાઈ. હનુમાન મંદિર પર હુમલો કરાયો. પૂજારીને ઢોરમાર માર્યો. અને મૂર્તિને ઝેલમમાં ફેંકી દેવાઈ.

આ બધી ઘટનાઓની સાથે અબ્દુલ્લા પરિવારની અંદર પણ જબરદસ્ત ખીચડી રંધાઈ રહી હતી જેનો લાભ કૉંગ્રેસ (એટલે કે ફારુકથી ગિન્નાયેલાં ઈન્દિરા ગાંધી) લેવા માગતી હતી. શૈખ અબ્દુલ્લાએ પોતાના વારસદાર ફારુકને બનાવ્યા તેનાથી તેના બનેવી જી. એમ. શાહ બરાબર ધૂંધવાયેલા હતા. જી. એમ. શાહની પત્ની અને ફારુકની બહેન ખાલિદા પણ ઈચ્છતી હતી કે તેમના પતિ કાશ્મીરના રાજા બને. જી. એમ. શાહે શૈખને વફાદારીપૂર્વક બરાબર સાથ આપ્યો હતો. તેઓ જેલમાં પણ ગયા હતા અને એ સમયે ફારુક ઈંગ્લેન્ડમાં ભણી રહ્યા હતા. અરે! સસરાના મૃત્યુ પછી પણ શાહે ફારુકને સાથ આપ્યો, પરંતુ સરકાર બની ગઈ તે પછી શાહ અને ફારુકે જેમને મંત્રીમંડળમાં ન લીધા તે વરિષ્ઠ સાથીઓ પણ ફારુકથી અસંતુષ્ટ હતા. શાહે ફારુકની માને કહીને ચૂંટણીમાં પોતાના આઠ સાથીઓને ટિકિટ અપાવી હતી. ફારુક અને કૉંગ્રેસ (એટલે કે ઈન્દિરા)ના સંબંધો બગડ્યા છે તે જોઈને જી. એમ. શાહના મનમાં લાલચ જાગી કે શા માટે દુશ્મન કા દુશ્મનને દોસ્ત ન બનાવવા?

તેમણે કૉંગ્રેસ સાથે નિકટતા કેળવવાનું ચાલુ કર્યું. આ તરફ, ચૂંટણીમાં ધાંધલીના કારણે કૉંગ્રેસે રાજ્યમાં ફારુક સામે પ્રદર્શનો ચાલુ કર્યાં હતાં. આવા એક પ્રદર્શનમાં પોલીસ ગોળીબારમાં કૉંગ્રેસના ચાર સમર્થકોનાં મૃત્યુ થયાં. આનાથી કૉંગ્રેસનો રોષ વધ્યો. કૉંગ્રેસના એક નેતા મોહમ્મદ શફી કુરૈશીએ તો આઘાત સાથે આશ્ચર્ય વ્યક્ત કર્યું કે જો તમે આઝાદ હિન્દુસ્તાન ઝિંદાબાદના નારા લગાવો તો તમારી હત્યા થઈ જાય અને જો તમે પાકિસ્તાન ઝિંદાબાદ કે ઇન્ડિયન ડોગ્સ ગો બેકના નારા લગાવો તો તમને માલપૌઆ મળે! તે પછી કેન્દ્ર સ્તરેથી પણ ફારુકની ટીકા શરૂ થઈ. કે. સી. પંતે કહ્યું કે ફારુક દેશદ્રોહી બળોના હાથનું રમકડું બની રહ્યા છે. સામે પક્ષે ફારુકે પણ બહુમતીના મદમાં કૉંગ્રેસને ચોપડાવી. આ સંજોગોમાં, ફારુકની સરકાર ઉથલાવવા માટે જી. એમ. શાહ પ્રેરિત જૂથ અને કૉંગ્રેસ મક્કમ બન્યાં.

જગમોહન અગાઉ જે રાજ્યપાલ હતા તે બી. કે. નહેરુ તે વખતે પણ આ લોકો સરકાર ઉથલાવવા માગતા હતા. આથી ૨૭ જાન્યુઆરી ૧૯૮૪ના રોજ બી. કે. નહેરુએ ફારુકને પત્ર લખ્યો હતો કે “નેશનલ કૉન્ફરન્સમાંથી પક્ષાંતર કરવા માગતા ૧૩ ધારાસભ્યો મારી પાસે આવ્યા હતા અને તેમણે કહ્યું હતું કે કૉંગ્રેસના ૨૬ ધારાસભ્યોનો મને ટેકો છે. તેઓ ઈચ્છતા હતા કે હું તમને બરતરફ કરીને નવા મુખ્યમંત્રી બનાવું, પરંતુ મેં તેમને કહ્યું કે વિધાનસભામાં જ અવિશ્વાસ વ્યક્ત કરવાનો રસ્તો સાચો છે, પરંતુ તેમણે બે કારણોસર તેમ કરવાની ના પાડી. એક તો, તેઓ મારી પાસે આવે અને ગૃહમાં મતદાન થાય એ વચ્ચેના ગાળામાં તેમનાં ઘરોને બાળી નાખવામાં આવે અને તમારા આદેશથી પોલીસ તેમના પરિવારો પર હુમલા કરે તેવી શક્યતા છે. બીજું, તેમને ભય છે કે વિધાનસભામાં પણ નિયમોને તોડી મરોડી નાખવામાં આવશે અને પ્રમાણિક ચર્ચા તેમજ મુક્ત મતદાન નહીં થવા દેવાય.” બી. કે. નહેરુએ આ બધી વાત જગમોહનને કરી રાખેલી. જગમોહને પણ પોતાનું હોમવર્ક પાકું કરી રાખ્યું હતું.

૧ જુલાઈ ૧૯૮૪ના રોજ રાત્રે ઘડિયાળ સાડા દસનો સમય બતાવી રહી હતી. જગમોહનને તેમના સિક્યોરિટી સ્ટાફે જણાવ્યું કે જી. એમ. શાહ અને દાદા ઠાકુરના નેતૃત્વમાં ધારાસભ્યોનું એક જૂથ આપને મળવા માગે છે. જગમોહનને અણસાર મળી ગયેલો કે તેઓ ફારુક સરકારને ટેકો પાછો ખેંચવા માગે છે. પહેલાં તો જગમોહને તેમને સવારે સાડા આઠ વાગે આવવાનું કહ્યું, પણ બી. કે. નહેરુ સમક્ષ આ લોકોએ જેવો ભય વ્યક્ત કર્યો હતો તેવો જ ભય જગમોહન સમક્ષ પણ વ્યક્ત કર્યો. તેમણે કહ્યું કે ફારુકને આની ગંધ આવી જશે તો પોલીસ અને ગુંડાઓ અમારા પર છોડી મૂકાશે. અમને મારી નખાશે, અમારાં ઘર સળગાવી દેવાશે અને અમારા પરિવારોને નુકસાન પહોંચાડાશે. જગમોહન પરિસ્થિતિ પામી ગયા, તેમ છતાં તેમણે રાત્રે તો ના જ પાડી. હા, સવારે સાડા આઠના બદલે સાત વાગે બોલાવ્યા એટલી રાહત આપી. આનું કદાચ કારણ એ હતું કે તેમને પણ સમય જોતો હતો, શું કરવું તે વિચારવા માટે, દિલ્હીથી સૂચના મેળવવા માટે અને જે પરિસ્થિતિ ઊભી થાય તેનો સામનો કરવા માટે. તેઓ નહોતા ઈચ્છતા કે ફારુકની વિદાયથી કાશ્મીર સળગી ઊઠે.

જગમોહને ફટાફટ સંભવિત પરિસ્થિતિઓ કાગળ પર ટપકાવી લીધી. દિલ્હીમાં કેબિનેટ સચિવ સી. આર. ક્રિષ્નાસ્વામી રાવ સાહેબ અને ગૃહ સચિવ એમ. એમ. કે. વાલીને ફોન કરી પરિસ્થિતિ જણાવી. આવી પરિસ્થિતિમાં સ્પષ્ટ હતું કે તોફાન થાય તો પહેલું નિશાન કેન્દ્ર સરકારની કચેરીઓ- સેનાનાં વાહનો જ બને. તેમણે નોર્ધન કમાન્ડના જનરલ ઑફિસર કમાન્ડિંગ લેફ્ટ. જનરલ એમ. એલ. છિબ્બરને પણ પરિસ્થિતિ જણાવી દીધી અને શ્રીનગર આવી જવા જણાવી દીધું. ઇન્ટેલિજન્સ બ્યુરોના ચીફ કે. પી. સિંહને પણ પરિસ્થિતિથી વાકેફ કરી દીધા. આ બધી કવાયત કરીને જગમોહન સૂવા ગયા ત્યારે રાત્રે ૩ વાગી રહ્યા હતા. કેલેન્ડરમાં તારીખ બદલાઈને ૨ જુલાઈ થઈ ગઈ હતી!

(ક્રમશઃ)

(મુંબઈ સમાચારની રવિવારની પૂર્તિમાં ‘સિક્કાની બીજી બાજુ’ કૉલમમાં તા.૧૯/૭/૧૫ના રોજ આ લેખ છપાયો.)

ભાગ- ૧  કાશ્મીરી હિન્દુઓ પર અત્યાચારોનો સદીઓનો સિલસિલો

ભાગ-૨ કાશ્મીરમાં હિન્દુ રાજ પાછું કેવી રીતે આવ્યું?

ભાગ-૩ કાશ્મીર સળગતું હતું ત્યારે નહેરુ રશિયા ને આફ્રિકાની વાતો કરતા હતા!

ભાગ-૪ નહેરુની લુચ્ચાઈ: કલમ ૩૭૦ને સરદારના નામે ચડાવી દીધી!

ભાગ-૫ શ્યામાપ્રસાદનું રહસ્યમય મોત ને નેહરુનો શેખ પ્રત્યે આંધળો પ્રેમ

ભાગ-૬ હજ પઢવાના નામે શેખ અબ્દુલ્લાનું ચીન અને મુસ્લિમ દેશો સાથે ષડયંત્ર

ભાગ-૭  ઈન્દિરાની નિષ્ફળતાઃ યુદ્ધ જીત્યાં પણ કાશ્મીર પાછું ન મેળવ્યું

ભાગ-૮ કાશ્મીરમાં આતંકવાદી પ્રવૃત્તિ ૧૯૭૧થી ચાલુ થઈ

ભાગ-૯ શૈખ અબ્દુલ્લાએ ઈન્દિરા ગાંધીને ભૂ પીવડાવી દીધું!

ભાગ-૧૦ કાશ્મીરમાં શેર-બકરાનું રાજકારણ: બકરાઓની કેવી હાલત હતી?

ભાગ-૧૧ ફારુકના શાસનમાં શીખ ત્રાસવાદીઓને આશ્રય મળતો

ભાગ-૧૨ ઈન્દિરાની સભામાં ફારુકના કાર્યકરોએ પાયજામા કાઢી નાખ્યા!

ઈન્દિરાની સભામાં ફારુકના કાર્યકરોએ પાયજામા કાઢી નાખ્યા!

(ભાગ-૧૨)

પિતાની જેમ ફારુક અબ્દુલ્લાનાં પણ બેવડાં ધોરણ હતાં. ભારતીય માધ્યમો સમક્ષ દેશભક્ત બની જવું અને કાશ્મીર ખીણમાં અલગતાના રાગ આલાપવા. તેમનું આ વલણ ચાલુ જ છે. ૧૬ નવેમ્બર ૨૦૧૪ના દિવસે યુકેમાં કિડનીની સારવાર કરાવતા કરાવતા પણ તેમણે ધમકી આપી હતી કે કલમ ૩૭૦ને નાબૂદ કરવામાં આવશે તો વ્યાપક અશાંતિ સર્જાશે. તે અગાઉ આ જ વર્ષની ૩૦ માર્ચના રોજ કહેલું કે હું મરીશ તો પણ કબરમાંથી બૂમ પાડીશ કે કલમ ૩૭૦ની રક્ષા કરો. આ બધાં નિવેદનો તેમણે રાજ્યમાં ચૂંટણી આવતી હોવાથી કર્યાં હતાં.

પિતા શૈખ અબ્દુલ્લા માનતા હતા અને તેમણે ડી. ડી. ઠાકુર નામના તેમના કેબિનેટ મંત્રી આગળ હૈયાવરાળ કાઢી હતી (સિક્કાની બીજી બાજુ, તા.૨૮/૬/૧૫) કે એક નાનકડું ક્લિનિક ચલાવી ન શકતો ફારુક રાજકારણમાં શું ઉકાળશે? પણ તેમને ખબર નહોતી કે ફારુક અબ્દુલ્લા તેમને જોઈને જ મોટા થયા છે. તેઓ તેમના પગલે જ ચાલશે. બલકે અમુક બાબતોમાં તેમના કરતાં પણ સવાયા નીકળશે. એટલે ઑક્ટોબર ૧૯૮૩માં ચૂંટણી આવતી હોવાથી ફારુક પિતાની જેમ કાશ્મીરમાં અલગતાવાદનો રાગ બરાબરનો અને મોટા અવાજે આલાપતા હતા. તેમણે કાશ્મીર યુનિવર્સિટીના વિદ્યાર્થીઓને તેમની ઇસ્લામિક ઓળખ જાળવવા સલાહ આપી. જે લોકો કૉંગ્રેસ વિરોધી હતા તેવા બૌદ્ધિકોને પોતાની પડખે લીધા (જેથી તેઓ ઈન્દિરા ગાંધી વિરોધી છે તેવી છાપ મજબૂત થાય) અને તેમને બાકીના ભારતમાં કાશ્મીરીયતનો સંદેશો ફેલાવવા કહ્યું.

હવે ફારુક પોતે કેટલા કાશ્મીરીયતવાળા હતા/છે તે જ એક સવાલ છે. તેમને ડિસ્કો ચીફ મિનિસ્ટરનું બિરુદ મળ્યું હતું. આની પાછળનું કારણ લંડન સ્કૂલ ઑફ ઇકોનોમિક્સમાં ઇન્ટરનેશનલ અને કમ્પેરેટિવ પોલિટિક્સના પ્રાધ્યાપક સુમંત્ર બોઝે લખેલા પુસ્તક ‘કાશ્મીર: રૂટ્સ ઑફ કૉન્ફ્લિક્ટ, પાથ્સ ટૂ પીસ’માંથી મળે છે. બોઝ લખે છે, “ફારુકને ડિસ્કો ચીફ મિનિસ્ટરનું બિરુદ મળ્યું કારણકે તેઓ ભારતનાં શહેરોમાં આવેલાં ડિસ્કોથેકમાં અવારનવાર જોવા મળતા હતા અને તેઓ તેમનો મોટા ભાગનો સમય ક્યાં તો ગોલ્ફ રમવામાં અથવા વિદેશમાં વેકેશન ગાળવામાં પસાર કરતા હતા. તેમના શાસનમાં ભ્રષ્ટાચાર ચરમસીમાએ પહોંચ્યો હતો.”

‘કાશ્મીર ઇન કોન્ફ્લિક્ટ: ઇન્ડિયા, પાકિસ્તાન એન્ડ ધ અનએન્ડિંગ વોર’ પુસ્તકમાં વિક્ટોરિયા શોફિલ્ડ પણ ફારુકને ડિસ્કો ચીફ મિનિસ્ટરનું બિરુદ આપીને લખે છે કે તેમને શ્રીનગરમાં મોટર બાઇસિકલ (બાઇક) પર ફરવું બહુ ગમતું હતું. રાજદીપ સરદેસાઈ જેવા સેક્યુલર મનાતા પત્રકાર-લેખકે એક લેખમાં ફારુકને ડિસ્કો ચીફ મિનિસ્ટર કેમ કહેવાય છે તેના કારણમાં લખ્યું છે કે ફારુક અબ્દુલ્લા મહાન સેક્યુલર અભિનેત્રી શબાના આઝમી આઝમીને મોટરબાઇક પર પાછળ બેસાડીને ફર્યા હતા જેના કારણે તેમને ‘ડિસ્કો ચીફ મિનિસ્ટર’નું બિરુદ મળ્યું હતું. યુરોપ સ્થિત કાશ્મીર ઇન્ટરનેશનલ રિસર્ચ સેન્ટર (કેઆઈઆરસી)ના ન્યૂઝ પોર્ટલ કાશ્મીર વોચ ડોટ કોમ પરના એક લેખ મુજબ, ૧૯૮૪માં જ્યારે ફારુકના બનેવી જી. એમ. શાહે તેમની સરકાર ઉથલાવી દીધી ત્યારે તેઓ પહલગામમાં એક હિન્દી ફિલ્મ અભિનેત્રી સાથે કથિત રીતે આનંદ માણી રહ્યા હતા.

એટલે ફારુકની જીવનશૈલીમાં કાશ્મીરીયતનો સહેજે છાંટો નહોતો તેમ કહી શકાય. પરંતુ ચૂંટણી જીતવા તેમણે કાશ્મીરીયતનો નારો બુલંદ કર્યો. તેમણે ભારત પર (શેખ-ઈન્દિરાની સમજૂતી પછીય જાણે કાશ્મીર કોઈ ભારત બહારનો પ્રદેશ હોય તેમ) કાશ્મીરમાં કોમવાદી રમખાણો ભડકાવવાનો આક્ષેપ કર્યો. એટલું જ નહીં કોમવાદી પત્તું પણ ઉતર્યા. તેમણે કાશ્મીરની વાત છોડો, ભારત માટે એવું જાહેર કર્યું કે મુસ્લિમો ભારતમાં સલામત નથી! તેમણે નેશનલ કૉન્ફરન્સની યુવા પાંખને ‘સ્વતંત્રતાની લડાઈ’ માટે તૈયાર રહેવા આહ્વાન કર્યું. જેમ જેમ ચૂંટણી નજીક આવતી ગઈ તેમ તેમ તેમનું ભારત વિરોધી અને હળાહળ કોમવાદી વલણ બુલંદ થતું ગયું. એક જાહેરસભામાં તેમણે કહ્યું કે “આપણી લડાઈ તો કૉંગ્રેસ સામે છે. તે આપણને કચડી નાખવા માગે છે. કૉંગ્રેસની હાર મતલબ કેન્દ્ર સરકારની હાર.”

તેમણે શેર-બકરાનું રાજકારણ સમાપ્ત કરવા પિતાના કટ્ટર દુશ્મન મૌલવી ફારુક સાથે હાથ મિલાવ્યા. પરંતુ ભારતીય મિડિયા સમક્ષ તેઓ દયામણા બનીને રજૂ થતા અને કહેતા કે ઈન્દિરા ગાંધી વગર કારણે તેમને હેરાન કરે છે. ખરેખર સાચું શું હતું? ગયા વખતે આપણે જોયું તેમ ઈન્દિરાએ ફારુકને તક આપી હતી. શૈખના મૃત્યુ પછી ફારુકને મુખ્યપ્રધાન બનવા દઈને તેમજ ચૂંટણી માટે સમજૂતી કરવા ખાસ વિમાન શ્રીનગર મોકલાવીને, પણ ફારુક તે માટે તૈયાર નહોતા અને તેઓ તથા તેમનાં માતા તો એમ કહીને આવ્યા હતા કે કાશ્મીરમાં કૉંગ્રેસ ધોવાઈ જશે. આ તો ઠીક, પણ ઈન્દિરા ગાંધીની શ્રીનગરના હઝારીબાગ (જે હવે ઈકબાલ પાર્ક તરીકે ઓળખાય છે) ખાતેની એક જાહેરસભામાં તો નેશનલ કૉન્ફરન્સના કાર્યકરોએ અત્યંત શરમજનક વ્યવહાર કર્યો.

સ્થાનિક પોલીસ હાજર હતી તેમ છતાં ઈન્દિરાજીની સભામાં ખલેલ પહોંચાડવા તમામ પ્રયાસો કરાયા, પણ તે ઓછું હોય તેમ નેશનલ કૉન્ફરન્સના કાર્યકરોએ એક મહિલાની સામે પોતાના પાયજામા ઉતારી નાખ્યા! શું ફારુક આને કાશ્મીરીયત ગણતા હતા? છેડાયેલી અને ધૂંધવાયેલી વાઘણ જેવાં ઈન્દિરા ગાંધી પછી આનો બદલો ન લેત તો જ નવાઈ હતી! ૧૯૮૩ની એ ચૂંટણીમાં ભારે ગેરરીતિઓ આચરવામાં આવી. બેફામ બોગસ વોટિંગ થયું. આમ, આ ચૂંટણીમાં ફારુક અબ્દુલ્લા ભારત વિરોધી વલણ, બનાવટી કાશ્મીરીયત તેમજ બોગસ વોટિંગ પર પક્ષને વિજયી બનાવવામાં સફળ રહ્યા.

ફારુકની મુખ્યમંત્રી પદની બીજી મુદ્દતમાં કાશ્મીરને ભારત વિરોધી બનાવવાનું ચાલુ રખાયું. એનું એક ઉદાહરણ એટલે ભારત-વેસ્ટ ઇન્ડિઝ વચ્ચે ૧૩ ઑક્ટોબર ૧૯૮૩ના રોજ શ્રીનગરમાં યોજાયેલી વન-ડે મેચ. ભારતીય ટીમ તાજી જ વિશ્વ કપ જીતીને રમી રહી હતી. તે જોતાં ભારતીય ટીમનું સ્વાગત દર્શકો તરફથી ઉષ્માપૂર્ણ રીતે થવું જોઈતું હતું અને તેમને મેચમાં પ્રોત્સાહન અપાવું જોઈતું હતું, પરંતુ આ મેચમાં ભારતીય ક્રિકેટરો સાથે ભયંકર ખરાબ વર્તન કરવામાં આવ્યું. તેમને ગાળો કહેવામાં આવી, ટોણા મારવામાં આવ્યા. ભારતીય ક્રિકેટરોને એવું જ લાગ્યું હશે જાણે કે તેઓ પાકિસ્તાનમાં રમી રહ્યા છે. સ્ટેડિયમમાં ભારત વિરોધી અને ‘પાકિસ્તાન ઝિંદાબાદ’ જેવા નારા ગૂંજી રહ્યા હતા.

સ્પોર્ટ્સ પત્રકાર અભિષેક મુખરજીએ લખ્યું છે: શ્રીનગરની આ પહેલી આંતરરાષ્ટ્રીય મેચ હતી. ભારતીય ક્રિકેટરો જેવા મેદાન પર ઉતર્યા કે દર્શકોમાંના એક વર્ગે ભારતીય ક્રિકેટરોનો હુરિયો બોલાવવા માંડ્યો. મેદાન પર આ ઉપહાસ, ઠઠ્ઠા અને ટોણાનું વાતાવરણ પ્રસરી ગયું. ભારતીય અને વે. ઇન્ડિઝની ટીમ ચોંકી ગઈ. સુનીલ ગાવસ્કરે પણ ‘રન્સ એન રયુન્સ’માં લખ્યું કે હાર પછી હુરિયો બોલાવે તે તો સમજાય, આ તો તેના પહેલાં હતું જે માન્યામાં જ ન આવે તેવું હતું. આ ઉપરાંત ટોળામાં ઘણા લોકો પાકિસ્તાન તરફી સૂત્રોચ્ચાર કરી રહ્યા હતા અને અમને હતોત્સાહ કરવા કોશિશ કરી રહ્યા હતા. આવા હુરિયાની વચ્ચે કપિલ દેવ અને ક્લાઇવ લોઇડ ટોસ કરવા ઉતર્યા. લોઇડે ટોસ જીતી ભારતને બેટિંગનું આમંત્રણ આપ્યું. એન્ડી રોબર્ટ્સના દડામાં ગાવસ્કરનો કેચ વિવિયન રિચાર્ડ્સે ઝીલી લીધો અને દર્શકો જાણે ભારતના નહીં, પરંતુ વેસ્ટ ઇન્ડિઝના દર્શકો હોય તેમ તેમણે તાળીઓ પાડવાનું અને ઘોંઘાટ કરવાનું શરૂ કર્યું. ભારતીય બૅટ્સમેનો જેમ જેમ આઉટ થતા ગયા તેમ તેમ દરેક વખતે આ સિલસિલો ચાલુ રહ્યો. કે. શ્રીકાંત આવા વાતાવરણમાં પણ પીચ પર ટકી રહ્યો અને તેણે ૯૧ દડામાં ૪૦ રન ફટકાર્યા. ભારતનું ૧૭૬ રનમાં ફીંડલું વળી ગયું.

હવે લંચનો ઇન્ટરવલ પડ્યો હતો. દસ બાર જણા મેદાન પર ઉતરી આવ્યા. તેમણે પીચ પીચને ખોદવા પ્રયાસ કર્યો. (ભારતના મિડિયાને અને મોટા ભાગના ક્રિકેટ પ્રેમીઓને શિવસેના દ્વારા સાચા કારણથી પીચ ખોદવાનું જ યાદ રહે છે, આવું બધું સિફતપૂર્વક ભૂલી જવાય છે.)

જોકે પીચને એટલું નુકસાન નહોતું પહોંચ્યું કે રમત આગળ ન વધારાય. લંચ બ્રેક પૂરો થયો. હવે વેસ્ટ ઇન્ડિઝની ટીમ દાવ લેવા ઉતરી. કપિલ દેવ અને બલવિંદર સંધુનો સ્પેલ પૂરો થયો અને રોજર બિન્ની તેમજ મદનલાલ બોલિંગમાં આવ્યા. ટોળાએ ભારતીય ફિલ્ડરોને ટોણા મારવાના તેમજ તેમના પર સફરજન, બોટલ, પથ્થરો અને કચરો ફેંકવાનું ચાલુ કર્યું, જે બાકીની સમગ્ર રમત દરમિયાન ચાલુ રહ્યું. એક દર્શકે ગાવસ્કર તરફ ઈમરાન ખાન (એ કહેવાની જરૂર નથી કે પાકિસ્તાની ક્રિકેટરના સંદર્ભમાં વાત છે)નું પોસ્ટર ફરકાવ્યું. ખેલદિલ ગાવસ્કરે તેના તરફ થમ્બ્સ અપની નિશાની કરી. ગાવસ્કરની આ ચેષ્ટા આવા ભયંકર ખરાબ દર્શકોને પણ રિઝવી ગઈ. એ એક વાર દર્શકોએ ભારતીય ક્રિકેટરો માટે તાળી પાડી.

ઓછો પ્રકાશ થતાં રમતને અધૂરી રાખવી પડી ત્યારે વેસ્ટ ઇન્ડિઝ ૨૨.૪ ઓવરમાં વિના વિકેટે ૧૦૮ રન પર હતું. ભારતે ૨૦ ઓવરમાં ૮૦ રન કર્યા હતા. આમ, સરખામણી કરતાં વેસ્ટ ઇન્ડિઝની જીત થઈ હતી. હેઇન્સ મેન ઑફ ધ મેચ જાહેર થયો. આ બધું તો ઠીક, પણ દર્શકોએ આવું વર્તન કર્યું ત્યારે (સ્વાભાવિક જ પહેલી મેચ હોઈ) ફારુક અબ્દુલ્લા હાજર હતા. પરંતુ તેમણે મૂંગા મોઢે (કે પછી મૂછમાં મલકાતા મોઢે હશે?) જોયા કર્યું. તેમણે ધાર્યું હોત તો પોલીસની મદદથી આવા દર્શકોને કાબૂમાં લઈ શક્યા હોત. જોકે તે રાત્રે ડિનર વખતે ફારુકે ભારતીય ટીમની માફી માગવાનું સૌજન્ય જરૂર દાખવ્યું. ત્યારે પણ ગાવસ્કરે મુત્સદી દાખવી. તેમણે કહ્યું: “મને નથી લાગતું કે ભારતીય ખેલાડીઓ દર્શકોના વર્તનથી ખરેખર વ્યથિત હોય. હા, તેઓ વિશ્વકપ જીતીને આવ્યા હોવાથી દર્શકોની પ્રતિક્રિયાથી સ્તબ્ધ જરૂર થઈ ગયા હતા.” કાશ્મીરના અલગતાવાદીઓ સ્વતંત્રતા માટેની લડતમાં આ મેચના દિવસને એક સીમાચિહ્ન ગણે છે. આ ઘટનાના કારણે તે પછી ત્રણ વર્ષ સુધી કાશ્મીરને એકેય મેચ ફાળવાઈ નહીં. બીજી અને છેલ્લી મેચ ૧૯૮૬માં ભારત અને ઑસ્ટ્રેલિયા વચ્ચે રમાઈ હતી. (આ પીચ ખોદવાના કેસનો ચુકાદો છેક ૨૦૧૧માં એટલે કે ૨૮ વર્ષ પછી આવ્યો અને શ્રીનગરની એક કોર્ટે બારેબાર આરોપીને નિર્દોષ છોડી મૂક્યા હતા)

ઇન્દિરા ગાંધીની સરકાર અમુક બાબતોમાં ખરેખર કડક હતી. બાંગ્લાદેશના સર્જનની બાબતમાં તેમનું વલણ પ્રશંસનીય હતું (જોકે તે પછી ટેબલ પર ભુટ્ટો સાથે મંત્રણામાં કાશ્મીર પાછું ન મેળવી શકાયું અને પાકિસ્તાનને કાયમ માટે દબાવી ન શકાયું તે  જુદી વાત છે). આવી જ કડકાઈ તેમણે કાશ્મીરના અલગતાવાદી સંગઠન જમ્મુ-કાશ્મીર લિબરેશન ફ્રન્ટના સહસ્થાપક અને ત્રાસવાદી મોહમ્મદ અફઝલ બટ (કે ભટ)ને ફાંસી દેવામાં કરી. (આવી ઝડપ સોનિયા ગાંધીના ઈશારે ચાલતી કહેવાતી મનમોહનસિંહની સરકાર અફઝલ ગુરુ કે અજમલ કસાબને ફાંસી દેવામાં નહોતી કરી શકી) બટનો વાંક શું હતો? તેણે તેના સાથીઓ સાથે કાશ્મીરમાં પોલીસ પર હુમલો કર્યો હતો. વળી તેના પર ૧૯૭૧માં જે ગંગા નામના ઇન્ડિયન એરલાઇન્સના વિમાનનું અપહરણ થયું તે (જુઓ સિક્કાની બીજી બાજુ, તા. ૭/૬/૧૫) અપરાધનો પણ તે માસ્ટરમાઇન્ડ હોવાનો આરોપ હતો. પાકિસ્તાનનો આ બટ ૧૯૭૪માં ભારતમાં ઘૂસી આવેલો અને તે પકડાઈ ગયો હતો. તેને ફાંસીની સજા સંભળાવવામાં આવી હતી. તેણે તત્કાલીન રાષ્ટ્રપતિ જ્ઞાની ઝૈલસિંહ સમક્ષ દયાની અરજી કરી હતી.

૩ ફેબ્રુઆરી ૧૯૮૪ના રોજ બર્મિંગહામમાં યુકેમાંના ભારતીય રાજદૂત રવિન્દ્ર મ્હાત્રેનું અપહરણ કરાયું અને તેને છોડવાના બદલામાં અપહરણકારોએ બટને છોડી મૂકવા માગણી કરી. ૬ ફેબ્રુઆરી ૧૯૮૪ના રોજ અપહરણકારોએ મ્હાત્રેની હત્યા કરી નાખી. આ પછી બટની દયાની અરજી રાષ્ટ્રપતિએ ફગાવી દીધી અને નવી દિલ્હીની તિહાર જેલમાં ૧૧ ફેબ્રુઆરી ૧૯૮૪ના રોજ તેને ફાંસી આપી દેવામાં આવી. તેનો મૃતદેહ જેલના પરિસરમાં જ દફનાવી દેવાયો. આજે પણ જેકેએલએફના લોકો બટનો મૃતદેહ પાછો માગતા હોય છે. હુર્રિયત સહિત અલગતાવાદીઓ બટને ફાંસી માટે ફારુક અબ્દુલ્લાને પણ જવાબદાર માને છે. હુર્રિયતના ચૅરમેન સૈયદ અલી શાહ ગિલાનીનો આક્ષેપ છે કે ફારુકે દસ્તાવેજો પર હસ્તાક્ષર કરીને બટની ફાંસીને મંજૂરી આપી તો ઓમર અબ્દુલ્લાએ અફઝલ ગુરુની ફાંસીને.

ફારુકની સરકાર ૧૯૮૪માં જ પતન પામવાની હતી. તેના બનેવી જ તેમની સરકાર ઉથલાવવાના હતા. તેમણે કઈ રીતે ફારુક સરકારને ઉથલાવી તેની વાત આગળના હપ્તે.

(ક્રમશઃ)

(મુંબઈ સમાચારની રવિવારની પૂર્તિમાં ‘સિક્કાની બીજી બાજુ’ કૉલમમાં તા.૧૨/૭/૧૫ના રોજ આ લેખ છપાયો.)

ભાગ- ૧  કાશ્મીરી હિન્દુઓ પર અત્યાચારોનો સદીઓનો સિલસિલો

ભાગ-૨ કાશ્મીરમાં હિન્દુ રાજ પાછું કેવી રીતે આવ્યું?

ભાગ-૩ કાશ્મીર સળગતું હતું ત્યારે નહેરુ રશિયા ને આફ્રિકાની વાતો કરતા હતા!

ભાગ-૪ નહેરુની લુચ્ચાઈ: કલમ ૩૭૦ને સરદારના નામે ચડાવી દીધી!

ભાગ-૫ શ્યામાપ્રસાદનું રહસ્યમય મોત ને નેહરુનો શેખ પ્રત્યે આંધળો પ્રેમ

ભાગ-૬ હજ પઢવાના નામે શેખ અબ્દુલ્લાનું ચીન અને મુસ્લિમ દેશો સાથે ષડયંત્ર

ભાગ-૭  ઈન્દિરાની નિષ્ફળતાઃ યુદ્ધ જીત્યાં પણ કાશ્મીર પાછું ન મેળવ્યું

ભાગ-૮ કાશ્મીરમાં આતંકવાદી પ્રવૃત્તિ ૧૯૭૧થી ચાલુ થઈ

ભાગ-૯ શૈખ અબ્દુલ્લાએ ઈન્દિરા ગાંધીને ભૂ પીવડાવી દીધું!

ભાગ-૧૦ કાશ્મીરમાં શેર-બકરાનું રાજકારણ: બકરાઓની કેવી હાલત હતી?

ભાગ-૧૧ ફારુકના શાસનમાં શીખ ત્રાસવાદીઓને આશ્રય મળતો

ભાગ-૧૩ કાશ્મીરમાં પાકિસ્તાન ઝિંદાબાદ, ખાલિસ્તાન ઝિંદાબાદના નારા

સપનું કહેશે, ભવિષ્યમાં માણસ ક્યાં જશે?

સપનાં જોવાં એ માણસનો જન્મસિદ્ધ હક છે કે નહીં તે ખબર નથી, પરંતુ સપનાં આવવા પર કોઈ ટૅક્સ નથી એટલે માણસ ઢગલાબંધ સપનાં જોતો હોય છે. સપનાં જોવાનું સુખ પણ હોઈ શકે ને દુઃખ પણ. ગરીબ માણસ સપનામાં કરોડપતિ બનવાનું સુખ માણી શકે. કર્મચારી સપનામાં પોતે માલિક બને અને માલિકને પોતાનો કર્મચારી બનાવીને તેના પર બોસગીરી કરી શકે. પતિ સપનામાં નોન સ્ટોપ પત્ની સાથે વાતો કરી શકે અને પત્ની મૂંગીમૂંગી સાંભળી રહે! રમૂજ છોડો, સપનાં ઘણી વાર દુઃખની બાબત પણ બની જાય છે.  માણસને સપનામાં પણ પોતાનો બોસ સતાવતો હોય તેવું બની શકે. ઘણાને એવાં સપનાં આવતા હોય છે કે પોતે કંઈ વાંચ્યું નથી, પરીક્ષા છે અને પરીક્ષામાં પોતે મોડો પહોંચે છે. કેટલાક માને છે કે સપનાં સાચા હોઈ શકે. ખાસ કરીને એવી માન્યતા છે કે વહેલી સવારે આવેલું સપનું સાચું પડી શકે છે. સ્વપ્નનું જ્યોતિષની દૃષ્ટિએ એક આખું શાસ્ત્ર છે જેને સ્વપ્નશાસ્ત્ર કહે છે. સપનામાં સાપ જુઓ તો શું થાય, સપનામાં કોઈને મરેલા જુઓ તો તેનું આયુષ્ય વધે છે તેમ કહે છે. આવી તો અનેક બાબતો આપેલી છે, પરંતુ વિજ્ઞાન સપનાં વિશે શું કહે છે? સપના અંગે વૈજ્ઞાનિકોએ કરેલાં પ્રાચીનથી લઈને તાજેતરના સંશોધનની વાત કરીશું.

વર્ષો પહેલાં માત્ર હિન્દુ સભ્યતા જ નહીં, પરંતુ વિદેશી અનેક સભ્યતાઓ પણ માનતી કે સપનાં એ આપણા ભૂલોક અને ઈશ્વર વચ્ચેનું માધ્યમ છે. ગ્રીક અને રોમન દૃઢ પણે વિશ્વાસ ધરાવતા હતા કે સપનાં એ ઈશ્વરીય સંકેત છે. ૧૯મી સદી સુધી આવું બધું ચાલતું રહ્યું. ૧૯મી સદીમાં એક ઑસ્ટ્રિયન ન્યૂરોલોજિસ્ટ સિગમંડ ફ્રોઇડ અને ફ્રોઇડના શિષ્ય તથા સ્વિસ સાઇકિયાટ્રિસ્ટ કાર્લ જંગે સપનાં અંગે આધુનિક થિયરીઓ રજૂ કરી. ફ્રોઇડની થિયરી દબાયેલી, છુપાયેલી લાગણીઓ અંગે હતી. સપનાંમાં આપણે અવ્યક્ત, અતૃપ્ત વાસનાઓ (ઈચ્છાઓ) પૂરી કરીએ છીએ. કાર્લ જંગ મુજબ, સપનાનું મનોચિકિત્સાની રીતે મહત્ત્વ છે. તેણે સપનાંના અર્થ અંગે અલગ-અલગ થિયરી રજૂ કરી.

સમય જતાં જતાં આગળ ઉપર અનેક થિયરીઓ આવતી ગઈ. એમાંની એક ન્યૂરોબાયોલોજિકલ થિયરી છે ‘એક્ટિવેશન સિન્થેસિસ હાઇપોથિસિસ’. આ થિયરી તો સાફ કહી દે છે કે તમે જે સપનું જુઓ છો તેનો કોઈ અર્થ નથી. ઇલેક્ટ્રિકલ બ્રેઇન આવેગો હોય છે જે મનમાં પડેલા વિચારો અને સ્મૃતિઓને યાદેચ્છિક રીતે (રેન્ડમલી) ઉપાડે છે. આપણે તે સપના રૂપે જોઈએ છીએ. તમે જાગો ત્યારથી તમારા સપનાની પ્રક્રિયા શરૂ થઈ જાય છે જેની તમને જાણ હોતી નથી. જોકે માનસશાસ્ત્રીઓ માને છે કે સપનાં જરૂર અર્થપૂર્ણ હોય છે. તેમની એક થિયરી છે, ‘થ્રેટ સિમ્યુલેશન થિયરી’. ઘણાં સપનાં આપણને ભય પમાડે તેવા હોય છે. સપનાં બીજું કંઈ નથી પણ એક જૈવિક બચાવની પ્રણાલિ છે. એટલે તે ભય પમાડનારા પ્રસંગોની આગમચેતી આપી દે છે.

જર્નલ ઑફ ન્યૂરોસાયન્સમાં વર્ષ ૨૦૧૧માં પ્રકાશિત એક સંશોધન મુજબ, આપણાં સપનાં અને આપણી યાદશક્તિને ગાઢ સંબંધ છે. રોમ યુનિવર્સિટીમાં ક્રિસ્ટિના માર્ઝાનો અને તેના સાથીઓએ એ સમજાવ્યું કે માણસો કઈ રીતે સપનાં યાદ રાખી શકે છે. આ માટે તેમણે મગજના તરંગોનો સહારો લીધો. તેમણે ૬૫ વિદ્યાર્થીઓ પર પ્રયોગ કર્યા હતા. આ વિદ્યાર્થીઓને સતત બે રાત્રિ તેમની સંશોધન પ્રયોગશાળામાં સૂવડાવ્યા. પહેલી રાત્રે વિદ્યાર્થીઓ સૂતા ત્યારે તેમને સાઉન્ડ પ્રૂફ અને તાપમાન કંટ્રોલ થઈ શકે તેવા રૂમમાં અનુકૂળ થવા દીધા. તેઓ તેને એડ્જસ્ટ થઈ ગયા પછી બીજી રાત્રે તેમણે વિદ્યાર્થીઓ સૂતા ત્યારે તેમના મગજના તરંગો માપ્યા. આપણા મગજના તરંગો ચાર પ્રકારના હોય છે: ડેલ્ટા, થીટા, આલ્ફા અને બીટા. દરેક તરંગ ઇલેક્ટ્રિકલ વૉલ્ટેજની કંપનની ગતિ દર્શાવે છે. અને સાથે મળીને તેઓ ઇલેક્ટ્રોએન્સીફેલોગ્રાફી (ઇઇજી) બનાવે છે.

હવે એક વાત સમજી લઈએ. આપણા સૂવાના અલગ-અલગ તબક્કા હોય છે. પહેલો તબક્કો કાચી ઊંઘનો છે. તેમાં તમને સહેલાઈથી જગાડી શકાય છે. બીજો તબક્કો હળવી નિંદરનો હોય છે. તે વખતે તમારા હૃદયના ધબકારા ધીમા પડે છે અને શરીરનું તાપમાન ઘટી જાય છે. તમારું શરીર ગાઢ નિદ્રા માટે તૈયાર થાય છે. ત્રીજો તબક્કો ગાઢ નિદ્રાનો હોય છે. આ તબક્કામાં વ્યક્તિને જગાડવી અઘરી હોય છે. જો કોઈ તમને આ ઊંઘમાંથી જગાડે તો તમને સુસ્તી રહે છે. કેટલાક લોકો માને છે કે આ તબક્કામાં જો તમને ઊંઘ આવી જાય તો એટલી ઊંઘ પણ પૂરતી છે. આ ત્રણેય તબક્કા એનઆરઈએમ તબક્કાના છે. દરેક તબક્કા ૫થી ૧૫ મિનિટના હોય છે. ચોથો તબક્કો આરઇએમ છે. આરઇએમ એટલે રેપિડ આય મૂવમેન્ટ. જ્યારે એનઆરઇએમ એટલે તેનાથી વિરોધી. આરઇએમ તબક્કો તમે સૂવો તે પછી ૯૦ મિનિટે આવે છે. તેનો પહેલો ગાળો દસ મિનિટનો હોય છે. તે પછીના ગાળા ક્રમશઃ વધતા જાય છે. અંતિમ ગાળો એક કલાકનો હોઈ શકે છે. બાળકો સામાન્યતઃ તેમની પચાસ ટકા ઊંઘ આરઇએમ તબક્કામાં લે છે. જ્યારે પુખ્ત વયના લોકો માત્ર ૨૦ ટકા ઊંઘ આરઇએમ ગાળામાં લે છે. આરઇએમ ગાળા પછી ફરી નોનઆરઇએમ ગાળો શરૂ થાય છે અને આ રીતે આખું ચક્ર ચાલે છે.

આ અલગ-અલગ તબક્કાઓમાં તરંગોમાં શું ફેરફાર થાય છે તે આ સંશોધકોએ માપ્યું તો જણાયું કે આરઇએમ તબક્કામાં આપણને મોટા ભાગનાં સપનાં આવે છે. આ પ્રયોગ દરમિયાન વિદ્યાર્થીઓને વારંવાર ઉઠાડાતા અને તેમને લખવાનું કહેવામાં આવતું કે તેમને સપનું આવ્યું છે કે કેમ અને જો આવ્યું છે તો યાદ છે કે કેમ. આ પહેલાં જે અભ્યાસ થયા હતા તેમાં એ પૂરવાર થઈ ચુક્યું હતું કે આરઇએમ તબક્કા પછી જો આપણે તરત જ જાગી જઈએ તો આપણને આપણું સપનું યાદ રહે છે. પરંતુ ક્રિસ્ટિના માર્ઝાનો અને તેમની ટીમે કરેલા સંશોધનમાં આનું કારણ અપાયું છે. મગજના આગળના ભાગમાં જેને થીટા તરંગની ઓછી આવૃત્તિ હતી તેઓ સપનાંને યાદ રાખી શકતા હતા.

આપણે જ્યારે જાગતા હોઈએ છીએ ત્યારે આપણા જીવનમાં જે જે કંઈ બન્યું હોય છે તેની સ્મૃતિઓનું સાંકેતિકરણ (એનકોડિંગ) થઈ જાય છે અને તે વખતે આ થીટા તરંગોની પ્રવૃત્તિ વધુ હોય છે. આ જ સંશોધકોએ બીજું એક સંશોધન કર્યું અને સપનાં તેમજ મગજના માળખા વચ્ચેનો સંબંધ શોધી કાઢ્યો. દા.ત. માણસને સામાન્ય રીતે જે યાદ રહે તેવાં હોય તે સ્પષ્ટ, વિચિત્ર અને લાગણીસભર તીવ્ર સપનાં એમીગ્ડાલા અને હિપ્પોકેમ્પસ નામના મગજના ભાગ સાથે જોડાયેલાં છે. આ હિપ્પોકેમ્પસ કમ્પ્યૂટરની રેમ પ્રકારનું કામ કરે છે. તે ટૂંકા ગાળાથી લઈને લાંબા ગાળાની યાદોમાંથી માહિતી ભેગી કરે છે.

અમેરિકાની કેલિફોર્નિયા યુનિવર્સિટીના મેથ્યુ વોકર અને તેના સાથીઓએ એક અભ્યાસમાં જણાવ્યું છે કે જો તમે આરઇએમ તબક્કામાં ઓછી ઊંઘ લો તો તમે રોજિંદા જીવનની જટિલ લાગણીઓ વધુ સારી રીતે સમજી શકશો. આરઇએમ તબક્કામાં ઓછી ઊંઘ લેવી અર્થાત્ ઓછાં સપનાં જોવાં.  આમ વર્ષો વર્ષથી વિદ્વાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે કે માણસોને આવતાં સપનાં પાછળનું રહસ્ય તેઓ ઉકેલી શકે.

આવો એક સૌથી તાજો પ્રયાસ લંડનના ન્યૂરોસાયન્ટિસ્ટ હ્યુગો સ્પિયર્સે અને તેમના સાથીઓએ કર્યો છે. ‘ઇ-લાઇફ’માં પ્રકાશિત તેમના અભ્યાસ મુજબ, ઉંદર તેના સપનામાં એ સ્થળ જુએ છે જ્યાં તે જાગતા જવા માગતો હોય છે અને આ અભ્યાસ દ્વારા આપણા મગજમાં સ્થળોનું જે મેપિંગ (નકશાંકન) થાય છે તેનો ખ્યાલ આવે છે. અભ્યાસમાં ઉંદરોને ત્રણ પ્રકારની પરિસ્થિતિઓમાં મૂકવામાં આવ્યા. પહેલી, તેમણે ખોરાક જોયો પણ ત્યાં સુધી તેઓ પહોંચી શક્યા નહીં. બીજી, તે પછી તેમને અલગ ચેમ્બરમાં આરામ કરવા દેવામાં આવ્યો. ત્રીજી, તેમને ખોરાક સુધી પહોંચવા દેવામાં આવ્યા. જ્યારે ઉંદર આરામ કરતા હતા ત્યારે તેમના મગજમાં પ્રવાસ સાથે સંકળાયેલા કોષો પ્રવૃત્ત બન્યા. તે દર્શાવતું હતું કે તેઓ સપનામાં ખોરાક સુધી પહોંચ્યા હશે અને ત્યાંથી પાછા વળ્યા હશે. જે ખોરાક તેમને જાગતા નહોતો મળ્યો.

સંશોધકોનું કહેવું છે કે આના લીધે આપણને હિપ્પોકેમ્પસને વધુ સારી રીતે સમજવામાં મદદ મળશે. અભ્યાસમાં પ્રયોજાયેલા ઉંદરો હિપ્પોકેમ્પસનો ઉપયોગ માત્ર તેમણે જોયેલા ખોરાકને યાદ રાખવામાં જ નહોતા કરતા પરંતુ ત્યાં પહોંચવા માટેનો નકશો બનાવવામાં પણ કરતા હતા. જ્યારે માણસ પણ ક્યાંય જાય છે ત્યારે તેના મગજના હિપ્પોકેમ્પસમાં નકશો બની જાય છે. માણસ જ્યારે ઊંઘે છે ત્યારે આ હિપ્પોકેમ્પસમાં સંઘરાયેલો નકશો બહાર આવે છે અને માણસ જેતે સ્થળે ગયો હોય તેમ લાગે છે. એટલે માનો કે તમે અત્યારે જે ઘરમાં રહો છો તેના બદલે સપનામાં તમને તમારું ભૂતકાળનું ઘર યાદ આવે તો તેને માટે આ હિપ્પોકેમ્પસને જવાબદાર માનવું.

આ હિપ્પોકેમ્પસમાં ખાસ કોષો હોય છે જેને વૈજ્ઞાનિકોએ ‘પ્લેસ સેલ્સ’ એવું નામ આપ્યું છે. જ્યારે તમે કોઈ સ્થળે જાવ ત્યારે હિપ્પોકેમ્પસના પ્લેસ સેલ્સનાં ન્યૂરોન  ઉત્તેજિત થાય છે અને તે સ્થળને નોંધી લે છે. બીજા સ્થળે જાવ ત્યારે બીજા પ્લેસ સેલ્સનાં ન્યૂરોન તેને નોંધી લે છે. આમ, મગજમાં એક નકશો બની જાય છે. સ્પિયર્સ આ અભ્યાસમાં એ પણ જોવા માગતા હતા કે મગજની પ્રવૃત્તિના કારણે એ આગાહી કરી શકાય કે ઉંદર જાગતા હશે ત્યારે ભવિષ્યમાં ક્યાં જશે? આ માટે મગજમાં ઇલેક્ટ્રોડ મૂકવા પડે. આવું નૈતિક કારણોસર માણસ પર કરવું શક્ય નથી. એટલે ઉંદરો પર આ પ્રયોગ કરાયો. તેમને ટી જંક્શનવાળા એક ટ્રેક પર મૂકવામાં આવ્યા. તેમાં એક શાખામાં કંઈ નહોતું. જ્યારે બીજી શાખામાં ખોરાક હતો. હવે આમાં વચ્ચે એક આડશ જેવું મૂકાયું હતું. આથી જે ઉંદરો ટી જંક્શનની ખોરાકવાળી શાખા તરફ ગયા હતા તેમના પ્લેસ સેલ્સમાં પ્રવૃત્તિ જણાઈ જે કદાચ તેમને ખોરાક તરફ જવાનો નકશો આપવાનો હતો. પરંતુ જે ઉંદરોને ટી જંક્શનની ખાલી બાજુ તરફ મોકલાયા હતા તેમના મગજમાં આવી કોઈ પ્રવૃત્તિ જણાઈ નહીં. આમ, આ વાતનો સૂચિતાર્થ એ પણ ખરો કે જો મગજમાં ભાવિ નકશો આકાર લઈ શકે તો ભાવિ ઘટનાઓ કેમ નહીં. ન્યૂરોબાયોલોજિકલ થિયરી કહે છે કે સપનાનો કોઈ અર્થ નથી. જ્યારે આ સંશોધન સંકેત આપે છે કે માણસનું મગજ ભાવિ ઘટનાઓ સપના રૂપે જણાવી શકે.

(ગુજરાત ગાર્ડિયનની સાયન્સ પૂર્તિમાં તા. ૧૮/૭/૧૫ના રોજ આ લેખ છપાયો.)

અપરિણીત માતા અને બદલાતી સામાજિક વ્યવસ્થા

બે તાજા સમાચાર ભારતમાં બદલાતાં સાંસ્કૃતિક મૂલ્યોના સંદર્ભે જાણવા જેવા છે. તેમાં સૌથી તાજા સમાચાર ગયા અઠવાડિયે આવ્યા. સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયે એક ખ્રિસ્તી મહિલાના કિસ્સામાં ચુકાદો આપ્યો કે જો કોઈ સ્ત્રી માતા બની હોય, તે અપરિણીત હોય તો તેના બાળકને શાળામાં મૂકવા માટે પિતાની જરૂર નથી. મતલબ કે વાલી તરીકે તે એકલી ચાલી શકે. અત્યાર સુધી પિતાની સંમતિની પણ જરૂર પડતી હતી. વાલી અને આશ્રય કાયદા તથા હિન્દુ લઘુમતી અને વાલીપણા કાયદા મુજબ, જો કોર્ટમાં વાલીપણા માટે અરજી કરવામાં આવે તો પિતાની સંમતિ માગવામાં આવતી હતી.

સર્વોચ્ચના ચુકાદા પ્રમાણે, હવે માતાએ પિતાનું નામ જાહેર કરવું જરૂરી નથી તેમજ કેટલાક કિસ્સાઓમાં વાલીપણાની અરજી કરતી વખતે પક્ષકાર (પાર્ટી) તરીકે તેનું નામ સમાવિષ્ટ કરવું પણ જરૂરી નથી. સર્વોચ્ચના ન્યાયમૂર્તિઓએ બાળકના હિતમાં આવો નિર્ણય લીધો છે. તેમનું માનવું છે કે એ વાત સાચી કે બાળકને સામાજિક કલંકથી બચાવવું જોઈએ, પરંતુ સાથે સાથે માતાનો પણ મૂળભૂત અધિકાર છે કે તેને તેના બાળકના પિતાનું નામ અને તેની વિગતો જાણવા ફરજ ન પડાય અને આ મૂળભૂત અધિકારની સુરક્ષા કરવી પણ જરૂરી છે.

આપણે ત્યાં કોર્ટના તિરસ્કારના ભયથી કે ગમે તેમ કોર્ટના ચુકાદાની ટીકા થતી નથી. જોકે રાજકીય પક્ષો હવે ટીકા જરૂર કરવા લાગ્યા છે. પરંતુ એ હકીકત છે કે કોર્ટનો આ ચુકાદો દૂરગામી અસર કરનારો અને અપરિણિત માતાને કાયદેસર માન્યતા આપનારો છે.

હવે બીજા તાજા સમાચાર પર નજર કરીએ. આ સમાચાર મે મહિનાના છે. મુંબઈમાં પદ્મા અય્યરે તેના ગે દીકરા માટે જીવનસાથી જોઈએ છે તેવી લગ્નવિષયક જાહેરખબર આપીને સનસનાટી મચાવી દીધી હતી. ૯૯.૯૯ ટકા કિસ્સામાં એવું થતું હોય છે કે જ્યારે દીકરો કે દીકરી હોમોસેક્સ્યુઅલ છે તેવી ખબર પડે એટલે મા આઘાતમાં સરી જાય અને હિન્દી ફિલ્મના ડાયલોગ ‘યે તૂ ક્યા કહ રહા હૈ’’ જેવી પ્રતિક્રિયા આપે. તેના પરાણે લગ્ન કરાવી દે. પરંતુ પદ્મા અય્યરે (સાચો કે ખોટો) દાખલો બેસાડ્યો છે. આનાથી હવે બીજાં ગે છોકરા કે લેસ્બિયન છોકરીની માતા પણ વિચારતી થશે. અગાઉના સમયમાં ગે અને લેસ્બિયન સાવ નહોતા જ તેવું નથી, પરંતુ એકદમ ઓછા, લગભગ શૂન્ય ટકા (ગાણિતિક ભાષામાં ટેન્ડ્સ ટૂ ઝીરો) જેવા જ હતા અને તેઓ ખુલ્લેઆમ ક્યારેય બહાર નહોતા આવતા. પરંતુ છેલ્લા કેટલાક સમયથી ખુલ્લેઆમ બહાર આવવા લાગ્યા છે. રાજપીપળાના માનવેન્દ્રની જાહેરમાં કબૂલાત તેમજ અભિનેત્રી સેલિના  જેટલી કે દિગ્દર્શક કરણ જોહર જેવા લોકોના ટેકાથી આવા લોકોનું પ્રમાણ વધતું જઈ રહ્યું છે તેવું ચિત્ર ઉપસી આવે છે. તેઓ હવે રેલી અને સરઘસો પણ કાઢવા લાગ્યા છે. અમેરિકામાં તો સુપ્રીમ કોર્ટે તાજેતરમાં ગે/લેસ્બિયન લગ્નને માન્યતા આપી દીધી છે.

ભારતના સંદર્ભમાં વાત કરીએ તો અનેક રીતે આપણી સામાજિક વ્યવસ્થાઓ બદલાઈ રહી છે. શું-શું બદલાઈ રહ્યું છે પહેલાં તેની વાત કરીએ. હવે મોટા ભાગે વિભક્ત કુટુંબ છે. માતા-પિતા અને તેમનાં સંતાનો. કમાવાની જવાબદારી માત્ર પિતાની નથી, માતા પણ કમાઈ રહી છે. નિર્ણયો માત્ર પિતા જ નથી કરતા, માતાપિતા સંપીને લે છે. દીકરા-દીકરી વચ્ચે ખાસ ભેદભાવ નથી. ઉલટું સામાજિક જાગૃતિના કારણે દીકરીનું મહત્ત્વ વધ્યું છે. ઘરનાં કામની જવાબદારી એકલી માતાની નથી. પિતા પણ સંજવારી કાઢતા હોય કે પોતું મારતા હોય અને તે પણ બંધ બારણે નહીં, પડોશીઓ જુએ તેમ. કોઈ ટોણો મારતું નથી કે પુરુષ થઈને બૈરાનાં કામ કરો છો. કારણ કે પોતાની પણ એ જ હાલત હોય છે.

વધતા જતા બજારવાદ અને ઉપભોક્તાવાદ તેમજ લોન-ક્રેડિટ કાર્ડ પર મોટા ભાગની ચીજો મળવા લાગતાં ઘરમાં સુખસગવડનાં સાધનો અને કાર તેમજ દ્વિચક્રીય વાહનોનો ખડકલો થતો જાય છે. એકલ કુટુંબના કારણે વ્યક્તિવાદ (ઇન્ડિવિઝ્યુઅલિઝમ) વધી રહ્યો છે. ટીવી નવું નવું આવ્યું ત્યારે શું સ્થિતિ હતી તે ૩૦થી ઉપરની પેઢીને બરાબર યાદ હશે. પડોશમાં ટીવી હોય તો વગર પૂછ્યે તેમના ઘરમાં આજુબાજુનાં ઘરોમાંથી લોકો ટીવી જોવા આવી જતા હતા. ઘણી વાર તો એવું બને કે જેનું ટીવી હોય તેને બિચારાને જ બેસવાની તકલીફ પડતી. તે પછી વીસીઆર આવ્યું.  એ વીસીઆર ભાડે લાવતા અને આજુબાજુમાં કોઈ વીસીઆર લાવ્યા હોય તો ગમે ત્યાંથી વાવડ મળી જતા અને અજાણ્યાનું ઘર હોય તો પણ ‘પિક્ચર’ જોવા ઘૂસી જતા. બેસતા વર્ષના દિવસે આજુબાજુ બધા પડોશી અને સગાના ઘરે જવું ફરજિયાત પણ હતું અને તેમાં પોતાની ઈચ્છા પણ રહેતી. એકબીજાને ત્યાં પોતે બનાવેલા ઘૂઘરા- મઠિયા વગેરે દિવાળીનો નાસ્તો દઈ આવતા. પડોશીને ત્યાં ધાણાભાજી, દહીં, ખાંડ વગેરે માગવામાં શરમ નહોતી. એ વાટકી વ્યવહાર ગણાતો. સંયુક્ત કુટુંબ હતું. દાદા, દાદી, ફઈ, કાકા, કાકી, તેમનાં સંતાનો સાથે રહેતાં. અને ઘણી વાર તો પિતાના કાકાઓ પણ બાજુમાં રહેતા હોય. અને છતાં ઘર સાંકડા નહોતા લાગતા, કારણ કે મન મોટાં હતાં. કોઈ મહેમાન ભોજન સિવાયના સમયે આવે તો પણ રસોઈ ફટાફટ રંધાઈ જતી.

વાહનમાં સાઇકલ હતી, પરંતુ કુટુંબને એકસાથે જવું હોય તો મોટા ભાગે ચાલીને જતાં. કેટલાંક સુખી કુટુંબો ઘોડાગાડી કે રિક્ષા કરી લેતાં. આજુબાજુના દુકાનદારો નામથી ઓળખતા હોય કે મગન કોનો છોકરો ને રમા કોની છોકરી. મગન જો ચોરીછુપીથી નાસ્તો લેવા આવ્યો હોય તો દુકાનદાર પોતાની કમાણી જતી કરીને ઘરના વડીલને જાણ કરી દેતા. શિક્ષક રસ્તામાં મળે તો તેમને બે હાથ જોડીને નમસ્તે કહેવાનો રિવાજ હતો. શિક્ષક પણ એવા હતા કે વિદ્યાર્થિનીઓને દીકરીની દૃષ્ટિએ જોતાં. બહારગામ નોકરી કરતા હોય અને પોતાના વતનની મહિલા મળે તો તેને બહેન જ ગણતા. મિત્રના મામા એ આપણા મામા થાય. મિત્રના કાકા આપણા કાકા થાય આવી સમજ હતી.

હવે વ્યક્તિવાદ વધ્યો છે અને નોકરી કરવાનું પણ વતનથી દૂર પસંદ કરાતું હોવાથી પતિ-પત્ની અને સંતાનો જ એક કુટુંબમાં રહે છે. પતિનાં માતાપિતા મોટા ભાગે વતનમાં રહેવાનું પસંદ કરે. પહેલાં એક કરતાં વધુ ભાઈઓ હોય તો ઘરમાં જ અલગ-અલગ ભાગ પાડી દેતા અથવા અલગ-અલગ મકાનો લઈ દેતા, પરંતુ હવે એક માત્ર સંતાન એવા દીકરાનાં લગ્ન થાય તો ઘણી વાર પહેલેથી માતાપિતા જ દીકરાને અલગ ઘર લઈ દે છે. અથવા પોતાને ત્યાં સગવડ હોય તો ઉપરના માળે દીકરા-વહુને રહેવા આપી દે છે. તો કેટલાક કિસ્સામાં એક માત્ર સંતાન હોવા છતાં પોતાની પત્નીને સાસુ સાથે ફાવતું ન હોવાથી દીકરો અલગ રહેવા જતો રહે છે-જવું પડે છે. વ્યક્તિવાદ હજુ આગળ વધે છે. પતિ-પત્ની અને એક સંતાન છે, પતિને ફલાણી ચેનલ જોવી છે અને પત્નીને અમુક ચેનલ જોવી છે. એટલે ઘરમાં હવે બે ટીવી રખાતાં થયાં છે. વાહન પણ વ્યક્તિદીઠ એક તો હોય જ છે. અઠવાડિયામાં એક વાર હોટલમાં જમવાનું ફિક્સ. હવે તો તહેવારે પણ આવું જ થઈ ગયું છે, પછી તે શીતળા સાતમ હોય કે દિવાળી.

પરંતુ આ લેખની શરૂઆતમાં જણાવેલા બે સમાચારોથી તો સામાજિક વ્યવસ્થા સાવ બદલાઈ જવાની શક્યતા છે. પહેલા કિસ્સામાં અપરિણીત મહિલાને જેના થકી બાળક થયું તે પુરુષ પરણેલો છે. કોર્ટ જો આવા નિર્ણયોને માન્યતા આપશે તો શું અપરિણિત માતા નહીં વધે અને તેના કારણે વ્યભિચાર નહીં વધે? રામ જાણે અને બીજી સુપ્રીમ કોર્ટ જાણે! વર્ષો પહેલાં અપરિણીત માતા બનીને દીકરીને એકલા હાથે મોટી કરનાર અભિનેત્રી નીના ગુપ્તાને હવે પસ્તાવો થાય છે અને તે શિખામણ આપે છે કે ભારતમાં દરેક સ્ત્રીએ લગ્ન કરવા જ જોઈએ. (ગુજરાત ગાર્ડિયન ફિલ્મ પૂર્તિ, બર્થડે બેશ કૉલમ તા.૩/૭/૧૫) આવા સંબંધોને કોર્ટની માન્યતા મળે એટલે પછી શરમ કેવી? અને માતા જ પોતાના હોમોસેક્સ્યુઅલ દીકરા કે દીકરી માટે તેવો જ પાર્ટનર શોધે તે વળી કેવું! અને આવાં લગ્નો થવા લાગશે પછી? વંશ કેવી રીતે આગળ વધશે? અહીં વંશ એટલે દીકરાની રીતે જ વાત નથી. દીકરી જન્મે તો પણ વંશ આગળ વધવાની જ વાત ગણાય. આવાં લગ્નોમાં પુરુષ-સ્ત્રીનાં લગ્નની જેમ ડાઇવોર્સ થશે અને ત્યારે ભરણપોષણના કેસો ઊભા થશે તો? કોને પતિ ગણવો અને કોને પત્ની? હવે તો કાયદો-કોર્ટ એટલા મોડર્ન થઈ ગયા છે કે વિધવા સ્ત્રી પુનર્લગ્ન કરે તો પણ તેને મૃત પતિની સંપત્તિમાં હિસ્સો મળી શકે. આ ગેરવાજબી નથી? એક તરફ સ્ત્રીને પુરુષસમોવડી ગણીએ છીએ પરંતુ સંપત્તિમાં હિસ્સાની વાત આવે ત્યાં તેને ‘બિચારી’ ગણીને નિર્ણય લેવાય છે. આમ તો સમાજ અને કોર્ટ દહેજનો વિરોધ કરે છે, પણ દીકરીને લગ્ન પછી માતાપિતાની સંપત્તિમાંથી હિસ્સો મળે તે એક જાતનું દહેજ નથી શું? લિવઇન રિલેશનશિપનું જોર વધી રહ્યું છે. વર્તમાન સમયમાં કેટલીક જાહેરખબરો પણ આપણી સમાજવ્યવસ્થાને વિકૃત કરવા મચી પડેલી છે. એક ચાની જાહેરખબરમાં બહારગામ રૂમ રાખીને ભણતા દીકરાને જન્મદિવસે સરપ્રાઇઝ આપવા તેનાં માતાપિતા ઓચિંતાના આવી ચડે છે ત્યારે ખબર પડે છે કે દીકરો તો કોઈ છોકરી સાથે રહે છે. પણ છોકરી ચા સરસ બનાવે છે એટલે માતા (હિમાની શિવપુરી) પીગળી જાય છે અને તેના માટે કહે છે, ‘બૂરી નહીં હૈ’!

મેગીની એક એડ્.માં માતા (ઝરીના વહાબ)ની દીકરી ૨૧ વર્ષની થતાં એક જ શહેરમાં માબાપથી અલગ રૂમ રાખીને રહેવા લાગે છે અને માતાને કહે છે કે ‘અબ ઇન્ડિપેન્ડન્ટ નહીં બનૂંગી તો કબ?’ આ જાહેરખબરવાળા એવો ટ્રેન્ડ શરૂ કરવા માગે છે કે દીકરી ૨૧ વર્ષની થાય એટલે તેણે અલગ રહેવું જોઈએ. હમણાં એક ભારતીય ક્લોથિંગ કંપનીએ તો લેસ્બિયન સ્ત્રીઓ પર જાહેરખબર બનાવી છે જે વાઇરલ થઈ છે! જાહેરખબર લખતા, નિર્દેશિત કરતા, તેમાં અભિનય કરતા લોકો તો સ્વચ્છંદી હોય, પણ તેઓ તેમની પોતાની વિચારસરણી પણ આપણા પર થોપે તે કેવું? પરંતુ આપણે ત્યાં ધર્મના નામે જેટલો કોલાહલ થાય છે એટલો કોલાહલ આવી સામાજિક/સાંસ્કૃતિક રીતે વિકૃત બનાવતી જાહેરખબરો, ફિલ્મો કે ટીવી કાર્યક્રમો સામે થતો નથી.

આવા ટ્રેન્ડનાં શું પરિણામ આવશે? નકારાત્મક રીતે જોઈએ તો, કોર્ટો ગે, લેસ્બિયન, લિવ ઇન કે અપરિણીત માતા જેવા સંબંધોને છૂટથી માન્યતા આપવા લાગતાં આ વિકૃતિ ગણો તો વિકૃતિ અને સામાજિક પરિવર્તન ગણો તો તેને છૂટો દોર મળી જશે. આમાંથી જટિલતા જરૂર ઉદ્ભવવાની. એમએસએમ (પુરુષો જેમને પુરુષો સાથે સંબંધ હોય છે) લોકોને ગુદાનું કેન્સર, એઇડ્સ જેવા રોગો વધુ હોવાની શક્યતા છે તેમ મેડિકલ રિસર્ચ કહે છે. ભારતે વિદેશના ગે યુગલોને સરોગસીથી બાળક મેળવવા પર પ્રતિબંધ મૂક્યો છે, પરંતુ દેશની અંદર જે યુગલો છે તેમના માટે શું? સમાજની જે ઘડાયેલી વ્યવસ્થા છે તેની સામે યુવાવસ્થામાં દ્રોહ જાગે તે સ્વાભાવિક છે, પરંતુ યુવાનોએ એ સમજવું જોઈએ કે આ જે વ્યવસ્થા ઘડાયેલી છે તે બહુ સમજી-વિચારીને ઘડાયેલી છે. એકલા રહેવું, મોબાઇલમાં ખોવાયેલા રહેવું, આના કારણે લોકોમાં બેચેની, તણાવ, હતાશા, ડિપ્રેશન વધી રહ્યાં છે. કૌટુંબિક-સામાજિક હૂંફ અદૃશ્ય થઈ રહી છે. સાઇકિયાટ્રિસ્ટો પાસે આવતા કેસોમાં વધારો થઈ રહ્યો છે.

હકારાત્મક વિચારીએ તો આ નવું-નવું છે ત્યાં સુધી બધાને ગમશે, અંતે સમજાશે કે વ્યભિચાર બે ઘડીનો આનંદ આપે છે, પરંતુ પુરુષ અને સ્ત્રી બંનેની સલામતી અને હૂંફ અંતે તો લગ્નવ્યવસ્થામાં જ છે. મોંઘાં ઘરોના લીધે એક ઘરમાં કુટુંબ સંયુક્ત રીતે રહે તો ઘણા ખર્ચા બચી જાય. શહેરમાં ઘણા છોકરાઓ ભાડાં બચાવવા એક જ ઘરમાં અજાણ્યાઓ સાથે શેરિંગ કરીને રહી શકે તો, પોતાના લોકો સાથે ન રહી શકાય? બે-ત્રણ પરિવાર મળીને મોટી શાક માર્કેટમાંથી શાક ખરીદે કે હોલસેલ દુકાનેથી કરિયાણું ખરીદે તો સસ્તું પડે. આમ, સામાજિક અને આર્થિક જરૂરિયાતો અંતે જૂની વ્યવસ્થા પર પાછા ફરવા મજબૂર કરશે.

(ગુજરાત ગાર્ડિયન દૈનિકની બુધવારની પૂર્તિમાં ‘વિશેષ’ કૉલમમાં તા. ૧૫/૭/૧૫ના રોજ આ લેખ છપાયો.)

‘બજરંગી ભાઈજાન’ : ક્યા બાત હૈ સલમાન!

જય બજરંગ બલી- સલમાન, હર્ષીલા અને નવાઝુદ્દીન

જય બજરંગ બલી- સલમાન, હર્ષીલા અને નવાઝુદ્દીન

બજરંગી ભાઈજાન. ફિલ્મના નામમાં જ વિરોધાભાસી બે નામોનું મિશ્રણ! અષાઢી બીજની રથયાત્રા અને રમઝાનની ઈદના ૩૦ વર્ષ પછીના સંયોગના આગલા દિવસે ૧૭ જુલાઈએ જ રિલીઝ! ફિલ્મ પહેલાં સોશિયલ મિડિયા પર તેની વિરુદ્ધ અનેક સંદેશાઓ વહેતા થયા હોય; અગાઉ એવા સંદેશાઓ ફરતા હોય કે આ ફિલ્મ લવ જિહાદનો પ્રચાર કરે છે તેથી તે ન જોવી અને બાદમાં મુસ્લિમોના એક વર્ગ તરફથી વિરોધ થાય કે આ ફિલ્મ ન જોવી કારણકે ઈદ પર થિયેટરોમાં હનુમાનચાલીસા, જય શ્રી રામ ગૂંજી ઊઠશે (શબ્દશઃ સંદેશ યાદ નથી, પણ આ મતલબનો જ કંઈક હતો). આવામાં આ ફિલ્મ જોવા કોણ જશે તેવો સવાલ રિલીઝ પહેલાં થવો સ્વાભાવિક હતો. બીજી તરફ, ‘બાહુબલી’નું વાવાઝોડુ આવી ગયું. તેના પ્રચારના વરસાદમાં ‘બજરંગી ભાઈજાન’ તો હવાઈ જશે તેમ લાગતું હતું. પરંતુ ‘બજરંગી ભાઈજાન’ રિલીઝ થયા પછી બજરંગ બલી સલમાન ખાનને માલામાલ કરશે તેવું લાગી રહ્યું છે. આ ફિલ્મ શક્ય હોય તો જરૂર જોવી જોઈએ. સલમાનની ટોપ ટેન સારી ફિલ્મોમાં તે ચોક્કસ સ્થાન પામવાની.

ફિલ્મ જોવાનું એક કારણ, સૌથી પહેલું અને અગત્યનું કારણ, તેમાં સલમાન ખાન છે. એમાં કોઈ શંકા નથી કે સ્ક્રિપ્ટ, સંગીતકાર અને તેનાં ગીતો આ બધું પસંદ કરવામાં સલમાનની માસ્ટરી છે. શંકા હોય તેમણે સલમાનની ફિલ્મોની યાદી જોઈ લેવી જોઈએ. તેણે અનેક કલાકારોના ગોડફાધરની ભૂમિકા ભજવી છે. આ ફિલ્મમાં પણ હર્ષાલી મલ્હોત્રા નામની અતિશય સુંદર બાળ કલાકાર અને અદનાન સામી માટે ગોડફાધર જેવું કામ કર્યું છે. અદનાન સામી ઘણા વખતથી નવરાધૂપ (મેઇનસ્ટ્રીમ ફિલ્મની રીતે) જેવો હતો. તેની પાસે આ ફિલ્મમાં ન માત્ર કવ્વાલી ગવડાવી પરંતુ તેના પર એ પિક્ચરાઇઝ પણ કરી છે. સલમાને બિગ બોસના સ્પર્ધક અલી ક્વિલી મિર્ઝાને પણ ફિલ્મમાં બ્રેક આપ્યો છે. પણ આ ફિલ્મમાં સલમાને પોતાને બહુ અગત્યનો બ્રેક આપ્યો છે. વોન્ટેડ, બોડીગાર્ડ, દબંગ, જય હો, કિક જેવી મસાલા ફિલ્મો કર્યા પછી એક સાવ અલગ જ ફિલ્મ કરવી જેમાં પોતાના ભાગે સહેજ પણ એક્શન ન આવે, અને પોતાના જેટલું જ મહત્ત્વ નવાઝુદ્દીન સિદ્દિકીને અને બાળ કલાકાર હર્ષાલી મલ્હોત્રાને મળે તે જેવો તેવો નિર્ણય નથી.

હર્ષાલી મલ્હોત્રાએ 'બજરંગી ભાઈજાન'માં પોતાના મૂક અભિનયથી બધાનાં હૃદય જીતી લીધાં છે

હર્ષાલી મલ્હોત્રાએ ‘બજરંગી ભાઈજાન’માં પોતાના મૂક અભિયનથી બધાનાં હૃદય જીતી લીધાં છે

હર્ષાલી મલ્હોત્રા (લાઇફ ઓકેની સિરિયલ ‘લૌટ આઓ તૃષા’માં ભાગ્યશ્રીની નાનકડી દીકરી બની હતી તે) એક મૂંગી પાકિસ્તાની બાળકીની ભૂમિકા કેવી આબાદ ભજવી જાય છે તે આ બ્લોગપોસ્ટ વાંચીને નહીં સમજાય, એના માટે ફિલ્મ જ જોવી પડે. જો આ બાળ કલાકારનું નામ ખબર ન હોય તો કોઈ રીતે ખ્યાલ ન આવે કે તે પાકિસ્તાની કે મુસ્લિમ નથી. કહે છે કે સલમાન ખાન પહેલાં ફિલ્મના નિર્દેશક કબીર ખાનની દીકરી સાયરાને મુન્નીના રોલમાં લેવા માગતો હતો પરંતુ કબીરે ના પાડી. તે પછી સલમાન અને કબીર ખાને (નિર્દેશક) ૫૦૦ બાળકીઓનાં ઓડિશન લીધાં તે પછી હર્ષિલાની પસંદગી કરી હતી. હર્ષાલી ભલે ફિલ્મમાં મૂંગી હોય પરંતુ વાસ્તવમાં તે ખૂબ જ વાચાળ છે. તેણે સલમાનને પૂછ્યું હતું: “ક્યા આપ મુઝે અપની તરહ સુપરસ્ટાર બનાઓગે?” સલમાનને એમ કે તેની માતાએ શીખવ્યું હશે, પણ તેની માતાએ કહ્યું, “ના રે. તે એવી જ છે.”

આ ફિલ્મમાં બધું જ છે, જે માત્ર સલમાન ખાનના ચાહકોને જ જોઈએ છે તેમ નહીં, પણ મોટા ભાગના બધા જ ફિલ્મચાહકોને જોઈતું હોય છે. મધ્યમ વર્ગીય પરિવાર, સજ્જનતા, કોમેડી, રોમાન્સ, પોઝિટિવિટી, સંવેદનાઓ અને સસ્પેન્સ. ઘણા વખતથી લોકોની ફરિયાદ હતી કે હિન્દી ફિલ્મોમાં સેક્સ અને હિંસા વધી રહ્યા છે. માત્ર મહેશ ભટ્ટ-મૂકેશ ભટ્ટની ફિલ્મોમાં જ નહીં, એવરેજ કોઈ પણ ફિલ્મમાં. એકદમ અંતરંગ દૃશ્યો તો ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિવાળી ફિલ્મોમાં પણ દેખાડાવાં લાગ્યાં હતાં. છેવટે ચુંબનનાં દૃશ્યો તો હોય જ. એ પણ ન હોય તો છેવટે ટૂંકાં કપડાં અને કંઈ નહીં તો છેવટે ક્લિવેજ તો દેખાડાય જ, (ટ્રાવેલ એજન્ટ શાહિદાને વેશ્યાલયમાં વેચવા લઈ જાય છે તેમાં અલપઝલપ દેખાડાયા તે સિવાય) આ ફિલ્મમાં આવું કંઈ નથી. ફિલ્મનાં સ્ત્રી પાત્રો ચાહે તે કરીના કપૂર હોય કે તેની માતા બધાને પૂરાં કપડાંમાં દેખાડાયાં છે. અને પાકિસ્તાની સ્ત્રીને તો સવાલ જ નથી કે ટૂંકાં કપડાંમાં દેખાડાય. આમ છતાં એકે એક સ્ત્રી પાત્રની સુંદરતા, ખાસ કરીને શાહિદાની માતા (મહેર વિજ)ની સુંદરતા આંખને સ્પર્શી જાય છે. હિંસા એકદમ ઓછી છે. કોમેડી છે, પણ અભદ્રતા નથી. એકદમ સહજ અને નિર્દોષ કોમેડી છે. સલમાન ખાનની કુશ્તી પણ હસાવી જાય છે. ઘણી ફિલ્મોમાં શહેર અને અત્યંત ધનિક વર્ગને દેખાડાય છે. તે ફરિયાદ પણ અહીં દૂર થઈ છે. અહીં ભારત અને પાકિસ્તાનનાં નાનાં શહેરો અથવા ગામની વાત છે. ભારતીયતા અથવા કહો કે હિન્દુસ્તાનીયત,  બંને દેશોમાં બતાવવામાં આવી છે. દા. ત. વિનય-વિવેકથી વર્તવું, અજાણ્યાની પણ મદદ કરવી વગેરે. અને આજકાલ ઘણી ફિલ્મોમાં વિદેશનાં સ્થળોનાં દૃશ્યો ઠાંસી ઠાંસીને ભરવામાં આવે છે. અહીં તો ભારત-પાકિસ્તાનનાં સ્થળો જ સુંદર રીતે દર્શાવાયાં છે. દિલ્હીનો ચાંદની ચોક, કુરુક્ષેત્ર, વાઘા સરહદ, રાજસ્થાનની રણવાળી સરહદ. અને કાશ્મીર કા તો ક્યા કહેના. અમીર ખુશરો દેહલુવીએ કહ્યું છે તે યથાર્થ જ છે- અગર ફિરદોસ બરોયે ઝમીન અસ્ત, હમી અસ્તો હમી અસ્ત (પૃથ્વી પર ક્યાંય પણ જો સ્વર્ગ છે તો તે અહીં જ છે, અહીં જ છે.) એ કાશ્મીરનું સૌંદર્ય ફિલ્મની શરૂઆતમાં અને છેલ્લાં દૃશ્યોમાં કેમેરામેન અસીમ મિશ્રાએ અદ્ભુત ઝીલ્યું છે. અદ્ભુત એટલે અદ્ભુત.

મહેર વિજ જે 'બજરંગી ભાઈજાન'માં શાહિદાની માતા બની છે

મહેર વિજ જે ‘બજરંગી ભાઈજાન’માં શાહિદાની માતા બની છે

'બજરંગી ભાઈજાન'માં ખૂંખાર પોલીસ ઇન્સ્પેક્ટર હામીદ શર્મા બનેલો રાજેશ શર્મા

‘બજરંગી ભાઈજાન’માં ખૂંખાર પોલીસ ઇન્સ્પેક્ટર હામીદ શર્મા બનેલો રાજેશ શર્મા

 

 

 

 

યુવાન સલમાન ખાન બનેલો નજીમ ખાન

યુવાન સલમાન ખાન બનેલો નજીમ ખાન

નીલ ત્યાગી જે રસિકાનો ભાઈ બન્યો છે

નીલ ત્યાગી જે રસિકાનો ભાઈ બન્યો છે

રસિકાની માતા બનેલી અભિનેત્રી અલકા કૌશલ

રસિકાની માતા બનેલી અભિનેત્રી અલકા કૌશલ

સલમાન, કરીના કપૂર અને નવાઝુદ્દીન સિદ્દિકી તો પોતાનાં પાત્રો નિભાવવામાં સુપર્બ છે જ. પવનને જોઈને ‘હમ આપ કે હૈ કૌન’, ‘હમ સાથ સાથ હૈ’નો સલમાન યાદ આવી જાય. વિવેકી, પ્રેમાળ, ઉદાર દિલ, શરમાળ. મૌલવી સાહેબના માત્ર થોડી મિનિટો માટેના પાત્રમાં ઓમ પુરી (જેમાં તેમની આંખો તો ગોગલ્સ નીચે ઢંકાયેલી જ રહે છે), સલમાન ખાનના પિતા દિવાકર ચતુર્વેદી (અતુલ શ્રીવાસ્તવ જે મુન્નાભાઈ એમબીબીએસમાં ફ્રૂટ ખાતા ખાતાં હાર્ટ એટેકનો ડ્રામા કરે છે), રસિકાના પિતા દયાનંદ (શરત સક્સેના), રસિકા (કરીના કપૂર)નો ભાઈ  જે પવન કેટલા પરોઠાં ખાય છે તે ગણ્યા કરે છે (નીલ ત્યાગી), પાકિસ્તાનના સુલતાનપુરમાં જે વૃદ્ધ દિલ્હીમાં હઝરત નિઝામુદ્દીન ઓલિયાની દરગાહ પર જવાનું સૂચન કરે છે તે કલાકાર, શાહિદાનો પિતા રઉફ  (મીર સરવર), ટ્રેનમાં શાહિદા સાથે વાત કરે છે તે ઘરડાં માજી  (કમલેશ ગિલ, નામ પરથી છેતરાવું નહીં, તેઓ મહિલા કલાકાર જ છે), શાહિદાની મા (મેહર વીજ), રસિકાની મા (અભિનેતા વરુણ બડૌલાની બહેન, સિરિયલ ‘સ્વરાંગિની’ પાર્વતી બનતી અલકા કૌશલ), પાકિસ્તાનમાં નિર્દયી ઇન્સ્પેક્ટર હામીદ જેનું હૃદય પરિવર્તન થાય છે (રાજેશ શર્મા), બાળ પવન જેને ચારનો ઘડિયો આવડતો નથી (આરુષ શુક્લ), યુવાન પવન  (દિલ્હી સ્થિત મોડલ-અભિનેતા નજીમ ખાન), પાકિસ્તાની જાડિયો ઇન્સ્પેક્ટર (સુનીલ ચિત્કારા), ટ્રાવેલ એજન્ટ (કૃણાલ પંડિત), ચાંદનવાબનો સાથી કેમેરામેન (ખુશાલ પવાર), સરહદ પાર કરાવતો એજન્ટ (મુર્સાલીન કુરૈશી)… એક એક પાત્રને એક એક કલાકારે આબાદ ભજવ્યું છે.

જુલિયસ પેકિયમનું બેકગ્રાઉન્ડ સંગીત અદ્ભુત છે. શાહિદા શરૂઆતના દૃશ્યમાં પૈડાથી રમતી હોય ત્યારે પૃષ્ઠભૂમિમાં વાગતું સંગીત હોય કે પછી અન્ય દૃશ્ય વખતનું સંગીત, આખી ફિલ્મમાં બેકગ્રાઉન્ડ સંગીત ફિલ્મના પ્રવાહને જાળવી રાખવામાં મદદ કરે છે. શાહિદાની મા ટ્રેનમાં બેસે છે ત્યારે બેકગ્રાઉન્ડમાં વાગતી અમીર ખુશરોની કવ્વાલી આજ રંગ હૈ વાગે છે.

ફિલ્મની વાર્તા વધતા-ઓછા અંશે, હવે બધાં જાણે જ છે, એટલે તેની વાત નથી કરવી, પણ તેનાં મનને સ્પર્શી જાય તેવાં દૃશ્યોની વાત કરીએ. ભારત-પાકિસ્તાનની ક્રિકેટ મેચ એક સૂત્રધાર તરીકે ફિલ્મના ઇન્ટરવલ પહેલાંના ભાગમાં સતત વહ્યા કરે છે. બંને તરફ કેવા જનૂન સાથે મેચ જોવાય છે તે તો બતાવાયું જ છે, પણ મુન્નીને શાહિદા એટલે કે પાકિસ્તાની સાબિત કરવામાં પણ મેચ અગત્યનો ભાગ ભજવે છે. શાહિદા પાકિસ્તાનથી આવીને ટ્રેનમાં દિલ્હી સ્ટેશને ઉતરે છે ત્યારે અધિકારીને નિર્દોષ સ્મિત આપે છે, ટ્રેનમાં પાછા જતી વખતે મેદસ્વી વ્યક્તિના પગે ગલગલિયા કરીને તેના નસકોરાં બોલતાં બંધ કરાવે છે, દીકરી ખોવાઈ ગઈ હોય અને માત્ર પાંચ જ મિનિટ દૂર હોય પરંતુ તેને શોધવા શાહિદાની મા જઈ શકે નહીં. તે માટે વિઝા લેવા પડે! આ કેવી લાચારી! માઉન્ટબેટન સહિતના અંગ્રેજો અને ઝીણા જેવા ધર્માંધોએ આ કેવી સરહદો આંકી દીધી એક જ દેશના બે ટુકડા વચ્ચે! શાહિદા રસિકાના ઘરે આવીને ખાટલામાં સૂતી સૂતી રડતી હોય છે, રસિકાનો ભાઈ દીપુ તેને તેના ફેવરિટ ક્રિકેટર વિશે પૂછે છે તે દૃશ્ય.

શાહિદાએ આટલા બધા વચ્ચે પવન ચતુર્વેદી (સલમાન ખાન)ને જ કેમ પસંદ કર્યો? બાળકીની છઠ્ઠી ઇન્દ્રિય કામ કરી ગઈ! બસમાં પવન સાથે બીજા બધા પણ શાહિદાનું શહેર જાણવામાં મદદ કરે છે તે ભારતીયોની સહૃદયતા બતાવે છે, પવન પ્રતાપગઢનો છે અને બીજો મુસાફર પણ પ્રતાપગઢનો જમાઈ છે એટલે તે પવનને કહે છે, “તમે મારા વેવાઈ થયા” આ બહુ ઝીણવટપૂર્વકનું કાંત્યું કહેવાય, ગામડામાં અને શહેરોના કેટલાક લોકો પણ આ રીતે ગામના સંબંધે સંબંધ જોડી દેતા હોય છે. રસિકા સાથે દસ રૂપિયાના છુટ્ટાની માથાકૂટ. ઘરે આવીને રસિકાને પૈસા દેવા માટે પવન જ્યારે કહે છે, ‘હાથ દીજિયે’ ત્યારે બીજા કોઈ નિર્દેશક હોત તો રસિકાનો હાથ લંબાવેલો તરત બતાવી દેત, પણ કબીરે ડિટેલિંગ સરસ કર્યું છે તેથી રસિકા વાંધો ઉઠાવે છે અને કહે છે, ‘એક્સક્યુઝ મી’ અને પવન પૈસા હાથને અડ્યા વગર ઉપરથી મૂકે છે, શાકભાજી સાથે સાઇકલ પર રસિકાને બેસાડીને લાવતો પવન. જ્યારે મુન્ની પાકિસ્તાની છે તેવું ખબર પડે છે અને રસિકાના પિતા પવનને ખીજાતા હોય છે ત્યારે દીપુ અને મુન્ની વચ્ચે હાથના ઈશારા. બોર્ડર પર અનુમતિ લઈને જ અંદર જવાનું પવન કહેતો હોય ત્યારે શાહિદા દ્વારા કપાળે હાથ પછાડવો. બોર્ડર પર પવન કહેતો હોય કે મુન્ની પાકિસ્તાની છે ત્યારે શાહિદાનું હકારમાં માથું હલાવવું. ગામડાના પત્રકાર ચાંદનવાબની સ્ટોરી પર ન્યૂઝ ચેનલના તંત્રીનો વિશ્વાસ ન કરવો, પાકિસ્તાનની ટિપિકલ બસ. બસ કંડક્ટરની માનવતા. પવનનો હાથ અલ્લાહ હાફિઝ કહેવામાં ઊંચો થઈને અટકી જાય ત્યારે ચાંદનવાબ અને મૌલાનાનું જય શ્રીરામ કહેવું. ચાંદનવાબનું બુરખો પહેરેલા પવનને કહેવું ‘થોડી નઝાકત સે ચલેં જનાબ’. ચાંદનવાબની પવન અંગેની સ્ટોરી પ્રસારિત કરવા કોઈ ન્યૂઝ ચેનલના તંત્રી તૈયાર ન થતા તે પછી ચાંદનવાબનું કહેવું ‘નફરત બડી આસાની સે બિક જાતી હૈ, લેકિન મોહબ્બત…’. ચાંદનવાબના યૂટ્યૂબ પરના વિડિયોમાં પણ છેલ્લે ‘કેમેરામેન ચાંદનવાબ કે સાથ મૈં ચાંદનવાબ’ કહેવું. છેલ્લાં દૃશ્યોમાં પવનનું આદાબ કરવું અને શાહિદાનું જય શ્રી રામ કહેવું.

વોટ્સ એપ પર ઘણા વખત પહેલાં કરાચીના એક રિપોર્ટરનો રેલવે પ્લેટફોર્મના દાદરા પરથી ઈદનું રિપોર્ટિંગ કરતો ફની વિડિયો ફરતો હતો, તેમાં રિપોર્ટરનું નામ હતું ચાંદનવાબ, એ જ નામ અને અદ્દલ એ જ દૃશ્ય નવાઝુદ્દીન સિદ્દિકી પર ફિલ્માવાયું છે. ફિલ્મનો ઇન્ટરવલ પછીનો ભાર આ નવાઝુદ્દીન સિદ્દિકી જ ઉંચકે છે. કે. વી. વિજયેન્દ્ર પ્રસાદની કથા ખૂબ જ સારી છે. કબીર ખાનના સંવાદો પણ સારા છે. બાય ધ વે, આ વિજયેન્દ્ર પ્રસાદ કોણ છે? ‘બાહુબલી’ના નિર્દેશક એસ. એસ. રાજામૌલીના પિતા! નવાઈની વાત એ છે કે હૈદરાબાદમાં જન્મેલા કબીર ખાને, દક્ષિણના કે. વી. વિજયેન્દ્રપ્રસાદ, કર્ણાટકના કોમી રીતે સંવેદનશીલ હુબલીમાં જન્મેલા મુસ્લિમ લેખક પરવીઝ શૈખ અને બીજા મુસ્લિમ લેખક અસદ હુસૈન સાથે અડધા ભાગમાં હિન્દુત્વ અને ઉત્તર ભારતીયપણાથી છલોછલ ફિલ્મ લખી!

ફિલ્મની સ્ટોરી કેટલાક સવાલો જરૂર પેદા કરે છે, જેમ કે પાંચ-છ વર્ષની શાહિદાને પોતે ભારતમાં ગૂમ થઈ જવાની છે તેવી પહેલેથી ધારણા બાંધી તેના ઘરના લોકોએ તેને શીખવાડ્યું હોય કે આપણા દેશનું નામ પાકિસ્તાન છે? તેને  આટલી નાની ઉંમરથી નમાઝ પઢતા પણ આવડતી હોય? સરબજિતને મુક્ત કરવાની માગણી માટે હિન્દુવાદી સંગઠનોના દેખાડાતા લોકો હિંસક બનીને પાકિસ્તાનના દૂતાવાસ પર હુમલો કરવા અંદર ઘૂસી જાય તે પણ વધુ પડતું છે. જે વિચાર ચાંદનવાબને ફિલ્મમાં મોડે મોડે આવે છે કે યૂટ્યૂબ પર વિડિયો મૂકી દઈએ તો બધા તે જોઈ લેશે તે વિચાર પવનને કેમ ન આવ્યો? કેમ ભારતની સમાચાર ચેનલો પર આ સમાચાર પ્રસારિત કર્યા? કેમ તેણે ઇન્ટરનેટ પર શાહિદા સાથે પોતાનો વિડિયો ન મૂક્યો? પાકિસ્તાનની પોલીસ અને જેલવાળા આટલા સારા હોત તો ભારતના સેંકડો સરબજીતો પાકિસ્તાનની કેદોમાં વર્ષોના વર્ષો સબડતા ન હોત.

ફિલ્મનું નબળું પાસું તેનું સંગીત છે. સલમાનની અગાઉની ફિલ્મો જેવું સંગીત નથી.  પાત્રોમાં જેટલું ધ્યાન રખાયું તેટલું ગીતના શબ્દોમાં ધ્યાન રખાયું નથી. ‘તૂ ચાહિયે’ કે ‘તુમ ધડકન’માં પણ શુદ્ધ હિન્દીનો પ્રયોગ થયો હોત તો સોને પે સુહાગા થાત. જોકે ‘ચોક ચાંદની’ ગીતમાં પાછું આ ધ્યાન રખાયું છે, પણ તેના શબ્દો સરળતાથી યાદ રહે તેવા નથી. ધૂનની રીતે સૌથી સારું ગીત હોય તો તે આ જ છે. કોંકણી/ગોવાના સંગીત પરથી આ ગીત બનાવ્યું છે. ‘ભર દો ઝોલી’ ગીત અદ્ભુત બન્યું છે અને અદનાન સામીએ તેને પડદા પર અદ્ભુત નિભાવ્યું પણ છે. (રાજ કપૂર  કે ઋષિ કપૂરની યાદ આવી જાય તેવી રીતે અદનાનને પડદા પર ગાતો બતાવાયો છે ). જોકે અબ્દુલ સામી સિદ્દિકીએ આ ગીત પોતાનું હોવાનું કહીને સલમાન ખાન, ટી સિરિઝ અને પ્રીતમને કાનૂની નોટિસ ફટકારી છે.

ફિલ્મમાં એક ગીત હતું ‘આજ કી પાર્ટી મેરી તરફ સે’. આ ગીત ફિલ્મના અંતમાં આવતું હતું, પણ સલમાન ખાનના પિતા (અને મહાન લેખક જોડી સલીમ-જાવેદ પૈકીના) સલીમ ખાને કહ્યું કે આ ગીતને કાઢી નાખો. કબીર ખાન પણ આ વાત સાથે સંમત થઈ ગયા. તેમને લાગ્યું કે અંતમાં આવતું (આઇટમ) ગીત ફિલ્મની મજા બગાડી નાખે છે. આખી ફિલ્મમાં તમે મહેનત કરીને કોઈ પાત્રને સ્થાપિત કર્યું હોય અને અંતના ગીતમાં તે ભડકાઉ કપડામાં નાચવા લાગે. એટલે પછી આ ગીતનો ઉપયોગ માત્ર પ્રમોશનલ સોંગ તરીકે જ કરવાનું નક્કી થયું. એ એક રીતે સારું જ થયું કેમ કે કટ્ટર હિન્દુ બતાવેલો પવન ચતુર્વદી ઈદની પાર્ટી આપતો હોય તેવું દર્શકોના ગળે ઉતારવું અઘરું હતું.

ફિલ્મમાં હિન્દુ-મુસ્લિમ, ભારત-પાકિસ્તાન આ અત્યંત જ્વલનશીલ –સંવેદનશીલ વિષયોને આવરાયા ત્યારે લોકોએ સલાહ આપી કે આવા વિષયો ક્યાં લો છો, સલમાને કહ્યું, “અમારો તો એક જ વિષય છે, માનવતા.” કાબુલ એક્સપ્રેસ, ન્યૂયોર્ક અને એક થા ટાઇગર જેવી હાર્ડ હિટિંગ ફિલ્મો બનાવનાર કબીર ખાનની આ ફિલ્મ હોય તેવું લાગતું નથી, જાણે રાજકુમાર હિરાણી કે સૂરજ બડજાત્યા સ્ટાઇલની ફિલ્મ હોય તેવું લાગે છે. અગાઉ ‘હીના’, ‘રેફ્યુજી’, ‘ગદ્દર’, ‘વીરઝારા’, ‘એક થા ટાઇગર’ જેવી ભારત-પાકિસ્તાનની માનવીય વાર્તા ધરાવતી (બોર્ડર, એલઓસી, લક્ષ્ય વગેરે યુદ્ધ ફિલ્મો નહીં) ફિલ્મ આવી ગઈ છે, પરંતુ આ ફિલ્મ તેમાં સૌથી ટોચે છે. તેમાં ન તો પાકિસ્તાનને ગાળો દેવાઈ છે, ન તો ભારતને ખરાબ દેખાડાયું છે. અનિલ કપૂર (જેણે ‘ઈશ્વર’માં ‘બજરંગી ભાઈજાન’ના પવન જેવું જ ઈશ્વરનું પાત્ર ભજવ્યું હતું), શાહરુખ ખાન, રાજકુમાર હિરાણી, સૂરજ બડજાત્યાને થતું હશે કે કાશ, તેમણે આ ફિલ્મમાં કામ કર્યું હોત/બનાવી હોત. રાજ કપૂર પણ જીવતા હોત તો તેમણે આ સ્ક્રિપ્ટ પરથી જરૂર ફિલ્મ બનાવી હોત. આમ તો તેમની ‘જિસ દેશ મેં ગંગા બહતી હૈ’ના રાજુ અને ‘બજરંગી ભાઈજાન’ના પવનના પાત્ર વચ્ચે ઘણી સામ્યતા છે.

કબીર ખાન અને ખાસ તો સલમાન ખાને આ પ્રકારની (તેની અગાઉની વોન્ટેડ, દબંગ, સ્ટાઇલની) ફિલ્મોથી હટીને માનવતાવાળી સ્ટોરી પર ફિલ્મ બનાવવા કરતાંય મોટી હિંમત કઈ કરી છે તે જાણો છો? તેણે પોતાને ફિલ્મમાં આરએસએસના સ્વયંસેવક તરીકે બતાવ્યો છે. તેના પિતા દિવાકર ચતુર્વેદીને શાખાના પ્રમુખ તરીકે બતાવ્યા છે. શાખાના ગણવેશમાં અને શાખાની પ્રાર્થના થતી બતાવી છે. અને વળી આરએસએસ- સ્વયંસેવકોને  સારા બતાવ્યા છે.  આ સૌથી મોટી હિંમત અત્યાર સુધી હિન્દી ફિલ્મોના અને એય મોટા સ્ટારની ફિલ્મોના ઇતિહાસમાં કહેવાય. (થોડા વખત પહેલાં આવેલી ‘દમ લગા કે હઈશા’માં શાખાની મજાક ઉડાવાઈ હતી) આરએસએસ વિશે જે પણ સત્ય જાણે છે તેને ખબર છે કે તે રાષ્ટ્રભક્તોનું સંગઠન છે. તેણે મચ્છુ ડેમ હોય કે ચરખી દાદરીમાં સાઉદી અરબ-કઝાખસ્તાનનાં વિમાનો ટકરાવાની દુર્ઘટના, કોઈ ધર્મના ભેદભાવ વગર સમાજસેવા કરી છે. ગાંધીજીની રક્ષા કરનાર સંગઠન પર ગાંધીજીની હત્યાનું આળ, તેના પર સરદાર પટેલે મૂકેલા પ્રતિબંધને ઉઠાવી લેવાયા પછી પણ, લાગતું રહે અને ‘ગાંધી’ જેવી સુપર્બ ફિલ્મમાં સંઘના બીજા સરસંઘચાલક (પ્રમુખ) ગુરુજીને ગોડસેને ઈશારો કરતા બતાવાય તે કઠે તેવી વાત જ હોય. અત્યાર સુધી ઘણી ફિલ્મોમાં ત્રાસવાદી તરીકે મુસ્લિમને બતાવવા બેલેન્સિંગ એક્ટ તરીકે હિન્દુને કટ્ટરવાદી બતાવાયા જ છે. ‘પીકે’ જેવી ફિલ્મોમાં તો માત્ર હિન્દુ ધર્મને જ નિશાન બનાવાયો હોય તેવી છાપ ઉપસે છે. (વાંચો: ‘પીકે’ સામે જ કેમ વિરોધ? ‘ઓહ માય ગોડ’ સામે કેમ નહીં?) બીજા કોઈ હિન્દુ અભિનેતા કે નિર્દેશકે આવું દેખાડ્યું હોત તો અત્યાર સુધીમાં સેક્યુલરો તેના પર તૂટી પડ્યા હોત, ન્યૂઝ ચેનલો પર તેની ચર્ચાઓ ચાલુ થઈ ગઈ હોત, પરંતુ રાષ્ટ્રવાદી વિચારધારામાં માનતા સલીમ ખાન અને તેમના કારણે તેમના દીકરા સલમાને આ હિંમત દાખવી છે એટલે બધા ચૂપ છે. વિચારો, જે માણસ ખાલી નરેન્દ્ર મોદી સાથે પતંગ ચગાવ્યા તેના કારણે તેની સામે આટલી વૈચારિક તડાપીટ બોલી અને (તેના કારણે ઓવૈસી જેવા કટ્ટરવાદીઓએ તેની ‘જય હો’ના બહિષ્કારનું એલાન આપ્યું તેથી) તેની ‘જય હો’ અગાઉની ફિલ્મો કરતાં નબળી રહી તેમ છતાં સલમાન આ હિંમત દાખવી શક્યો છે.

અભિનંદન સલમાન! જય શ્રી રામ!

એવલીન શર્મા: સેક્સી રોલમાં ફિટ અભિનેત્રી

evelyn sharma in sareeકેટરીના કૈફ, જેક્વેલીન ફર્નાન્ડિઝ, નરગીસ ફખ્રી, સન્ની લિયોન અને એવલીન શર્મા વચ્ચે શું સામ્યતાઓ છે?

એક તો, બધી સુંદર અભિનેત્રીઓ છે અને બીજી બધી એનઆરઆઈ છે. એવલીન શર્માએ બહુ ઓછા સમયમાં પોતાના રૂપનાં કામણથી હિન્દી ફિલ્મોના ચાહકોનાં દિલ જીતી લીધા છે. પાતળી કાયા સાથેનું પર્ફેક્ટ ફિગર. અને તેમાંય સુંદર અંગોના પ્રદર્શનનો કોઈ છોછ નહીં. એવલીનમાં રૂપ ઠાંસી ઠાંસીને ભર્યું હોય તો તેનું કારણ તેના જીન્સ પંજાબી છે. તેના પિતા પંજાબી અને માતા જર્મન છે. તેનો જન્મ ૧૨  જુલાઈ ૧૯૮૬ના રોજ જર્મનીના ફ્રેન્કફર્ટમાં થયો હતો. કેટલાંક સૂત્રો પ્રમાણે, તેના પિતાનું નામ રાલ્ફ શર્મા અને માતાનું નામ માધવી (‘એક દૂજે કે લિયે’, ‘અગ્નિપથ’ ફેમ અભિનેત્રી) છે. તેને બે બહેનો ટિફની અને પ્રિસ્કિલ્લા શર્મા છે. જોકે આ માહિતીની પુષ્ટિ થઈ શકતી નથી. એવલીન તેના નામને એવલીન લક્ષ્મી શર્મા એ રીતે લખે છે. તેમાં લક્ષ્મીનું તાત્પર્ય કોની સાથે છે તે પણ જાણવા મળતું નથી. કદાચ, અભિનેત્રી માધવીની દીકરી ન ગણી લેવામાં આવે તે માટે પોતાના નામમાં લક્ષ્મી જોડ્યું હોય તેવું બની શકે.

બિઝનેસ મેનેજમેન્ટનો અભ્યાસ કરનાર અને રિયલ એસ્ટેટ વિશે ઉપરછલ્લું જ્ઞાન મેળવનાર એવલીને હાઇ સ્કૂલમાં ડ્રામા અને થિયેટરનો અભ્યાસ કર્યો હતો. તે જર્મન ભાષામાં ડબ થયેલી હિન્દી ફિલ્મો જોતી. આના કારણે અન્ય યુવતીઓની જેમ તેને પણ માયાનગરી મુંબઈની માયા લાગી. તેના જ શબ્દોમાં, “અહીં કામ, દામ અને નામ ત્રણેય મળે છે.” પણ કેટલી ઝડપથી એવલીનને આ ત્રણેય મળવાં લાગ્યાં?

૧૮ વર્ષની ઉંમરથી કેમેરાનો સામનો કરતી આવેલી ઇવલીને યુકેમાં પણ જાહેરખબરો કરી હતી અને ૨૦૦૬માં બ્રિટિશ ફિલ્મ ‘ટર્ન લેફ્ટ’માં મામૂલી ભૂમિકા ભજવી હતી, પરંતુ વર્ષ ૨૦૧૧માં મુંબઈમાં જાહેરખબર દુનિયામાં પગ મૂક્યો. પેરેશ્યૂટ તેલની એડ તેમજ યુફોરિયા નામના બેન્ડ (પલાશ સેનવાળા)ના એક મ્યૂઝિક વિડિયો ‘સી યૂ લેટર’માં તે દેખાઈ. (એક આડ વાત: યુફોરિયાના વિડિયોમાં દેખાયેલી વિદ્યા બાલન, નેહા ધૂપિયા તેમજ રીમી સેન વગેરે પણ હિટ રહી છે.) એક વર્ષમાં એક પણ ફિલ્મમાં નહીં ચમકવા છતાં એવલીન પાસે અનેક ફિલ્મો પહેલેથી જ આવી ગઈ. તેની પાસે ‘ફ્રોમ સિડની વિથ લવ’, ‘યે જવાની હૈ દીવાની’, ‘યારિયાં’ જેવી ફિલ્મો હતી.

લવ ઇન ટોક્યો’ ફેમ દિગ્દર્શક પ્રમોદ ચક્રવર્તીના પૌત્ર પ્રતીક ચક્રવર્તીની ‘ફ્રોમ સિડની વિથ લવ’ એવલીનની પહેલી રિલીઝ થયેલી ફિલ્મ ગણાય. તેમાં તેણે લુબૈના સ્નિડર નામનું એનઆરઆઈ યુવતીનું પાત્ર ભજવ્યું હતું. પોતે પણ એક એનઆરઆઈ હોવાથી સ્વાભાવિક છે કે આ પાત્ર ભજવવું તેના માટે ડાબા હાથનો ખેલ હતો. જોકે એવલીન તેમાં મુખ્ય હિરોઇન નહોતી. તેણે મેઘા બેનરજી (બિદિતા બેગ)ની સિડનીની બહેનપણીની ભૂમિકા ભજવી હતી. એ વખતે તેને ભાંગી તૂટી હિન્દી આવડતી હતી પરંતુ તેના માટે આનંદની વાત એ હતી કે તેના સંવાદો તેના અવાજમાં જ ડબ કરાયા હતા. તેનું પાત્ર એનઆરઆઈનું  હોવાથી નિર્દેશક માટે એ અનુકૂળ પણ હતું. જોકે બાદમાં તેણે અનુપમ ખેરની પ્રેરણાથી હિન્દી શીખવા માટે પ્રયાસ શરૂ કર્યા. અનુપમે તો તેનું હિન્દી ઘણું સુધાર્યું જ પરંતુ તેણે પોતે પણ હિન્દી શિક્ષક રાખ્યા છે. તેની પાસે તે હિન્દી શીખે છે અને સેટ પર તો હિન્દી શિક્ષક તેમજ ઉર્દૂ શિક્ષકને લઈ જાય છે જે તેને સંવાદનો અર્થ સમજાવે છે, એટલું જ નહીં, તેને સાચા ઉચ્ચાર પણ શીખવે છે.

એવલીને બીજી ફિલ્મ કરી ‘નૌટંકી સાલા’. આમાં પણ તે મુખ્ય ભૂમિકામાં નહોતી. આયુષ્યમાન ખુરાનાની સીતા નામની ગર્લફ્રેન્ડનું પાત્ર તેણે ભજવ્યું હતું. ત્રીજી ફિલ્મ ‘યે જવાની હૈ દીવાની’માં સેક્સી પરંતુ મૂર્ખ લારાનું પાત્ર ભજવીને એવલીનને ખરા અર્થમાં પ્રસિદ્ધિ મળી. પોતાને સેક્સી દર્શાવવામાં સફળ થવા માટે એવલીન શર્મા નિર્માતા કરણ જોહર અને દિગ્દર્શક અયાન મુખરજીનો આભાર માને છે. આ ફિલ્મના કારણે જાણીતા દિગ્દર્શક  ડેવિડ ધવને તેને ‘મૈં તેરા હીરો’ માટે સાઇન કરી. અલબત્ત, ‘તૂ મેરા હીરો’ પહેલાં તેની બીજી બે ફિલ્મ રિલીઝ થઈ ‘ઇસક’ અને ‘યારિયાં’. દિગ્દર્શક મનીષ તિવારીની ‘ઇસક’ હિંસક પ્રેમ કથા હતી. તેમાં એવલીને રોઝાનું પાત્ર ભજવ્યું, જે હીરો રાહુલ મિશ્રા (પ્રતીક બબ્બર)ની ગર્લફ્રેન્ડ હોય છે. તે વિદેશથી વારાણસીની મુલાકાતે આવી હોય છે અને રાહુલ મિશ્રા તેને ટાઇમ પાસ ગણે છે. ટી સીરિઝના ભૂષણ કુમારની અભિનેત્રી પત્ની દિવ્યા ખોસલા કુમારની દિગ્દર્શિકા તરીકેની પહેલી ફિલ્મ ‘યારિયાં’માં એવલીને બિકિનીમાં દૃશ્યો આપીને ઘણાને ઘાયલ કરી દીધા. હનીસિંહના ગરમાગરમ ગીત ‘આજ બ્લુ હૈ પાની પાની’ અને એવલીન શર્માના હોટ લુકે ઠંડા પાણીનાં દૃશ્યોમાં પણ આગ લગાડી દીધી.

એવલીને ઉત્તર પ્રદેશની અખિલેશ યાદવ દ્વારા આયોજિત સૈફઈ મહોત્સવમાં આ ગીત પર નાચ કર્યો તે વિવાદને પાત્ર બન્યો હતો. આમ તો આ ઉત્સવ જ ટીકાને પાત્ર હતો કેમ કે મુઝફ્ફરનગરનાં રમખાણો  પછી આ ઉત્સવ આયોજિત કરાયો હતો એટલે એ ટીકામાં એવલીનનું પર્ફોર્મન્સ જવાબદાર નહોતું.

ડેવિડ ધવન જેવા મોટા નિર્દેશકે ‘મૈં તેરા હીરો’માં વેરોનિકાના પાત્ર માટે એવલિનને સાઇન તો ‘યે જવાની હૈ દીવાની’ વખતે કરી હતી પણ ‘મૈં તેરા હીરો’ ‘ઇસક’ અને ‘યારિયાં’ પછી આવી. ‘મૈં તેરા હીરો’માં એલીના ડી ક્રૂઝ અને નરગીસ ફખ્રી મુખ્ય હિરોઇનો હતી. તેમાં પણ રાબેતા મુજબ એવલીનનું પાત્ર માત્ર શોભાની પૂતળી જેવું જ હતું.

તે પછી આવેલી કોમેડી ફિલ્મ ‘કુછ કુછ લોચા હૈ’માં તેને સ્પર્ધા આપવા માટે તેને પણ અંગ પ્રદર્શનમાં ચડે એવી સન્ની લિયોન હતી. ફિલ્મમાં તેણે રોકસ્ટાર બનવા માગતી નૈનાનું પાત્ર ભજવ્યું હતું, જે મુખ્ય હીરો પ્રવીણ પટેલ (રામ કપૂર)ના દીકરા જિગરની પડોશી અને પ્રેમિકા હોય છે. પ્રવીણની પત્ની નૈનાને તે વધુ પડતી મોડર્ન હોવાથી પુત્રવધૂના રૂપમાં સ્વીકારવા તૈયાર નથી હોતી. તેને ગુજરાતી પુત્રવધૂ જ જોઈતી હોય છે. જેમણે સિદ્ધાર્થ રાંદેરિયાનું ‘લગે રહો ગુજ્જુભાઈ’ નાટક જોયું હોય તેમને ખબર પડી જાય કે આ ફિલ્મ તેના પર આધારિત છે.

આ વર્ષે એવલીન માટે ખુશખબરી એ હતી કે ‘ઈશ્કદારિયાં’ તેની એકલ હિરોઇન તરીકે પહેલી ફિલ્મ હતી. તેમાં તે મિથુનના ચક્રવર્તીના હજુ સુધી નહીં ચાલેલા પુત્ર મહાક્ષય ચક્રવર્તીની હિરોઇન બની હતી. ‘જબ વી મેટ’ પ્રકારની આ ફિલ્મમાં તેણે શિક્ષિકા લવલીનનું પાત્ર ભજવ્યું જે તેના દાદાની શાળા માટે દાન ઉઘરાવવા માગે છે. તેમાં તે હિમાચલ પ્રદેશની યુવતી બની હતી અને તેણે અત્યાર સુધીની ફિલ્મો કરતાં સૌથી ઓછું અંગપ્રદર્શન કર્યું હતું. તેમાં તેણે સલવાર-કમીઝ પહેર્યાં હતાં!

તેની આ વર્ષે ‘ગદ્દાર: ધ ટ્રેઇટર’ નામની પંજાબી ફિલ્મ પણ આવી, હવે પછી તે સન્ની દેઓલ સાથે ‘ભૈય્યાજી સુપરહિટ’ ફિલ્મમાં આવશે. આમાં મુખ્ય હિરોઇન તો જોકે પ્રીતિ ઝિન્ટા જ છે. એવલીન બીજા હિરો અર્શદ વારસીની સામે હશે. તેમાં તેણે પરંપરાગત છતાં સેક્સી હિરોઇનનું  પાત્ર ભજવવાનું છે, જે અત્યાર સુધીના પાત્રો કરતાં થોડું મુશ્કેલ છે.

એવલીનને કોમેડી ફિલ્મો કરવી વધુ પસંદ છે. આઇટમ ગીતો કરવા પણ પસંદ છે. તેની રણનીતિ એવી છે કે નાની ફિલ્મોમાં હિરોઇન તરીકે કામ કરવાના બદલે, પહેલાં નાના-નાના રોલ કરી મોટા બેનરની ફિલ્મો મેળવવી અને પછી સોલો લિડ એટલે કે જેમાં પોતે એકલી જ હિરોઇન હોય તેવી ફિલ્મો મેળવવી. અત્યારે આ રણનીતિ કામ કરતી લાગે છે. જોકે જ્યાં સુધી તે સારું હિન્દી બોલતા નહીં શીખે અને સારો અભિનય કરતાં નહીં શીખે ત્યાં સુધી તેને ધારી સફળતા નહીં મળે.

એવલીનને ભલે હિન્દી ફિલ્મોમાં કામ લાગે તેવું નથી, પરંતુ તેનું જમા પાસું એ છે કે ભાંગી તૂટી હિન્દી ઉપરાંત તેને જર્મન, અંગ્રેજી, ફ્રેન્ચ, ડચ, સ્પેનિશ, થાઈ, (ફિલિપાઇન્સની) ટગાલોગ અને રશિયન ભાષા આવડે છે (તેવો તેનો દાવો છે). તેણે ‘ફ્રોમ સિડની વિથ લવ’ ફિલ્મના ગાયક અને હિપ હોપ ગાયક બ્રૂકલિન શાંતિ (સાચું નામ નાથન નવીન લશ્કર! નામ સાંભળીને વિદેશી લાગે ને? મૂળ તો આ ભાઈ બંગાળના છે, પરંતુ જન્મ્યા છે અમેરિકામાં એટલે ડચ શબ્દ બ્રૂકલીન જેનો અર્થ થાય છે તૂટેલી જમીન તેવું નામ રાખી લીધું) સાથે, જેને તે પોતે આંતરરાષ્ટ્રીય ગીત (કેટલાક કલાકારોના દાવા ઊંચા ઊંચા હોય!) ગણાવે છે તે ‘સમથિંગ બ્યૂટીફૂલ’ ગાયું છે. એવલીન શર્માનો પોતાનો બ્લોગ (http://evearounddaworld.blogspot.in/) છે જેમાં તે પોતાની પ્રવૃત્તિઓ અને ફિલ્મના શૂટિંગના અનુભવો લખતી હોય છે. આ બ્લોગ તે ઈ. સ. ૨૦૦૯થી ચલાવે છે. એક ફિલ્મમાં એક્શન દૃશ્યો કરવા માટે એવલીન ઈઝરાયેલી માર્શલ આર્ટ ક્રાવ મગાની તાલીમ લઈ રહી છે.

એવલીનની જે પ્રકારની છબિ છે તે જોતાં ટીવીના સૌથી વિવાદાસ્પદ રિયાલિટી શો પૈકીના એક ‘બિગ બોસ’માં તેને ન બોલાવવામાં આવી હોત તો જ નવાઈ હતી! પરંતુ ગ્લેમર વર્લ્ડમાં ચર્ચા પ્રમાણે એવલીને ‘બિગ બોસ-૮’માં આવવાનો પ્રસ્તાવ નકારી કાઢ્યો હતો. જોકે એવલીન નાના પડદે પણ પદાર્પણ કરી ચુકી છે. તેણે ફોક્સ લાઇફ નામની ચેનલ પર ‘લાઇફ મેં એક બાર’ નામનો ટ્રાવેલ શો કર્યો છે જેમાં તે, રોશેલ રાવ, પિયા ત્રિવેદી અને મહક છલ થાઇલેન્ડ ગયાં હતાં.

એક ફિલ્મમાં સાથે હોય તે હીરો અને હિરોઇન વચ્ચે પ્રણયની અફવા ઉડવી એ ઘણી વાર ફિલ્મના પ્રચારકોની યુક્તિ હોય છે. તદ્નુસાર એવલીનનું નામ તેના સહઅભિનેતા પ્રતીક બબ્બર અને નવદીપ છાબરા સાથે જોડાઈ ચુક્યું છે, પરંતુ એક ગોસિપ જેને સાચી માનવાનું મન થાય, તે એવી છે કે ઓલિમ્પિકમાં મેડલ વિજેતા વિજેન્દરસિંહ બેનીવાલ જે હિન્દી ફિલ્મમાં પણ આવી ચુક્યો છે તેની સાથે એવલીન શર્મા પ્રેમમાં છે. બંને એક મોડેલિંગ કાર્યક્રમમાં સાથે હતા. અને ગોસિપ પ્રમાણે, બંનેને પહેલી નજરમાં જ પ્રેમ થઈ ગયો હતો.

(ગુજરાત ગાર્ડિયન દૈનિકની શુક્રવારની પૂર્તિમાં ‘બર્થ ડે બેશ’ કૉલમમાં તા.૧૦/૭/૧૫ના રોજ પ્રસિદ્ધ લેખ.)

હોય નહીં, આરએસએસ અને ઇફ્તાર પાર્ટી?

પ જુલાઈ ને રવિવારના છાપામાં એક સમાચાર ચોંકાવનારા ચમક્યા. તેનું મથાળું હતું: આરએસએસે પ્રથમ વખત સમગ્ર દેશમાં ઇફ્તાર પાર્ટી યોજી. ઘણી વાર છાપામાં સમાચારમાં બદમાશી કરવામાં આવતી હોય છે. પીટીઆઈ સંસ્થા કે યુએનઆઈમાં વર્ષોથી સેક્યુલર અને સામ્યવાદી વિચારસરણીના લોકો હોવાથી તેઓ આવી બદમાશીભર્યા સમાચાર આપે છે અને તેના આધારે પ્રાંતીય ભાષાનાં અખબારો પણ તે મુજબ જ સમાચાર અનુવાદિત કરીને છાપતા હોય છે. તો ઘણી વાર સનસનાટી માટે હેડિંગમાં ચેડા કરવામાં આવતા હોય છે. દા. ત. હમણાં એક સમાચાર હતા કે જાસૂસી સંસ્થા રોના પૂર્વ પ્રમુખ દુલતે કહ્યું કે પૂર્વ વડા પ્રધાન અટલ બિહારી વાજપેયી માનતા હતા કે વર્ષ ૨૦૦૪માં ભાજપ ચૂંટણી હાર્યો તેનું કારણ ગોધરાકાંડ પછી ગુજરાતમાં થયેલાં રમખાણો હતા. હવે આ સમાચારનું મથાળું આપી દેવામાં આવે કે ભાજપ હાર્યો તેનું કારણ નરેન્દ્ર મોદી હતા તેમ વાજપેયી માનતા હતા તો સનસનાટી મચી જાય.

આ જ રીતે આરએસએસે ઇફ્તાર પાર્ટી યોજી તેવા સમાચારમાં પણ ક્યાં તો બદમાશી છે અથવા તો સનસનાટી મચાવવાનો પ્રયાસ. સમાચાર વાંચો તો ખબર પડે કે મુસ્લિમ રાષ્ટ્રીય મોરચાએ સમગ્ર દેશમાં ઇફ્તાર પાર્ટી આપી. ઇફ્તાર પાર્ટી એટલે મુસ્લિમોના પવિત્ર મહિના રમઝાનમાં સાંજે રોજું ખોલવા માટે મુસ્લિમ બંધુઓને બોલાવીને જમાડવામાં આવે તે. અત્યાર સુધી કૉંગ્રેસ તેમજ અન્ય સેક્યુલર પક્ષો આવી ઇફ્તાર પાર્ટી યોજતી આવી હતી. તેની આરએસએસ અને ભાજપ તેમજ વિહિપ જેવા હિન્દુવાદી સંગઠનો ટીકા કરતાં હતાં. હવે સ્વાભાવિક છે કે આરએસએસે ઇફ્તાર પાર્ટી યોજી તેવા સમાચાર વાંચીને સંઘના સમર્થકો ઉકળી ઊઠે. તો બીજી તરફ, સેક્યુલરો મલકાઈ ઉઠે કે આરએસએસ પણ લાઇનમાં આવી ગયો. તો આ મુસ્લિમ રાષ્ટ્રીય મોરચો વળી કઈ સંસ્થા છે અને તેની સાથે સંઘનું નામ કેમ જોડવામાં આવે છે?

ખરેખર હકીકત એ છે કે સંઘની ઇમેજ વર્ષોથી મુસ્લિમ વિરોધી બનાવી દેવામાં આવી. અલબત્ત, એમાં ઘણા અંશે સંઘનો પણ વાંક ખરો કે તેના સ્વયંસેવકોના મનમાં આઝાદી પહેલાં અને પછી થયેલા રમખાણો, તેમાં સૌથી મોટા તો વિભાજન વખતનાં રમખાણો, તેના કારણે મુસ્લિમો પ્રત્યે દ્વેષ પેદા થયો. મોટા ભાગના લોકો સંઘનો ઉદ્દેશ હિન્દુ ધર્મના ફેલાવાનો માને છે પરંતુ હકીકતે સંઘનો ઉદ્દેશ મુખ્યત્વે રાષ્ટ્રભક્તિનો છે. સંઘના બીજા પ્રમુખ મા.સ. ગોળવળકર ઉર્ફે ગુરુજીએ મંત્ર આપેલો: “ઓમ્ રાષ્ટ્રાય સ્વાહા, ઈદમ્ રાષ્ટ્રાય, ઈદમ્ ન મમ્” સંઘે કોઈ વ્યક્તિને ગુરુ સ્થાને નથી રાખ્યા કારણકે આસારામ સહિતના અનેક કિસ્સાઓમાં આપણે જોઈએ છીએ તેમ ગુરુ તરીકે જેમને માન્યા હોય તેનું પતન થાય એટલે મનોબળ ડગી જાય, વિશ્વાસ ઊઠી જાય. આથી જ અનેક લોકોના આવાગમન, શંકરસિંહ વાઘેલાનો ખજૂરાહો કાંડ વગેરે અનેક કિસ્સાઓ છતાં સ્વયંસેવકોના મનમાંથી સંઘ પ્રત્યેની નિષ્ઠા અને સરવાળે દેશભક્તિ ટકી રહી. આ વિચારીને સંઘે ભગવા ધ્વજને ગુરુ તરીકે રાખ્યા. ભગવો રંગ શૌર્ય, ત્યાગ અને બલિદાનનું પ્રતીક ગણાય છે. તેથી તે પ્રેરણારૂપ છે તેમ સ્વયંસેવકો માને છે. સંઘના સ્વયંસેવકોએ ગાંધીજીની હત્યા (નથુરામ ગોડસે પહેલાં)ના ષડયંત્ર વખતે ગાંધીજીની રક્ષા કરી હતી. ગાંધીજી પણ સંઘની શાખામાં આવેલા અને જે રીતે ત્યાં નાતજાતના ભેદભાવ (જે એ વખતે બાકીના સમાજમાં ખૂબ જ પ્રબળ હતા) હટેલા તે જોઈને સંઘની પ્રશંસા કરી હતી. કાશ્મીર પર પાકિસ્તાને આક્રમણ  કર્યું અને તે પછી ચીન-ભારત વચ્ચે યુદ્ધ થયું ત્યારે સ્વયંસેવકોએ ભજવેલી ભૂમિકાથી પ્રભાવિત થઈ દેશના પ્રથમ વડા પ્રધાન પં. જવાહરલાલ નહેરુએ સંઘને ૨૬ જાન્યુઆરીની કૂચમાં ભાગ લેવા આમંત્રણ આપેલું. મચ્છુની હોનારત કે ૨૦૦૧ના કચ્છ ભૂકંપ વખતે પણ સંઘના સ્વયંસેવકોએ સારી રાહત કામગીરી કરી હતી. એ તો સમજી શકાય, પણ હરિયાણામાં ૧૨ નવેમ્બર ૧૯૯૬ના રોજ ચરખી દાદરી ગામમાં સાઉદી અરેબિયા જતું વિમાન તેમજ કઝાખસ્તાનથી દિલ્હી આવતું વિમાન અથડાઈને જે દુર્ઘટના થઈ તેમાં સંઘના સ્વયંસેવકોએ સારી રાહત કામગીરી કરી હતી. તે વખતની ઘટનાઓની સ્મૃતિ મુજબ, તે વખતે મુસ્લિમો સ્વંયસેવકોથી પ્રભાવિત થયા હતા અને તેમને સંઘના ગણવેશ-ખાખી ચડ્ડીમાં મસ્જિદોમાં પ્રવેશ આપ્યો હતો.

સંઘના નેતાઓ દ્વારા મુસ્લિમોને રાષ્ટ્રીય પ્રવાહમાં તેમની રીતે જોડવા પ્રયાસો ચાલુ હતા. , ડૉ. હેડગેવાર જેમણે સંઘની સ્થાપના કરી હતી તેઓ ક્રાંતિકારી તરીકે દેશની સ્વતંત્રતા માટે કામ કરતા હતા ત્યારે તેમના એક ક્રાંતિકારી મિત્ર મુસ્લિમ (મોટા ભાગે અશફાકુલ્લાખાન) હતા જેમણે મુસ્લિમ ટોપી છોડીને સ્વદેશી ટોપી પહેરવા લાગી હતી. કટોકટી પછી સંઘના પ્રમુખ બાળાસાહેબ દેવરસને મળવા મુસ્લિમ નેતાઓ આવ્યા હતા. સંઘની શાખાઓમાં પણ આજુબાજુ રહેતા મુસ્લિમો આવતા. ભાજપમાં સ્વ. સિકંદર બખ્ત, શાહનવાઝ હુસૈન અને મુખ્તાર અબ્બાસ નકવી જેવા નેતાઓ તો હતા જ. પરંતુ આ બધા પ્રયાસોથી કંઈ નક્કર થતું નહોતું.

સંઘને લાગ્યું કે કંઈક નક્કર કરવું પડશે. એ વખતે સંઘના પ્રમુખ (જેને સંઘની ભાષામાં સરસંઘચાલક કહે છે) સ્વ. કે. એસ. સુદર્શન હતા. તેમની મુસ્લિમ નેતાઓ સાથે નિયમિત બેઠક થતી હતી. ૨૦૦૨નું (કુખ્યાત બની ચુકેલું) વર્ષ હતું. એ વર્ષે જ સંઘની એક મુસ્લિમ સંસ્થાએ જન્મ લીધો. તેનું નામ હતું- મુસ્લિમ રાષ્ટ્રીય મંચ! અલબત્ત, હિન્દુદ્વેષી મિડિયાએ ૨૦૦૨નાં ગોધરા કાંડ પછીનાં રમખાણોને જેટલા ચગાવ્યા તેના એક ટકા જેટલું મહત્ત્વ પણ આ સમાચારને આપ્યું નહીં. હિન્દુ-મુસ્લિમોને અલગ રાખવામાં મિડિયા, ખાસ કરીને અંગ્રેજી મિડિયા પણ આટલું જ દોષી ગણાય.

કેવી રીતે એ સંસ્થા જન્મી તેના અનેક કિસ્સાઓમાં એક રસપ્રદ કિસ્સો આવો છે. ડિસેમ્બર ૨૦૦૨માં સુદર્શને દિલ્હીમાં રાષ્ટ્રીય મહિલા પંચનાં સભ્ય એવાં નફીસા હુસૈનના ચાણક્યપુરીમાં આવેલા નિવાસસ્થાને કેટલાક લોકોને સંબોધ્યા હતા અને તેમની સાથે વિચારવિમર્શ કર્યો હતો. તેમાં તેમણે ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી કે ત્રાસવાદીઓ જે રીતે જેહાદનું અર્થઘટન કરે છે તે ઈસ્લામ પ્રમાણે ઉચિત નથી. આ કાર્યક્રમમાં હાજર રહેલા ઇથોપિયાની મેકેલે યુનિવર્સિટીના ભૂગોળના પ્રાધ્યાપક ડૉ. તાહીર હુસૈન સહિતના લોકોએ એકબીજાના ધર્મ પ્રત્યેની ખોટી ધારણાઓ ભાંગવા પ્રયત્ન કર્યો અને ‘માઇ હિન્દુસ્તાન’ (ભારત માતા) નામનું સંગઠન બનાવવા નિર્ણય કર્યો. આ સંસ્થાનું નામ બદલી બાદમાં રાષ્ટ્રીય મુસ્લિમ મંચ અને તે પછી મુસ્લિમ રાષ્ટ્રીય મોરચા કરાયું.

દિલ્હીની જામિયા મિલિયા યુનિવર્સિટીમાં તે વખતે પીએચ.ડી. વિદ્યાર્થી ઈમરાન ચૌધરીએ દેશના ૬૫મા સ્વાતંત્ર્યદિનના સપ્તાહ પૂર્વે જૂની દિલ્હીના તેના પડોશમાં કરેલી હરકતથી તેની આજુબાજુ કેટલાક કટ્ટર તો કેટલાક સંઘ પ્રત્યે શંકા ધરાવતા લોકો ચોંકી ઉઠ્યા. ઈમરાને પોસ્ટર ચોંટાડ્યાં હતાં જેમાં સંઘના પ્રચારક ઈન્દ્રેશકુમાર ૧૫ ઓગસ્ટે તેમના વિસ્તારમાં સભા સંબોધશે તેવી માહિતી હતી. કલાકોની અંદર આની વિરુદ્ધમાં પોસ્ટરો ચોંટાડાઈ ગયાં. તેમાં લખાયું હતું જે લોકો મુસ્લિમોના ખૂનના તરસ્યા છે તેઓ જ અહીં આવી રહ્યા છે. ચૌધરીને એક મુસ્લિમ ધર્મગુરુએ ખાનગીમાં સમજાવ્યું કે તું ભાજપને સમર્થન કરે એ સમજાય, પણ આરએસએસને?

મુસ્લિમો સાથે સેતુ બાંધવાની કોશિશ કોણ કરી રહ્યું હતું? સંઘના આદેશથી આ કોશિશ એ જ કરી રહ્યા હતા જેમના માથે કૉંગ્રેસની સરકારે સમજૌતા વિસ્ફોટ તેમજ હૈદરાબાદની મક્કા મસ્જિદ વિસ્ફોટનું આળ ચડાવી ભગવા આતંકવાદ નામનો શબ્દ વહેતો કર્યો હતો. અને જોવાની વાત એ છે કે જ્યારે આવું થયું ત્યારે આ મુસ્લિમ રાષ્ટ્રીય મંચના ઈમરાન ચૌધરી સહિત અનેક મુસ્લિમો ઈન્દ્રેશકુમારના સમર્થનમાં આગળ આવ્યા હતા.

એમઆરએમ તરીકે ટૂંકમાં ઓળખાતું આ સંગઠન હવે તો ૨૭ રાજ્યોના ૨૦૦ જિલ્લાઓમાં હાજરી ધરાવે છે. તેના સભ્યો કંઈ સંઘની શાખામાં ખાખી ચડ્ડીમાં કૂચ (સંઘ તેને પથસંચલન કહે છે) કરતા નથી. આ સંગઠનને પણ સંઘની જેમ સાંસ્કૃતિક સંગઠન ગણાવાય છે. જોકે સંઘના શિબિરોમાં જેને સ્વેચ્છાએ જવું હોય તે જઈ શકે છે. દા. ત. ડૉ. તાહિર હુસૈન ભોપાલમાં યોજાયેલા સંઘના શિબિરમાં એક વાર ગયા હતા અને તે પણ રમઝાનના મહિનામાં! તેમને એક પ્રચારકે સૂર્યોદય પહેલાં ઉઠાડી દીધા જેથી તેઓ શેહરી (રોજું શરૂ થાય તે પહેલાં ખાઈ લેવું) લઈ શકે. તાહિર હુસૈનને સંઘના લોકો ધરતી સાથે જોડાયેલા નમ્ર લોકો લાગે છે. ઈમરાન ચૌધરી જ્યારે સંઘના હાલના પ્રમુખ મોહન ભાગવતને મળ્યો તે પછી તેને પણ લાગ્યું કે તેણે સંઘ પરિવારની અંતિમવાદી વિચારધારા વિશે જે સાંભળ્યું હતું તે બધું ખોટું છે. મોહન ભાગવત તેને ભેટ્યા. તેમણે ઈમરાનને હિન્દુ બનવા સહેજે દબાણ ન કર્યું. ઈમરાન કહે છે કે સંઘ- વિહિપ વિશે જે મુસ્લિમોના ધર્મપરિવર્તનની ધારણાઓ ફેલાવાઈ છે તે સાવ બોગસ છે.

નવાઈની વાત લાગશે, પરંતુ હિન્દુ-મુસ્લિમ વચ્ચે જે વર્ષોથી ખાઈ પડેલી છે તેને તોડવા માટે મુસ્લિમ રાષ્ટ્રીય મોરચો પ્રશંસનીય કાર્ય કરી રહ્યો છે. ઑગસ્ટ ૨૦૦૮માં મુસ્લિમ રાષ્ટ્રીય મોરચાએ અમરનાથ યાત્રા માટે જમીન ફાળવાય તે માટે દિલ્હીના લાલ કિલ્લાથી કાશ્મીર સુધીની પૈગામ-એ-અમનની યાત્રા કાઢી હતી. જોકે એ યાત્રાને શરૂઆતમાં જમ્મુ-કાશ્મીર સરહદ પર જ અટકાવી દેવાઈ હતી પરંતુ બાદમાં જમ્મુમાં તેમને જવા દેવાયા હતા. નવેમ્બર ૨૦૦૯માં એમઆરએમે મુંબઈમાં કસાબ આણિ મંડળીએ પાકિસ્તાનના ઈશારે કરેલા હુમલાના વિરોધમાં તિરંગા યાત્રા કાઢી હતી. તેમાં એક હજાર સ્વયંસેવકોએ ત્રાસવાદ સામે લડવા અને પોતપોતાના જિલ્લામાં તેની સામે અભિયાન ચલાવવા પ્રતિજ્ઞા લીધી હતી. ઑક્ટોબર ૨૦૧૩માં ડૉ. તાહિર હુસૈને હરિયાણામાં ૧૨ ગામોની પંચાયત બોલાવી હતી જેમાં ગાયના માંસ પર પ્રતિબંધ મૂકતો ઠરાવ પસાર થયો હતો. નવેમ્બર ૨૦૦૯માં જમિયત ઉલેમા-એ-હિન્દે વંદેમાતરમ્ ગાવાનો વિરોધ કરતો ઠરાવ કર્યો તો મુસ્લિમ રાષ્ટ્રીય મોરચાએ તેનો વિરોધ કર્યો અને કહ્યું કે જે લોકો વંદેમાતરમ્ નથી ગાતા તેઓ ઈસ્લામ અને ભારતના વિરોધી છે. સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૨માં એમઆરએમે કાશ્મીરના વિકાસને અટકાવનારી કલમ ૩૭૦ને દૂર કરવા માગણી કરતી સહીઝુંબેશ ચલાવી હતી જેમાં સાત લાખ લોકોએ સહી કરી હતી.

જોકે એમઆરએમમાં જોડાતા મુસ્લિમોને તેમના સમાજના કેટલાક બની બેઠેલા કટ્ટર આગેવાનો અને સંસ્થાઓમાં વિરોધ તેમજ તેના કારણે હાનિનો સામનો કરવો પડે છે. જેમ કે ડૉ. તાહિર હુસૈન જામિયા માલિયા યુનિવર્સિટીમાં રિસર્ચ એસોસિએટ પણ છે. તેઓ કહે છે કે તેઓ આ એમઆરએમ સાથેના સંબંધના કારણે તેમને આ યુનિવર્સિટીમાં કાયમી નોકરી મળતી નથી. જોકે તેમને તેનો કોઈ વાંધો નથી.

પક્ષના રાષ્ટ્રીય સંયોજન મોહમ્મદ અફઝલ છે. સ્વાભાવિક છે કે આરએસએસ સાથે જોડાયેલી સંસ્થા હોવાથી તેમની સમક્ષ ૨૦૦૨નાં ગોધરા કાંડ પછીનાં રમખાણો અને ભાજપનો પ્રશ્ન ઉઠવાનો જ. પરંતુ તેઓ કહે છે કે કૉંગ્રેસે શીખો વિરુદ્ધ ૧૯૮૪માં રમખાણો કર્યાઁ હતાં તેના કારણે શીખોએ કૉંગ્રેસ પક્ષ છોડી દીધો નહોતો. તેઓ મુખ્યપ્રવાહમાં રહ્યા. તેનું પરિણામ એ આવ્યું કે ડૉ. મનમોહનસિંહ વડા પ્રધાન બન્યા. તો મુસ્લિમોએ પણ ગોધરા પછીનાં રમખાણોના કારણે શા માટે ભાજપ છોડવો જોઈએ?

મુસ્લિમ રાષ્ટ્રીય મોરચા દ્વારા ઈફ્તાર પાર્ટી આ કંઈ પહેલી વાર નહોતી અપાઈ, પરંતુ તેની નોંધ વ્યાપક પણે પહેલી વાર લેવાઈ. ગયા વર્ષે ગુજરાતમાં પણ આ સંસ્થાએ ઈફ્તાર પાર્ટી આપી હતી. આ વખતે મિડિયાનું ધ્યાન કદાચ એટલે પણ ગયું કારણકે સંસદભવનના પરિસરમાં આ પાર્ટી હતી અને તેમાં ૭૦ ઇસ્લામિક દેશોના રાજદૂતો પણ હાજર હતા.

(ગુજરાત ગાર્ડિયન દૈનિકની બુધવારની પૂર્તિમાં ‘વિશેષ’ કૉલમમાં તા. ૮/૭/૧૫ના રોજ આ લેખ છપાયો.)

ફારુકના શાસનમાં શીખ ત્રાસવાદીઓને આશ્રય મળતો

(ભાગ-૧૧)

શેખ અબ્દુલ્લાની તબિયત હવે નરમગરમ રહેવા લાગી હતી. જિંદગીનો બહુ ભરોસો નહોતો. તેમણે ૧૯૮૧માં ફારુક અબ્દુલ્લાને નેશનલ કૉન્ફરન્સના પ્રમુખ બનાવીને પોતાના વારસદાર જાહેર કરી દીધા હતા. પરંતુ તેમના ઘરમાં જ ફારુક અબ્દુલ્લાના એક પ્રતિસ્પર્ધી હતા – ગુલામ મોહમ્મદ શાહ, જે શૈખના જમાઈ અને ફારુકના બનેવી થતા હતા.

શેખના અંતકાળ તેમજ ફારુકના રાજકીય કારકિર્દીના સમયમાં, જમ્મુ-કાશ્મીરમાં ઈસ્લામીકરણ કેટલું થયું અને અલગતાવાદીઓને કેટલો છૂટો દોર અપાયો તે તો આપણે ગયા હપ્તે જોયું પરંતુ ભ્રષ્ટાચાર પણ કેટલો ફૂલ્યોફાલ્યો હતો તે આજે જોઈએ.

૧૫ એપ્રિલ ૧૯૮૨ના ‘ઇન્ડિયા ટૂડે’ સામયિકે સ્ટોરી કરી હતી. તેમાં જણાવ્યા મુજબ, છેલ્લાં કેટલાંક વર્ષોથી (એટલે કે ૧૯૮૨ પહેલાંના કેટલાંક વર્ષોથી) જમ્મુ-કાશ્મીરનો એકેય ખૂણો એવો નહોતો જ્યાં ભ્રષ્ટાચાર અને વહીવટી ગેરરીતિઓની વાત ન થતી હોય. શક્ય છે કે એમાંની કેટલીક અતિશયોક્તિવાળી હોય, પરંતુ તેમાં જે તત્ત્વ છે તે ઘણા અંશે વિશ્વસનીય છે. સરકાર અને એનસી (નેશનલ કૉન્ફરન્સ) પોતે જ કાયદો બની ગયા હતા. જમીનની ફાળવણી બાબતે તો ખાસ. દુકાનો, સિનેમાઓ અને રહેવાસી પ્લોટો કથિત રીતે પક્ષ તરફે સહાનુભૂતિ રાખનારાઓ, જેમને વિશેષ ગણવામાં આવતા હતા તેવા અને ઉચ્ચ પદે બેઠેલાઓના સગાંસંબંધીઓને મનફાવે તેમ ફાળવી દેવાતા હતા. દા.ત. સરકારે ઝેલમના કિનારે આવેલી મુખ્ય જમીનની ચાર કેનાલ નેશનલ કૉન્ફરન્સના નવા-ઇ-સુબહ-ટ્રસ્ટ (જે ઉર્દૂ અને અંગ્રેજી દૈનિક કાઢતું હતું)ને ફાળવી દેવાઈ. તેમાં પાંચ માળનું બિલ્ડિંગ જે રૂ. ૧ કરોડની કિંમતનું હતું તે બનાવવાનું હતું અને આ જમીન કયા ભાવે લીઝ પર અપાઈ હતી? ૯૦ વર્ષ માટે એક કેનાલ રૂ. ૧ના વાર્ષિક ભાડા પર અપાઈ હતી! આ ટ્રસ્ટના વડા હતા શૈખના જમાઈ જી. એમ. શાહ!

જમ્મુ-કાશ્મીરની હાઇ કોર્ટને તો જાણે ઘોળીને પી ગયા હતા. (અને ગુજરાતનાં રમખાણો વખતે કેસો ગુજરાત બહાર ચલાવવા આદેશો અપાયા હતા!) કાશ્મીરની હાઇ કોર્ટે એક પત્રકારની અરજીના આધારે આ બાંધકામ પર પ્રતિબંધ મૂક્યો તો પણ આદેશને અવગણીને બાંધકામ ચાલુ રખાયું. વાત તો એવી હતી કે મંત્રીમંડળનો ભાગ્યે જ કોઈ એવો મંત્રી હશે જેણે તેની મુદ્દતમાં જમ્મુ અથવા શ્રીનગરમાં મહેલ જેવું ઓછામાં ઓછું (આઇ રિપિટ, ઓછામાં ઓછું) એક ઘર નહીં બનાવ્યું હોય! એક પ્રધાનને મોડી ફાળવણી થઈ. તેને દક્ષિણ શ્રીનગરના રાવલપરામાં જમીન અપાઈ હતી. એટલે આ ભાઈએ શું કર્યું? બસ સ્ટેશન માટે ફાળવાયેલી જમીન પર કબજો જમાવી બે પ્લોટ બનાવી નાખ્યા.

દાલ સરોવરના કિનારે મહારાજા હરિસિંહના દીકરા ડૉ. કરણસિંહની ૯૦ એકરમાં ફેલાયેલી એક સંપત્તિ હતી – હરિ નિવાસ. રાજ્ય સરકારે તેમને આ સંપત્તિ સામાજિક કામો માટે આપી હતી. તે સંપત્તિ સાત વેપારી પરિવારોને ૩૦૦ રૂમની લક્ઝરી હોટલ બનાવવા આપી દેવાઈ! તેમાં જે ભાગીદારો હતા તેઓ નેશનલ કૉન્ફરન્સના ટેકેદારો હતા. તેમના પર આવકવેરા ખાતાના દરોડા પણ પડ્યા હતા. પણ આ દરોડા તો શૈખને દબાવવા માટે ઈન્દિરા ગાંધીના ઈશારે પડાયા હતા, કેમ કે, તે વખતે બંને વચ્ચે પાછો સંઘર્ષ ચાલતો હતો. આમ માનવાને કારણ એ હતું કે આ દરોડા પછી કોઈ કાર્યવાહી કરાઈ નહીં કે કોઈ સંપત્તિ ટાંચમાં ન લેવાઈ.

માત્ર જમાઈ જ નહીં, શૈખનો નાનો દીકરો પણ ઓછો નહોતો. એનું નામ તારીક. ૪૪ વર્ષનો તારીક રાજ્યના ટુરિઝમ ડેવલપમેન્ટ કૉર્પોરેશનનો ચૅરમેન હતો. તેણે કૉર્પોરેશનના સેંકડો કર્મચારીઓને રાતોરાત કાઢી મૂક્યા હતા. તારીકે પોતે આ આંકડો ૧૯૦નો કહેલો, પરંતુ હકીકતે તે ૫૦૦નો હતો તેમ સૂત્રોએ કહેલું. શ્રીનગરની કૉર્ટે આ છટણીને ગેરકાયદે, નિયમથી વિરુદ્ધ અને બિનઅસરકારક ઠેરવેલી. પરંતુ તારીક આ આદેશને ઘોળીને એ જ રીતે પી ગયેલા જેમ તેમણે તેમના વિરુદ્ધ કોર્ટે કાઢેલા અસંખ્ય સમન્સને પી ગયા હતા.

પરંતુ ૧૯૮૩માં ચૂંટણી આવવાની હતી. (કાશ્મીરમાં બીજી બધી બાબતોની જેમ, આ બાબતમાં પણ દેશનાં અન્ય રાજ્યોથી ઉલ્ટું છે. ત્યાં દર પાંચ વર્ષે નહીં, દર છ વર્ષે ચૂંટણી થાય છે.) એટલે શેખ અને ડૉ. ફારુક અબ્દુલ્લા જાગ્યા. તેમણે ભ્રષ્ટાચાર વિરુદ્ધ કામ કરવાનો દેખાવ કર્યો. ફારુકે જાહેર કર્યું કે કોઈ ભ્રષ્ટાચારીને ફરી ટિકિટ નહીં મળે. શૈખ તેમના પુત્રને જીતાડવા માટે તમામ રીતે પ્રયાસ કરી રહ્યા હતા, પરંતુ તેઓ પોતાના જીવતા જીવ ફારુકને મુખ્યમંત્રી બનતો જોઈ શક્યા નહીં. ૮ સપ્ટેમ્બર, ૧૯૮૨ના રોજ તેમનું મૃત્યુ થયું. ગાંધીજી, નહેરુની જેમ શૈખને ભવ્ય વિદાઈ અપાઈ. પણ કાશ્મીરના માથે જે વ્યક્તિ પનોતી બનીને રહ્યો હતો અને કાશ્મીરને બરબાદ કરવામાં કોઈ કસર નહોતી છોડી તે પનોતીનો કોઈ અંત નહોતો આવ્યો. નેશનલ કૉન્ફરન્સમાં જેમ શૈખે પોતાના વારસદાર ફારુકને બનાવ્યા, તેમ આ પનોતીનો પણ વારસો પસાર કરતા ગયા, કેમ કે, ફારુકના સમયમાં ત્રાસવાદ ભયંકર રીતે માથું ઉંચકવાનો હતો અને અનેક બોમ્બધડાકા રોજબરોજની કહાણી બની જવાના હતા. કાશ્મીર ખીણમાંથી વ્યવસ્થિત અને ક્રૂર ષડયંત્ર હેઠળ કાશ્મીરી પંડિતોની હત્યા, લૂટ અને બળાત્કાર થવાના હતા તેમજ પંડિતોને કાશ્મીરમાંથી ખદેડવાના હતા.

શૈખના મૃત્યુ પછી સ્વાભાવિક જ ફારુકને મુખ્યપ્રધાન બનાવાયા. તેમને વડાં પ્રધાન ઇન્દિરા ગાંધી અને રાજ્યના ગવર્નર બી. કે. નહેરુનો અંદર ખાને ટેકો હતો. દિલ્હીમાં બેઠેલા લોકોને ફારુક એ વખતે સીધાસાદા લાગતા હતા, જ્યારે તેમના બનેવી અને મુખ્ય દાવેદાર જી. એમ. શાહ હાર્ડલાઇનર હતા. આમ, ચૂંટણી સુધી એટલે કે એક વર્ષ માટે ફારુક અબ્દુલ્લા મુખ્ય પ્રધાન બન્યા. ચૂંટણીમાં શૈખના મૃત્યુના કારણે સ્વાભાવિક જ નેશનલ કૉન્ફરન્સને સહાનુભૂતિનો લાભ મળ્યો અને તેનો વિજય થયો અને ફારુક અબ્દુલ્લા મુખ્યપ્રધાન બન્યા, પરંતુ ફરી એક વર્ષ માટે જ. કેમ કે ૨ જુલાઈ, ૧૯૮૪ના રોજ ઈન્દિરા ગાંધીની સરકારના ઈશારે તેમને મુખ્યપ્રધાન પદેથી બરતરફ કરવાના હતા.

૧૯૮૩ની ચૂંટણી અગાઉ સૈયદ મીર કાસીમ (કાશ્મીરના પૂર્વ મુખ્યપ્રધાન) જેમણે ઈન્દિરા ગાંધીની ૧૯૮૦માં ફરી સત્તા પર આવ્યા પછીની બિનલોકશાહી રીતરસમોના કારણે કૉંગ્રેસમાંથી રાજીનામું આપી દીધું હતું, તેમ છતાં તેઓ ઈન્દિરાની નજીક હતા. તેમણે ઈન્દિરાને અને ફારુકને કાશ્મીરની ચૂંટણી સાથે લડવા સમજાવ્યું. પરંતુ એ વખતે કૉંગ્રેસના પ્રમુખ હતા મુફ્તિ મોહમ્મદ સઈદ (જે આજે પીડીપીના મુખ્યપ્રધાન છે). તેમણે એકલા હાથે ચૂંટણી લડવાની જાહેરાત કરી દીધી. કાસીમ તેમના પુસ્તક ‘માય લાઇફ એન્ડ ટાઇમ્સ’માં લખે છે કે “મેં ઈન્દિરાને સમજાવ્યું તો ઈન્દિરાએ કહ્યું કે મુફ્તિએ મારી મંજૂરી વગર આ જાહેરાત કરી નાખી છે.” (આવું બની શકે? ઈન્દિરાની મંજૂરી વગર દેશ આખામાં પત્તુંય ન હલતું હોય, એમાંય આ તો કટોકટી પછી વધારે જોરથી સત્તામાં આવ્યાં હતાં, તો મુફ્તિની શું હેસિયત?) છેવટે કાસીમના કહેવાથી, ફારુકને શ્રીનગરથી દિલ્હી લાવવા ખાસ વિમાન મોકલાયું! (આજે આવું નરેન્દ્ર મોદીએ કર્યું હોય તો કેટલાંય અઠવાડિયાં સુધી આ સમાચાર છાપાં અને ચેનલો પર ગાજે!) ફારુક અને ખાસ તો તેમનાં માતા બેગમ અબ્દુલ્લા કૉંગ્રેસ સાથે બેઠક વહેંચણી માટે સમાધાનના મૂડમાં નહોતા. તેમણે ત્યાં સુધી કહી દીધું કે કાશ્મીરમાં કૉંગ્રેસ ધોવાઈ જશે. બસ, આનાથી ઈન્દિરા ગાંધીનો અહંકાર ઘવાયો અને તેમણે ફારુકને પાઠ ભણાવવા નિર્ણય લઈ લીધો.

અને તેમણે જગમોહન દ્વારા આ બદલો લીધો. એ જ જગમોહન જે કાશ્મીરના રાજ્યપાલ હતા અને બીજી મુદ્દતમાં, કાશ્મીરમાં ત્રાસવાદે માથું ઉંચક્યું હતું ત્યારે પણ રાજ્યપાલ હતા. આ તરફ, ફારુક પણ તેમના પિતા શૈખના પગલે જ ચાલતા હતા. અહીં એક આડવાત કરવી એટલા માટે જરૂરી છે જેથી ફારુકના તેમના પિતા જેવા સ્વભાવની ખબર પડે. ફારુક ઈંગ્લેન્ડમાં ભણ્યા હતા. ફારુકે લગ્ન પણ લંડનની એક બ્રિટિશ મૂળની નર્સ મોલી સાથે કર્યાં છે. ફારુક દાક્તરીનું ભણતા હતા ત્યારે તેમને મોલી સાથે પ્રણય થઈ ગયો હતો. બંનેનાં લગ્ન ૬૦ના દાયકામાં થયા હતા અને લગ્ન પછી મોલી કાશ્મીર આવેલા. પરંતુ તેઓ ઘણા સમયથી તેમની દીકરી હિના સાથે લંડન જ રહે છે. હમણાં કાશ્મીરની વિધાનસભાની ચૂંટણી વખતે (૨૦૧૪માં) ફારુક બીમાર પડેલા ત્યારે તેમને મોલીએ પોતાની કિડની આપીને જીવતદાન આપ્યું હતું. ફારુકની એક દીકરી કૉંગ્રેસના નેતા સ્વ. રાજેશ પાઇલોટના દીકરા સચીનને  પરણી છે. ફારુકના દીકરા અને પૂર્વ મુખ્યમંત્રી ઓમરનો જન્મ પણ યુકેના એસેક્સમાં થયો છે.

તો, ફારુક અબ્દુલ્લા જ્યારે ઈંગ્લેન્ડમાં ભણતા હતા ત્યારે તેઓ જમ્મુ-કાશ્મીર લિબરેશન ફ્રન્ટના નેતાઓના પરિચયમાં આવ્યા હતા. તેમાં એક હતો અમાનુલ્લા ખાન. અમાનુલ્લા ખાનને ૧૯૭૧માં તેઓ મળેલા. તે પછી ફારુક ૧૯૭૩માં પાકિસ્તાને પચાવી પાડેલા કાશ્મીરમાં જઈને જેકેએલએફે યોજેલા એક કાર્યક્રમમાં કાશ્મીરને સ્વતંત્ર કરાવવાના શપથ લીધા હતા અને એટલું જ નહીં, ત્યાં હાજર અન્ય યુવાનોને પણ શપથ લેવડાવ્યા હતા. ૧૯૭૫માં જ્યારે શૈખ સત્તામાં ફરી આવેલા (ઈન્દિરાની કૃપાથી) ત્યારે એક સરઘસ કાઢવામાં આવેલું. તેમાં ફારુક, તેમની સાથે ઈંગ્લેન્ડથી આવેલા જેકેએલએફના સાથીઓ સાથે જોડાયા હતા અને ફારુકે નવું સૂત્ર આપેલું, “ચ્યોં દેશ, મ્યોં દેશ, કશૂર દેશ, કશૂર દેશ” અર્થાત્, તમારો અને મારો દેશ કાશ્મીર છે!

મુખ્યપ્રધાન બનતાં વેંત તેમણે ઈન્દિરા ગાંધી સામે બાથ ભીડવાનું ચાલુ કરી દીધું. તેમણે પહેલાં તો પોતાના જૂના સાથીઓને જ કાઢી મૂક્યા અને જાહેરસભામાં પોતાની નવી ટીમ જાહેર કરી અને લોકો પાસે તેની મંજૂરી માગી. લોકોએ હા પણ પાડી દીધી. તે પછી તેમણે જાહેર કર્યું કે તેઓ કાશ્મીરની પ્રતિષ્ઠા અને ગરીમાને ઉની આંચ નહીં આવવા દે અને તે માટે શક્તિશાળી ભારત સામે લડવું પડે તો પણ લડી લેશે. સત્તામાં આવ્યાના ત્રણ મહિનાની અંદર તેમણે કૉંગ્રેસ વિરોધી અને કેન્દ્ર સરકાર વિરોધી પક્ષો અને પરિબળો સાથે હાથ મિલાવ્યા. એ વખતે દેશમાં પાકિસ્તાનના ઈશારે શીખ ત્રાસવાદીઓની સમસ્યા ઉકળતી હતી. ‘કાશ્મીર: ઇટ્સ એબોરિજિન્સ એન્ડ એક્સોડસ’ પુસ્તકમાં કર્નલ તેજ કે ટિકૂ લખે છે, મુખ્યમંત્રી તરીકેની પોતાની પ્રથમ મુદ્દતમાં, ફારુકે ભાગીને આવતા શીખ ત્રાસવાદીઓને કાશ્મીરમાં સલામત આશ્રય આપવાનું શરૂ કર્યું હતું. કાશ્મીરની અંદર શીખ ત્રાસવાદીઓને તાલીમ અપાતી હતી. ફારુક સરકારના આ વલણથી શીખ ત્રાસવાદીઓના ટેકેદારોને હિંમત અને જુસ્સો મળ્યો. તેઓ રાજ્યમાં સરઘસો કાઢવા લાગ્યા, પ્રદર્શનો યોજવા લાગ્યાં.

૬ જૂન ૧૯૮૪ના રોજ જ્યારે અંતિમવાદી શીખ જર્નૈલસિંહ ભીંદરાનવાલેનું મૃત્યુ થયું એ વખતે ફારુક અબ્દુલ્લા તુલામુલ્લામાં ખીર ભવાની મંદિર ગયા જ્યાં કાશ્મીરી પંડિતો અષ્ટમીનો ઉત્સવ ઉજવી રહ્યા હતા. તેમણે તેમને શ્રીનગર પાછા જવા સલાહ આપી કારણકે પરિસ્થિતિ બેકાબૂ થવાની પૂરી શક્યતા હતી. પરંતુ તેમણે હનુમાન મંદિર તેમજ આસપાસના નિવાસોને બચાવવા કોઈ પગલાં ન લીધાં. રોષે ભરાયેલા શીખોએ તેમને લક્ષ્ય બનાવ્યાં અને ઘણું નુકસાન પહોંચી ગયું પછી પોલીસને મોકલાઈ.

આ તો હજુ શરૂઆત જ હતી. ફારુકના શાસનમાં હિન્દુઓ આગળ આનાથી પણ ખરાબ દિવસો આવવાના હતા…

(ક્રમશઃ)

(મુંબઈ સમાચારની રવિવારની પૂર્તિમાં ‘સિક્કાની બીજી બાજુ’ કૉલમમાં તા. ૫/૭/૧૫ના રોજ આ લેખ છપાયો.)

ભાગ- ૧  કાશ્મીરી હિન્દુઓ પર અત્યાચારોનો સદીઓનો સિલસિલો

ભાગ-૨ કાશ્મીરમાં હિન્દુ રાજ પાછું કેવી રીતે આવ્યું?

ભાગ-૩ કાશ્મીર સળગતું હતું ત્યારે નહેરુ રશિયા ને આફ્રિકાની વાતો કરતા હતા!

ભાગ-૪ નહેરુની લુચ્ચાઈ: કલમ ૩૭૦ને સરદારના નામે ચડાવી દીધી!

ભાગ-૫ શ્યામાપ્રસાદનું રહસ્યમય મોત ને નેહરુનો શેખ પ્રત્યે આંધળો પ્રેમ

ભાગ-૬ હજ પઢવાના નામે શેખ અબ્દુલ્લાનું ચીન અને મુસ્લિમ દેશો સાથે ષડયંત્ર

ભાગ-૭  ઈન્દિરાની નિષ્ફળતાઃ યુદ્ધ જીત્યાં પણ કાશ્મીર પાછું ન મેળવ્યું

ભાગ-૮ કાશ્મીરમાં આતંકવાદી પ્રવૃત્તિ ૧૯૭૧થી ચાલુ થઈ

ભાગ-૯ શૈખ અબ્દુલ્લાએ ઈન્દિરા ગાંધીને ભૂ પીવડાવી દીધું!

ભાગ-૧૦ કાશ્મીરમાં શેર-બકરાનું રાજકારણ: બકરાઓની કેવી હાલત હતી?

ભાગ-૧૨ ઈન્દિરાની સભામાં ફારુકના કાર્યકરોએ પાયજામા કાઢી નાખ્યા!

ભાગ-૧૩ કાશ્મીરમાં પાકિસ્તાન ઝિંદાબાદ, ખાલિસ્તાન ઝિંદાબાદના નારા

નીના ગુપ્તા: હવે કુંવારી મા બનવાનો પસ્તાવો થાય છે

કેટલાક કલાકાર એવા હોય છે જેના વિના ઇતિહાસ અધૂરો રહે. દૂરદર્શન અને ટેલિવિઝનનો ઇતિહાસ લખાશે ત્યારે નીના ગુપ્તાનું નામ પણ તેમાં શિરમોર હશે. વિચાર તો કરો, ૧૯૮૫માં દર બુધવારે દૂરદર્શન પર આવતી ‘ખાનદાન’ સિરિયલમાં કેતકીનું પાત્ર ભજવનારી નીના ગુપ્તાએ માઇલસ્ટોન બની ગયેલી સિરિયલ ‘બુનિયાદ’માં માસ્ટર હવેલીરામના સૌથી નાના અને નટખટ દીકરા રોશન (મઝહર ખાન)ની પત્ની રજ્જોની ભૂમિકા ભજવી હતી.

પછી તો શ્યામ બેનેગલની ‘ભારત એક ખોજ’, વેદ રાહીની કાશ્મીરની પૃષ્ઠભૂમિ પર આધારિત સિરિયલ ‘ગુલ ગુલશન ગુલફામ’ (જેનું શીર્ષક ગીત આવું હતું: મુસ્કુરાતી સુબહ કી ઔર ગુનગુનાતી શામ કી યે કહાની ગુલ કી હૈ,  ગુલશન કી હૈ, ગુલફામ કી) , ડૉ. ચંદ્રપ્રકાશ દ્વિવેદીની ‘ચાણક્ય’, ‘ગુમરાહ’ જેવી સિરિયલો કરી તો દૂરદર્શન પર પહેલી સિરિયલ નિર્દેશક તરીકે ‘દર્દ’, સ્ટાર પ્લસ પર પોતે નિર્માણ અને નિર્દેશિત કરેલી ‘સાંસ’ અને ‘પલછિન’ જેવી સિરિયલો પણ આપી. ‘સાંસ’ અને ‘પલછિન’નાં શીર્ષક ગીતો ગુલઝારે લખ્યાં હતાં અને ખૂબ જ સારાં બન્યાં હતાં. ‘સાંસ’નું ‘સાંસે સદા નહીં રહેતી’ ગીત હરિહરને ગાયું હતું તો ‘પલછિન’નું ‘કોઈ અટકા હુઆ હૈ પલ શાયદ’ ગઝલ માસ્ટર જગજીતસિંહે ગાયું હતું. (એ વખતે આજની જેમ સિરિયલોમાં શીર્ષક ગીત પહેલા હપ્તામાં જ દેખાડી દે તેવું નહોતું. સિરિયલની શરૂઆતમાં શીર્ષક ગીત આખું આવતું અને કલાકારોના નામ પણ સ્પષ્ટ વંચાય તેમ અને તેમના ચહેરા સાથે આવતા, જેથી કલાકારો વિશે જાણવા પણ મળતું.)

‘ધૂંધ’, ‘જુનૂન’, ‘સિસકી’, ‘ક્યોં હોતા હૈ પ્યાર’, ‘દેસ મેં નિકલા હોગા ચાંદ’, ‘જસ્સી જૈસી કોઈ નહીં’, ‘સાત ફેરે’ અને ‘લેડિઝ સ્પેશિયલ’ જેવી સિરિયલો પણ નીના ગુપ્તાની કારકિર્દીમાં ઉલ્લેખનીય સિરિયલો છે. ‘કૌન બનેગા કરોડપતિ’ પછી ટૂંકા ગાળામાં શરૂ થયેલા ઈનામી શો ‘કમઝૌર કડી કૌન’માં નિર્દયી સંચાલિકા તરીકે પણ નીના ગુપ્તાએ લોકોની ટીકા સહન કરી હતી.

નીના ગુપ્તાની વાત આવે એટલે તેની કુંવારી માની ઇમેજ તરીકે બોલ્ડ એન્ડ બ્યૂટિફૂલ તરીકેની પહેલી સ્મૃતિ માનસપટ પર ઉભરી આવે, પરંતુ નીના ગુપ્તાએ કલા ક્ષેત્રે કરેલું પ્રદાન આ સ્મૃતિ ભૂંસી નાખે છે. ૪ જુલાઈ ૧૯૫૯ના રોજ દિલ્હીમાં જન્મેલી નીના ગુપ્તાએ સંસ્કૃતમાં એમ. ફિલ કર્યું છે! તેણે નવી દિલ્હીની નેશનલ સ્કૂલ ઑફ ડ્રામામાં પણ અભ્યાસ કર્યો. એ જ તો કારણ છે કે તે આટલી અભિનય અને નિર્દેશનની સૂજબૂજ ધરાવે છે. બાળક તરીકે તેણે સનાવરની લોરેન્સ સ્કૂલમાં અભ્યાસ કર્યો. તેણે માત્ર ટીવી અને ફિલ્મોમાં જ કામ નથી કર્યું. ‘સૂર્ય કી અંતિમ કિરણ સે લે કે સૂરજ કી પહેલી કિરણ તક’, ‘મેરા વો મતલબ નહીં થા’ જેવાં નાટકો પણ કર્યાં છે.

તેણે પહેલી ફિલ્મ કરી વિનોદ પાંડેની (જેણે બાદમાં શેખર સુમનને લઈને દૂરદર્શન પર ‘રિપોર્ટર’ નામની સિરિયલ બનાવી હતી) ‘યે નઝદિકિયાં’. આ ફિલ્મમાં શબાના આઝમી, માર્ક ઝુબેર, પરવીન બાબી હતાં. નીના ગુપ્તાએ તેમાં પોતાના નામનું એટલે કે નીના નામનું પાત્ર જ ભજવેલું. તેમાં લોકોએ તેની નોંધ ન લીધી, પરંતુ રિચર્ડ એટનબરોની ફિલ્મ ‘ગાંધી’માં તો એક-એકથી ચડિયાતા હીરો હતા અને ફિલ્મ પણ માસ્ટર પીસ બની હતી. તેમાં નીના ગુપ્તાએ ગાંધીજીની સાથે રહેતાં આભા ગાંધીનું પાત્ર ભજવી પોતાની અમીટ છાપ છોડી દીધી. જગજિતનાં અમર ગીતો ‘યે તેરા ઘર યે મેરા ઘર’ અને ‘તુમ કો દેખા તો યે ખયાલ આયા’ તો બધાને યાદ હશે, પરંતુ તે ‘સાથ સાથ’ ફિલ્મનાં હતાં તે ઓછાને યાદ હશે.

આ ફિલ્મ નિર્માણ કરી હતી દિલીપ ધવને. એ જ દિલીપ ધવન જે ‘નુક્કડ’માં ગુરુ અને ‘હમ સાથ સાથ હૈ’ ફિલ્મમાં આલોકનાથની દીકરી નીલમનો જેઠ બન્યો હતો. આ ફિલ્મના એડિટર હતા ડેવિડ ધવન જે બાદમાં કોમેડી ફિલ્મના નિર્દેશક બન્યા. તેમાં મજાની વાત એ હતી કે તેના ઘણા કલાકારો તે વખતે સંઘર્ષ કાળમાં હતા પરંતુ પછીથી ખૂબ જાણીતા બન્યાં. તેમનાં નામો ફિલ્મમાં તે જ હતા, જેમ કે કોમેડિયન સતીશ શાહનું નામ સતીશ શાહ જ હતું, અવતાર ગિલનું નામ અવતાર હતું, કિરણ વૈરાલેનું નામ કિરણ હતું, રાકેશ બેદીનું નામ રાકેશ હતું, જાવેદ ખાન (‘રામ તેરી ગંગા મૈલી’માં મંદાકિનીનો પતિ બનવા માગતો મંગલુ)નું નામ જાવેદ હતું. આ જ રીતે નીના ગુપ્તાનું નામ પણ આ ફિલ્મમાં નીના હતું. આ બધાં કૉલેજમાં સાથે ભણતાં હતાં. ચશ્મા અને છુટ્ટા વાળમાં નીના કેટલી સુંદર લાગતી હતી! અત્યારે ક્લાસિક ફિલ્મ ગણાતી ‘જાને ભી દો યારોં’માં પણ ‘સાથ સાથ’ની જેમ જ સંઘર્ષ કાળના, પરંતુ પાછળથી ખૂબ ખ્યાતિ પામેલા કલાકારો હતા. તેમાં નીના ગુપ્તાએ તનેજા (પંકજ કપૂર) નામના બિલ્ડરની સાથીની ભૂમિકા કરી હતી જે કમિશનર ડીમેલો (સતીશ શાહ)ને સિડ્યુસ કરે છે.

જોકે નીના ગુપ્તાની ફિલ્મો અને ટીવી સિરિયલોના કારણે છાપ જ કઠોર વ્યકિતની બની ગઈ અને તેમાં ઉમેરો થયો તેના કુંવારા માતૃત્વનો એટલે તે છાપ મજબૂત બની. તેણે જે પણ ફિલ્મો અને ટીવી સિરિયલો કરી તે તે જમાનામાં તો શું, આજના જમાનામાં પણ બોલ્ડ કહેવાય તેવું જ હતું.  એટલે ખરા અર્થમાં તે એવી વ્યક્તિ હતી જેણે ઓન સ્ક્રીન અને ઑફ સ્ક્રીન એક સરખા વ્યક્તિત્વને જીવ્યું છે. દા. ત. ‘ઉત્સવ’માં તે ગણિકા બની હતી. તે સજ્જલ (દક્ષિણના અભિનેતા શંકર નાગે આ પાત્ર ભજવ્યું હતું) નામના ક્રાંતિકારીની પ્રેમિકા હતી અને એક દૃશ્યમાં સજ્જલ તેને મળવા આવે છે. ત્યાં દરવાજા પર વેશ્યાલયના લોકો ખટખટાવા લાગે છે. સજ્જલ કહે છે કે તું ચાળીસ સુધીની ગણતરી કર. ત્યાં સુધીમાં મારું કામ પૂરું થઈ જશે. નીના ગુપ્તા ચાળીસ સુધીની ગણતરી કરે છે. સજ્જલ તેની સાથે સેક્સ માણી ભાગી જાય છે. શ્યામ બેનેગલની યાદગાર આર્ટ ફિલ્મ ‘મંડી’માં પણ નીના ગુપ્તાએ બસંતી નામની વેશ્યાની ભૂમિકા કરી હતી જેનો ફોટો ફોટોગ્રાફર ઓમ પુરી પાડી લે છે અને તે તથા નસીરુદ્દીન શાહ તેની સાથે ઝઘડે છે.

એ જ નીના ગુપ્તા ‘સ્વર્ગ’ ફિલ્મમાં રાજેશ ખન્નાના સાવકા અને નાના ભાઈ દિલીપ ધવનની પત્ની બને જે તેના જેઠ – જેઠાણી અને નણંદની સાથે કડવો વ્યવહાર કરે. સુનીલ શેટ્ટીની પહેલી ફિલ્મ ‘બલવાન’માં નીના ગુપ્તાએ એક ઇન્સ્પેક્ટરની વિધવાની ભૂમિકા ભજવી હતી જે સુનીલ શેટ્ટીને ભાઈજી (ડેની) સામે લડવા પ્રેરે છે. એ પછી સુભાષ ઘઈની ફિલ્મ ‘ખલનાયક’ આવી અને તેમાં માધુરી દીક્ષિત સાથે ‘ચોલી કે પીછે’ ગાતી નીના ગુપ્તા દેખાઈ. ગીતની સાથે માધુરી અને નીના ગુપ્તા પણ લોકપ્રિય બની ગયાં. પરંતુ એ ફિલ્મમાં નીના ગુપ્તાનું નામ શું હતું એ બહુ ઓછાને યાદ હશે. તેનું નામ હતું ચંપા જેને ગંગા (માધુરી) નાચવા-ગાવાની ગુરુ માનતી હોય છે. આ જ રીતે અત્યારે ઘણી સિરિયલોમાં એક ગીત સાંભળવા મળે છે, ‘બન્નો તેરી અંખિયાં સૂરમેદાની’. ‘દુશ્મની’ ફિલ્મનું આ ગીત પડદા પર ફિલ્માવાયું હતું નીના ગુપ્તા પર. નીના ગુપ્તાનું કામ ‘વો છોકરી’ નામની આર્ટ ફિલ્મમાં પણ ઘણું વખાણાયું હતું જેના માટે તેને રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર પણ મળ્યો હતો. ‘વો છોકરી’માં તે પલ્લવી જોશીની વિધવા માતાની ભૂમિકા કરે છે જે એક રાજકારણી પરેશ રાવલના પ્રેમમાં પડી જાય છે.

નીના ગુપ્તાએ એક સમયે ફિલ્મ-સિરિયલને છોડી દેવાનું વિચારી હોટલમાં રિસેપ્શનિસ્ટ બનવાનું વિચાર્યું હતું તે કોણ માનશે? પણ વાત સાચી છે. ‘સાંસ’ સિરિયલ બનાવી ત્યારની વાત છે. તેણે આ સિરિયલની દરખાસ્ત ઝી ટીવીને કરી હતી. દૂરદર્શનની બાબુશાહીની માથાકૂટમાં તે પડવા માગતી નહોતી. ઝી ટીવી સાથે લેખક કમલેશ પાંડે (‘તેજાબ’ ફિલ્મના લેખક) સંકળાયેલા હતા. તેમણે પાઇલોટ એપિસોડ જોઈને કહી દીધું: નિર્દેશન સારું નથી. નીનાએ પૂછ્યું: શું ખામી છે. કમલેશ સમજાવી ન શક્યા. કદાચ નીનાને નિર્દેશક તરીકે સ્વીકારવું અઘરું હતું. આથી તેણે તાજ હોટલમાં રિસેપ્શનિસ્ટ માટે અરજી કરી. તેને નોકરી મળી પણ ગઈ. એવા જ સમયે તેને સ્ટાર પ્લસમાંથી જાણવા મળ્યું કે તેની સિરિયલ મંજૂર થઈ ગઈ છે. જે કુંવારી માતા હતી તેણે એક પત્નીની લાગણી કેવી હોઈ શકે તેનું અદ્ભુત ચિત્રણ આ સિરિયલમાં કર્યું હતું. કંવલજીતસિંહ, નીના પોતે અને કવિતા કપૂરના ટ્રાયેંગલે સિરિયલને ખૂબ જ લોકપ્રિય બનાવી હતી. નવલકથા પરથી તો સિરિયલો બને પણ કદાચ પહેલી વાર આ સિરિયલ પરથી નવલકથા બનવાની હતી.

નીના ગુપ્તાનો વિવિયન રિચાર્ડ્સ સાથેનો કિસ્સો જાણીતો છે. તે તેના પ્રેમમાં પડી ગઈ હતી અને તેના થકી તેણે મસાબા નામની દીકરીને જન્મ આપ્યો. એકલા હાથે તેને ઉછેરી તે પણ જાણીતું છે. પરંતુ એ બહુ ઓછું જાણીતું છે કે હવે નીના ગુપ્તાને તેના આ પરાક્રમ પર અફસોસ થાય છે. નીનાને ‘સાથ સાથ’ ફિલ્મ તેની પહેલી ભૂલ લાગે છે તો કુંવારી માતા બનવા માટે પણ પસ્તાવો થાય છે. એ વખતે કંઈક કરી દેખાડવાના જોશમાં તેણે આ પગલું ભરી લીધું, પરંતુ પછી તેને લગ્ન કરવા હતા તો કોઈ તૈયાર નહોતું થતું. વિવિયન રિચાર્ડસ પહેલાં તેને અભિનેતા આલોકનાથ સાથે તેમજ શાસ્ત્રીય ગાયક પં. જશરાજના દીકરા, ‘અંતાક્ષરી’ ફેમ દુર્ગા જશરાજના ભાઈ અને ‘માલગુડી ડેઝ’, ‘સલીમ લંગડે પે મત રો’ ફેમ સંગીતકાર શારંગદેવ સાથે સંબંધ હતા. એક પુરુષ જેનું નામ નીના આપતી નથી તેણે પણ લગ્નની ના પાડી દીધી. શારંગદેવના ઘરમાં તે રહેવા જતી રહી હતી, પરંતુ શારંગદેવે લગ્ન કરવા ના પાડી દીધી. નીનાને તે વખતે હતું કે જો પ્રેમ કરતા હોય અને પુરુષ વચનબદ્ધ હોય તો પછી લગ્નની શું જરૂર? તે પછી તેના વિવિયન રિચાર્ડ્સ સાથેના સંબંધો થયા.

નીનાની માતાનું કેન્સરથી મૃત્યુ થયું. નીનાના જીવનમાં તેના પિતા આર. એન. ગુપ્તાનો ફાળો ઘણો બધો એટલે ઘણો બધો રહ્યો છે. તેના અપરિણીત હોવા છતાં વિવિયનની દીકરી મસાબાને જન્મ આપવાના નિર્ણયના તેઓ શરૂઆતમાં (સ્વાભાવિક જ) વિરોધી હતા પરંતુ પછી તેમણે જબરદસ્ત ટેકો આપ્યો. તેઓ તેની સાથે મુંબઈ રહેવા આવતા રહ્યા હતા. રિચાર્ડ્સનું પણ ખાતું એવું જ હતું. તે ભારતીય તો હતો નહીં. તેથી તેને પ્રેમ વ્યક્ત કરતા ન આવડે. અલબત્ત એ નીના અને તેની દીકરી મસાબાના સંપર્કમાં જરૂર રહે, પણ તેમાં તે અનિયમિત. ક્યારેક તો ત્રણ-ત્રણ વર્ષ સુધી ફોન ન કરે. તે સામેથી નીના માટે કોઈ વસ્તુ ન લાવે, પણ જો નીના તેની પાસે કોઈ ચીજ માગે તો તેને શોધવા આકાશ-પાતાળ એક કરી નાખે. આજે નીના સ્વીકારે છે કે ભારતમાં કોઈએ કુંવારી માતા ન બનવું જોઈએ. એકલા હાથે બાળકને ઉછેરવું ખૂબ જ અઘરું છે.

નીનાને પણ લગ્નની જરૂરિયાત સમજાઈ એટલે તેણે ૪૯ વર્ષની ઢળતી વયે ‘પ્રાઇસ વોટરહાઉસ કૂપર્સ’માં ભાગીદાર વિવેક મહેરા સાથે લગ્ન કરી લીધાં. બંને એકબીજાને ૧૪ વર્ષથી જાણતાં હતાં. નીના તેની દીકરી મસાબા અને પિતા સાથે દિલ્હી રહેવા જતી રહી હતી. તેને અછબડાં થયા અને તે વખતે તેણે લગ્નનો નિર્ણય લીધો. આજે નીના ગુપ્તા તમામ સ્ત્રીસ્વતંત્રતાની ઝંડેધારી સ્ત્રીઓને કહેવા માગે છે, ‘ભારતમાં અને સમાજમાં રહેવું હોય તો તમારે લગ્ન કરવા જ જોઈએ.’ નીનાની દીકરી મસાબાએ તેની માતાની જેમ ભૂલ કરી નથી. તે ‘ગજિની’, ‘જૂઠા હી સહી’ ફેમ નિર્માતા મધુ મન્ટેના સાથે પરણી ગઈ છે.

(ગુજરાત ગાર્ડિયન દૈનિકની શુક્રવારની પૂર્તિમાં ‘બર્થડે બેશ’ કૉલમમાં તા.૩/૭/૧૫ના રોજ આ લેખ છપાયો.)

 

નરેન્દ્ર મોદી મુશ્કેલીઓનો ચક્રવ્યૂહ ભેદી શકશે?

પ્રથમ આંતરરાષ્ટ્રીય યોગ દિવસની આખા વિશ્વમાં શાનદાર ઉજવણીના કારણે વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના ભારતના તમામ અખબારોએ મને-કમને સારી રીતે નોંધ લેવી પડી તેના પછીના દિવસથી મોદી માટે ‘બૂરે દિન’ ચાલુ થઈ ગયા. આરએસએસમાંથી ભાજપમાં આવેલા રામ માધવના ટ્વિટથી વિવાદ થયો. આ વિવાદ ઉપરાષ્ટ્રપતિ હમીદ અન્સારીને લગતો હતો. ઉપરાષ્ટ્રપતિ યોગના કાર્યક્રમમાં હાજર રહ્યા નહીં.

હમીદ અન્સારી અને વિવાદને બહુ મૈત્રી છે. ૨૬ જાન્યુઆરીની ગણતંત્ર દિવસના કાર્યક્રમમાં રાષ્ટ્રગીત વાગતું હતું ત્યારે રાષ્ટ્રપતિ, વડા પ્રધાને ધ્વજને વંદન કરતી સ્થિતિ (સલામી) કરી હતી પરંતુ હમીદ અન્સારીએ તેમનો હાથ લમણા પર રાખીને આ સ્થિતિ કરી નહોતી. તેના કારણે વિવાદ થયો હતો. ગયા દશેરાએ રામલીલા મેદાનમાં રામલીલા યોજાઈ ત્યારે હમીદ અન્સારીએ આરતી લેવાનો ઈનકાર કરતાં સારો એવો વિવાદ થયો હતો. જોકે, રામ માધવના ટ્વીટના કેસમાં, રામ માધવે તરત જ ટ્વીટ કોઈક કારણોસર રદ્દ કરી નાખ્યું અને માફી પણ માગી કે તેમને જાણવા મળ્યું છે કે અન્સારી માંદા છે. પરંતુ અન્સારીએ ચોખવટ કરી કે તેઓ માંદા નહોતા, તેમને આ કાર્યક્રમનું આમંત્રણ જ નહોતું. તો વિહિપનાં નેતા સાધ્વી પ્રાચીએ વળી સામું તીર છોડ્યું કે કોઈ નેતાની દીકરીનાં લગ્ન નહોતાં કે આમંત્રણ આપવું પડે.

વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીને તેમના પક્ષના લોકો અને ભાજપનાં સાથી સંગઠનો પરેશાન કરતા હોવાનું જણાય છે. આ વ્યૂહ હોઈ શકે અથવા ન પણ હોય. સાથી સંગઠનો માટે તેમના કાર્યકરોને જાળવી રાખવા જરૂરી હોય છે. ભાજપની સરકાર બને ત્યારે ભાજપના નેતાઓ સેક્યુલર બની જાય છે, પણ સાથી સંગઠનો માને છે કે સરકારની ઐસી કી તૈસી. તેઓ છે તો સરકાર બને છે. વાત પણ સાચી છે. આ સંગઠનો અને તેમના સમર્પિત કાર્યકરો ભાજપને ચૂંટણી જીતાડવા આકરી મહેનત કરે છે. ભાજપ નેતાઓની અનેક ત્રૂટિઓ છતાં ભાજપ માટે પ્રચાર કરે છે. આ સંગઠનોનો મુખ્ય ઉદ્દેશ હિન્દુત્વની રક્ષા અને તેના વિકાસનો છે. તેમાં જો ભાજપ પણ અવરોધ બનતો હોય તો તેઓ સાંખી શકે નહીં. જોકે મોદી માટે આ મુખ્ય પ્રશ્ન નથી.

મોદી માટે અત્યારે મુખ્ય પ્રશ્ન ભાજપની ચાર મહિલાઓ છે. વિદેશ પ્રધાન સુષમા સ્વરાજ અને રાજસ્થાનનાં મુખ્યમંત્રી વસુંધરા રાજે સિંધિયા સામે આઈપીએલના પૂર્વ કમિશનર અને મેચ ફિક્સિંગ તથા મની લૉન્ડરિંગના આરોપી લલિત મોદીને મદદ કરવાનો આરોપ બહુ ચગ્યો છે. જોકે આ બંને મહિલાઓને સીધો કોઈ આર્થિક ફાયદો થયો નથી, પરંતુ સનસનાટી શોધતા મિડિયા અને મુદ્દાની રાહમાં રહેલા વિપક્ષો માટે આ બહુ મોટા મુદ્દા છે. તદુપરાંત દિલ્હીમાં ‘આપ’ના નેતા અને કાયદા મંત્રી જિતેન્દ્રસિંહ તોમરની બનાવટી ડિગ્રી સર્ટિફિકેટના કેસમાં જેટલી ઝડપથી અને જે રીતે ધરપકડ થઈ તે રીતે માનવ સંસાધન વિકાસ પ્રધાન સ્મૃતિ ઈરાની સામે પણ બનાવટી ડિગ્રીનો કેસ છે જે દિલ્હીની પતિયાલા હાઉસ કૉર્ટે માન્ય રાખ્યો છે. તેથી સ્વાભાવિક જ વિપક્ષો સ્મૃતિ ઈરાનીની ધરપકડ કરવા અને તેમના રાજીનામાની માગણી કરવાનાં.

ચોથી મહિલા છે પંકજા મુંડે. મહારાષ્ટ્રમાં તેઓ બાળ વિકાસ અને મહિલા મંત્રી છે. તેમની સામે આરોપ છે કે તેમના ખાતાએ એક જ દિવસમાં ૨૪ જીઆર બહાર પાડીને ટેન્ડર મગાવ્યા વગર  રૂ. ૨૦૬ કરોડની ચિક્કી, નોટબુક, ચોપડીઓ વગેરે ચીજોની ખરીદી કરી. પંકજા મુંડેએ ભાજપના રાષ્ટ્રીય નેતા અને ગયા વર્ષે અકસ્માતમાં મૃત્યુ પામેલા ગોપીનાથ મુંડેના દીકરી છે. તેમનું કૌભાંડ તેમના પિતરાઈ અને એનસીપી નેતા ધનંજય મુંડેએ બહાર પાડ્યું હોવાનું કહેવાય છે. પહેલાં ગોપીનાથ મુંડે તેમના પર બહુ જ ભરોસો કરતા હતા અને તેમને આગળ ધપાવતા હતા, પરંતુ ૨૦૦૯ની વિધાનસભા ચૂંટણીમાં તેમણે પંકજાને આગળ કરી અને પાર્લી વિધાનસભા બેઠક પરથી ઉમેદવારી કરાવી, તેથી ધનંજય રિસાઈને ભાજપ છોડીને એનસીપીમાં જતા રહ્યા. આમ, મોદી માટે આ ચાર મહિલાઓના પ્રશ્નમાંથી સફળતાપૂર્વક બહાર નીકળવું અને એ રીતે બહાર નીકળવું કે તેમની પ્રમાણિકતાની છાપ જળવાઈ રહે તે અઘરો પ્રશ્ન અત્યારે બની રહ્યો છે.

આ બધું એવા સમયે બની રહ્યું છે જ્યારે બિહારમાં અને બંગાળમાં ટૂંક સમયમાં ચૂંટણીઓ થવાની છે. એક તરફ, મોદીના ભ્રષ્ટાચાર નહીં થવા દેવાના (લોકપ્રિય સૂત્રો ‘ખાતો નથી, ખાવા દેતો નથી’, ‘સરકારી તિજોરી પર કોઈનો પંજો પડવા નહીં દઉં’) દાવા હોય (મોદી સરકારને એક વર્ષ પૂરું થયું ત્યારે એક સિદ્ધિ એ પણ કહેવાઈ હતી કે સરકારનું એક વર્ષમાં કોઈ કૌભાંડ બહાર આવ્યું નથી) અને એવા જ સમયે સુષમા, વસુંધરા અને પંકજા મુંડેના સમાચારો બહાર આવે ત્યારે એ દાવાનો છેદ ઉડી જાય. વળી, બિહારમાં તકલીફ એ પણ છે કે ત્યાં મતભેદ અને વિરોધ છતાં નીતીશકુમારના નેતૃત્વમાં જદ (યૂ) અને લાલુપ્રસાદવનું રાજદ એક થઈ ગયાં છે. ભાજપને નીતીશકુમારના પૂર્વ સાથી અને બિહારના પૂર્વ મુખ્યપ્રધાન જિતન રામ માંઝીના પક્ષ હિન્દુસ્તાન અવામ મોરચા (એચએએમ)નો ટેકો મળ્યો છે, પરંતુ અનેક વિવાદાસ્પદ નિવેદનોના કારણે માંઝીની છાપ ખરડાયેલી છે, વળી, તેમનો પક્ષપલટાનો ઈતિહાસ પણ જાણીતો છે. પહેલાં કૉંગ્રેસ, તે પછી રાજદ અને ત્યાર બાદ તેઓ જદ(યૂ)માં જોડાયા હતા. આમ, તેમનો લોટો એ તરફ ગબડે છે જે તરફ સત્તા હોય. એટલે એવું માનવાને કોઈ કારણ નથી કે તેઓ ભાજપને પણ છેહ નહીં જ દે. વળી, બિહારમાં વિરોધીઓને ટક્કર દેવાની વાત એક તરફ રહી, ભાજપની અંદર જ ભારે જૂથવાદ છે. અહીં મુખ્યપ્રધાનના દાવેદાર સુશીલ મોદી મુખ્ય છે. તેઓ અટલ અને અડવાણીના સમયમાં બિહારના સર્વોચ્ચ નેતા હતા અને તે કારણે જદ(યૂ) સાથેની મિશ્ર સરકારમાં તેઓ નાયબ મુખ્યપ્રધાન પણ હતા. પરંતુ નરેન્દ્ર મોદી જ્યારે ગુજરાતના મુખ્યપ્રધાન હતા અને નીતીશ તેમને બિહારમાં ચૂંટણી પ્રચાર કરવા આવવા નહોતા દેતા તે વખતથી સી. પી. ઠાકુર મોદીનું સમર્થન કરતા રહ્યા છે. મોદીને વડા પ્રધાન પદના ઉમેદવાર તરીકે જાહેર કરવા માટે પણ તેમણે અને બિહાર ભાજપના અન્ય નેતા ગિરીરાજ સિંહે જોરદાર નિવેદનબાજી કરી હતી. સી. પી. ઠાકુરની મુખ્યપ્રધાન બનવાની ઈચ્છા છુપાયેલી નથી. આ ઉપરાંત વાજપેયીની સરકારમાં રહેલા રામવિલાસ પાસવાને નરેન્દ્ર મોદીનું અનુગોધરાકાંડમાં નામ ખરડાતાં તે મુદ્દે રાજીનામું આપી સરકાર છોડી હતી, તે જ પાસવાન ૨૦૧૪માં સમય પામી જઈને નરેન્દ્ર મોદી સાથે સમાધાન કરી, એનડીએમાં પાછા આવી ગયા હતા. પાસવાનની ઈચ્છા પણ મુખ્યપ્રધાન બનવાની છે.

સામાન્ય રીતે ભાજપની સ્ટ્રેટેજી રહી છે કે ચૂંટણીમાં અગાઉથી જ મુખ્ય પ્રધાન અને વડા પ્રધાનના ઉમેદવાર જાહેર કરી તેમના વ્યક્તિત્વ પર (અમેરિકાના પ્રમુખની ચૂંટણીની જેમ) મત માગવા. ૧૯૯૮ની લોકસભા ચૂંટણીમાં આ રીતે જ તેણે વાજપેયીના નામે સત્તા મેળવી હતી. ૨૦૧૨ની ગુજરાત વિધાનસભા ચૂંટણીમાં તેમજ ૨૦૧૪ની લોકસભા ચૂંટણીમાં પણ તેણે મોદીના નામે આમ જ સત્તા મેળવી. પોતાના ઉમેદવાર નક્કી હોય ત્યારે તે કૉંગ્રેસ સહિતના વિપક્ષોને લલકારતો રહ્યો છે કે તમારા કેપ્ટન જાહેર કરો. પરંતુ દિલ્હીની વિધાનસભા ચૂંટણીમાં આમ આદમી પાર્ટીએ કેજરીવાલને મુખ્ય પ્રધાન પદના ઉમેદવાર જાહેર કરી ભાજપ સામે તેનો જ દાવ અજમાવ્યો. જેમાં ભાજપ ખતા ખાઈ ગયો. બિહારમાં પણ આ જ પરિસ્થિતિ થવાની આશંકા છે. અહીં વિપક્ષના મુખ્યપ્રધાન પદના ઉમેદવાર નક્કી છે- નીતીશકુમાર. અને બિહારની રાજનીતિમાં નીતીશકુમાર સૌથી ઓછા બિનવિવાદાસ્પદ અને સૌથી ઓછા અપ્રમાણિક નેતા છે. વળી, તેમણે ભાજપ સાથેની સરકાર બનાવી તે પછી બિહારનો ઠીક-ઠીક  વિકાસ પણ કર્યો છે. જ્યારે ભાજપે હજુ બિહારમાં મુખ્યપ્રધાન પદના ઉમેદવાર જાહેર કર્યા નથી. આથી, બિહારમાં પણ વડા પ્રધાન મોદીની સારી કસોટી થવાની છે.

સંસદનું સત્ર આજથી ૨૦ દિવસ પછી ચાલુ થવાનું છે. આ સત્રમાં જમીન સંપાદન ઉપરાંત જીએસટી, લોકપાલ અને લોકાયુક્તમાં સુધારા, રેલવે (સુધારા), જળમાર્ગ, બેનામી વ્યવહારો પ્રતિબંધ જેવા અનેક ખરડાઓ પણ પસાર કરવાના છે. અને વિપક્ષોનો મિજાજ જોતાં ત્યારે સુષમા, વસુંધરા, પંકજા અને સ્મૃતિ ઈરાનીના મામલાઓ જોરશોરથી ચગવાના અને તેના કારણે ગૃહની કાર્યવાહી પણ ખોરવાવાની. આથી અત્યાર સુધીમાં જમીન સંપાદનના ત્રણ કે ચાર વાર વટહુકમ લાવી ચુકેલી મોદી સરકારને આ ખરડો રાજ્યસભામાં પસાર કરવા માટે નાકેદમ આવી જવાનો.

ચાર સાથી મહિલાઓ, બિહારની ચૂંટણી જેવા દેશના આંતરિક મામલાની સાથોસાથ વડા પ્રધાન મોદી આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પણ ઘેરાઈ રહ્યા છે. અશાંત ઈરાક અને યમનમાંથી હજારો ભારતીયોને સુરક્ષિત રીતે પાછા લવાયા, યોગ દિવસને જાહેર કરવામાં તેમણે સફળતા મેળવી, યોગ દિવસની ઉજવણી પણ સારી રીતે થઈ, બાંગ્લાદેશ સાથે ૪૧ વર્ષ જૂનો સીમા વિવાદ પણ ઉકેલાયો, નેપાળ, ભૂતાન અને શ્રીલંકા સાથે પણ સારા સંબંધો બંધાયા, આ બધી આંતરરાષ્ટ્રીય સફળતા છે, પરંતુ ચીનના પ્રમુખની સાબરમતી નદીના કિનારે ભારે આગતાસ્વાગતા છતાં ચીન ભારતને વારેતહેવારે  હેરાન કર્યા રાખે છે. એમાં તાજો ઉમેરો એ અહેવાલથી થયો છે કે ચીન ભારતીય જળસીમામાં થઈને કરાચી બંદરે સબમરિન લઈ ગયું હતું અને આ રીતે તેણે ભારતની સુરક્ષા સાથે ચેડા કર્યા હતા. પાકિસ્તાન અને ચીનની વધતી નિકટતા ભારત માટે ભારે ચિંતાનો વિષય છે. સબમરિનવાળી ઘટના એવા સમયે  બની હતી જ્યારે નરેન્દ્ર મોદી ચીનની મુલાકાતે હતા. તે અગાઉ ચીનના  પ્રમુખ જ્યારે ભારત આવ્યા હતા ત્યારે ચીનના સૈનિકો લદ્દાખમાં ઘૂસી આવ્યા હતા. આમ, એક તરફ ચીન મૈત્રીની વાતો કરે છે અને બીજી તરફ, લશ્કરી દબાણ પણ બનાવી રહ્યું છે.

તો આ તરફ, ભારતે મેગીની સામે અનેક દિવસો સુધી કડક કાર્યવાહી કરી તેના કારણે અમેરિકા પણ ઉકળી ઉઠ્યું છે. મેગી સાથે અમેરિકાને સીધો સંબંધ નથી, પરંતુ નેસ્લે એ સ્વિત્ઝર્લેન્ડની કંપની છે અને સ્વિત્ઝર્લેન્ડ અમેરિકાનું સાથી છે. (યુરોપના દેશો અમેરિકાના સાથી છે.) અમેરિકાએ આથી ભારતની હલ્દીરામ સામે કાર્યવાહી કરી તેના પર પ્રતિબંધ મૂક્યો છે. અમેરિકાએ ટાટા કન્સલ્ટન્સી અને ઇન્ફોસીસ સામે પણ એચવન-બી વિઝાના નિયમોના ઉલ્લંઘન માટે કાર્યવાહી શરૂ કરી છે. લલિત મોદી મામલે હવે જો મોદી સરકારે કાર્યવાહી કરવાની થાય અને તેમનું પ્રત્યર્પણ કરવાની માગણી મોદી સરકાર કરે તો બ્રિટન સાથે ભારતના સંબંધોના મામલે મોદી સરકારની કસોટી થશે.

નરેન્દ્ર મોદી માટે કસોટી નવી વાત નથી. ગુજરાતમાં ૧૨ વર્ષના શાસન દરમિયાન આવી અને આના કરતાં પણ વધુ ખરાબ પરિસ્થિતિ તેમની સામે આવી ચુકી છે. ભાજપમાંથી કેશુભાઈ પટેલ, કાશીરામ રાણા, સુરેશ મહેતા, ગોરધન ઝડફિયા વગેરેનો વિરોધ, તે પછી જીપીપી પક્ષ રચાવો, સીબીઆઈ દ્વારા કેસ, મંત્રીઓ પુરુષોત્તમ સોલંકી અને બાબુભાઈ બોખિરિયા સામે ભ્રષ્ટાચારના કેસો, તત્કાલીન ગૃહ પ્રધાન અમિત શાહ સામે કેસ, બનાવટી એન્કાઉન્ટર, ગોધરાકાંડ પછીનાં રમખાણો વગેરે અનેક મુદ્દાઓ હતા, પરંતુ મોદી બધા સામે ઝીંક ઝીલીને સફળતાપૂર્વક રાજ કરતા રહ્યા, ત્રણવાર ચૂંટાઈને આવ્યા. રાષ્ટ્રીય સ્તરે પણ તેઓ આ ગુજરાત મોડલનું પુનરાવર્તન કરી શકશે?

(ગુજરાત ગાર્ડિયનની બુધવારની પૂર્તિમાં ‘વિશેષ’ કૉલમમાં તા.૧/૭/૧૫ના રોજ આ લેખ છપાયો.)

કાશ્મીરમાં શેર-બકરાનું રાજકારણ: બકરાઓની કેવી હાલત હતી?

(ભાગ-૧૦)

યોગ દિવસના બ્રેક પછી આપ સહુનું કાશ્મીર પર ચાલતી શ્રેણીમાં સ્વાગત છે. કાશ્મીરમાં પંડિતોના પુનર્વસનની ચર્ચા ચાલુ થઈ અને તેના મુદ્દે  વિવાદ છેડાયો ત્યારથી આ શ્રેણી ચાલુ કરી છે. ગયા અઠવાડિયે બ્રેક આવી ગયો હોઈ ગયા હપ્તાનું થોડું તાજું કરી લઈએ:

ઈન્દિરા ગાંધીએ બધા નિયમો તડકે મૂકીને એક પણ સભ્ય ન ધરાવતા પક્ષ નેશનલ કૉન્ફરન્સના વડા શૈખ અબ્દુલ્લાને મુખ્યપ્રધાન બનાવ્યા. અબ્દુલ્લા કૉંગ્રેસમાં જોડાવાના બદલે કાશ્મીર કૉંગ્રેસને તોડવા લાગ્યા. મુખ્ય પ્રધાન બનતા પહેલાં બકરી જેવા બની ગયેલા અબ્દુલ્લા સત્તા હાથમાં આવતાં વેંત શેર જેવા બની ગયા. તેમણે ઈન્દિરા ગાંધી સામે કાશ્મીરમાં વર્તવા લાગ્યું. આ તરફ દેશમાં ઈન્દિરા ગાંધી વિરુદ્ધ જબરદસ્ત આક્રોશ હતો. ઈન્દિરા ગાંધીના ઈશારે કાશ્મીરમાં કૉંગ્રેસે ટેકો પાછો ખેંચ્યો અને અબ્દુલ્લાએ રાજ્યપાલને મનાવી લઈ વિધાનસભા વિસર્જિત કરાવી નાખી. રાજ્યમાં વિધાનસભા ચૂંટણી આવી. તેમાં તમામ શસ્ત્રો અજમાવી શૈખ પાછા સત્તા પર આવ્યા. કૉંગ્રેસનું પત્તું સાફ થઈ ગયું. જનતા પાર્ટી પણ હારી. અને શેર-બકરાનું રાજકારણ પાછું ચાલુ થઈ ગયું.

જનતા પાર્ટી હારી તેનું કારણ એ હતું કે તેના નેતાઓ બે ભાષા બોલ્યા હતા (આજે પણ ભાજપના એ જ હાલ થાય છે, રામમંદિર, કલમ ૩૭૦, સમાન નાગરિક સંહિતા જેવા જે મુદ્દા પર તેની સંખ્યા આટલી વધી છે અને સરકારમાં આવી છે તે જ મુદ્દાઓ તે સરકારમાં આવે પછી વિસરી જાય છે અને પડતા મૂકી દે છે. ભૂમિ અધિગ્રહણ મામલે તે અનેક વાર વટહુકમ લાવી શકે છે. અને ત્યારે રાજ્યસભામાં લઘુમતીમાં હોવાનો મુદ્દો નડતો નથી, પરંતુ રામમંદિર બનાવવાના મુદ્દે તે એવું બહાનુ આગળ ધરે છે કે તે રાજ્યસભામાં લઘુમતીમાં છે.) તે વખતે જનતા પાર્ટીના નેતા સુબ્રમણિયમ સ્વામીએ જમ્મુમાં કહ્યું હતું કે અમે ધારા ૩૭૦ નાબૂદ કરીશું . પરંતુ તેના બીજા નેતા અબ્દુલ ગની લોને (એ જ નેતા જેમને શૈખ અબ્દુલ્લા કૉંગ્રેસમાંથી નેશનલ કૉન્ફરન્સમાં લાવ્યા હતા અને પછી તે જનતા પાર્ટીનું મોજું જોતાં તેમાં જોડાયા હતા. ૨૦૧૪માં કાશ્મીરમાં યોજાયેલી ચૂંટણીમાં અબ્દુલ ગની લોનના દીકરા સજ્જાદ ગની લોન સાથે ભાજપે ગઠબંધન કરતાં ભાજપની ખૂબ ટીકા થઈ હતી. સજ્જાદ અત્યારે પીડીપી-ભાજપ સરકારમાં પ્રધાન છે.) સાવ વિરુદ્ધનું વલણ લઈ કહ્યું કે ધારા ૩૭૦ને મજબૂત બનાવાશે! પરિણામે જનતા પાર્ટી ન હારે તો જ નવાઈ હતી. ૧૯૭૭ની ચૂંટણીમાં ધમાકેદાર રીતે શૈખ અબ્દુલ્લા નેશનલ કૉન્ફરન્સને બહુમતી અપાવી સત્તામાં આવ્યા. તે પછી તેમણે શેર-બકરાનું રાજકારણ શરૂ કર્યું. શું હતું આ શેર-બકરાનું રાજકારણ?

અમેરિકામાં યુનિવર્સિટી ઑફ નોર્થ ટૅક્સાસમાં લિંગ્વિસ્ટિક્સ એન્ડ ટૅક્નિકલ કમ્યૂનિકેશન ડિપાર્ટમેન્ટમાં આસિસ્ટન્ટ પ્રોફેસર ડૉ. સદ્દાફ મુનશીએ એક લેખમાં શેર-બકરા વિશે સમજાવતાં લખ્યું છે કે ૧૯૩૮થી આ શબ્દ જમ્મુ-કાશ્મીરના રાજકારણમાં પ્રયોજાતો રહ્યો છે. આમાં શેર એટલે જે લોકો શૈખ અબ્દુલ્લા તરફી હોય તે અને બકરા એટલે તેમના વિરોધીઓ! શરૂઆતમાં શૈખ અબ્દુલ્લા અને તેમના ટેકેદારો માટે આ શબ્દ વપરાતો હતો. જ્યારે તેમના વિરોધી મીરવાઈઝ યુસૂફ શાહ (તેઓ, અત્યારે કાશ્મીરમાં જે અલગતાવાદીનું નામ બહુ સંભળાય છે તે મીરવાઈઝ ઉમર ફારુકના પિતા મીરવાઈઝ મોહમ્મદ ફારુકના કાકા થાય) અને તેમના તરફીઓ બકરા ગણાતા હતા કારણકે તેઓ લાંબી દાઢી રાખતા હતા!  શૈખ અબ્દુલ્લા કેટલા ખંધા હતા કે જેઓ તેમને આગળ લાવતા હતા તેમને જ તે પાડી દેતા હતા. ૧૯૩૦માં તે વખતની મુસ્લિમ કૉન્ફરન્સ (જેનું નામ પછી, નહેરુના કહેવાથી નેશનલ કૉન્ફરન્સ રખાયું)ના વડા તરીકે શૈખ અબ્દુલ્લાનું નામ આ મીરવાઈઝ યુસૂફ શાહે જ સૂચવ્યું હતું.

અત્યારે સમગ્ર વિશ્વમાં મુસ્લિમ દેશોમાં પણ જે લોહિયાળ સંઘર્ષ ચાલી રહ્યો છે તેના પર નજર નાખીએ અને ભારતમાં તેમજ પાકિસ્તાનમાં જે કંઈ બનતું રહ્યું અને બની રહ્યું છે તેના પર વિચાર કરીએ તો ધ્યાનમાં આવશે કે મોટા ભાગે જે કંઈ ઉથલપાથલ થઈ છે તે સુન્ની સંપ્રદાયના મુસ્લિમો પોતાનું વર્ચસ્વ સ્થાપવા કે અકબંધ રાખવા કરે છે. આમાં શિયા મુસ્લિમોનો ભોગ વધુ લેવાય છે. જમ્મુ-કાશ્મીરમાં પણ એવું જ હતું. શૈખ અબ્દુલ્લાના વિરોધીઓને બકરા કહેવાતા હતા, અને તેમનો વારો પાડી દેવાતો હતો, પરંતુ આ શેર-બકરામાં શિયા અને બીજા કાશ્મીરી પંડિતોનો ક્યાંય સમાવેશ થતો નહોતો, કારણકે તેમને વિશ્વાસની નજરે જ જોવાતા નહોતા. (અને અત્યારે કેટલાક મુસ્લિમો ભારતમાં ફરિયાદ કરે છે કે તેમને વિશ્વાસની નજરે જોવાતા નથી, પરંતુ જમ્મુ-કાશ્મીરમાં અને ઈસ્લામના શાસન વખતે મુસ્લિઓએ હિન્દુઓ સાથે શું કર્યું છે તે ઇતિહાસ તો તપાસો.) શિયા કે કાશ્મીરી પંડિતોને કોઈ પૂછે કે તમે શેર કે બકરા? તો તેમનો જવાબ આવતો: કોઈ નહીં. અને એ જવાબમાં હંમેશાં ભયની લાગણી જોવા મળતી. (આવું ડૉ. સદ્દાફ મુનશી લખે છે.) તેઓ લખે છે કે મને શાળામાં હંમેશાં એક પ્રશ્ન પૂછાતો- તમે શિયા કે સુન્ની? મુનશી અનુસાર, કાશ્મીર મુસ્લિમોમાં વધુ એક વિભાજન પણ હતું- ભારત અને પાકિસ્તાનની ક્રિકેટ મેચ હોય ત્યારે કેટલાક ભારતના ટેકેદાર રહેતા તો કેટલાક પાકિસ્તાનના.

તો, ૧૯૭૭માં અબ્દુલ્લાએ ફરી આ શેર-બકરાનું રાજકારણ ચાલુ કર્યું. ‘કાશ્મીર: ઇટ્સ એબોરિજિનિસ એન્ડ ધેર એક્સોડસ’ પુસ્તકમાં કર્નલ તેજ કે. ટિકૂ લખે છે કે ચૂંટણી જીત્યા પછી શેખ અબ્દુલ્લાની નેશનલ કૉન્ફરન્સના લોકોએ જનતા પાર્ટીના કાર્યકરોને બહુ જ હેરાન કર્યા. ‘શેર’ના ગુસ્સાથી બચવા આ બધા ‘બકરા’ઓને તેમનાં ઘર છોડીને નાસી જવાનો અને સલામત સ્થળોએ આશ્રય લેવાનો વારો આવ્યો. (કોઈ ચેનલે કે અખબારે આ બધી બાબતો તપાસવાની કે દર્શાવવાની તસદી લીધી? સાબરમતી એક્સ્પ્રેસ પછીનાં રમખાણો બાબતે લાચાર મુસ્લિમોની વ્યથા બધા દર્શાવશે, મુઝફ્ફરપુરનાં રમખાણો પછીની ‘કરુણ’ સ્ટોરીએ બધા દર્શાવશે, મિસબાહ કાદરીને ફ્લેટ ન મળ્યો તે બધા ગાઈ વગાડીને કહેશે, અને તેમાં કોઈ વાંધો પણ નથી, પરંતુ એકતરફી જ રિપોર્ટિંગ શા માટે?) કૉંગ્રેસના ટેકેદારો સાથે એટલો ખરાબ વ્યવહાર જોકે ન કરાયો, હા, તેમને ગાળો ભાંડવામાં જરૂર આવતી.

શૈખ અબ્દુલ્લા તેમના દીકરા ફારુક અબ્દુલ્લા માટે પણ તખ્તો તૈયાર કરતા જતા હતા. ફારુકના જે પ્રતિસ્પર્ધીઓ હોય તેમને કાં તો નેશનલ કૉન્ફરન્સમાંથી હાંકી કઢાતા કાં તો તેમને કદ પ્રમાણે વેતરી નાખવામાં આવતા હતા. દા.ત. મિર્ઝા અફઝલ બેગને ૨૫ સપ્ટેમ્બર ૧૯૭૮એ રાજીનામું આપવા કહી દેવાયું અને ચાર દિવસ પછી તેમને પક્ષમાંથી હાંકી કઢાયા. ફારુક અબ્દુલ્લાના બીજા પ્રતિસ્પર્ધી અને શૈખના જમાઈ જી. એમ. શાહ પર પણ શૈખને કોઈ ભરોસો નહોતો. તેમણે ફારુકને પોતાના વારસ જાહેર કરી દીધા અને તેમને નેશનલ કૉન્ફરન્સના પ્રમુખ બનાવી દીધા. શૈખે રાજ્યમાં પક્ષાંતર વિરોધી કાયદો પણ એવો બનાવ્યો કે જેથી તેમનું રાજ્ય પર વર્ચસ્વ મજબૂત બને.

જોકે શૈખ પોતે જાણતા હતા કે તેમનો દીકરો કેટલો બોદો છે. શૈખ અબ્દુલ્લાની કેબિનેટમાં એક પ્રધાન હતા – ડી. ડી. ઠાકુર. ફારુક અબ્દુલ્લા એક વાર ઠાકુરની સાથે રાજ્ય બહાર કોઈ મુલાકાતમાં જવા માગતા હતા. પરંતુ  પોતાની હિંમત ચાલી નહીં એટલે ઠાકુરને પિતાની પરવાનગી લેવા કહ્યું. ઠાકુરે એક જગ્યાએ લખ્યું છે કે જ્યારે તેમણે શૈખને વાત કરી તો શૈખે કહ્યું કે “તમે તેની કુસેવા કરી રહ્યા છો. તે (ફારુક) એક નાનકડું ક્લિનિક તો ચલાવી શકતો નથી, રાજકારણમાં શું ઉકાળશે?”

ફારુક અબ્દુલ્લાએ વર્ષ ૨૦૧૪માં નવી દિલ્હીમાં એક પુસ્તક વિમોચન કાર્યક્રમમાં જાહેરમાં કહ્યું હતું કે તેમના પૂર્વજો બ્રાહ્મણ હતા. આમ, આ વટલાયેલા મુસ્લિમ શૈખ અબ્દુલ્લાના ૧૯૭૫થી ૧૯૮૨ના શાસનમાં જમ્મુ-કાશ્મીરના ઈસ્લામીકરણનો દોર જોરશોરથી ચાલ્યો. વહીવટીતંત્રનું પૂરું ઈસ્લામીકરણ કરી નખાયું. કટ્ટરવાદીઓને પૂરી છૂટ મળી ગઈ. ઑફિસોમાં શુક્રવારની નમાઝ પઢાવા લાગી. શુક્રવારે નમાઝ હોવાથી સિનેમાના શો દિવસે રદ્દ કરી નાખવામાં આવતા. ભારત સરકારની સત્તાને નષ્ટ કરવા તમામ પ્રયાસો કરાયા. કાશ્મીરના રાજકારણીઓની કરચોરી પકડવા આવકવેરા અધિકારીઓ આવે તો તેમને રાજ્ય સરકાર તરફથી તો કોઈ મદદ મળતી જ નહીં, ઉપરાંત નેશનલ કૉન્ફરન્સના કાર્યકરો દ્વારા સમર્થિત ટોળાંઓ દ્વારા હિંસક વ્યવહારનો પણ તેમણે સામનો કરવો પડતો. રાજ્ય બહારના આઈએએસ અધિકારીઓને ગૌણ પદો દેવાતા. હા, જે ચમચા હોય તેમને મહત્ત્વનાં પદ અપાતાં. પોલીસમાં પણ જમાત-એ-ઇસ્લામી નામના કટ્ટર સંગઠનના સભ્યોને ભરતી કરાવા લાગ્યા, જેમાં ઘણા તો પાકિસ્તાનના હતા.

શૈખ અબ્દુલ્લા જમ્મુ-કાશ્મીરનું વધુ ને વધુ ઈસ્લામીકરણ કર્યે જતા હતા તેનું એક કારણ પાકિસ્તાન હતું. અબ્દુલ્લા બતાવવા માગતા હતા કે પાકિસ્તાન કરતાં પોતાના શાસનમાં રાજ્યનું વધુ ઈસ્લામીકરણ થશે. આ માટે તેમણે કોમવાદી અને અલગતાવાદી પરિબળોને ઉત્તેજન આપ્યા રાખ્યું. રાજ્યના ભંડોળનો ઉપયોગ સરકારી જમીન પર મસ્જિદ બનાવવા માટે કરાવા લાગ્યો. અનેક કાશ્મીરી ગામોનાં નામો ઈસ્લામી કરવા આદેશ અપાયો જેથી તેમનો ઐતિહાસિક વારસો મીટાવી શકાય. કાશ્મીરીઓની નજરમાં (બાકીનું) ભારત વિલન બને તેવું કરવામાં તેમણે કોઈ કચાશ ન રાખી. શૈખ અબ્દુલ્લાએ પોતાની આત્મકથા ‘આતશ-એ-ચિનાર’માં કાશ્મીરી પંડિતોને ઇન્ટેલિજન્સ બ્યુરોના એજન્ટ સુદ્ધાં વર્ણવી નાખ્યા.

ઉપરાંત તેમણે રિસેટલમેન્ટ બિલ લાવ્યું અને અલ ફતહના ૩૦ ખૂંખાર ત્રાસવાદીઓ સામેના કેસ પણ પાછા ખેંચી લીધા. રિસેટલમેન્ટ બિલ એવું હતું કે જે લોકો ૧૯૪૭ પછી કાશ્મીર છોડી પાકિસ્તાન ચાલ્યા ગયા હતા અને જેઓ ૧૪ મે ૧૯૫૪ સુધી રાજ્યની માન્ય પ્રજા હતા, તેમને ફરી કાશ્મીરમાં વસાવી શકાય. આ મુદ્દે લાંબો વિવાદ ચાલેલો અને ૧૫ નવેમ્બર, ૨૦૦૧ના રોજ સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયે આ ખરડાને કોઈ જવાબ વિના પાછો મોકલતાં, આ ખરડો અંતે રાજ્ય વિધાનસભાએ પસાર કરેલો મનાયો હતો.

શૈખ અબ્દુલ્લાએ અગાઉ વચન આપ્યા પ્રમાણે, જમાત-એ-ઇસ્લામીની શાળાઓ સામે પણ કોઈ  પગલાં લીધાં નહીં. ઉલટાનું, પાકિસ્તાન અને આરબ દેશો તરફથી તેના માટે અને જમાત-એ-એહલ-એ-હદીસ અને તેમનાં સંગઠનો માટે અઢળક ભંડોળ આવવા લાગ્યું. માર્ચ ૧૯૮૦માં જમાત-એ-ઈસ્લામીએ મદિના યુનિવર્સિટીથી આવેલા એક પ્રતિનિધિમંડળ માટે કાર્યક્રમ રાખ્યો હતો. આ પ્રતિનિધિમંડળના એક સભ્ય, પ્રા. અબ્દુલ સમાદે શ્રીનગરમાં એક જાહેર સભામાં કહ્યું, “ઈસ્લામી ક્રાંતિ માટે આપણે વ્યક્તિગત અને સામૂહિક રીતે તૈયાર થવું જોઈએ. આ માટે આપણે કુર્બાની દેવા પણ તૈયારી રાખવી જોઈએ.”

આ જ વર્ષે સપ્ટેમ્બરમાં પાકિસ્તાને પચાવી પાડેલા કાશ્મીરના જમાત-એ-ઈસ્લામીના મૌલાના અબ્દુલ્લાએ કાશ્મીરની મુલાકાત લીધી. તેમણે જાહેરમાં કહ્યું કે પાકિસ્તાન સીમલા સમજૂતીને માનતું નથી. એવું મનાય છે કે મૌલાના જમ્મુ-કાશ્મીરની જમાત-એ-ઈસ્લામીને પાકિસ્તાનના જનરલ ઝિયાના ઓપરેશન ટોપાકને શરૂ કરીને કાશ્મીર પચાવી પાડવાની યોજના સમજાવવા આવ્યા હતા. જોવાની વાત એ છે કે શૈખ અબ્દુલ્લાએ તેમની સામે કોઈ પગલાં ન લીધાં, પણ કેન્દ્ર સરકાર સાવધ થઈ ગઈ અને તેણે ચોવીસ કલાકમાં આ મૌલાનાને કાશ્મીરમાંથી નીકળી જવા કહ્યું.

જનરલ ઝિયાની આ દુષ્ટ યોજના ‘ઓપરેશન ટોપાક’ શું હતી? ફારુક અબ્દુલ્લા કેમ ‘ડિસ્કો ચીફ મિનિસ્ટર’ કહેવાતા હતા? તેમણે પણ પિતાની કાશ્મીરના ઈસ્લામીકરણની યોજના કઈ રીતે આગળ વધારી એ અંગે આવતા અઠવાડિયે વાત.

(ક્રમશ:)

(મુંબઈ સમાચારની રવિવારની  પૂર્તિમાં ‘સિક્કાની બીજી બાજુ ‘ કૉલમમાં તા.૨૮/૬/૧૫ના રોજ આ લેખ છપાયો)

ભાગ- ૧  કાશ્મીરી હિન્દુઓ પર અત્યાચારોનો સદીઓનો સિલસિલો

ભાગ-૨ કાશ્મીરમાં હિન્દુ રાજ પાછું કેવી રીતે આવ્યું?

ભાગ-૩ કાશ્મીર સળગતું હતું ત્યારે નહેરુ રશિયા ને આફ્રિકાની વાતો કરતા હતા!

ભાગ-૪ નહેરુની લુચ્ચાઈ: કલમ ૩૭૦ને સરદારના નામે ચડાવી દીધી!

ભાગ-૫ શ્યામાપ્રસાદનું રહસ્યમય મોત ને નેહરુનો શેખ પ્રત્યે આંધળો પ્રેમ

ભાગ-૬ હજ પઢવાના નામે શેખ અબ્દુલ્લાનું ચીન અને મુસ્લિમ દેશો સાથે ષડયંત્ર

ભાગ-૭  ઈન્દિરાની નિષ્ફળતાઃ યુદ્ધ જીત્યાં પણ કાશ્મીર પાછું ન મેળવ્યું

ભાગ-૮ કાશ્મીરમાં આતંકવાદી પ્રવૃત્તિ ૧૯૭૧થી ચાલુ થઈ

ભાગ-૯ શૈખ અબ્દુલ્લાએ ઈન્દિરા ગાંધીને ભૂ પીવડાવી દીધું!

ભાગ-૧૧ ફારુકના શાસનમાં શીખ ત્રાસવાદીઓને આશ્રય મળતો

પૃથ્વી પર જીવનનું મરણ નજીક આવી રહ્યું છે?

હમણાં અખબારોમાં એક સમાચાર ઝળક્યા: પૃથ્વી વિનાશના છઠ્ઠા તબક્કામાં. પૃથ્વીના વિનાશની વાતો સમયાંતરે આવતી રહે છે. ૨૦૧૨માં પણ પૃથ્વીનો નાશ થવાનો છે તેવી વાતો બહુ ચગેલી, પરંતુ તે પછી ત્રણ વર્ષ વિતી ગયાં. કંઈ થયું નહીં, તમે કહેવાના.

કંઈ થયું નહીં? ખરેખર?

તો પછી આ નેપાળમાં ભૂકંપમાં હજારો લોકો મરી ગયા, સિંધમાં ગરમીના મોજાંએ સેંકડો લોકોનો ભોગ લીધો, કાશ્મીરમાં પૂરના કારણે અનેકોનાં મોત થયાં, મલેશિયામાં પૂર આવ્યાં. અમેરિકાના લુઇઝિયાનામાં પૂર આવ્યા. કોલમ્બિયામાં ભૂસ્ખલનો થયાં. આ બધું ક્રમશ: વિનાશ નથી તો શું છે?

આ બધાનું કારણ આપણી જીવનશૈલી, આપણા વ્યવહારો અને પર્યાવરણની સાથે આપણે કરી રહેલાં ચેડાં છે અને આ બધું કંઈ અધ્યાત્મની રીતે કે ગપ્પાબાજીની રીતે નથી, પરંતુ વૈજ્ઞાનિકો આવું કહે છે. તેમણે આગાહી કરી છે કે જો આપણે બદલાઈશું નહીં તો આગામી ૩૦ વર્ષમાં વૈશ્વિક પ્રલયની સ્થિતિ સર્જાશે. તેનાં કારણો આપણે એક પછી એક જોતા જઈએ.

પહેલું કારણ. વસતિમાં કૂદકે ને ભૂસકે વધારો. સરકાર ગમે તેટલો પ્રચાર કરે પરંતુ બાળકો બે બસનો નિયમ પળાતો નથી. શિક્ષિતોમાંથી પણ ઘણા આ નિયમ પાળતા નથી, તો પછી અભણની શું વાત કરવી? ભારતની વાત નથી, અમેરિકા જેવા મહાસત્તામાં ઘણા સેલિબ્રિટી બેથી વધુ બાળકો કરી રહ્યાં છે.  ભારતમાં તો હવે ધર્મવાળા જ કહેવા લાગ્યા છે કે બચ્ચે ચાર હી અચ્છે. પરિણામે વસતિ સતત વધી રહી છે. વસતિ વધે એટલે સ્વાભાવિક જ વધુ અનાજ જોઈએ. જરૂરિયાતો વધુ જોઈએ. સ્પર્ધા પણ વધે. રહેવા માટે જગ્યા પણ વધુ જોઈએ.

પરિણામે મેદાનો ઓછાં થતાં જવાનાં. વૃક્ષો ઓછાં થતાં જવાનાં. ખેતરો પણ ઓછાં થતાં જવાનાં. (ખેતરની જમીન વેચીને કરોડો રૂપિયા એકસામટા મળી જતા હોઈ ઘણા ખેડૂતો રાતોરાત કરોડપતિ થવામાં જ મજા જુએ છે અને ખેતરની જમીન વેચી રહ્યા છે.) ઔદ્યોગિકરણના લીધે પણ ખેડૂતો જમીન વેચી રહ્યા છે. આનું સીધું પરિણામ એ આવે છે કે ખેતી ઓછી થઈ રહી છે. વળી, અનાજ કરતાં રોકડિયા પાકમાં ખેડૂતોને વધુ રસ પડી રહ્યો છે. પરિણામે અનાજની તંગી થઈ રહી છે.

એક અંદાજ પ્રમાણે, ઈ. સ. ૨૦૫૦માં વિશ્વની વસતિ નવ અબજે પહોંચી જશે. અત્યારે સાત અબજે આ સ્થિતિ છે તો નવ અબજે શું થશે? એ તો ચાર્લ્સ ડાર્વિન નામના વૈજ્ઞાનિક પણ કહી ગયા છે કે અસ્તિત્વ માટે સંઘર્ષ કરવો પડે છે. તો પછી આટલી વસતિ થશે એટલે રહેણાંક, શિક્ષણથી લઈને નોકરી સુધી બધામાં સંઘર્ષ વધવાનો જ, તે દીવા જેવી સ્પષ્ટ વાત છે.

બીજું કારણ. અનાજની તંગી. વીમા કંપની લોઇડ્સ ઑફ લંડને બ્રિટનની ઍંગ્લિયા રસ્કિન યુનિવર્સિટી પાસે એક અભ્યાસ કરાવ્યો. તે મુજબ, ગરમીનું મોજું,  પાકને થતા રોગ અને અલ નીનો (ટૂંકમાં સમજીએ તો, પ્રશાંત મહાસાગર પર થતી વાતાવરણમાં બદલાવની) અસર –  આ ત્રણ પરિબળોના કારણે વિશ્વભરમાં ખાવાનાં સાંસા પડવાની સંભાવના છે.

ઈ. સ. ૨૦૫૦ની વસતિને જોતાં ૨૦૦૯માં જેટલું અન્ન ઉત્પાદન હતું તેને બમણું કરવું પડે. ઘઉં, મકાઈ, સોયાબીન, અને ડાંગરના ઉત્પાદનમાં મોટો ઘટાડો થશે તેમ વૈજ્ઞાનિકોને લાગે છે. સ્વાભાવિક છે કે અછત હંમેશાં ભાવ વધારે. ડાંગરની વાત કરીએ તો તેના ભાવ ૫૦૦ ટકા વધશે તેમ મનાય છે. ભાવ વધે એટલે શું થાય? આંદોલનો થાય. ઝઘડા થાય. રોટી રમખાણો થાય. માણસનું મન અશાંત રહ્યા કરતું હોય ત્યારે આવું બધું થવું સ્વાભાવિક છે. આ બધું ક્યારે ન થાય? નૈતિકતા વધુ હોય તો. નૈતિકતા હોય તો ભાવ વધારવાના બદલે, એક સમયે દુકાળ વખતે ઘણા ઉદાર શેઠ મફત અનાજ વહેંચતા, તેવું કરે, ભલે મફત ન વહેંચે, પણ એટલિસ્ટ, ભાવ તો પ્રમાણસર જ રાખે. પરંતુ અત્યારે વિશ્વભરમાં અર્થ અને કામ તરફ જ દોટ હોય ત્યાં ધર્મ અને મોક્ષ એક તરફ જ રહી જવાના.

ત્રીજું કારણ. પર્યાવરણને પહોંચાડાતું નુકસાન. અત્યારે કેટલી બધી સજીવ પ્રજાતિ લુપ્ત થઈ રહી છે. અમેરિકાની સ્ટેનફોર્ડ, પ્રિન્સટન અને બર્કલી યુનિવર્સિટીએ કરેલા અભ્યાસ પ્રમાણે, પૃથ્વી સામૂહિક વિનાશના છઠ્ઠા તબક્કામાં પ્રવેશી રહી છે. કરોડવાળા પ્રાણીઓ (વર્ટીબ્રેટ) સામાન્ય કરતાં ૧૧૪ ગણી ઝડપે લુપ્ત થઈ રહ્યાં છે. આવો તબક્કો ૬.૫ કરોડ વર્ષ પહેલાં આવ્યો હતો, જ્યારે ડાયનાસોર લુપ્ત થઈ ગયાં હતાં. તેના અગ્રણી અભ્યાસકાર જીરાર્દો સિબાલોસ કહે છે કે આપણી પ્રજાતિ પણ લુપ્ત થઈ જશે અને જો આ ચાલુ રહેશે તો કરોડો વર્ષ પછી પાછું જીવન શરૂ થશે.

વૈજ્ઞાનિકોએ કરોડવાળાં પ્રાણીઓના લુપ્ત થવાના ઇતિહાસનો દર તપાસ્યો. આમાં તેમને જણાયું કે વર્ષ ૧૯૦૦થી ૪૦૦થી વધુ પ્રજાતિઓ લુપ્ત થઈ છે. સાયન્સીસ એડવાન્સીસ જર્નલમાં પ્રકાશિત આ અભ્યાસમાં આ લુપ્ત થવાનું કારણ ક્લાઇમેટ ચેન્જ, પ્રદૂષણ અને જંગલોનો નાશ ગણાવાયું છે.

વળી, ઍંગ્લિયા રસ્કિન યુનિવર્સિટી તો એવું ભવિષ્ય ભાખે છે કે પૂર, દુકાળ, વનમાં આગ, ખેતીમાં જીવાતો અને રોગો આ બધું વધતું જ જવાનું છે. ઑસ્ટ્રેલિયા અને દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયામાં ભયંકર દુકાળ પડશે. આના કારણે અનાજની ખૂબ જ તંગી થવાની છે. ઑસ્ટ્રિલયામાં દુકાળના કારણે ઘઉંનું ઉત્પાદન ૫૦ ટકા ઘટી ગયું છે. પાણીની તંગી પણ ચિંતાનો વિષય છે. પાણીનો ધંધો કરતા માફિયાઓ આ તંગીને ઓર વણસાવવાના છે. સ્થિતિ તો એવી આવવાની છે કે, ઉપરોક્ત યુનિવર્સિટી મુજબ, ૨૦૨૫માં વિશ્વની બે તૃત્તીયાંશ વસ્તી પાણીની તંગી ભોગવતી હશે. આ બધું થાય એટલે સ્વાભાવિક જ વિરોધ પક્ષો સત્તાધારી પક્ષ સામે લોકોનો રોષ ભડકાવવાની પૂરી સ્થિતિમાં હોય અને એટલે રાજકીય અસ્થિરતાનું પ્રમાણ પણ વધવાની શક્યતા જોવાય છે.

થોડું વિજ્ઞાનની બહાર જઈએ અને આર્થિક રીતે વિચારીએ, તો ભોગવાદી જીવનશૈલી અને ઘટતી જતી બચતના લીધે અમેરિકા-યુરોપ જેવા દેશોની આર્થિક સ્થિતિ કથળી ગઈ છે. ગ્રીસ તો ઘણા સમયથી આર્થિક કટોકટી અનુભવી રહ્યું છે. ભારત જેવો આધ્યાત્મિક દેશ વધુ ને વધુ ભોગવાદી બનતો જઈ રહ્યો છે. કંપનીઓ માર્કેટિંગ અને જાહેરખબરો પાછળ તોતિંગ ખર્ચા કરી રહી છે અને તેના કારણે ઉત્પાદનોના ભાવ પણ આસમાને હોય છે. લોન અને ક્રેડિટ કાર્ડ પર જીવન વધી રહ્યું છે. સામાજિક રીતે એકલતા આવી રહી છે. સ્માર્ટ ફોન અને સોશિયલ મિડિયાએ સામાજીકરણ કરવાના બદલે વધુ એકલા બનાવી દીધા છે. આ પરિસ્થિતિ લોકોના તણાવમાં ઓર વધારો કરનારી છે. પરિણામે કુટુંબના સભ્યો વચ્ચે, રસ્તા પર મુસાફરી કરતી વખતે, એક જ ઑફિસમાં કામ કરનારા લોકો વચ્ચે સંઘર્ષ અને તણાવ ચરમસીમાએ પહોંચી રહ્યો છે.

ધર્મના નામે લોકોનું નેતૃત્વ કરવા હાલી નીકળેલા કેટલાક લોકો સામાન્ય જનને શાંતિ આપવાના બદલે ભડકાવી રહ્યા છે અને સતત ભય દેખાડી રહ્યા છે. પરિણામે, સીરિયા હોય કે યમન, ઈરાક હોય કે સુદાન કે નાઈજીરિયા કે પછી પાકિસ્તાન, ભારત, મ્યાનમાર, શ્રીલંકા, ચીન બધે જ સાંપ્રદાયિક હિંસા વધી રહી છે. યમન, સીરિયા, ઈરાક જેવા દેશમાં તો મુસ્લિમો જ સામસામે ઝઘડી રહ્યા છે. આમ, એક જ ધર્મના લોકો વચ્ચે પણ મોટા પાયે હિંસાચાર ચાલી રહ્યો છે.

નાઈજીરિયામાં હિંસાનું એક કારણ ખાદ્ય પૂરવઠાનો અભાવ પણ મનાય છે. સોમાલિયાના લોકો ચાંચિયા બનીને વિદેશોનાં જહાજોનું અપહરણ કેમ કરે છે? સોમાલિયામાં એક તો ગૃહયુદ્ધ ચાલે છે. અતિ ગરીબ દેશ પણ છે. વળી તેના દરિયા કાંઠે વિદેશી જહાજો ઝેરી કચરો નાખી જાય છે. તેના કારણે ત્યાંના માછીમારોની રોજી પડી ભાંગી છે, જેથી તેમણે સશસ્ત્ર જૂથો બનાવ્યાં છે જે જહાજોનું અપહરણ કરે છે. પાકિસ્તાન તો ભારત માટે કાયમનું શિરોદર્દ બની ગયું છે. પાકિસ્તાનમાં રાજકારણીઓ ભ્રષ્ટાચારી હોય છે, ચાહે તે લોકશાહી રીતે આવેલા હોય કે લશ્કરી રીતે. તેઓ જનતાનું ધ્યાન ભટકાવવા ભારત સામે ઝેર ઓકતા રહે છે અને ત્રાસવાદીઓને પોષતા રહે છે. હવે દેશો વચ્ચે યુદ્ધો ઘટી ગયાં છે, એટલે અમેરિકા જેવા શસ્ત્રનો ધંધો ચલાવતા દેશોને શસ્ત્રો વેચવા માટે ત્રાસવાદીઓને ઊભા કરવા પડે છે, પોષવા પડે છે, અને પછી તેઓ જ તેમનો ખાત્મો કરે છે.

આના વિકલ્પો શું? પૃથ્વી પર જીવન ટકાવી રાખવું હોય અથવા કહો કે માનવોને ટકાવી રાખવા હોય તો શું થઈ શકે? આ કૉલમ વિજ્ઞાનની છે અને આપણે બધી વાત વિજ્ઞાનના આધારે જ કરવાના છીએ એટલે આ વિકલ્પો પણ વૈજ્ઞાનિક રીતે આપવાના છીએ. એક તો, પૃથ્વી પર જીવન ટકાવી રાખવું હશે તો પર્યાવરણ બચાવવું પડશે, ખેતીને ટકાવી રાખવી પડશે, અનાજ ઉત્પાદનને રોકડિયા પાકની જેમ વધુ વળતર આપતા પાક બનાવવા પડશે. પ્રદૂષણ ઘટાડવા માટે સખ્ત ઉપાયો અજમાવવા પડશે. નહીં તો એ સમય પણ દૂર નથી કે જેમ પાણી ગલી ગલીએ પડીકે વેચાય છે તેમ ઑક્સિજન પણ ગલી ગલીએ બોટલમાં વેચાતો લેવો પડે.

એક સુદૂરનો ઉપાય છે અને તે એ કે ચંદ્ર કે મંગળ જેવા ગ્રહ પર જીવન શક્ય બને. આ અંગેની સંભાવનાઓ તો સમયે-સમયે બહાર આવતી જ રહી છે, પરંતુ ખોંખારીને હજુ કહી શકાય એવું નથી. પણ હા, અત્યારથી ચંદ્ર, મંગળ અને શુક્ર પરનાં પ્લોટ વેચાવા લાગ્યા છે! કેટલાક લેભાગુ લોકો આ કામ કરી રહ્યા છે અને આ અંગે સંયુક્ત રાષ્ટ્રોએ સમજૂતી કરી છે કે બહારના ગ્રહ પર કોઈ રાષ્ટ્રનો અધિકાર નથી એટલે આ તત્ત્વોને છૂટો દોર મળી ગયો છે. પરંતુ માનો કે, બહારના ગ્રહ પર રહેવું શક્ય છે તેમ ખબર પડશે પછી ત્યાં જવા માટે પણ એ જ સ્પર્ધા થવાની જે અહીં પૃથ્વી પર થાય છે, કેમ કે ત્યાં જનારા તો પૃથ્વીના જ લોકો હોવાના ને. પરંતુ ત્યાં રહી શકાય છે કે નહીં, રહી શકાય તો કેટલા લોકો રહી શકે, કેટલો સમય રહી શકે આ બધું હજુ ભવિષ્યના ગર્ભમાં છે. એટલે આપણી પાસે બે જ વાતો હાથમાં છે – પર્યાવરણ અને ખેતીને બચાવો. સૌરાષ્ટ્રમાં જેમ સાચવીને પાણીને વપરાય છે તેમ વાપરો.

(ગુજરાત ગાર્ડિયન દૈનિકની શનિવારની સાયન્સ પૂર્તિમાં તા.૨૭/૬/૧૫ના રોજ આ લેખ છપાયો)

ચીન જેવું પગલું ભારતમાં લેવાય તો?

ઘણી વાર લાગે છે કે ચીનમાં લોકશાહી નથી એટલે જ તે મહાસત્તા બની રહ્યું છે. એક જ પક્ષ – સામ્યવાદી પક્ષનું ત્યાં શાસન છે અને એટલે તે એવા એવા નિર્ણયો લે છે જે આપણે ત્યાં ભારતમાં તો વિચારી પણ ન શકાય. ભારતમાં કોઈ સાંસદ આવા નિર્ણયનો વિચાર તરતો પણ મૂકે તો દિવસોના દિવસો સુધી તેના પર ચર્ચા ચાલે, હોબાળો થઈ જાય. તાજેતરમાં આવા બે નિર્ણયો ચીને લીધા. એક તો મુસ્લિમ વિસ્તારોમાં રોજા રાખવા પર પ્રતિબંધ મૂક્યો. ધાર્મિક અંતિમવાદ અથવા ત્રાસવાદી ભયના કારણે તેણે આ નિર્ણય કર્યો છે તેમ તેનો બચાવ છે. આપણી આ કૉલમનો આ વિષય નથી. બીજો નિર્ણય આપણી કૉલમનો વિષય જરૂર છે. અને તે એ છે કે ચીને સેલિબ્રિટીઓને ટીવી શોમાં હોસ્ટ બનવા પર પ્રતિબંધ મૂક્યો છે.

ચીનમાં અખબાર, પ્રકાશન, રેડિયો, ફિલ્મ અને ટેલિવિઝનના વહીવટી તંત્રએ આદેશ આપ્યો છે કે અભિનેતા કે અભિનેત્રી સહિત કોઈ સેલિબ્રિટીને ટીવી શોના સંચાલક (હોસ્ટ) બનાવવા નહીં. તેની પાછળ કારણ એવું આપ્યું છે કે તેઓ અયોગ્ય ટીપ્પણીઓ કરે છે. ચીનમાં સેન્સરશિપ બહુ કડક છે. તે માત્ર અખબારોને જ લાગુ નથી પડતી પરંતુ જેને ભારતમાં સોફ્ટ મનાય છે તેવા ટીવી મનોરંજનને પણ લાગુ પડે છે. ભારતના ટીવી શોના દૃષ્ટિકોણથી વિચારીએ તો, ટીવી શોમાં મજાક-મસ્તી, ગંભીરતા વગેરે અનેક રીતે બાબતો આવરી લેવાતી હોય અને શોને જીવંત રાખવા સંચાલકે ટીકા-ટીપ્પણી-પ્રશંસા કરવી પડતી હોય છે. તેમાં એવું કંઈક બોલાઈ જવું સ્વાભાવિક છે જે રૂચિકર ન હોય. એમાંય જો ફિલ્મના કલાકારો હોય તો, તેમના વિશે સામાન્ય માન્યતા એવી હોય છે જે કે તેમનું જીવન નૈતિકતાસભર હોતું નથી. આથી તેમની ટીપ્પણી, ચેષ્ટા, એવી હોય જે કૌટુંબિક રીતે રૂચિકર ન હોય.

ચીનમાં તો સરકાર સ્પષ્ટ કહે છે કે ટીવી શોના જે હોસ્ટ હોય છે તે શો માટે, દર્શકો માટે અને જીવંત પ્રસારણની ગતિને નિયંત્રિત કરવા માટે જવાબદાર છે. આથી સેલિબ્રિટીને હોસ્ટ બનાવવા યોગ્ય નથી. વળી, ચીનમાં ટીવીના શોની વ્યાખ્યામાં માત્ર મનોરંજનના શોને જ આવરી નથી લેવાયા, પણ તેમાં સમાચાર, કોમેન્ટરી અને ઇન્ટરવ્યૂનો પણ સમાવેશ કરાયો છે. (સમાચારના શો પણ મનોરંજક હોય છે એવું કોણ બોલ્યું?!) શોના રેકોર્ડિંગ પહેલાં હોસ્ટ અને ગેસ્ટ બંનેએ ટ્રેનિંગ મેળવવી જોઈએ તેમ પણ સરકાર કહે છે. ચીનમાં એક જાપાન વિરોધી સિરિયલમાં એવું દર્શાવાયું હતું કે એક મહિલા તેના નીચેના અંતવસ્ત્રમાં ગ્રેનેડ છુપાવીને લઈ જાય છે જે જાપાની સૈનિકોને મારવા માટે હોય છે. આ સિરિયલની પણ તપાસ ચાલી રહી છે.

આપણે ત્યાં આવી કોઈ સેન્સરશિપ જ નથી. પરિણામે ‘દિયા ઔર બાતી’માં વચ્ચે ચાલેલા સંખ્યાબંધ એપિસોડમાં માયા, રાજકુમાર અને પ્રેમા નામના ત્રણ હિન્દુઓને ત્રાસવાદી બતાવાયા હતા. કોઈએ કોઈ વાંધો ન લીધો. જોવાની વાત તો એ હતી કે એ વખતે નરેન્દ્ર મોદીની જ સરકાર હતી. ટીવી પર આવતી જાહેરખબરો અને ફિલ્મોની જાહેરાતોને પણ કોઈ સેન્સરશિપ લાગુ નથી પડતી. હા, ટીવી પર ફિલ્મો દેખાડાય તેમાં જરૂર સંવાદો અને દૃશ્યોમાં કાતર મૂકાય છે. પરિણામે હમણાં જે મેગી પર પ્રતિબંધ મૂકાયો તેના જેવી અનેક જાહેરખબરો ચાલે છે. (ડિયોડ્રન્ટ કે કોન્ડોમની અશ્લીલ જાહેરખબરોની તો વાત જ નથી, પરંતુ જે ભારતીય સંસ્કૃતિને ધરમૂળથી બદલી નાખે તેવી હોય છે તેવી જાહેરખબરોની વાત છે) મેગીની એક જાહેરખબર જેમાં જાણીતાં અભિનેત્રી ઝરીના વહાબે માતા તરીકે કામ કર્યું હતું તેમાં બતાવાય છે કે દીકરી પુખ્ત વયની થતાં એક જ શહેરમાં માબાપથી જુદી રહેવા લાગે છે! આ આપણી સંસ્કૃતિમાં જ નથી કે દીકરી મોટી થાય એટલે અલગ રહેવા લાગે, પરંતુ આવી જાહેરખબરોનો મારો થાય એટલે કાચી વયના દીકરા-દીકરી પર શું અસર પડે? નવી આવનારી ફિલ્મોના ટ્રેલર પણ ગમે ત્યારે ગમે તે ચેનલ પર વચ્ચે ટપકી પડે છે અને તેમાં ભરપૂર અશ્લીલતા દેખાડાય છે. પરંતુ આ જ ફિલ્મો જ્યારે ચેનલ પર આખી બતાવવામાં આવે ત્યારે તેમાંથી સંવાદો અને એ દૃશ્યો કાપી નાખવામાં આવે છે. જે વાત આખી ફિલ્મના પ્રસારણને લાગુ પડે તે તેના ટ્રેલરને લાગુ ન પડે?

અને આવું જ એમ ટીવી, વી ટીવી, બિન્દાસ જેવી યુવા વર્ગને ટાર્ગેટ કરતી ચેનલો પર આવતી સિરિયલો અને ચેનલ પર દર્શાવાતાં ગીતો – પોપ ગીતોનું છે. ‘ઇમોશનલ અત્યાચાર’ નામના પ્રોગ્રામમાં તો પ્રેમી-પ્રેમિકાની બેવફાઈ જ બતાવવામાં આવે છે. અને પછી બેવફાઈ પકડાય એટલે ગાળાગાળી, ઝઘડા બતાવાય છે. આ ચેનલો તો માનો કે માત્ર યુવા વર્ગ માટે જ છે (તે ન જ ચલાવી લેવાય તે ન જ ચલાવી લેવાય, પરંતુ) સબ ટીવી જેવી કોમેડી અને પારિવારિક સ્વચ્છ મનોરંજનનો દાવો કરતી ચેનલ પર ‘સબ કા સપના મની મની’ નામનો કાર્યક્રમ આવે છે તેમાં પૈસા માટે જે કામ કહેવામાં આવે તે કરવાનું હોય છે. તેના એક પ્રોમોમાં બતાવાયું હતું કે એક દંપતી રેસ્ટોરન્ટમાં જમતું હોય છે ત્યાં એક જણ જઈને પેલી સ્ત્રીને કહે છે કે હું તારો પતિ છું. આથી સ્વાભાવિક છે કે તે સ્ત્રી અને તેનો પતિ ચોંકી જાય. શરૂઆતમાં આનાકાની છતાં પેલો માણસ જે પૈસા જીતવા આવું કામ કરતો હોય છે તે પોતાની વાત પકડી રાખે છે. (આ પ્રકારે ઉલ્લુ બનાવવાનું અગાઉ સાયરસ ભરૂચાના ‘એમ ટીવી બકરા’, ‘છુપા રુસ્તમ’ વગેરે અનેક શોમાં આવી ચુક્યું છે) હવે તમે જ પેલા દંપતીની જગ્યાએ હો અને માનો કે કોઈ વ્યક્તિ ‘અગ્નિસાક્ષી’ના નાના પાટેકરની જેમ પરાણે ગળે પડે તો તમને કેટલો ગુસ્સો આવે? આ પ્રકારના શોમાં તો પછી એવું બતાવાય છે કે જે વ્યક્તિ ઉલ્લુ કે બકરા બન્યા હોય તેમને ખબર પડે કે આ કોઈ શો માટે શૂટિંગ છે એટલે તે હસીને વાત માંડી વાળે, પરંતુ તમે કલ્પના કરો કે તમારી સાથે ખરેખર આવું બન્યું હોય તો તમને કેટલો ગુસ્સો આવે? અને માનો કે જો ટીવી કેમેરા ચાલુ ન હોય તો તમે આવી વ્યક્તિને બે અડબોથ લગાવી દો કે નહીં?

આ તો થઈ સિરિયલોની વાત. રિયાલિટી શો પણ કંઈ કમ નથી. તે તો કેટલાય ગણાં ઉતરતા, હલકી કક્ષાના છે. થોડાં વર્ષો પહેલાં તો આવા શોની ભરમાર આવી ગઈ. પણ માનો કે ચીનની જેમ અહીં પણ એવી સરમુખત્યાર જેવી સરકાર હોય (જે લોકો અત્યારની સરકારને સરમુખત્યાર જેવી ગણે છે તેમણે વિચારવું જોઈએ, આવું ખરેખર છે?) તો કઈ સેલિબ્રિટી પર સંચાલક કે નિર્ણાયક તરીકે આવવા પ્રતિબંધ મૂકવો જોઈએ? (આપણે એટલી છૂટ આપીએ કે બધી સેલિબ્રિટી પર નહીં, પરંતુ જે અતિ ખરાબ સેલિબ્રિટી હોસ્ટ કે જજ છે તેમના પર જ પ્રતિબંધ મૂકાય તેમ કલ્પીએ.)

પહેલાં તો રાખી સાવંતનું નામ આવે. રાખી સાવંતે ‘સ્વયંવર’માં તો નાટકો કર્યાં જ હતાં, પરંતુ હોસ્ટ તરીકે ‘રાખી કા ઈન્સાફ’માં બેશરમીની હદ વટાવી દીધી હતી. મોટા ભાગે અતિ થર્ડ કેટેગરીના જુનિયર આર્ટિસ્ટ હોય તેવા લાગતા લોકો આ શોમાં આવીને પોતાની ફરિયાદ કરતા અને રાખી તેમનો ન્યાય તોળતી! એક એપિસોડમાં તો હદ એટલી વટી ગઈ હતી કે તેમાં ફરિયાદી યુવતી કોઈ સંસ્કારી પુરુષ પણ જે ગાળો બોલતાં ખચકાય તેવી ગાળો બોલવા લાગી હતી અને મારામારી કરવા લાગી હતી. પરંતુ શોના નિર્માતાએ આ અનએડિટેડ એટલે કાપકૂપ વગર જ બતાવ્યું! હોસ્ટ તરીકે રાખીએ પણ કોઈ દરમિયાનગીરી ન કરી કે નિર્માતાને આવી ગાળાગાળી ન દેખાડવા કોઈ વિનંતી કરી. (રાખીનું વ્યક્તિત્વ આમેય ક્યાં અજાણ્યું છે?) આ જ શોની બીજી સિઝન આવી ત્યારે તેનું નામ ‘ગજબ દેશ કી અજબ કહાનિયાં’ રખાયું હતું. આ દેશના અનેક પ્રેરણાદાયક, હકારાત્મક કિસ્સાઓ છે, પરંતુ આ શોમાં સાવ વિચિત્ર (વિયર્ડ) કિસ્સાઓ જ બતાવાતા હતા. એક એપિસોડમાં એવું બતાવાયું કે એક પુરુષે લગ્ન તો કર્યા છે અને તે પૂરેપૂરો પુરુષ પણ છે, પરંતુ તે હંમેશાં સાડી અને દાગીના પહેરીને સ્ત્રી જેવો દેખાય છે. આ એપિસોડમાં રાખી જે વલ્ગારિટીથી પુરુષને સાડી પહેરવા વિશે, સુહાગ રાત કેવી રીતે મનાવી તે વિશે પૂછે છે તે સાંભળીને ભારોભાર ગુસ્સો આવી જાય.

હિન્દી ફિલ્મમાં સંગીતકાર તરીકે જેમના માટે ખૂબ જ માન ઉપજે, પરંતુ તેમણે ટીવી શોમાં નિર્ણાયકો તરીકે દાખવેલા અત્યંત ખરાબ વર્તન માટે ઈચ્છા થાય કે ચીન જેવો નિર્ણય ભારતમાં લેવાય તો સારું એ બે સંગીતકાર એટલે અનુ મલિક અને હિમેશ રેશમિયા. ઇન્ડિયન આઈડોલમાં થોડાં વર્ષો પહેલાં જ્યારે અનુ મલિક નિર્ણાયક તરીકે આવતા હતા ત્યારે સ્પર્ધકોને એટલી ખરાબ રીતે ઉતારી પાડતા હતા કે વાત ન પૂછો. તો હિમેશ રેશમિયા પણ સારેગમપમાં ખૂબ જ ઉદ્ધત વર્તન કરતા હતા. તેમના ‘મુઝે તેરે ઘર મેં રોટી ચાહિયે’વાળા એપિસોડની ચર્ચા તો બહુ જ ચાલી હતી. બહુ થોડા સમય માટે ચાલેલા ‘કમઝોર કડી કૌન’માં હોસ્ટ તરીકે ફિલ્મ-ટીવી અભિનેત્રી નીના ગુપ્તા પણ ખૂબ જ ખરાબ વ્યવહાર સ્પર્ધકો સાથે કરતી હતી. એ માન્યું કે એ શોનું ફોર્મેટ જ એવું હતું પરંતુ નીના ગુપ્તા પ્રત્યે ધિક્કારની લાગણી ઉપજ્યા વગર ન રહે.

અમિતાભ બચ્ચન જેટલી શાલીનતાથી ‘કૌન બનેગા કરોડપતિ’ને સંચાલિત કર્યો અને સંચાલનનું એક ઉચ્ચ ઉદાહરણ પ્રસ્તુત કર્યું એ જ શોમાં શાહરુખ ખાને જે સ્પર્ધકો છોડી જવા માગતા હોય તેમને ભેટવાની પરંપરા કરીને શોમાં હલકાઈ લાવી દીધી. ભારતમાં પારકી સ્ત્રીને ભેટવાનું સામાન્ય મનાતું નથી અને એટલે જ આધેડ ઉંમરની પ્રાધ્યાપિકા એવી સ્પર્ધકે તો શાહરુખને ભેટવાની ના પાડી લઈ તેનું રીતસર નાક કાપી લીધું હતું. પરંતુ શાહરુખે તંત ન છોડતાં તેની વૃદ્ધ માતાને ભેટીને પોતાનું ધાર્યું કર્યું જ હતું. ‘સચ કા સામના’ શોમાં પણ ઘણી ગંદકી ઉજાગર કરાતી હતી. શાસ્ત્રોમાં કહેવાયું છે કે સત્ય બોલવું જોઈએ, પરંતુ અપ્રિય સત્ય નહીં. જ્યારે આ શોમાં તો સેલિબ્રિટીના તમામ ખરાબ પાસાં ઉજાગર કરાતા હતા. પરંતુ એક વાત સ્વીકારવી પડે કે રાજીવ ખંડેલવાલનું સંચાલન પ્રમાણમાં શિષ્ટ હતું. ‘બિગ બોસ’માં તો જેમણે ખરાબ કામો કર્યાં હોય અથવા વિવાદની રીતે નામ કર્યું હોય તેવા લોકોને જ લવાય છે અને લગભગ પોર્નસ્ટાર કહેવાય તે કક્ષાની વ્યક્તિઓને લાવવામાં આવે છે, ગુંડાઓને લવાય છે, જેમને કોઈ ઓળખતું ન હોય તેવા ડિઝાઇનરો જે અત્યંત વિચિત્ર હેરસ્ટાઇલ અને કપડાં પહેરતા હોય છે તેમને બિગ બોસના ઘરમાં નિવાસી બનાવાય છે અને પછી અંદર અંદર ઝઘડા દેખાડાય, ફિલ્મોની જેમ ઉત્કટ પ્રણયનાં દૃશ્યો દેખાડાય છે. વળી, આ શો રાત્રે ૯ વાગ્યે જ આવે છે. સોની ટીવી પર એક સમયે આવેલી સિરિઝ કોમેડી સર્કસ અને અત્યારે લાઇફ ઓકે પર આવતા કોમેડી ક્લાસીસમાં તો વલ્ગારિટીની તમામ હદો તોડી નાખવામાં આવી છે. કોમેડી વિથ કપિલમાં પણ ક્યારેક સીમા ઉલ્લંઘન કરાય છે. વળી, આ શો વિશે એક વાત એ સમજાતી નથી કે તેમને કોઈ સ્ત્રી કલાકારો નહીં મળતી હોય? તો પછી પુરુષોને સ્ત્રીની ભૂમિકા શા માટે કરાવાય છે?

લોકશાહીમાં અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા હોય તે જરૂરી છે, પરંતુ આ સ્વતંત્રતા સ્વચ્છંદતામાં ન પરિણમે અને ભારતીય સંસ્કૃતિનાં મૂલ્યોને તોડે નહીં તે જોવું પણ એટલું જ જરૂરી છે.

(ગુજરાત ગાર્ડિયન  દૈનિકની શુક્રવારની પૂર્તિમાં ‘ટેલિટૉક’ કૉલમમાં તા.૨૬/૬?૧૫ના રોજ આ લેખ છપાયો.)

વિશાલ ડડલાણી: સંગીતકાર જ નહીં, સારો ગાયક-ગીતકાર પણ

વિશાલ ડડલાણી એવા જૂજ લોકોમાં આવે છે જે બહુમુખી પ્રતિભા કહેવાય. સંગીતકાર એ તેની મુખ્ય ઓળખ, શેખર રાવજિયાણી સાથે તેણે વિશાલ-શેખર તરીકે બનાવી છે, પણ છેલ્લા કેટલાય સમયથી તે સ્વતંત્ર રીતે પણ પોતાની ઓળખ બનાવી રહ્યો છે. ગાયક તરીકે પણ તે સફળ છે. તે સારો ગીતકાર પણ છે. આજકાલની ભાષામાં જેને એક્ટિવિસ્ટ કહેવાય તે પણ છે. પરંતુ તે પોલિટિકલ એક્ટિવિસ્ટ છે. તે આમ આદમી પાર્ટીનો ચુસ્ત ટેકેદાર છે. ટ્વિટર પર તે ખૂબ જ સક્રિય છે અને તેનું ટ્વિટ વિવાદ પણ સર્જી ચુક્યું છે. ટીવીના સંગીત શોમાં નિર્ણાયકો તરીકે પણ આવતો રહ્યો છે. હાલમાં તે ‘ઇન્ડિયન આઇડોલ જુનિયર’માં તે નિર્ણાયક તરીકે દેખાઈ રહ્યો છે.

મુંબઈમાં તા. ૨૮ જૂન, ૧૯૭૩ના રોજ જન્મેલા વિશાલ ડડલાણીનું કુટુંબ સિંધથી આવેલું છે અને તેના પિતા બિલ્ડર છે. તેને એક બહેન છે. તેનાં માતાપિતા જબરા સંગીતપ્રેમી હતાં. વિશાલને જે પ્રકારનું  સંગીત સાંભળવું હોય તે સાંભળવાની છૂટ હતી. તે વૂડસ્ટોક આલબમથી માંડીને જગજીતસિંહ અને ડિસ્કો એમ તમામ પ્રકારનું સંગીત સાંભળતો. ઘરમાં તમામ સુખ હતાં, પરંતુ વિશાલ નાનપણથી જ ગુસ્સાવાળો હતો. કૉલેજમાં તે ગુંડા જેવો હતો. પરંતુ તેને ગિટાર વગાડવાથી ખૂબ જ શાંતિ અને મજા મળતાં હતાં. વિશાલે સંગીતમાં જ કારકિર્દી બનાવવાનો  વિચાર કરી લીધો. પિતાને વાત કરી, પિતાએ કહ્યું, “તને લાગે છે કે તને સંગીત ફાવે છે?” વિશાલે કહ્યું, “હા, મને લાગે છે.” પિતાએ લીલી ઝંડી આપી દીધી. કોઈ દબાણ ન કર્યું કે પોતાની જેમ તેનો દીકરો પણ બિલ્ડિંગ લાઇનમાં આવે.

વિશાલે તેના ત્રણેક મિત્રો સાથે ૧૯૯૩ કે ૯૪માં પેન્ટાગ્રામ નામનું સંગીત બેન્ડ બનાવ્યું હતું. તેની સાથે રણડોલ્ફ કોરૈયા (ગિટાર), ક્લાઇડ ડીસોઝા (ગિટાર), પાપલ માને (બાસ) અને શિરાઝ ભટ્ટાચાર્ય (ડ્રમ) હતા. એક શોમાં ડડલાણી અને શિરાઝ ભટ્ટાચાર્યની મુલાકાત થઈ હતી. એ વખતે તે નોસ્ટાલ્જિયા નામના બેન્ડમાં હતો. એ શોમાં ડડલાણી બાસ પર હતો અને શેખર રાવજિયાની કી બોર્ડ પર. આ મુલાકાત પેન્ટાગ્રામ નામનું બેન્ડ બનાવવામાં પરિણમી. ૧૯૯૬માં તેમનું પહેલું આલબમ આવ્યું ‘વી આર નોટ લિસનિંગ’. ૧૯૯૯માં શિરાઝે વિશાલની મુલાકાત ‘પ્યાર મેં કભી કભી’ના નિર્દેશક રાજ કૌશલ સાથે કરાવી ત્યારથી વિશાલની બોલિવૂડ કારકિર્દી શરૂ થઈ.

જરા અટપટી લાગે તેવી વાત છે, પરંતુ શેખરે પોતે કહેલી છે તેથી માનવી પડે તેમ છે. વિશાલ-શેખર હતા તો બાળપણના મિત્ર, પરંતુ તેમને ‘પ્યાર મેં કભી કભી’ અલગ-અલગ મળી હતી. (વિશાલે ઇન્ડિયા ટૂડેને આપેલા ઇન્ટરવ્યૂમાં એમ કહ્યું હતું કે બંનેની મૈત્રી ‘પ્યાર મેં કભી કભી’ના પાંચ વર્ષ પહેલાં જ થઈ હતી) ૧૯૯૮માં ‘પ્યાર કિયા તો ડરના ક્યા’ ફિલ્મથી ફિલ્મમાં બે કે ત્રણ સંગીતકાર હોય તેવો દૌર શરૂ થયો હતો. ‘પ્યાર કિયા તો ડરના ક્યા’માં જતીન-લલિત, હિમેશ રેશમિયા અને સાજીદ-વાજીદનું સંગીત હતું. એટલે ‘પ્યાર મેં કભી કભી’માં બે ગીત શેખરે કરવાના હતા તો બે ગીત વિશાલને કરવાનાં હતાં. બંનેને ખબર પડી કે તેઓ એક જ ફિલ્મમાં સાથે કામ કરી રહ્યા છે એટલે ફિલ્મનું છેલ્લું ગીત બંનેએ ભેગા મળીને કર્યું. આમ બની વિશાલ-શેખરની જોડી.

પહેલી ફિલ્મ ખાસ ચાલી નહીં, પરંતુ તેનાં ગીતો ઘણાં ચાલ્યા. ‘મુસુ મુસુ હાશી’ ગીત તો નેપાળી બેન્ડનું કોપી કેટ ગીત હતું પરંતુ લોકપ્રિય ઘણું બન્યું. શાને ગાયેલું આ ગીત ઉપરાંત બીજું ગીત ‘વો પહેલી બાર જબ હમ મિલે’ પણ ખૂબ ચાલ્યું.

વિશાલ-શેખરની બીજી ફિલ્મ ‘ઝંકાર બીટ્સ’ ચાર વર્ષ પછી એટલે કે ઈ. સ. ૨૦૦૩માં આવી. પરંતુ તેના નિર્દેશક સુજોય ઘોષ સાથે તે અગાઉ જ મિત્રતા થઈ ગઈ હતી. ત્રણેય સાથે ફરતા હતા. આમ, વિશાલ-શેખરે કામ ૨૦મી સદીમાં શરૂ કર્યું, પરંતુ તેની ગતિ ૨૧મી સદીમાં વધી. ‘ઝંકાર બીટ્સ’માં સંગીતકાર આર. ડી. બર્મનને શ્રદ્ધાંજલિ અપાઈ હતી. આ ફિલ્મથી જ વિશાલ ગાવા લાગ્યો. તેનું શાને ગાયેલું ગીત ‘તેરા મુસ્કુરાના’, ‘દિલ ને તુમ કો ચુન લિયા હૈ’,  કેકેએ ગાયેલું ગીત ‘તૂ હૈ આસમાં મેં’, સુદેશ ભોસલેએ આર. ડી. સ્ટાઇલમાં ગાયેલું શીર્ષક ગીત, આર. ડી. વિશે શબ્દશઃ શ્રદ્ધાંજલિ આપતું અને તેમની જીવનકથા ટૂંકમાં કહેતું ગીત ‘બોસ કૌન થા માલૂમ હૈ ક્યા’ બધાં એક એકથી ચડિયાતાં હતાં, પરંતુ શાને ગાયેલાં પ્રથમ બે ગીતો અને કેકેનું ગીત આજે પણ લોકપ્રિય છે.

તે પછી તો બસ, વિશાલ-શેખરની જોડી જામી ગઈ. બંનેએ ‘દસ’, ‘બ્લફમાસ્ટર’,  ‘સલામનમસ્તે’, ‘ટેક્સી નં. ૯૨૧૧’, ‘હનીમૂન ટ્રાવેલ્સ પ્રા. લિ.’, ‘ગોલમાલ’, ‘ઓમ્ શાંતિ ઓમ્’, ‘દોસ્તાના’, ‘ધ ડર્ટી પિક્ચર’, ‘ચેન્નાઈ એક્સ્પ્રેસ’, , ‘સ્ટુડન્ટ ઑફ ધ યર’, ‘હેપ્પી ન્યૂ યર’ જેવી સફળ ફિલ્મોમાં સંગીત આપ્યું.

વિશાલ ગાયક કઈ રીતે બન્યો તેની પાછળની વાત મજેદાર છે. આમ તો તે નાનો હતો ત્યારે શાળામાં શિક્ષક બધાને વારાફરતી ગાવા ઊભા કરતા ત્યારે બીજા સહાધ્યાયીઓને સાંભળીને વિશાલને લાગતું કે તે ઘણું સારું ગાઈ શકે છે. વિશાલ-શેખરનું બેન્ડ ચાલતું હતું, ત્યારે એક કાર્યક્રમના રિહર્સલમાં એક જણ બહુ ખરાબ ગાતો હતો અને વિશાલે તેને મોઢામોઢ કહી દીધું. આથી પેલાએ કહ્યું, “તો શું તું મારા કરતાં વધુ સારું ગાઈ શકે?” વિશાલ કહે, “હા બિલકુલ” અને આમ, વિશાલ ગાયક બન્યો.

વિશાલે પોતાના સંગીતમાં તો ગીતો ગાયાં જ છે, પરંતુ હરીફ સંગીતકારોના નિર્દેશનમાં પણ ગીતો ગાયાં જેમ કે શંકર-અહેસાન-લોયના સંગીતમાં ‘જમે રહો’ (તારે ઝમીં પર), વિશાલ ભારદ્વાજના સંગીતમાં ‘ઢેનટેણન’ (કમીને), અમિત ત્રિવેદીના સંગીતમાં ‘હુઆ છોકરા જવાં રે’ (ઈશકઝાદે), પ્રીતમના સંગીતમાં ‘બલમ પિચકારી’ (યે જવાની હૈ દીવાની) તેમજ ‘ટીવી પે બ્રેકિંગ ન્યૂઝ ઘાઘરા’, સચીન-જિગરના સંગીતમાં ‘ભંવરા બગિયન મેં ખો ગયા’ (ક્યા સુપર કૂલ હૈં હમ) અને ‘સેલ્ફી લે લે રે’ (બજરંગી ભાઈજાન) ગાયાં છે. જ્યારે કટ્ટર હરીફાઈ હોય અને હિન્દી ફિલ્મોદ્યોગમાં બધા સ્વાર્થનાં સંબંધો રાખતા હોય ત્યારે સંગીતકાર તરીકે પણ કામ કરવું અને સાથે પોતાના હરીફ સંગીતકારના નિર્દેશનમાં ગાવું એ વિશાલ ડડલાણીએ કરી બતાવ્યું છે. જોકે સામે શંકર-અહેસાન-લોય પૈકી શંકર મહાદેવને પણ વિશાલ-શેખર માટે ગીત (દેસી ગર્લ, ફિલ્મ: દોસ્તાના) ગાયું છે, અહેસાને વિશાલ-શેખર માટે ગિટાર વગાડ્યું છે. વિશાલે મરાઠી, કન્નડ અને તમિલ ભાષામાં પણ ગીતો ગાયાં છે.

વિશાલ-શેખરની કામ કરવાની રીત આવી છે.  તેઓ બંને ફિલ્મની વાર્તા સાથે સાંભળે છે. વાર્તા સાંભળી લીધા પછી તેનાં ગીતો પર કામ કરવાનું શરૂ કરે. પાંચ-છ ધૂનો બનાવે. શેખર કીબોર્ડ વગાડે જ્યારે વિશાલ ગિટાર. તેમાંથી જે ધૂન બંનેને પસંદ પડે તેને રાખે અને બાકીની ફગાવી દે. મોટા ભાગે પહેલાં તેઓ ધૂન રચી નાખે, તેમાં શબ્દો બાદમાં પૂરાય.  વિશાલ-શેખર એક સમયે એક ફિલ્મ પર કામ કરવાનું જ પસંદ કરે છે. તેથી સામાન્ય રીતે  વર્ષમાં પાંચથી છ ફિલ્મો જ કરે છે.

વિશાલ પોતાની જાતને બહુ પ્રેમ કરે છે. આ કારણે કેટલાકને લાગે કે તે અહંકારી છે. તે જે કહે તેમાં તે માનતો હોય છે અને તે માનતો હોય તે જ તે કહે છે. જો કોઈની સામે કોઈ વાંધો હોય તો તે મોઢે જ કહી દેશે (ઉપર આપણે તે ગાયક કઈ રીતે બન્યું તે ઘટનામાં જોયું જ.) સાથે તે લાગણીશીલ અને સંવેદનશીલ પણ છે. કૉલેજકાળમાં તે ગુંડા જેવો હતો, પરંતુ હવે તે અહિંસક બની ગયો છે. નવમા ધોરણ સુધી તે સારો બાળક હતો, પરંતુ તે પછી તે સારાપણાથી કંટાળી ગયો. તેની પાસે કોઈ રમકડું હોય તો તેનાથી રમવાના બદલે તે કઈ રીતે કામ કરે છે તે જોવા તેને ખોલી નાખે અને પછી તેને તે પાછું જોડી શકે છે કે નહીં તે તે જોતો. તેને તેમાં રોમાંચ આવતો.

દસમા ધોરણમાં હતો ત્યારે તે શાળામાં તો ભણતો જ સાથે ટ્યૂશનમાં પણ જતો. તે વિજ્ઞાનમાં ઘણો તેજસ્વી હતો. તેથી તેને તેજસ્વી વિદ્યાર્થીઓના એક્સ્ટ્રા ક્લાસમાં પણ રાખવામાં આવ્યો. આમ, એક ને એક અભ્યાસક્રમ ત્રણ વાર ભણી તે કંટાળી ગયો અને તેણે ભણવાનું છોડી દેવાનું વિચાર્યું. ત્યારે તેનાં માતાપિતા અને શિક્ષકોને લાગ્યું કે વિશાલને થોડી નિરાંત આપવાની જરૂર છે.

વિશાલ અને તેના પિતા બંને જિદ્દી હતા. પિતાને કોઈ ભેટે તે ગમતું નહીં, પરંતુ વિશાલ તેમને ભેટતો. પિતાને મોતિયાનું ઓપરેશન કરાવવાનું હતું અને તેઓ કરાવતા નહોતા. તો વિશાલે સામે કહ્યું કે હું સિગારેટ પીવાનું છોડી દઉં તો તમે ઓપરેશન કરાવશો? પિતાએ હા પાડી અને વિશાલે સિગારેટ છોડી દીધી. વિશાલ સ્વતંત્ર મગજનો હતો અને આ વાત તેના પિતાને પસંદ હતી.

વિશાલ-શેખરની દોસ્તી નિર્દેશક સુજોય ઘોષ, ફરાહ ખાન, તરુણ મનસુખાણી, કરણ જોહર, સિદ્ધાર્થ આનંદ અને પુનીત મલ્હોત્રા સાથે છે અને એટલે તો તેમની ફિલ્મોમાં વિશાલ-શેખરનું જ સંગીત હોય છે. ફરાહ ખાન સાથેની મૈત્રી તો કારકિર્દીની બહુ શરૂઆતથી છે. જ્યારે વિશાલ-શેખર પેન્ટાગ્રામ બેન્ડ ચલાવતા હતા ત્યારે તેઓ નિર્દેશક સ્વ. મુકુલ આનંદની એક જાહેરખબરમાં સંગીત આપતા હતા. તેમને કોઈ સાધન ખરીદવા માટે પૈસા જોઈતા હતા ત્યારે ફરાહ ખાન તેમાં કોરિયોગ્રાફર તરીકે હતી અને તેણે વિશાલ-શેખરને મદદ કરી. ગીતકારોમાં જાવેદ અખ્તર, અમિતાભ ભટ્ટાચાર્ય, અન્વિતા દત્ત, કૌસર મુનીર, ઈર્શાદ કામીલ અને કુમાર સાથે વિશાલ (અને શેખર)ને સારું જામે છે.

વિશાલે પોતે પણ ગીતકાર તરીકે ઘણું કામ કર્યું છે. તેણે ‘તૂ આશિકી હૈ’ (ઝંકાર બીટ્સ), ‘અલ્લાહ કે બંદે હંસ દે’ (વૈસા ભી હોતા હૈ), ‘એક મૈં ઔર એક તૂ હૈ’ (બ્લફમાસ્ટર), ‘દિલ ચાન્સ મારે’ (ટશન), ‘એક નઝર મેં ભી પ્યાર હોતા હૈ’  (ટેક્સી નં. ૯૨૧૧) ‘આંખોં મેં તેરી અજબ સી’ (ઓમ્ શાંતિ ઓમ્), ‘તૂ ન જાને તેરે આસ સ ખુદા હૈ’ (અન્જાના અન્જાની) જેવાં અનેક ગીતો તેણે લખ્યાં છે. આમ, ‘અલ્લાહ કે બંદે હંસ દે’માં એકદમ ઊંચી વાત કરી તો ‘દિલ યે ચાન્સ મારે’માં ઉત્તર ભારતીય સ્ટાઇલમાં રમતીયાળ ગીત લખ્યું.  ‘તીસ માર ખાં’ માટે ફરાહ ખાને વિશાલ-શેખરને ત્રણ શબ્દો જ આપ્યા હતા – શીલા કી જવાની. તેના પરથી વિશાલે ગીત લખી નાખ્યું.

વિશાલની પત્ની પ્રિયાલી દિલ્હીની છે. વિશાલે સમાચાર ચેનલો દ્વારા ઘણી વાર ખોટી રીતે અમુક સમાચારો (જેવા કે મુંબઈ હુમલા)ના જીવંત પ્રસારણ સામે બોલકો વિરોધ વ્યક્ત કર્યો હતો. વિશાલ ભલે કહેતો હોય કે તે હવે અહિંસક બની ગયો છે, પરંતુ તેણે ૨૦૦૫માં મુંબઈમાં એક કાર્યક્રમમાં દર્શક પર છૂટું માઇક ફેંક્યું હતું. જોકે બાદમાં તેણે માફી માગી હતી. વિશાલે કોમેડિયન રાજુ શ્રીવાસ્તવ સ્ટેજ પર ‘બચના એ હસીનો’ ગીત પર ડાન્સ કરવા લાગતા તેને સ્ટેજ પરથી ઉતારી દીધો હતો અને બાદમાં ગધેડો કહી દીધો હતો. તેણે નરેન્દ્ર મોદીને હત્યારા અને રાહુલ ગાંધીને મૂર્ખ કહેતી ટીપ્પણી ટ્વિટ કરી હતી જેને બાદમાં અરવિંદ કેજરીવાલે રિટ્વિટ કરી હતી. આથી વિશાલ ડડલાણી તો ઠીક, પરંતુ કેજરીવાલની સામે પણ સોશિયલ મિડિયા અને અન્ય મિડિયામાં ભારે તડાપીટ થઈ હતી.

(ગુજરાત ગાર્ડિયનની શુક્રવારની પૂર્તિમાં ‘બર્થ ડે બેશ’ કૉલમમાં તા.૨૬/૬/૧૫ના રોજ આ લેખ છપાયો.)

વર સાદ પાડે છે તો દોડતી આવતી નથી

તાજેતરમાં સ્ફૂરેલી પંક્તિઓ:

(૧) એ પણ કેવી છે! વરસાદ પડે છે તો દોડતી આવે છે ને

વર સાદ પાડે છે તો દોડતી આવતી નથી

(૨૪ જૂન, ૨૦૧૫)

(૨) જિંદગી છે તો જીવનથી

જીવ નથી તો જિંદગી છે?

(૨૬ જૂન, ૨૦૧૫)

(૩) જેને પોતાના ગણતા હતા,

તે પોતામાં  નીકળ્યા!

(૨૬ જૂન, ૨૦૧૫)

 

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 2,403 other followers

%d bloggers like this: