હજ પઢવાના નામે શેખ અબ્દુલ્લાનું ચીન અને મુસ્લિમ દેશો સાથે ષડયંત્ર

(ભાગ-૬)

૮ એપ્રિલ, ૧૯૬૪ના રોજ જમ્મુની જેલમાંથી શેખ અબ્દુલ્લા છૂટ્યા ત્યારે નહેરુનું આમંત્રણ તેમની રાહ જોતું હતું. નહેરુએ તેમને વિનંતી કરી હતી કે તેઓ જેમ બને તેમ જલદી દિલ્હી આવી જાય. સામાન્ય રીતે કોઈ મુખ્યપ્રધાન આવે તો તેને ઉતારો ક્યાં અપાય? કોઈ સર્કિટ હાઉસ કે એવા કોઈ ભવનમાં. પણ શેખ પ્રેમી નહેરુએ તો પોતે જ્યાં રહેતા હતા તે તીન મૂર્તિ હાઉસમાં રહેવા, જેમની સામે દેશદ્રોહનો આરોપ લગાડાયો હતો તેવા વ્યક્તિને કહ્યું. જેલની હવા ખાઈ ચુકેલા શેખેય ભાવ ખાધો. તેમણે દિલ્હી તરફ હડી મુકવાના બદલે શાંતિથી મે મહિનામાં જવાનું પસંદ કર્યું.

હઝરતબાલ દરગાહમાંથી હઝરતનો બાલ (મોહમ્મદ પયગંબરની દાઢીનો વાળ) ચોરાતાં કાશ્મીરમાં રમખાણો ફાટી નીકળ્યાં હતાં. આ વાળ પાછો મળી આવતાં તે તો શમી ગયાં હતાં. એટલે હવે નહેરુએ શેખ અબ્દુલ્લાને ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે શાંતિ સ્થાપવાનું કામ સોંપ્યું! (બહાર રાખવાનું કારણ તો જોઈએ ને. નહીંતર વળી પાછા જેલભેગા કરવા પડે.) અને આ માટે શેખ અબ્દુલ્લાને પાકિસ્તાન જવાનું હતું.

ઈન્દર મલ્હોત્રા લખે છે તેમ, મૂળ યોજના એવી હતી કે શેખ અબ્દુલ્લા ત્યારે યુદ્ધવિરામની રેખા જે અત્યારે અંકુશ રેખા તરીકે ઓળખાય છે, તેને ઓળંગીને ચાલતા ચાલતા જાય. નહેરુને તો આ વિચાર ગમી ગયો હતો, પરંતુ તેમાં જોખમ હતું તેનો તેમને ખ્યાલ નહોતો.

અત્રે એ પણ નોંધવું જોઈએ કે અમદાવાદના સારાભાઈ કુટુંબનું ઘણું યોગદાન છે, પરંતુ વૈજ્ઞાનિક ડૉ. વિક્રમ સારાભાઈનાં બહેન અને કૉંગ્રેસનાં મહામંત્રી મૃદુલા સારાભાઈ પણ શેખ અબ્દુલ્લાના ભારે તરફદાર હતાં. એ મૃદુલા સારાભાઈએ આ યોજનાનો વિરોધ કર્યો કે માનો કે, શેખ અબ્દુલ્લા આવતા હોય તેની ખબર ન હોય અને પાકિસ્તાનના દળો ભારતમાંથી કોઈ ઘૂસણખોર આવે છે તેમ માનીને ઠાર કરી દે તો? આ વિચારને તે વખતે પાકિસ્તાનમાં ઉચ્ચ આયુક્ત જી. પાર્થસારથીએ અનુમોદન આપ્યું અને પછી નહેરુને પણ ઠીક લાગ્યો. આથી શેખ અબ્દુલ્લાને વિમાનમાં રાવલપિંડી જવા કહેવાયું.

પાકિસ્તાન શરૂઆતમાં શેખ અબ્દુલ્લાનું વિરોધી હતું, પરંતુ ધીમે ધીમે તેણે (આપણે ગયા હપ્તે જોયું તેમ) શેખ અબ્દુલ્લાને પોતાની તરફ કરવા માંડ્યા હતા. આથી અબ્દુલ્લા ત્યાં ગયા એટલે તેમનું કોઈ નાયક કે હીરો આવે ત્યારે કરાય તેમ જબરદસ્ત સ્વાગત કરાયું.

શેખ અબ્દુલ્લાએ હવે નવો દાવ ખેલ્યો. તેણે ભારત અને પાકિસ્તાનની સરકાર સમક્ષ કૉન્ફિડરેશન રચવાનો મમરો મૂક્યો. કૉન્ફિડરેશન એટલે રાજકીય એકમોનો શંભુ મેળો જે એક સંધિથી સાથે જોડાય છે. તેમનાં બંધારણ એક જ હોય તેવું જરૂરી નથી. બેલ્જિયમ, યુરોપીય સંઘ વગેરે આવા કેટલાક કૉન્ફિડરેશન છે. શેખ અબ્દુલ્લાનો વિચાર આમ તો સારો હતો. જો આવું થયું હોત તો…તો કદાચ કોઈ પણ રીતે ભારત એક રહ્યું હોત, પરંતુ…પાકિસ્તાનના પ્રમુખ અયૂબ ખાન અને ભારતના વડા પ્રધાન નહેરુ બંનેએ આ પ્રસ્તાવ ફગાવી દીધો.

વચ્ચે એક વાત એ પણ લઈ લઈએ કે શેખ અબ્દુલ્લાને જેલમાં પુરાયા પછી મુખ્યપ્રધાન તરીકે બક્ષી ગુલામ મોહમ્મદ હતા. તેમણે નેશનલ કૉન્ફરન્સને તોડીને પોતાનો અલગ પક્ષ રચ્યો હતો અને તે કૉંગ્રેસમાં ભળી ગયા હતા. હવે નહેરુ ત્રીજી વાર વડા પ્રધાન તરીકે ચુંટાયા પછી પ્રજામાં રોષ હતો. એ વખતે તે વખતના મદ્રાસના મુખ્ય પ્રધાન કે. કામરાજે એક યોજના મૂકી કે કૉંગ્રેસના તમામ વરિષ્ઠ મંત્રીઓ રાજીનામાં આપી પક્ષના કામમાં લાગી જાય. આ વાતને ગુલામ મોહમ્મદ સાથે કોઈ લેવા દેવા નહોતી. છતાં તેમની પાસેથી રાજીનામું લઈ લેવાયું કે તેમણે (દોઢ)ડાહ્યા થઈને સામેથી રાજીનામું ધરી દીધું.

‘માય ફ્રોઝન ટ્રિબ્યુલન્સ ઇન કાશ્મીર’ પુસ્તકમાં કાશ્મીરના રાજ્યપાલ રહી ચુકેલા જગમોહન મલ્હોત્રાએ લખ્યું છે કે બક્ષી ગુલામ મોહમ્મદમાં ત્રણ ખામી હતી. તેમણે શેખ અબ્દુલ્લાનું સ્થાન લીધું હોવાથી તેમને કાશ્મીરના લોકો સાથે દગો કરનાર તરીકે ચિતરવામાં આવ્યા હતા. પ્લેબિસાઇટ ફ્રન્ટે તેમની સામે ઝેરી પ્રચાર કર્યો હતો. બીજું, નેશનલ કૉન્ફરન્સમાં જ તેમના ઘણા દુશ્મનો હતા. તેઓ નવી દિલ્હીમાં તેમની વિરુદ્ધ વાતો પહોંચાડતા હતા. અને ત્રીજું, બક્ષીએ પક્ષમાં વહાલાદવલાની નીતિ કરી હતી અને ભાઈભત્રીજાવાદને પ્રોત્સાહન આપ્યું હતું. તેમજ ભ્રષ્ટાચાર પણ ભારે કર્યો હતો.

તેમના રાજીનામાને નહેરુએ સ્વીકારી લીધું, પરંતુ બક્ષી પછી બક્ષીના માનીતા ખ્વાજા શમશુદ્દીનને મુખ્યપ્રધાન બનાવાયા. હવે હઝરત બાલ ચોરાયાની ઘટના પછી કાશ્મીરમાં અશાંતિ વ્યાપી ગઈ હતી અને બાલ મળ્યા પછી પણ તે થાળે નહોતી પડતી તે વખતે લાલબહાદુર શાસ્ત્રી કાશ્મીર ગયા અને તેમણે હઝરતબાલની મુલાકાત લીધી. લોકોમાં શમશુદ્દીનના શાસન સામે પણ રોષ હતો. (જેલમાં બેઠાં બેઠાં શેખ અબ્દુલ્લા ઉંબાડિયાં મૂકે રાખતા હતા.) તેથી જી. એમ. સાદિકને શમશુદ્દીનના સ્થાને મુખ્યપ્રધાન બનાવાયા. સાદિકે જ નહેરુના કહેવાથી શેખ અબ્દુલ્લાને મુક્ત કર્યા અને તેમની સામે બધા આરોપો પાછા ખેંચી લીધા. આ તરફ પાકિસ્તાન તરફી તત્ત્વો પણ સંગઠન રચવા લાગ્યા હતા. મિરવાઇઝ (મિર એટલે વડા અને વાઇઝ એટલે પૂજારી) મૌલવી ફારુકે અવામી ઍક્શન કમિટી રચી હતી.

ફરી શેખ અબ્દુલ્લાના પાકિસ્તાન પ્રવાસ પર આવી જાવ. અબ્દુલ્લા જ્યારે પાકિસ્તાને પચાવી પાડેલા કાશ્મીરના પાટનગર મુઝફ્ફરાબાદ હતા ત્યારે તેમને પં. નહેરુના નિધનના સમાચાર મળ્યા. પ્રવાસ ટૂંકાવી તેઓ દિલ્હી પાછા ફર્યા. નહેરુના અવસાન પછી શેખને લાગ્યું કે તેમને રોકનારું હવે કોઈ નથી. આથી તેઓ કાશ્મીરમાં ફરી ભારત વિરોધી પ્રવચનો કરવાં લાગ્યાં. ફેબ્રુઆરી, ૧૯૬૫માં શેખ અબ્દુલ્લા તેમનાં પત્ની સાથે હજ પઢવા જવા માગતા હતા. તેમને તે માટે મંજૂરી આપવામાં આવી, પરંતુ હજ પઢવા સીધા મક્કા જવાના બદલે તેઓ યુ.એ.આર. (એ વખતે ઇજિપ્ત અને સિરિયાએ યુનાઇટેડ આરબ રિપબ્લિક નામનો દેશ બનાવ્યો હતો જે હવે આજે નથી.) યુકે અને ફ્રાન્સ અને અન્ય કેટલાક દેશોની મુલાકાતે પહોંચી ગયા! (આ બધું ભારત સરકારની કેડ પર હતું.)

એક ઉર્દૂ કવિએ એટલે જ લખ્યું:

સિધારે પીર કાબા કો, હમ ઇંગ્લિસ્તાન જાયેંગે

ખુદા કા નૂર વો દેખેં હમ ખુદા કી શાન દેખેંગે

(પૂજારીઓને ભલે મક્કા જવા દો, અમે તો ઇંગ્લેન્ડ જશું, તેમને ઈશ્વરનો પ્રકાશ જોવા દો, અમે તો તેની જાહોજલાલી અને વૈભવ જોઈશું.)

અબ્દુલ્લા ઇંગ્લેન્ડથી ફ્રાન્સ ગયા. ત્યાંથી મક્કા ગયા. ત્યાં સાઉદી નેતાઓને મળ્યા બાદ ઈજિપ્ત ગયા. તેમણે તેના પ્રમુખ નાસીરનો કાશ્મીરને સ્વતંત્ર કરાવવા માટે ટેકો માગ્યો પણ નાસીરે તેમને ડિંગો બતાવ્યો! બાદમાં તેઓ અલ્જેરિયા ગયા. ત્યાં તેમણે ભારતને શરમમાં મુકવાનું કાર્ય કર્યું. ૨૮ માર્ચ, ૧૯૬૫ના રોજ તેઓ અલ્જેરિયન નેતાઓની હાજરીમાં ચીનના વડા પ્રધાન ચાઉ એન લાઇને મળ્યા. ચીન તો ભારતનું દુશ્મન હતું જ. તેમણે શેખ અબ્દુલ્લાને તમામ સહાય આપવાની ખાતરી જાહેરમાં આપી. બાપના પૈસે ફરતા હોય તેમ શેખ અબ્દુલ્લા ફરી યુ.એ.આર. ગયા અને ત્યાંથી બીજી વાર હજ પઢવાના નામે તેઓ આંતરરાષ્ટ્રીય મુસ્લિમ પરિષદમાં ભાગ લેવા ગયા. ભારત સરકારે આ પરિષદમાં ભાગ લેવા પ્રતિનિધિઓ મોકલ્યા જ હતા, પણ શેખ અબ્દુલ્લા ક્યાં પોતાને ભારત સરકારના તાબામાં માનતા હતા.

તેથી તેમનો પ્રવાસ રદ્દ કરી દેવામાં આવ્યો. તેઓ જ્યારે દિલ્હી એરપોર્ટ આવી પહોંચ્યા ત્યારે વડા પ્રધાન લાલ બહાદુર શાસ્ત્રીની સરકારે ૯ મે, ૧૯૬૫ના રોજ તેમની ધરપકડ કરી. વિદેશના અને ભારતના સમાચારપત્રોમાં પ્રસિદ્ધ થયેલા અહેવાલો તેમજ ગુપ્તચર સૂત્રો મુજબ, શેખ અબ્દુલ્લા અલ્જેરિયાની જેમ કાશ્મીરને સ્વતંત્ર કરવા માગતા હતા.

શાસ્ત્રીજીના સમયગાળામાં એક કામ સારું એ પણ થયું કે ડિસેમ્બર, ૧૯૬૪માં બંધારણમાં છઠ્ઠો સુધારો કરીને જમ્મુ-કાશ્મીરને ૩૫૬ કલમ લાગુ કરી દેવાઈ. આ કલમ હેઠળ હવે જો રાજ્યમાં કાયદો વ્યવસ્થાની સ્થિતિ સારી ન હોય તો રાષ્ટ્રપતિ શાસન લાગુ કરી શકાતું હતું. આ સુધારા દ્વારા કાશ્મીરમાંથી સદર-એ-રિયાસત અને વઝીર-એ-આઝમના હોદ્દાને બદલે અનુક્રમે રાજ્યપાલ અને મુખ્યપ્રધાનના હોદ્દા મુકવામાં આવ્યા.

૧૯૬૫માં કાશ્મીરને પચાવી પાડવાના મનસૂબાથી પાકિસ્તાનના દળો કાશ્મીરમાં ઘૂસ્યા અને યુદ્ધ છેડાયું. તે વખતે વડા પ્રધાન લાલબહાદુર શાસ્ત્રીને સેનાના વડાએ સૂચવ્યું કે દુશ્મનને હટાવવો હોય તો બીજી સરહદે જવું પડે અને લાહોર આંતરરાષ્ટ્રીય સરહદની પેલે પાર હતી, પરંતુ નિડર શાસ્ત્રીએ સેનાને કહી દીધું: તમતમારે બિન્દાસ્ત જાવ. ભારતીય દળો છેક લાહોર સુધી પહોંચી ગયા. પરંતુ વડા પ્રધાન લાલ બહાદુર શાસ્ત્રીને સંધિ માટે સોવિયેત સંઘ (આજનું રશિયા) જવું પડ્યું. (તેઓ દબાણમાં ન ઝુક્યા હોત તો…?) ભારતનો વિજય છતાં ભારત પાકિસ્તાને પચાવી પાડેલું કાશ્મીર પાછળ મેળવી શક્યું નહીં. અરે! આપણે એ યુદ્ધમાં પાકિસ્તાનના કબજાવાળા કાશ્મીરની બે ચોકીઓ હાજી પીર અને તિથવા જીતી લીધી હતી. તે વખતે વિપક્ષના નેતા અટલ બિહારી વાજપેયીએ શાસ્ત્રીના તાશ્કંત જવાનો વિરોધ કર્યો હતો.

સોવિયેત સંઘના તાશ્કંતમાં મંત્રણા માટે જતા પહેલાં અખબારોના તંત્રીઓ સાથે શાસ્ત્રીએ બેઠક કરી હતી. તેમાં તંત્રીઓએ આ બે ચોકીઓ પર ભારતનો કબજો જળવાઈ રહે તે માટે કહ્યું હતું. શાસ્ત્રીએ કહેલું: “હા, હું પ્રયત્ન કરીશ.” સોવિયેત સંઘના પ્રમુખ કોશીજીને શાસ્ત્રીજીને વિનંતી કરી કે “તમારે આ બે ચોકીઓ જતી કરવી પડશે.” શાસ્ત્રીજીએ કહ્યું: “…તો પછી તમે બીજા કોઈ વડા પ્રધાન સાથે વાત કરી લો.” એટલે કોસિજીને ભય બતાવ્યો કે તો પછી વાત સંયુક્ત રાષ્ટ્રોની સુરક્ષા પરિષદમાં જશે. શાસ્ત્રીજી ઝૂક્યા અને કહ્યું કે “અમે આ બે ચોકીઓ (પાકિસ્તાનના કબજાવાળા કાશ્મીરની તો વાત જ નથી, ભારતે જીતેલી બે ચોકીઓ પણ પાછી આપી દેવાની વાત છે) પાછી આપી દઈએ પણ પાકિસ્તાને કહેવું પડશે કે જે કંઈ વિવાદ હોય તેનો ઉકેલ યુદ્ધ કે હિંસાના બદલે મંત્રણાઓ દ્વારા જ લવાશે.” વરિષ્ઠ પત્રકાર કુલદીપ નાયર જે તે વખતે તાશ્કંત ગયા હતા તેમના મુજબ, છેલ્લી જે બેઠક થઈ તેમાં સંધિમાં શાસ્ત્રીજીને હથિયારોનો ઉલ્લેખ ન જોવા મળ્યો (એટલે કે પાકિસ્તાન હથિયારોનો ઉપયોગ નહીં કરે). શાસ્ત્રીજીએ નારાજગી બતાવી. આથી અયૂબ ખાને પોતાના હાથે શબ્દો ઉમેર્યા, “શસ્ત્રોના ઉપયોગ વગર”.

તે પછી તત્કાળ ત્યાં જ શાસ્ત્રીજી ભારતીય પત્રકારોને મળ્યા. પત્રકારોએ બે ચોકી અંગે રોષ વ્યક્ત કર્યો. એક પત્રકારે તો ત્યાં સુધી કહી દીધું: “તમે દેશને વેચી નાખ્યો છે.” શાસ્ત્રીજીએ ત્યાર બાદ દિલ્હી પોતાના કુટુંબને ફોન કર્યો. શાસ્ત્રીજીનાં પત્ની લલિતાજીએ એ તેમના પતિ સાથે વાત કરવાનો ઈનકાર કરી દીધો! કારણ? તેમના પતિએ બે ચોકીઓ જતી કરી હતી! દેશમાં પણ શાસ્ત્રીજીની સામે રોષ હતો. તાશ્કંતમાં જ શાસ્ત્રીનું નિધન થઈ ગયું. જોકે તેમના નિધન પાછળ ઘણા લોકો ષડયંત્ર જુએ છે. તેમનો દેહ ભૂરો પડી ગયો હતો, વળી, સત્તાવાર અહેવાલ પ્રમાણે, તેમનું પોસ્ટમૉર્ટમ કરવામાં આવ્યું નહોતું. કદાચ, સોવિયેત સંઘ એ વખતે નહેરુની નોન એલાઇન મૂવમેન્ટ (નામ) એટલે કે તટસ્થ રહેવાની નીતિથી નાખુશ હતું. શાસ્ત્રીજીએ પણ આ નીતિ ચાલુ રાખી હતી. વળી, ચીને ૧૯૬૫ના યુદ્ધ દરમિયાન પાકિસ્તાનની મદદ કરી હતી. એને ધ્યાનમાં લઈ સોવિયેત સંઘ ચીન અને અમેરિકા બંને સામે એશિયામાં પોતાનો પ્રભાવ બતાવવા માગતું હતું.

૮ ડિસેમ્બર, ૧૯૬૭ના રોજ શેખ અબ્દુલ્લાને જેલમાંથી છોડી દેવામાં આવ્યા. હવે કાશ્મીરની જનતા પણ શેખ અબ્દુલ્લાને બહુ ભાવ આપતી નહોતી. જોકે પ્લેબિસાઇટ ફ્રન્ટની પ્રવૃત્તિઓ ચાલુ જ હતી.

હવે અત્યાર સુધી સંયુક્ત રાષ્ટ્રોની સુરક્ષા પરિષદે ૧૯૪૮માં જનમત સંગ્રહનું ડિંડવાણું ચાલુ કર્યું હતું જેને તે વખતે નહેરુએ સ્વીકાર્યું હતું. પણ તેમાં શરત એ હતી કે પાકિસ્તાન તેની સેના પાછી ખેંચી લે અને ભારત કાશ્મીરમાં જનમત સંગ્રહ કરાવે, પરંતુ પાકિસ્તાને તેની શરત ન પાળી તો પછી ભારતે પણ શરત ન પાળી. આના પછી વર્ષોવર્ષ યુએનની મહાસભામાં પાકિસ્તાન કાશ્મીરનો મુદ્દો ઉઠાવતું રહ્યું અને ભારત તેનો જવાબ દેતું રહ્યું છે. જોકે, ૨૦૦૧માં સંયુક્ત રાષ્ટ્રોના મહાસચિવ કોફી અન્નાને જ આ સુરક્ષા પરિષદના ઠરાવનો કોઈ અર્થ ન રહ્યાનું સ્વીકારી લીધું છે.

(ક્રમશઃ)

વાંચો

ભાગ- ૧  કાશ્મીરી હિન્દુઓ પર અત્યાચારોનો સદીઓનો સિલસિલો

ભાગ-૨ કાશ્મીરમાં હિન્દુ રાજ પાછું કેવી રીતે આવ્યું?

ભાગ-૩ કાશ્મીર સળગતું હતું ત્યારે નહેરુ રશિયા ને આફ્રિકાની વાતો કરતા હતા!

ભાગ-૪ નહેરુની લુચ્ચાઈ: કલમ ૩૭૦ને સરદારના નામે ચડાવી દીધી!

ભાગ-૫ શ્યામાપ્રસાદનું રહસ્યમય મોત ને નેહરુનો શેખ પ્રત્યે આંધળો પ્રેમ

ભાગ-૭

(મુંબઈ સમાચારની રવિવારની પૂર્તિમાં ‘સિક્કાની બીજી બાજુ’ કૉલમમાં તા.૨૪/૫/૧૫ના રોજ આ લેખ છપાયો)

સાયન્સ પબ: દારૂના ઘૂંટડા સાથે વિજ્ઞાનની ચર્ચા!

સવાલ ૧. મગજ ખુલ્લું રાખવું હોય તો?

વિચારો. કોઈક બુદ્ધિગમ્ય પુસ્તક વાંચો. કોઈ સારું ભાષણ સાંભળો. સારી ફિલ્મ જુઓ. સારો ટીવી કાર્યક્રમ જુઓ.

સવાલ ૨. મગજ બંધ કરવું હોય તો?

જો તમે ગુજરાત બહાર રહેતા હો તો દારૂ પીઓ. (આવી સલાહ જોકે અંગત રીતે આપવામાં માનતો નથી, પણ તમને આ વિજ્ઞાનનો લેખ વાંચવાની મજા પડે એટલે આવું કહું છું.) ગુજરાતમાં રહેતા હો તો ઠંડું પીણું પીવો.

જો તમને હું એમ કહું કે તમે મગજ બંધ કરવાની યુક્તિ સાથે મગજ ખુલ્લું રાખી શકો છો તો?

તમને થશે કે આ શું ચક્રમ જેવી વાત કરે છે! આ બંને કેવી રીતે થઈ શકે. પણ મારી પાસે જવાબ છે. તમે મગજ બંધ કરવાની યુક્તિ એટલે કે દારૂ કે મનગમતું પીણું પીતાં પીતાં કોઈ બુદ્ધિગમ્ય વાત સાંભળો તો એ વાત જલદી મનમાં ઘૂસે કે ન ઘૂસે? તમે કહેશો કે હા. તો થઈને મગજ બંધ કરવાની યુક્તિ સાથે મગજ ખુલ્લું રાખવાની વાત? અને એ વાત જો વિજ્ઞાનની હોય તો? તો તો મુશ્કેલ છે, પણ મજા પડે ખરી.

હવે એક બીજી જૂની કહેવત યાદ કરીએ. કામ તમારા સુધી ન પહોંચે તો તમે કામ સુધી પહોંચો. આ વાત તમે સાંભળી હશે.

ઉપરની બંને વાતોનો સંગમ કરીને પશ્ચિમના વૈજ્ઞાનિકોએ વિજ્ઞાનને સામાન્ય માનવી સુધી લઈ જવાનો રસ્તો ખોળી કાઢ્યો છે. વિજ્ઞાન ઘણા બધાને કંટાળાજનક, બોરિંગ વિષય લાગતો આવ્યો છે. સ્વાભાવિક છે કે વિજ્ઞાન વાંચવું, સમજવું કે તેના પર વિચારવું તો અઘરું જ લાગે. હવે સાહિત્ય પણ ઓછું વંચાય છે ત્યારે વિજ્ઞાનની ક્યાં માંડો છો, તમે મનમાં આવું પણ વિચારવા લાગ્યા હશો. આપણે ત્યાં સમાચારપત્રોમાં વિજ્ઞાનને સાવ ઓછું સ્થાન મળે છે. વિદેશમાં થોડું વધુ સ્થાન મળે છે. વિજ્ઞાનના સમાચારો, સંશોધનોને લગતી જર્નલ વગેરે હોય છે, પણ તેને વાંચવા કોને નવરાશ છે? એને સમજવાની વાત તો દૂર જ રહી. આપણે ત્યાં અમદાવાદમાં સાયન્સ સિટી, ભાવનગરમાં વિજ્ઞાન નગરી જેવાં કેન્દ્રો છે, દર વર્ષે થતા વિજ્ઞાન મેળા છે જ્યાં જઈને વિજ્ઞાન સમજી શકાય છે, પરંતુ એના માટે ખાસ ત્યાં સમય કાઢીને જવું પડે. પ્યાસે કો કૂએ કે પાસ જાના પડે, પણ કૂવો જો તરસ્યા પાસે આવી જાય તો? આવા વિચારથી પશ્ચિમમાં શરૂ થઈને સાયન્સ પબ કે સાયન્સ કાફે! આવા વિચારથી શરૂ થયો પિંટ ઑફ સાયન્સ ફેસ્ટિવલ!

પબ શબ્દ સાંભળીને તરત જ મોંઢામાં પાણી, સોરી દારૂ આવી ગયો ને? યસ, પબમાં ડ્રિન્ક લેતાં લેતાં વૈજ્ઞાનિકો તમને વિજ્ઞાનનાં સંશોધનો વિશે સરળ ભાષામાં સમજાવે તો તમને દારૂની સાથે વિજ્ઞાન પણ ગળેથી ઉતરી જાય કે ન ઉતરી જાય?

પબ કે બારમાં દારૂના ઘૂંટડા ભરતાં ભરતાં મન્ડે નાઇટ ફૂટબોલ, કિમ કર્દાશિયનથી માંડીને સાયન્સ આમ તમામ વિષય પર ચર્ચા કરવાની. અમેરિકાના મિશિગનમાં સાયન્સ કાફે અને સાયન્સ બારનો ટ્રેન્ડ લોકપ્રિય છે. ઈ. સ. ૨૦૦૯માં, આને ચળવળ કહો તો ચળવળ, ટ્રેન્ડ કહો તો ટ્રેન્ડ, ચાલુ થયો. ત્યારથી કાફેમાં દર સત્રમાં ત્રણથી ચાર લેક્ચર યોજાય છે. આ લેક્ચરમાં ૬૦ જેટલા લોકો હાજર હોય છે. દસથી પંદર મિનિટનું ગ્રૂપ ડિસ્કશન યોજાય છે. જેક્સન કોમ્યૂનિટી સાયન્સ કૉલેજના વિદ્યાર્થીઓ નાનકડું પ્રેઝન્ટેશન આપે છે. સ્થાનિક યુનિવર્સિટીના મહેમાન વક્તા પોતાની વાત રજૂ કરે છે. લેક્ચરમાં સ્ટેમ સેલથી માંડીને બ્રહ્માંડનું વિસ્તરણ જેવા સામાન્ય માનવીને બાઉન્સર જતા વિષયો આવરી લેવાય છે.

આવા કાર્યક્રમો યોજાતા જોઈને સરકાર પણ આગળ આવી છે અને કાર્યક્રમોને આર્થિક મદદ કરે છે. ભાડું ચુકવે અને અન્ય જરૂરિયાતો પૂરી પાડે છે.

લેક્ચર લાંબા લાંબા, બગાસા ને ઊંઘ બંને આવે એવાં નિરસ નથી હોતા. વાતને ટૂંકમાં રજૂ કરાય છે. તેમાં એવા લોકોને પણ આમંત્રાય છે જે સામાન્ય રીતે વિજ્ઞાનને લગતી ચર્ચામાં પડતા જ નથી. જોકે, આ ચળવળ માત્ર અમેરિકા પૂરતી નથી. વિશ્વભરમાં આવું ચાલે છે. યુકેમાં કાફે સાયન્ટિફિક નામનું નેટવર્ક છે. ScienceCafes.org નામની વેબસાઇટ પણ છે. તે આવા સાયન્સ કાફે આયોજકોને મદદ કરવા માટે બનાવાઈ છે. આ વેબસાઇટ ઈ. સ. ૨૦૦૬માં શરૂ થઈ હતી. વેબસાઇટના આયોજકોએ અમેરિકામાં સાયન્સ કાફે ચલાવતા ૪૦ આયોજકોને ભેગા કર્યા હતા. સાયન્સ કાફેના વિષય પર વળી, પરિષદ પણ યોજાય છે. તેમાં આવા આયોજકોને પડતી મુશ્કેલીઓ, અનુભવો અને ભવિષ્ય અંગેના વિચારોની ચર્ચા થાય છે.

યુએસએ ટૂડેના સાયન્સકાફે પરના એક લેખથી પ્રભાવિત થઈને અમેરિકાના એક ગામ હોમવૂડમાં પીટર ડોરન નામના એક શિકાગો યુનિવર્સિટીમાં અર્થ અને એન્વાયરન્મેન્ટલ સાયન્સીસના પ્રાધ્યાપકે એચ-એફ (હોમવૂડ ફ્લોસમૂર) સાયન્સ પબ શરૂ કર્યું. આ પબમાં લેક્ચર આપનાર ઇકોનોમિક્સના સિનિયર લેક્ચરર એલન સેન્ડરસનનો અનુભવ જાણવા જેવો છે. તેણે તેના શ્રોતાઓને કહી દીધેલું કે “તમારે વચ્ચે મને ટોકવો હોય તો ટોકી શકો. બીજી કોઈ રીતે મને અટકાવી શકો. વચ્ચે પ્રશ્નો પૂછી શકો. પણ હા, મારા પર બોટલો નહીં ફેંકતા!”

જે લોકોને વિજ્ઞાન અને સંશોધન પસંદ છે તેમના માટે આવાં કાફે ખૂબ જ સારી જગ્યા બની ગઈ છે. તેઓ બધા વિદ્યાર્થીઓ કે વ્યવસાયિક સાથીઓ કરતાં ફેન તરીકે આવે છે. આયોજકોનું કહેવું છે કે ચર્ચાઓના કારણે લોકોની એવાં આયોજનો માટેની ભૂખ ઉઘડે છે જે બૌદ્ધિક પણ હોય અને આનંદ આપનારાં પણ હોય. સ્થળ બદલાતું રહે છે. એચ-એફ પબથી ક્યારેક ફ્લોસમોર સ્ટેશન રેસ્ટોરન્ટમાં કાર્યક્રમ રખાય છે.

ડોરાને પોતે ઇસ્ટ એન્ટાર્ક્ટિકાની મેકમુર્ડો ડ્રાય વેલીમાં હ્યુમન એન્ડ રોબોટિક સાયન્સ પર પ્રવચન આપ્યું હતું. શિકાગો યુનિવર્સિટી પણ આવા કાર્યક્રમોમાં પોતાની રીતે સહયોગ અને પ્રદાન આપે છે. તે વક્તાઓની વ્યવસ્થા કરે છે. શિકાગો યુનિવર્સિટીના પૂર્વ વિદ્યાર્થીઓ પણ આવા કાર્યક્રમો યોજે છે. જેમ કે, ૨૦૦૮માં તેમણે જનતા માટે નાઇટ લેબ નામનો કાર્યક્રમ યોજ્યો હતો.

scienceontap.org પર આવા કાર્યક્રમોની તમને માહિતી મળી શકે. જેમ કે અમેરિકાના સીએટલમાં રવેના થર્ડ પ્લેસ ક્લબમાં જનતા માટે દર મહિનાના છેલ્લા સોમવારે વિજ્ઞાન પર ચર્ચા યોજાય છે. આ કાર્યક્રમનું સ્લોગન જ છે – અ પ્લેસ ટૂ ઇટ, ડ્રિંક અને ટોક એબાઉટ સાયન્સ. મે મહિનામાં જોકે અમેરિકન શહીદ સૈનિકોની સ્મૃતિમાં મેમોરિયલ ડેની રજા હોવાથી આ કાર્યક્રમ યોજાવાનો નથી. એટલે વાત જૂન પર જશે. આ કાર્યક્રમમાં વિજ્ઞાન અને ટૅક્નૉલૉજી પર તાજી માહિતી જાણવા મળે છે. સ્થાનિક વૈજ્ઞાનિકો સાથે ચર્ચા થાય છે. કાર્યક્રમ લગભગ એકથી બે કલાક ચાલે છે. વક્તા ટૂંકમાં પોતાની વાત રજૂ કરે, પછી બ્રેક પડે. તેમાં કોફી પીવાય અને પછી નાનકડી સમૂહ ચર્ચા થાય. તે પછી સવાલ-જવાબનું સત્ર હોય.

અમેરિકા, બ્રિટન, આયર્લેન્ડ, ફ્રાન્સ, ઈટાલી, ઑસ્ટ્રેલિયા, સ્પૈન, જર્મની, બ્રાઝિલ, આ બધા દેશોમાંથી આપણે ભોગવિલાસની બાબતો જ ગ્રહણ કરીએ છીએ. તેઓ પરિવાર સાથે નથી રહેતા, તેઓ લફરા કરે છે, એકથી વધુ પત્ની (કે પતિ) કરે છે, છૂટાછેડા આપે છે, ટૂંકાં કપડાં પહેરે છે, સેક્સ બાબતે મુક્ત હોય છે, દારૂ પીએ છે, માંસ ખાય છે…કદાચ, આપણું મિડિયા પણ આવી જ બાબતો વધુ પ્રસ્તુત કરે છે. તેમનામાંથી ખરાબ કરતાં સારી બાબતો શીખવા જેવી છે. દા. ત. ઉપર જે દેશોનાં નામ આપ્યાં તે દેશોમાં ઈ. સ. ૨૦૧3થી પિન્ટ ઑફ સાયન્સ ફેસ્ટિવલ યોજાય છે. તેમાં પણ ડ્રિન્ક લેતાં લેતાં વૈજ્ઞાનિકો સામાન્ય લોકો સાથે વાત કરે છે, પોતાની વાત રજૂ કરે છે.

આ ફેસ્ટિવલની શરૂઆત યુકેથી થઈ. જાણીને આનંદ થશે કે આ ફેસ્ટિવલના સહ સ્થાપક માઇકલ મોટ્સ્કિનની સાથે એક ભારતીય મૂળના ડૉ. પ્રવીણ પૌલ છે. વધુ આનંદ તો એ વાત જાણીને થશે કે ડૉ. પ્રવીણ પૌલની ઉંમર માત્ર ૩૫ વર્ષ જ છે! આનાથી વધુ આનંદ (અને આશ્ચર્ય પણ) એ જાણીને થશે કે ડૉ. પ્રવીણ પૌલ પુરુષનું નામ નથી, પરંતુ સુંદર સ્ત્રી અને તે પણ વૈજ્ઞાનિક કમ એડિટરનું નામ છે! (તેમનું નામ પ્રવીણા નથી) હમણાં ૧૮મીએ જ આ ફેસ્ટિવલ ત્રણ દિવસ માટે યુકેમાં યોજાઈ ગયો. તેમાં વૈજ્ઞાનિકો યુકેની ૭૦ પબોમાં ગયા અને તેમણે લગભગ ૧૦ હજાર લોકો સાથે પોતાનાં સંશોધનો અંગે ચર્ચા કરી.

આ ઉત્સવનો વિચાર કેવી રીતે ઉદ્ભવ્યો? ડૉ. પ્રવીણા પૌલ કહે છે, “અમે પાર્કિન્સન્સ અને મોટર ન્યૂરોન રોગો વિશે સંશોધનો કરી રહ્યાં હતાં. પરંતુ અમે સંશોધનોમાં આગળ વધી શકતા નહોતા અને તે ઉપરાંત અમે જે લોકો આ રોગથી પીડાય છે તેમને પણ મળતાં નહોતાં. આથી અમે ‘મીટ ધ પેશન્ટ’ નામનો કાર્યક્રમ યોજ્યો. આનાથી દર્દીઓને સમજાયું કે સંશોધન કેટલું આગળ વધ્યું છે. અમારો ઉત્સાહ પણ આનાથી વધ્યો. એટલે અમને થયું કે વધુ લોકો સુધી પહોંચીએ. અને તે માટે સૌથી સારું સ્થળ પબ લાગ્યું.”

ડૉ. પ્રવીણા પૌલનું માનવું છે કે આ ઉત્સવના કારણે સંશોધકો અને જનતા વચ્ચેનું અંતર હોય છે તે ઘટે છે. યુકેની યુનિવર્સિટીઓ વૈશ્વિક સંશોધનોના મોરચે અગ્રેસર હોય છે, તેથી આપણે લોકો પાસે આપણે શું કરી રહ્યા છીએ તે રજૂ કરવું જોઈએ.

તેઓ કહે છે, “વિજ્ઞાનને હંમેશાં કંટાળાજનક ચીજ તરીકે જોવામાં આવે છે. પરંતુ અમે ઈચ્છીએ છીએ કે લોકો જાણે કે વિજ્ઞાન તેમની રોજબરોજની જિંદગીને અસર કરે છે. તેમાં કમ્પ્યૂટર, બીમારી, હેંગઓવર જેવી અનેક બાબતોનો સમાવેશ થાય છે.

ડૉ. મોટ્સ્કિન કહે છે કે “અમે ટોચના વૈજ્ઞાનિકોને ડ્રિન્કની સાથે તેમની વૈજ્ઞાનિક શોધોને સરળતમ ભાષામાં રજૂ કરવા કહીએ છીએ.”

આ વખતે આ ઉત્સવમાં સુંદર મગજ, શરીર, અણુથી આકાશગંગા, પૃથ્વી ગ્રહ, ટૅક મી આઉટ (અર્થાત્ ટૅક્નૉલૉજીની મદદ), આપણો સમાજ જેવા વિષયો પર ચર્ચા હતી.

ભારતમાં આવું થઈ શકે? ભારતે સુપર પાવર બનવું હોય તો પાનના ગલ્લે ક્રિકેટ, રાજકારણ ને ફિલ્મની ચર્ચા છોડી આવી ચર્ચા કરવી જોઈએ.

(ગુજરાત ગાર્ડિયનની શનિવારની સાયન્સ પૂર્તિમાં તા.૨૩/૫/૧૫ના રોજ આ લેખ છપાયો)

ક્યોંકિ સુધા શિવપુરી કભી બા થી

smriti irani-sudha shivpuri2

‘બાદશાહ’ ફિલ્મમાં એક દૃશ્ય છે. પ્રેમ ચોપરા સીબીઆઈનો ચીફ છે. તે શાહરુખ ખાનને સીબીઆઈનો સિક્રેટ એજન્ટ બાદશાહ (જે ખરેખર તો દીપક તિજોરી હોય છે) સમજે છે, હકીકતે શાહરુખ ખાન ખાનગી જાસૂસ બાદશાહ હોય છે. પ્રેમ ચોપરા ફોન પર શાહરુખને વાત કરે છે ત્યારે ભારત માતા-ઓપરેશન માંના સંદર્ભમાં વાત કરતો હોય છે જ્યારે શાહરુખ ખાન પોતાની માતાના સંદર્ભમાં. ત્યારે પ્રેમ ચોપરા એક સંવાદ બોલે છે: “વો સિર્ફ તુમ્હારી માં નહીં હમ સબ કી માં હૈ”.

કોઈ ફિલ્મી પાત્ર માટે આવું કહેવું હોય તો? બેશક, અગાઉ નિરુપા રોય વિશે આવું કહી શકાતું હતું, અને જો ટીવી માટે કહેવું હોય તો? ‘ક્યોંકિ સાસ ભી કભી બહુ થી’નાં બા આખા દેશના બા બની ગયા હતા. એ પ્રેમાળ કરુણામૂર્તિ, વહુને સારી રીતે સમજનારાં, સાચવનારાં, વહુની વહુને સાચવનારાં, સમસ્યાનો ઉકેલ કાઢનારા, ‘ઘરડાં ગાડાં વાળે’ એ કહેવતને ચરિતાર્થ કરનારાં, બા.

કોઈ વહુ હોય તો એવો વિચાર કરે કે મારી સાસુ હોય તો આ બા જેવાં જ હોય. કોઈ પતિ હોય તો ઈચ્છા કરે કે મારી પત્ની આવી જ હોય. (‘ક્યોંકિ…’માં સુધીર દળવી તેના પતિ બન્યા હતા.) કોઈ દીકરો કે દીકરી હોય તો વિચારે કે મારી બા આવી જ હોય. બાળક હોય તો એવું ચાહે કે તેનાં દાદી આવાં જ હોય.

એ ‘ક્યોંકિ સાસ ભી કભી બહુ થી’નાં બાનું પાત્ર અદ્ભુત ભજવનારા અભિનેત્રી એટલે સુધા શિવપુરી! એ વાત અલગ છે કે તેમને ખ્યાતિ ૬૨ વર્ષે મળી, બાકી, તેમણે અભિનય તો બહુ યુવાન વયેથી શરૂ કરી દીધો હતો….

રાજસ્થાનમાં તેઓ રહેતાં. આઠમા ધોરણમાં હતાં ત્યારે તેમના પિતાનું અવસાન થઈ ચુક્યું હતું. માતા ઘર ચલાવે. હિન્દી ફિલ્મની કથાની જેવી જ સુધાજીની કથા છે. એક દિવસ તેમની માતા પણ બીમાર પડ્યાં! નાનકડી સુધાએ વિચાર્યું કે પૈસા મેળવવા તેણે પણ કંઈક કરવું જોઈએ. એટલે શરૂઆત પહેલાં નાટકોથી કરી.

૧૯૫૫નો સમય. હજુ રેડિયો નવો નવો જ ચાલુ થયો હતો. જયપુર રેડિયો તરફ વળ્યાં. થોડા સમય પછી નેશનલ સ્કૂલ ઑફ ડ્રામા (એનએસડી)માં જોડાયાં. રેડિયો અને નાટકોમાં કામ કરતી વખતે તેમને ભેટો થયો ઓમનો. ઓમ શિવપુરી. એ જ ઓમ શિવપુરી જે અનેક હિન્દી ફિલ્મોમાં પિતા, કાકા, પોલીસ કમિશનર, ઇન્સ્પેક્ટર, ડૉક્ટર જેવા ચરિત્ર પાત્રોમાં અમીટ છાપ છોડી જતા હતા. એનએસડીમાં પણ બંને સાથે. પ્યાર તો હોના હી થા! પૂરા નવ વર્ષ, આજની ભાષામાં કહીએ તો, ડેટિંગ કર્યા પછી, ૧૯૬૮માં પ્રેમ લગ્નમાં પરિણમ્યો. બંનેએ એક નાટ્ય ગ્રૂપ દિશાંતર શરૂ કર્યું. આ ગ્રૂપ એટલું સારું ચાલ્યું કે નાટકોની ટિકિટો બ્લૅકમાં વેચાતી. (કેવી કમનસીબી! એ વખતે ટિકિટ બ્લૅકમાં વેચાય એ નાટક કે ફિલ્મની સફળતાનું માપદંડ હતું!)

હવે મુંબઈ નગરી તેમને બોલાવી રહી હતી. ૧૯૭૪માં તેઓ બંને મુંબઈ આવી ગયાં. ઓમે ફિલ્મોમાં કામ કરવાનું શરૂ કરી દીધું. તેમને એટલું કામ મળતું કે એક જ દિવસમાં ત્રણ પાળી (શિફ્ટ) કરતા! એ વખતે રિતુનો જન્મ થઈ ચુક્યો હતો. રિતુ જે બાદમાં એક જ ફિલ્મથી ખ્યાતિ મેળવનાર હિરોઇન બનવાની હતી…

ધીમે ધીમે, સુધાજીએ પણ ફિલ્મોમાં કામ કરવાનું શરૂ કર્યું. હેમા માલિનીની માતા જયા ચક્રવર્તી દ્વારા નિર્મિત અને બાસુ ચેટરજી દ્વારા નિર્દેશિત, શરતચંદ્ર ચેટર્જીની કૃતિ પર આધારિત ફિલ્મ ‘સ્વામી’ (જેમાં ધીરજકુમાર જેવા નબળા અભિનેતાને સુંદર ગીત મળ્યું ‘કા કરું સજની આયે ના બાલમ’ અને ‘પલ ભર મેં યે ક્યા હો ગયા’ ગીત તો એક અણમોલ રતન સમાન ખરું જ) એમની પહેલી ફિલ્મ જેમાં તેઓ હિરોઇન શબાના આઝમીનાં વિધવા માતા બન્યાં હતાં. તેમને દીકરી સૌદામિની (શબાના આઝમી)ને પરણાવવાની (સ્વાભાવિક જ) ચિંતા હોય છે અને દીકરીનું પડોશી નરેન્દ્ર (વિક્રમ) સાથે લફરું ખબર પડ્યા પછી તે તેનાં પરાણે લગ્ન ઘઉંના વેપારી ઘનશ્યામ (ગિરીશ કર્નાડ) સાથે કરાવી દે છે. ‘બર્નિંગ ટ્રેન’ ફિલ્મમાં વિનોદ મહેરાનાં માતા બન્યાં જે ટ્રેનમાં તેની વહુ સાથે મુસાફરી કરે છે. ‘વિધાતા’માં દુર્ગા (પદ્મિની કોલ્હાપુરે)ની માતાની ભૂમિકા તેમણે કરી. તેમાં તેઓ દિલીપકુમાર જે તેના દીકરાને તેમની દીકરી છોડી દે તે માટે મનાવવા આવ્યા હોય છે તેમને કહે છે: “આપ કે પાસ દૌલત હૈ, ખુદ્દારી હૈ, સબ કુછ હૈ લેકિન મુજ ગરીબ કે પાસ સિર્ફ ખુદ્દારી હૈ, ઉસે ખરીદને કી કોશિશ ન કરીયે.” આ સિવાય ‘ઇન્સાફ કા તરાઝુ’, ‘હમારી બહુ અલકા’, ‘સાવન કો આને દો’, ‘સુન મેરી લૈલા’, ‘માયા મેમસાબ’, ‘પિંજર’ જેવી અનેક ફિલ્મોમાં કામ કર્યું. છેલ્લી ફિલ્મ તેમની આયેશા ધારકરની ‘આઉટસૉર્સ્ડ’ જે ઈ. સ. ૨૦૦૬માં આવી.

તમે એમ માનતા હો કે ‘ક્યોંકિ સાસ ભી કભી બહુ થી’ તેમની પહેલી ટીવી સિરિયલ હતી તો તમે ખોટા છો. તેઓ તો દૂરદર્શનના વખતની સિરિયલોથી ટીવી પડદે દેખાતા રહ્યાં. લગભગ શનિવારે અમોલ પાલેકરની ભારતી આચરેકર સાથેની એક સિરિયલ આવતી જેનું ટાઇટલ ગીત રાજ કપૂરની ‘ધરમ કરમ’ના ‘એક દિન બિક જાયેગા’ પરથી બન્યું હતું…‘આ બૈલ મુઝે માર’ની જ  વાત છે. આ સિરિયલ ઉપરાંત રવિવારે બહુ લોકપ્રિય ‘રજની’ સિરિયલમાં પણ સુધાજીએ કામ કર્યું હતું. ‘રજની’માં તેઓ પ્રિયા તેંડુલકરની સાસુ બનેલાં. એટલે કે કરણ રાઝદાનની મા. (વો ભી ક્યા દિન થે!)

થોડા વખત પછી ફિલ્મો તરફ મન ઓછું થવા લાગ્યું. કારણ? હીરો-હિરોઇનના નખરા! સવારે શૂટિંગ હોય પણ આવે બપોરે. થોડી વારમાં લંચ બ્રેક થાય. પછી એકાદ સીન થાય અને તે પછી પેક અપ થઈ જાય. વળી, ફિલ્મો ઓછી કરવાનું બીજું કારણ એ પણ હતું કે તેઓ ફરી ગર્ભવતી હતાં. બીજું બાળક એક દીકરો થયો. વિનીત. તેના પછી સુધાજીએ એક આદર્શ ગૃહિણીની જેમ સંપૂર્ણ ધ્યાન પરિવારને આપવા માંડ્યું.

૧૫ ઑક્ટોબર, ૧૯૯૦ના એ હતભાગી દિવસે ઓમ શિવપુરનું હૃદય બંધ પડવાથી અવસાન થયું. એ વખતે રિતુ ૧૮ વર્ષની ને વિનીત ૧૩ વર્ષનો જ. આથી ઘર ચલાવવા સુધાજીએ એક્ટિંગ ક્લાસ શરૂ કર્યા. કરિયાણાની દુકાન પણ ખોલી જોઈ! તેમાંથી કંઈ ચાલ્યું નહીં કેમ કે નાનો પડદો તેમની રાહ જોતો હતો!

‘રિશ્તે’ નામની સિરિયલમાં તેમણે કામ કર્યું. થોડા વખત પછી એકતા કપૂર નામની ટીવી સિરિયલોની મહારાણીનો સિતારો ઉદય થવાનો હતો જે સુધાજીને આ મુશ્કેલ દિવસોમાં બહુ મદદરૂપ જ નહીં, અત્યંત પ્રસિદ્ધિ પણ અપાવવાનો હતો. એકતા કપૂરે ‘બંધન’ નામની સિરિયલમાં સુધાજીને સાસુની ભૂમિકા ભજવવા પૂછ્યું. સુધાજીએ હા પાડી. થોડા વખત પછી ‘ક્યોંકિ સાસ ભી કભી બહુ થી’ સિરિયલ માટે પણ પૂછ્યું. સુધાજીએ પ્રેમથી હા પાડી. તેમને ખબર પડી હતી કે તેમને એક મોટા વીરાણી પરિવારનું મુખ્ય સ્ત્રીપાત્ર અંબા વીરાણી બનવાનું હતું.

ભલે તેમણે ‘શાંતિ’, ‘બંધન’, ‘શીશે કા ઘર’, ‘વક્ત કા દરિયા’, ‘દામન’, ‘સંતોષી મા’, ‘યે ઘર’, ‘કસમ સે’, ‘કરમ અપના અપના’, ‘કહો ના કહો’ ‘કિસ દેશ મેં હૈ મેરા દિલ’, ‘મણિબેન ડોટ કોમ’ (મણિબેનમાં સ્મૃતિ ઈરાની અને સુધા શિવપુરીની જોડી ફરી જોવા મળેલી) જેવી અનેક સિરિયલોમાં કામ ક્રયું પરંતુ પ્રસિદ્ધિ તો તેમને બાના પાત્રથી મળી તેટલી કોઈ પાત્રથી ન મળી. આ પાત્ર ખૂબ લોકપ્રિય થયું અને ટીવી ઉદ્યોગમાં ચાલુ થયેલા એવોર્ડ સમારંભોમાં તેમને અનેક એવોર્ડ પણ આ પાત્રએ અપાવ્યા.

સુધાજીની દીકરી રિતુ શિવપુરીમાં માતાપિતાનું સૌંદર્ય તો આવ્યું પરંતુ અભિનયકળા ન આવી શકી. પિતાના ઓળખીતા નિર્માતા પહલાજ નિહલાનીએ ‘આંખે’ ફિલ્મમાં ગોવિંદા સામે લીધી, ફિલ્મ હિટ પણ રહી પરંતુ તે પછી તેની એવી કોઈ ફિલ્મ ન આવી જેના કારણે તેની ઓળખ બની શકે. તે ઉદ્યોગપતિ હરિ વેંકટને પરણી છે. તેને એક દીકરો અને એક દીકરી છે. ટીવી પડદા પરનાં દાદી સુધાજી વાસ્તવિક જિંદગીમાં તો ઈ. સ. ૨૦૦૭માં દાદી બન્યાં. વિનીતનાં લગ્ન થયાં નહોતા. (હવે થયા હોય તો ખબર નથી, કારણકે તે બહુ લોપ્રોફાઇલ છે.) વિનીત સહાયક નિર્દેશક તરીકે કામ કરે છે.

૧૪ જુલાઈ, ૧૯૩૭ના રોજ જન્મેલાં સુધાજીએ આઠમા ધોરણમાં હતાં ત્યારથી કામ શરૂ કરેલું તે ૭૨ વર્ષ સુધી કામ કરતાં રહ્યાં. ડિસેમ્બર, ૨૦૧૩માં તેમને હૃદયરોગનો હુમલો આવ્યો તે પછી તેમની તબિયત ધીમે ધીમે કથળવા લાગી હતી. ૨૦મે, ૨૦૧૫નો દિવસ તેમનો આ સ્ટેજ પરનો અંતિમ દિવસ બની રહ્યો અને તેમની એક્ઝિટ થઈ ગઈ! પ્રભુ તેમના આત્માને શાંતિ અર્પે!

(ગુજરાત ગાર્ડિયનની શુક્રવારની પૂર્તિમાં ‘શ્રદ્ધાંજલિ’ કૉલમમાં તા.૨૨/૫/૧૫ના રોજ આ લેખ છપાયો).

કરણ જોહર: દિગ્દર્શક, નિર્માતા, હોસ્ટ, જજ, અભિનેતા….

ધારો કે શાહરુખ ખાન અને કરણ જોહરને લઈને ‘ડર’ બનાવવામાં આવે તો શાહરુખનો સંવાદ શું હોય?

ક..ક..ક..કરણ….આઈ લવ યૂ!

રમૂજ જવા દ્યો, પરંતુ એક સમયે શાહરુખ ખાન અને કરણ જોહર એટલે અતૂટ સંબંધવાળા બે વ્યક્તિ હતા. શાહરુખ ખાન, કરણ જોહર અને ફરાહ ખાનની અંગત મૈત્રી જાણીતી બની હતી. જોકે શાહરુખ ખાન અને સલમાન ખાન વચ્ચે ઝઘડો થયા બાદ શાહરુખ ખાનના દોસ્તો છૂટા પડતા ગયા અને તેમાં કરણ જૌહરે પણ થોડું અંતર કરી લીધું. એક સમય એવો હતો કે કરણ જોહર શાહરુખ ખાન વગર કોઈ ફિલ્મ બનાવવાની કલ્પના પણ નહોતો કરી શકતો, પરંતુ પછી તો શાહરુખ સાથેની મૈત્રીમાં ઓટ આવી અને શાહરુખની પણ ઉંમર થઈ એટલે કરણ જૌહરે નવા કલાકારો લઈને ફિલ્મો બનાવવા માંડી. અને તેમાં તે સફળ રહ્યો છે. અભિનેતા અને સહાયક દિગ્દર્શક તરીકે કારકિર્દી શરૂ કરનાર કરણ જૌહરે સાબિત કરી દીધું છે કે તે સફળ દિગ્દર્શક, સફળ નિર્માતા, સફળ ટીવી શો સંચાલક, સફળ ટીવી શો  જજ છે અને હવે તેણે ‘બોમ્બે વેલવેટ’ દ્વારા ફરી ‘દિલવાલે દુલ્હનિયા લે જાયેંગે’ના દિવસો તાજા કરીને અભિનય ક્ષેત્રે પગરણ માંડ્યાં છે. ‘એઆઈબી’ જેવા શોમાં ગંદી જોક પોતાના પર સહીને કરણે પોતાની દિલેરીનો પરિચય તો કરાવ્યો છે, પરંતુ સાથે અનેક લોકોની ટીકા પણ સહી લીધી છે.

કરણ જોહરનું જીવન તેની ફિલ્મની જેમ વિશાળ ફલકનું છે. આ ૨૫ મેએ તે ૪૩ વર્ષ પૂરાં કરશે અને ૪૩ વર્ષમાં તેણે અનેક ધૂપ-છાંવ જોયા છે, અનેક કલાકારોને સ્ટાર બનાવ્યા છે તેમજ અનેક સ્ટાર તેના દુશ્મન પણ બન્યા છે. ‘કોફી વિથ કરણ

’ નામના ટોક શોમાં તેણે દીપિકા પદુકોણે અને સોનમ કપૂર પાસે રણબીર કપૂરને લગતી વિવાદાસ્પદ અને બોલ્ડ લાગે તેવી વાત પણ કઢાવી છે. આલિયા ભટ્ટને સામાન્ય જ્ઞાનના સવાલો પૂછીને તેને જોકનું માનીતું પાત્ર બનાવી છે અને એ જ કરણ પાછો આલિયા ભટ્ટને બુદ્ધિશાળી સાબિત કરતા ‘એઆઈબી’ના એક એપિસોડમાં પણ કામ કરે છે. કરણ સંવેદનશીલ છે, ખેલદિલ છે, હીરપારખુ છે, ડ્રેસ ડિઝાઇનર છે, સારો મિત્ર છે અને બીજું ઘણું બધું છે.

આમ જુઓ તો, શાહરુખ ખાનનો સ્ટાર તરીકે અને કરણ જોહરનો દિગ્દર્શક તરીકે ઉદય સમકાલીન ઘટના હતી. શાહરુખ ખાન ૧૯૯૫માં ‘દિલવાલે દુલ્હનિયા લે જાયેંગે’થી સ્ટાર બની ગયો. આ જ ફિલ્મમાં કરણે તેના મિત્રની ભૂમિકા ભજવી હતી. કરણ આ ફિલ્મમાં આદિત્ય ચોપરાનો સહાયક દિગ્દર્શક હતો.

એ વખતે તેના પિતા જીવતા હતા. અને તે નિર્માતા પણ હતા. આથી કરણે પોતાની પહેલી ફિલ્મ પિતાના બેનર હેઠળ બનાવી ત્યારે પોતે દિગ્દર્શકની ખુરશી સંભાળી. આ ફિલ્મ અનેક રીતે સીમાચિહ્નરૂપ સાબિત થઈ. એ વખતે, ઘણાને યાદ હશે કે, ‘કુછ કુછ હોતા હૈ’ અને અમિતાભ બચ્ચન-ગોવિંદાની ‘બડે મિંયા છોટે મિંયા’ બંને ૧૯૯૮ની દિવાળી પર સાથે રજૂ થઈ હતી. અમિતાભની કેટલીક ફિલ્મો પીટાઈ ગઈ હતી, પરંતુ ગોવિંદા ચલણી સિક્કો હતો. તેની કોમેડી ફિલ્મો હિટ જઈ રહી હતી. ગોવિંદા અને ડેવિડ ધવનનું હિટ કોમ્બિનેશન, કોમેડી ફિલ્મનો વાયદો, અને એમાં અમિતાભ! સામે પક્ષે નવશીખિયા દિગ્દર્શક કરણ જોહરની ફિલ્મ. શાહરુખ-કાજોલની હિટ જોડી. એ વખતના સફળ સંગીતકાર જતીન-લલિતનું હિટ સંગીત. પ્રણય ત્રિકોણ. કાજોલનું બોયકટવાળમાં ‘દુશ્મન’ ફિલ્મ પછી લગભગ બીજી વાર આવવું. કૉલેજની મસ્તી. અનુપમ ખેર-અર્ચના પૂરણસિંહ- જોની લિવરની ધમાલ કોમેડી. ફરીદા જલાલની ગ્લેમરસ મા તરીકેની ભૂમિકા. જેને તેની પૌત્રી સેક્સી દાદી કહે છે! આ બધામાં રાની મુખરજીનું ગ્લેમરસ રૂપ! સ્વાભાવિક જ બધા આ ફિલ્મ પર આફરિન થઈ ગયા. ‘કુછ કુછ હોતા હૈ’ આજે પણ લોકો જોવાનું પસંદ કરે છે, કરણ માટે કહે છે, ‘તુમ પાસ આયે…યું મુસ્કુરાયે…તુમને ન જાને ક્યા સપને દિખાયે’.

આ ફિલ્મમાં પણ કાજોલનું પણ રૂપ ક્યાં ઓછું સેક્સી હતું? ‘લડકી બડી અન્જાની હૈ’ ગીત અને તે પછીનો ડાન્સ યાદ છે ને? લાલ ચટ્ટક સાડી અને તેમાં વરસાદ! પણ એ ફિલ્મમાં રોમાન્સ હતો તો સાથે સાથે ડ્રામા પણ હતો. દર્દ પણ હતું. ‘તુઝે યાદ ન આયી મેરી કિસી સે અબ ક્યા કહના’.

મુંબઈમાં જન્મેલા, ગ્રીનલોન્સ હાઇ સ્કૂલ અને એચ. આર. કૉલેજ ઑફ કોમર્સ એન્ડ ઇકોનોમિક્સમાં ભણેલા, ફ્રેન્ચમાં માસ્ટર ડિગ્રી મેળવેલા કરણ જૌહરે ૨૬ વર્ષની ઉંમરે ‘કુછ કુછ હોતા હૈ’ બનાવી હતી. તેની વાર્તા પણ તેણે પોતે જ લખી હતી. સ્વાભાવિક છે કે કરણના કૉલેજકાળના અનુભવો ફિલ્મ લખવામાં કામમાં આવ્યા હશે. ૨૧ ડિસેમ્બર, ૧૯૯૭થી ફિલ્મનું શૂટિંગ શરૂ થયું હતું અને ૧૭ ઑક્ટોબર, ૧૯૯૮એ ફિલ્મ રિલીઝ થઈ હતી. મતલબ કે ખૂબ જ ટૂંકા ગાળામાં તેણે સુંદર ફિલ્મ બનાવી નાખી.

૨૦૦૧માં કરણની ફિલ્મ ‘કભી ખુશી કભી ગમ’ આવી તે થોડી મેચ્યોર ફિલ્મ હતી. તેમાં રોમાન્સ હતો પણ સાથે પારિવારિક વાર્તા હતી. વિદેશોમાં રહેતા ભારતીયોની ભારતીયતા અને દેશ પ્રત્યેની લગન, પ્રેમને અદ્ભુત રીતે ફિલ્મમાં ઝીલી હતી કરણે. સૌથી વધુ તો આ ફિલ્મમાં સ્ટારોને ભેગા કરવા તે જ મોટી વાત હતી. ઋત્વિક રોશન સ્ટાર બની ચુક્યો હતો, પરંતુ શાહરુખ ખાનને તેનું સ્ટારપણું ખટકતું હતું. અમિતાભ અને જયા બચ્ચન ઘણા સમયે સાથે ફિલ્મમાં આવી રહ્યાં હતાં. ‘અભિમાન’ની જેમ આ ફિલ્મમાં પણ તેમના ખાટામધુરા સંબંધો દર્શાવવાના હતા. આ ઉપરાંત સુષ્મા શ્રેષ્ઠ અને ફરીદા જલાલ જેવા રૂપાળાં, આધુનિક દાદી-માતા. શાહરુખ-કાજોલ તો કરણ જોહરની ફિલ્મોના અનિવાર્ય હિસ્સા જ બની ગયા હતા. તેમાં કરીના કપૂરનું પૂજા, સોરી, ‘પૂ’ તરીકેનું આકર્ષક તત્ત્વ ઉમેરાય પછી તો વાત જ શું પૂછવી? આજે જે સિદ્ધાર્થને સિડ, જસ્મિતને જેસ, બિપાશાને બિપ્સ એવાં ટૂંકાં નામોને ઓર ટૂંકા કરવાની ફેશન આવી છે તેની ફિલ્મી પડદે શરૂઆત કરણ જોહરની આ ફિલ્મથી થઈ હતી. એ વખતે એક ટ્રેન્ડ બીજો પણ આવી ગયો હતો. ફિલ્મમાં એકથી વધુ સંગીતકાર રાખવાનો. તેને અનુસરીને કરણે એક, બે નહીં, ત્રણ-ત્રણ સંગીતકાર રાખ્યા. ‘કુછ કુછ હોતા હૈ’ના જતીન-લલિત તો ખરા જ, સાથે આદેશ શ્રીવાસ્તવ અને સંદેશ શાંડિલ્ય પણ ખરા. આ ફિલ્મમાં કાજોલને જે રીતે રજૂ કરાઈ તે અદ્ભુત હતું, તો અમિતાભ પણ બીજા કોઈના (આમીર-રાનીના) ગીત  ‘આતી ક્યા ખંડાલા’ પર ડાન્સ કરે તે અદ્ભુત હતું. આ ફિલ્મમાં પણ ‘કુછ કુછ હોતા હૈ’ની જેમ સંગીત જમા પાસું હતું. ‘સૂરજ હુઆ મધમ, ચાંદ ઢલને લગા, આસમા યે હાય ક્યૂં પીઘલને લગા, મૈં ઠહરા રહા, ઝમીં ચલને લગી’ આ ગીત ખૂબ સરસ બન્યું અને તેમાં કાજોલને અદ્ભુત રીતે રજૂ કરાઈ હતી. જોકે, તાજેતરમાં અને ભૂતકાળમાં પણ જ્યારે ભૂકંપ આવ્યા ત્યારે રમૂજમાં આ ગીતની પંક્તિ વપરાતી રહી છે!

૨૦૦૩માં આવેલી ‘કલ હો ના હો’માં કરણ જોહરે દિગ્દર્શન પડતું મૂક્યું અને સહનિર્દેશક નિખિલ અડવાણીને દિગ્દર્શનની ટોપી આપી દીધી. પણ રાજ કપૂરની ફિલ્મને અન્ય નિર્દેશક બનાવે તો પણ રાજ કપૂરની છાંટ વર્તાય તેમ ‘કલ હો ના હો’માં પણ આખી ફિલ્મ કરણ જોહરે બનાવી હોય તેવી છાંટ હતી. એમ બનવું સ્વાભાવિક હતું કેમ કે કરણ જોહર રાજ કપૂરને આદર્શ માને છે. પણ આ ફિલ્મથી કરણે એક દૂષણ કહો તો દૂષણ અને સામાજિક ટ્રેન્ડ કહો તો તે, ઘાલ્યું. તે હતું, ગે (પુરુષો વચ્ચે સજાતીય સંબંધો)ની રમૂજ. આગળ જતાં કરણ જોહર ગેના વિષયને ગંભીર રીતે પણ ફિલ્માવાનો હતો. ફિલ્મમાં સુલભા આર્યા જ્યારે પણ શાહરુખ-સૈફને જુએ ત્યારે તેને બંને વચ્ચેના સંબંધો ગે હોવાનું ભાસે. આ ફિલ્મ દ્વારા કરણે ગુજરાતીઓના વધતા મહત્ત્વને પણ દર્શાવી દીધું. ફિલ્મના સંગીતકાર તરીકે હવે જતીન-લલિત નહોતા, પણ ૨૦૦૧ની ‘દિલ ચાહતા હૈ’થી છવાઈ જનાર શંકર-અહેસાન-લોય હતા. ફિલ્મનું સંગીત મધુરુ, એનર્જેટિક હતું. ખાસ કરીને શીર્ષક ગીત. આ ગીતનું શરૂઆતનું સંગીત તો આજે પણ, વૉટ્સએપ કે ફેસબુક પર ફરતા પ્રેમ કે સંવેદનશીલ વિષયના વિડિયો, ઑડિયોમાં બૅકગ્રાઉન્ડ મ્યુઝિક તરીકે મૂકવામાં આવે છે. આ ફિલ્મ રાજેશ ખન્નાની ‘સફર’ ફિલ્મ જેવી હતી. અને તેમાં શાહરુખને છવાવાની પૂરી તક મળી. ફિલ્મમાં, જયા બચ્ચનને પણ સ્વતંત્ર રીતે (એટલે કે અમિતાભ વગર) સશક્ત ભૂમિકા આપવામાં આવી.

૨૬ જૂન, ૨૦૦૪ના રોજ પિતા યશ જોહરનું અવસાન થયું અને બધું બદલાઈ ગયું. એક તબક્કે તો કરણ જોહરે ફિલ્મનિર્માણ કંપની (ધર્મા પ્રૉડક્શન) બંધ કરી દેવાનું વિચારી લીધેલું. તે માત્ર બહારની નિર્માણ કંપનીઓ માટે નિર્દેશન કરવાનું વિચારતો હતો. તેને કંઈ કરતાં કંઈ ખબર નહોતી. તેના પિતાએ તેને કોઈ જવાબદારી જ લેવા દીધી નહોતી. બહુ જ લાડથી ઉછેરેલો. પૈસાને કઈ રીતે સંભાળવા તેની કંઈ ગતાગમ નહોતી. પિતા ગુજરી ગયાના ચાર દિવસ બાદ એક ભાઈ કરણની ઑફિસમાં આવ્યા અને તેણે કહ્યું, ”હું તમારો ચાર્ટર્ડ ઍકાઉન્ટન્ટ છું.” આ ભાઈને કરણ કોઈ દિવસ મળ્યો નહોતો!

થોડા દિવસ પછી તેના પિતાના એક ખાસ મિત્ર આવ્યા અને કરણને તેમણે યશે કરણને આપવા આપેલા કાગળ આપ્યા. એ કાગળમાં બધી જ વિગતો હતી. કરણ તેને ‘ગીતા’ માને છે. જોકે પિતાના મૃત્યુના કારણે કરણ નાસ્તિક જેવો પણ બની ગયો હતો. પિતાને બચાવવા તેણે તમામ પ્રયાસો કરી  જોયા હતા. ગાયને ખડ ખવડાવવું, દરેક મંદિરમાં દર્શન માટે જવું, શક્ય એટલા તમામ બાબા-ગુરુઓને મળવું, મંત્રો કરવા, પૂજા કરવી…પરંતુ પિતા બચ્યા નહીં એટલે કરણે આ બધું છોડી દીધું, ‘કભી અલવિદા ના કહેના’ (જે તેણે નિર્માતા તરીકે કરી હતી) પછી ‘કે’અક્ષરનું વળગણ પણ. હવે તે ન્યૂમરોલોજિસ્ટ લિઝિયાને પૂછીને જ કામ કરે છે.

કરણની ‘કભી અલવિદા..’  પહેલાં નિર્માતા તરીકે આવેલી ‘કાલ’ ફિલ્મમાં પહેલી વાર શાહરુખ હીરો નહોતો. અજય દેવગન, વિવેક ઓબેરોય અને જોન અબ્રાહમને લઈને આ ફિલ્મ બનાવાઈ. નવોદિત સોહમ શાહને નિર્દેશન સોંપ્યું. ફિલ્મ ચાલી નહીં. તે પછી કરણે ઈ. સ. ૨૦૦૬માં ફરી નિર્દેશન હાથમાં લીધું અને યશ ચોપરાની ‘સિલસિલા’ની રિમેક જેવી ફિલ્મ ‘કભી અલવિદા ના કહેના’ બનાવી. ફિલ્મનું શૂટિંગ ન્યૂ યોર્કમાં જ થયું હતું અને ફિલ્મ વિદેશમાં સુપરહિટ રહી. જોકે, ભારતમાં તેને કરણની અગાઉની ફિલ્મો કરતાં નબળો પ્રતિસાદ મળ્યો. ફિલ્મનું સંગીત ફરી એક વાર સુપરહિટ હતું. શાહરુખ, પ્રીતિ, રાની જેવા તેના ફેવરિટ કલાકારો ઉપરાંત અમિતાભ અને કિરણ ખેરની પણ જબરદસ્ત ભૂમિકા હતી. અભિષેક બચ્ચન પણ ઠીક રહ્યો હતો.

અભિષેક અને જોન અબ્રાહમને લઈને કરણ જોહરે નિર્માતા તરીકે ‘દોસ્તાના’ બનાવી, પણ તેના પિતા યશ જોહરે નિર્માણ કરેલી, રાજ ખોસલાએ નિર્દેશિત કરેલી ‘દોસ્તાના’ની તોલે આવે એવી નહોતી. ગે અંગેની છિછરી હરકતો અને છિછરી કોમેડી કરતી ફિલ્મ બનાવી. આ વખતે ફિલ્મના સંગીતકાર શંકર-અહેસાન-લોયના બદલે વિશાલ-શેખર આવ્યા. એનું કારણ કદાચ એ હોઈ શકે કે કરણે તેના નિર્દેશક તરુણ મનસુખાણીને તે માટે છૂટ આપી હોઈ શકે, કેમ કે કરણની નિર્દેશક તરીકે ઈ. સ. ૨૦૧૦માં આવેલી ફિલ્મ ‘માય નેમ ઇઝ ખાન’માં શંકર-અહેસાન-લોયનું પુનરાગમન થયું. આ ફિલ્મમાં મુસ્લિમોને ત્રાસવાદી તરીકે ચિતરતા દૃષ્ટિકોણ સામે કરણે રજૂઆત કરી. કરણે પોતાની નિર્દેશક તરીકેની અગાઉની ફિલ્મોથી ચિલો ચાતર્યો હતો અને ગંભીર વિષય ઉપાડ્યો હતો. ફિલ્મ ધારેલી સફળતા મેળવી ન શકી.

કરણ જોહરની ફિલ્મોની યાદી અને તેનું મનોરંજન ઉદ્યોગમાં પ્રદાન તો લાંબું છે, પરંતુ સ્થળ સંકોચના કારણે ટૂંકાવવું પડશે. આ પછી તેણે અયાન મુખરજીના નિર્દેશનમાં ‘વેક અપ સિડ’નું નિર્માણ કર્યું જેમાં એક યુવાન (રણબીર કપૂર)ને તેની જવાબદારી સમજાવાય છે. રેન્સિલ ડી સિલ્વાના નિર્દેશનમાં ‘કુર્બાન’ ફિલ્મ બનાવી. સૈફ અલી ખાન અને કરીના કપૂરની આ ક્રાઇમ થ્રિલર ઠીક ઠીક રહી. પુનીત મલ્હોત્રાના નિર્દેશનમાં ઈમરાન ખાન (આમીર ખાનના ભાણેજ) અને સોનમ કપૂરને લઈને રોમકોમ (રોમેન્ટિક કોમેડી) ‘આઈ હેટ લવ સ્ટોરીઝ) બનાવી. તે હિટ રહી. સિદ્ધાર્થ મલ્હોત્રાના નિર્દેશનમાં અર્જુન રામપાલ, કાજોલ અને કરીના કપૂરને લઈને ફેમિલી ડ્રામા ‘વી આર ફેમિલી’ બનાવી. શકુન બત્રાના નિર્દેશનમાં રોમેન્ટિક કોમેડી ‘એક મૈં ઔર એક તૂ’ બનાવી જેમાં ઈમરાન ખાન અને કરીના કપૂર હતા. પોતાના પિતાએ નિર્માણ કરેલી ‘અગ્નિપથ’ની રિમેકનું નિર્માણ કર્યું જે સુપરહિટ રહી, પરંતુ ફિલ્મના કલાકારો કે અન્ય રીતે તે મૂળ ફિલ્મ કરતાં ઉતરતી કક્ષાની જ રહી.

‘સ્ટુડન્ટ ઑફ યર’ ફિલ્મ નિર્દેશિત કરીને કરણે ફરી સાબિત કર્યું કે તેનામાં ‘કુછ કુછ હોતા હૈ’ વાળો કરણ હજુ પણ એટલો જ જીવે છે. આ ફિલ્મથી ત્રણ સારા કલાકારો- સિદ્ધાર્થ મલ્હોત્રા, આલિયા ભટ્ટ અને વરુણ ધવન આપ્યાં. નિર્માતા તરીકે અયાન મુખરજી પાસે ‘યે જવાની હૈ દીવાની’ જેવી સુપરહિટ ફિલ્મ અપાવડાવી. ‘હમ્પ્ટી શર્મા કી દુલ્હનિયા’ પણ હિટ રહી.

કરણ લગ્ન કરવા માગતો નથી અને પોતાની માતા હીરુ જોહર સાથે રહે છે. તે ગે હોવા અંગે ઘણી વાર ચર્ચા થાય છે પરંતુ તે તેને ગંભીરતાથી લેતો નથી. તેની શાહરુખ ખાન સાથે લડાઈ થઈને ફરી મૈત્રી થઈ ગઈ છે. અભિનેત્રી પ્રિયંકા ચોપરા સાથે પણ ઝઘડો થયો હતો. કરણે ટીવી ક્ષેત્રે ‘કોફી વિથ કરણ’માં હોસ્ટ, ‘ઝલક દિખલા જા’ અને ‘ઇન્ડિયા હેઝ ગોટ ટેલન્ટ’માં જજ તરીકે કામ કર્યું છે.

સવાલ એ છે કે, તે એક સાથે નિર્માણ, નિર્દેશન, જજ, હોસ્ટ, અભિનય આટલું બધું કેવી રીતે કરી શકે છે? જવાબ કરણ પોતે જ આપી શકે. આપણે તો કરણને માત્ર એટલું જ કહી શકીએ કે, કભી અલવિદા ના કહેના!

(ગુજરાત ગાર્ડિયનની શુક્રવારની પૂર્તિમાં ‘બર્થડે બેશ’  કૉલમમાં તા. ૨૨/૫/૧૫ના રોજ આ લેખ છપાયો.)

અમિત કટારિયા: સ્ટાઇલ મેં નહીં રહેને કા

સામાન્ય રીતે નક્સલી હુમલાના કારણે સમાચારમાં રહેતા બસ્તર આજકાલ બીજાં કારણોસર ચર્ચામાં છે. તેના કલેક્ટર અમિત કટારિયાને છત્તીસગઢની સરકારે ચેતવણીની નોટિસ આપી છે. થોડા વખત પહેલાં નરેન્દ્ર મોદી દંતેવાડા આવ્યા હતા ત્યારે આ કલેક્ટરે મોદીના સ્વાગતમાં ભડકાઉ શર્ટ અને કાળા ચશ્મા પહેર્યા હતા. વળી, તેણે આ મુલાકાત દરમિયાન બે વાર શર્ટ બદલ્યાં હતાં.

આથી સરકારે રાજ્યપાલના નામે નોટિસ આપી કે તા.૯ મે, ૨૦૧૫ના રોજ જગદલપુરમાં માનનીય વડા પ્રધાનનું આગમન થયું. નિયમ મુજબ જિલ્લા કલેક્ટર તરીકે તમે તેમનું સ્વાગત કર્યું. પરંતુ શાસનના ધ્યાનમાં એ તથ્ય આવ્યું છે કે વડા પ્રધાનના સ્વાગતમાં તમે પ્રસંગને અનુરૂપ પોશાક પહેર્યો નહોતો. તેમજ તમે તડકાના ચશ્મા (ગોગલ્સ) પણ પહેર્યા હતા. તમારું આ કૃત્ય ઓલ ઇન્ડિયા સર્વિસ (કન્ડક્ટ) રૂલ્સ, ૧૯૬૮ના નિયમ ૩(૧)થી વિપરીત છે. આ પ્રકારનું કોઈ કૃત્ય ભવિષ્યમાં નહીં કરતા.

દંતેવાડાના કલેક્ટર કે.સી. દેવસેનાપતિને પણ આ જ પ્રકારની નોટિસ આપવામાં આવી છે. અલબત્ત, દેવસેનાપતિ વિશે જરા પણ ચર્ચા નથી. દેવસેનાપતિ કાળા પેન્ટ અને સફેદ શર્ટમાં મોદીને મળ્યા હતા. દેવસેનાપતિને મોકલવામાં આવેલા પત્રમાં માત્ર એટલું જ કહેવાયું કે તેમણે ઔપચારિક વસ્ત્રો પહેર્યાં નહોતા.

અમિત કટારિયાએ સીધો કોઈ બચાવ નથી કર્યો. તેમણે કેટલાક અધિકારીઓ સમક્ષ વૉટ્સએપ પર પોતાનો પક્ષ રાખતો સંદેશો મોકલ્યો હતો. તેમાં તેમણે કહ્યું કે બસ્તારમાં મે મહિનામાં બહુ જ ગરમી પડે છે. બધી વ્યવસ્થાઓ જોતા હોવાના કારણે તેમના માટે બંધ ગળું રાખવું શક્ય નહોતું. તેમણે સંપૂર્ણ પણે ઔપચારિક પોશાક જ પહેર્યો હતો. બ્લુ શર્ટ, બ્લેક પેન્ટ, બ્લેક લેધર શૂઝ.

કટારિયાએ એવું પણ કહ્યું કે “…હું ધોમધખતા તડકામાં વડા પ્રધાન અને અન્યો માટે વ્યવસ્થા કરી રહ્યો હતો અને પરસેવે રેબઝેબ થઈ રહ્યો હતો. મારી આંખો પણ બળી રહી હતી. આથી મેં મારી કારમાં મૂકેલો કોટ પહેરવાનું પસંદ ન કર્યું. મેં અગિયાર વર્ષ આ સેવામાં આપ્યાં છે. તેમ છતાં પણ હજુ જો હું ભોળો અને મૂર્ખ હોઉં તો તે માટે યુપીએસસી અને એકેડેમી જવાબદાર છે.”

વિવિધ આઈએએસ ઓફિસર એસોસિએશનમાં પણ આ મુદ્દે ભાગલા છે. એક એસોસિએશને કહ્યું છે કે આવી નોટિસ સાવ મૂર્ખામીભરી છે. વડા પ્રધાનને મળવાનું હોય ત્યારે જ ડ્રેસ કોડ લાગુ પડે છે, એ સિવાય નહીં. ઉપરાંત ૪૦-૪૫ ડિગ્રી તાપમાન હોય ત્યારે ઔપચારિક કપડાં પહેરવા મુશ્કેલ હોય છે. ઉપરાંત અમિત કટારિયાએ પોતાની આંખોને બચાવવા ગોગલ્સ પહેરી રાખ્યા હતા.

ટ્વિટર પર લોકો પણ અમિત કટારિયાના બચાવમાં આગળ આવી ગયા. એક જણાએ લખ્યું કે ગોગલ્સ પહેરવાનો અધિકાર માત્ર નરેન્દ્ર મોદીને જ છે. બીજાએ લખ્યું કે ચીનના વડા પ્રધાન સાથે સેલ્ફી પડાવવી એ પ્રોટોકોલનો ભંગ નથી? ઓબામાની મુલાકાત વખતે પણ આપણા વડા પ્રધાને પ્રોટોકોલનો ભંગ કર્યો હતો. તો એક જણાએ એવી ગંભીર ટીકા કરી કે વડા પ્રધાને આવી ક્ષુલ્લક બાબતોને ધ્યાનમાં રાખવાના બદલે છત્તીસગઢમાં નક્સલવાદની સમસ્યા કેવી રીતે હલ થાય તેના પર ધ્યાન આપવું જોઈએ. એકે વળી લખ્યું કે નરેન્દ્ર મોદી માત્ર કપડાં વગેરે બાબતોની જ ચિંતા કરે છે, અધિકારીની ક્ષમતાની નહીં.

પૂર્વ કેબિનેટ સચિવ ટી.એસ.આર. સુબ્રમણિયમે કહ્યું છે કે બંધારણની કલમ ૩૧૮ હેઠળ નિયમોમાં ઉચિત કપડાં પહેરવાનો ઉલ્લેખ છે, જોકે ગોગલ્સ પહેરવાનો ઉલ્લેખ નથી.

આ ઘટના બાદ અમિત કટારિયા સોશિયલ મિડિયા પર દુર્ગા નાગપાલની જેમ જ લોકપ્રિય થઈ રહ્યા છે. તેમના વિશે બહાર આવી રહેલી માહિતીના કારણે લોકોને તેમના પર માન થઈ રહ્યું છે. ફેસબુક પર અમિત કટારિયા ફેન્સ ક્લબ પણ ખુલી ગઈ છે જેમાં ૨૦૦૦ લાઇક મળી છે.

ગુડગાંવના નિવાસી, દિલ્હીમાં આર. કે. પુરમ સ્કૂલમાં ભણેલા અને ઈ.સ. ૨૦૦૧માં આઈઆઈટી સંસ્થામાંથી ઇલેક્ટ્રિકલ એન્જિનિયરિંગમાં બી. ટૅક. થનાર અમિત કટારિયા પછી આઈએએસ બન્યા. અમિતનો પરિવાર રિયલ એસ્ટેટનો વ્યવસાય કરે છે. દિલ્હી તથા આસપાસમાં તેમના પરિવારના શોપિંગ મોલ અને કૉમ્પ્લેક્સ પણ છે. તેમનાં પત્ની પ્રોફેશનલ પાઇલોટ છે. તેમણે છત્તીસગઢમાં ખૂબ જ સારું કામ કર્યું હોવાનું ચર્ચાય છે. એક વિડિયો મુજબ, અમિત કટારિયા રાયગઢના કલેક્ટર હતા ત્યારે રોડ બનાવવા માટે દબાણ હટાવવાના મુદ્દે તેમને ભાજપના ધારાસભ્ય રોશનલાલ સાથે રકઝક થઈ હતી. રોશનલાલે પોતે બે અખબાર ચલાવતા હોવાની ધોંસ પણ આપી હતી. તેમ છતાં અમિત કટારિયા મચક આપતા નથી. ઉલટું, તેઓ ગુસ્સે થઈ રોશનલાલને ચાલ્યા જવાનું કહી દે છે. જોકે આશ્ચર્યની વાત એ છે કે થોડા સમય પછી આ જ રોશનલાલ રાયગઢના વિકાસ માટે અમિત કટારિયાની પ્રશંસા કરે છે.

રાયગઢના લોકોના દાવા મુજબ, અમિત કટારિયાના કાર્યકાળમાં લગભગ ૪ કરોડ ગરીબોનો મફત ઈલાજ થયો હતો. હૉસ્પિટલના સિવિલ સર્જન પણ કહે છે કે હૉસ્પિટલને તેમનો હંમેશાં સાથ મળ્યો.

રાયગઢ પહેલાં ૨૦૦૯માં તેઓ રાયપુરમાં નગર નિગમના કમિશનર તેમજ બાદમાં રાયપુર ડેવલપમેન્ટ ઑથોરિટી તરીકે હતા. ત્યાં પણ તેમણે દબાણોને હટાવી રોડોને વિકસાવ્યા. સામાન્ય રીતે દબાણ હટાવવાનું કામ ઘણું કપરું છે અને તેની સામે અદાલતોમાંથી મનાઈ હુકમો પણ મળી જતા હોય છે. આ માટે અમિત કટારિયા એવું કરતા કે દબાણ મોટા ભાગે શુક્રવાર કે શનિવારે જ હટાવતા જેથી અદાલતમાંથી મનાઈ હુકમ આવે ત્યાં સુધીમાં દબાણ હટાવી દેવાયું હોય. અમિત કટારિયાની નીચેના કર્મચારી તેમના વખાણ પણ કરે છે કારણકે તેમણે આરડીએના કર્મચારીઓના ૧૫ વર્ષથી અટકેલી બઢતી ફરી શરૂ કરાવી હતી. એટલું જ નહીં, તેમને સારાં કપડાં પહેરવા અને સારી રીતે રહેવા શિખવાડ્યું. એમ પણ કહેવાય છે કે અમિત આઈએએસ નોકરીની શરૂઆતમાં માસિક માત્ર ૧ રૂપિયો પગાર લેતા હતા. બસ્તરનો ઔદ્યોગિક વિકાસ કરવા માટે અમિતની ત્યાં બદલી કરાઈ હોવાનું કહેવાય છે. સોશિયલ મિડિયા પર એક તસવીરમાં આ અમિત ચોકડીમાં નળ કે પાઇપમાંથી પાણી પીતા બતાવાયા છે. તે બતાવે છે કે તે તેમનો પરિવાર ભલે સંપત્તિવાન હોય પોતે કેટલા સાદા છે. અમિતની આ કાર્યશૈલીના કારણે જ હવે તેનું નામ દબંગ અધિકારી પડી ગયું છે.

માનો કે, અમિત કે તેના પરિવારે પોતાના બચાવમાં કરેલી આ પી. આર. કવાયત હોય તો પણ તેમને અપાયેલી નોટિસમાં જે નિયમ ૩ (૧) ટાંકવામાં આવ્યો છે તેમાં એમ કહેવાયું છે કે સેવાના દરેક સભ્યએ તમામ સમયે સંપૂર્ણ અખંડિતતા જાળવવી પડશે અને ફરજ પ્રત્યે સંપૂર્ણ સમર્પણ દાખવવું પડશે અને એવું કંઈ ન કરવું જેનાથી તે (સનદી) સેવાનો સભ્ય ન રહે. હવે આ નિયમને કપડાં કે ચશ્મા સાથે કંઈ લાગતું  વળગતું નથી. આઈએએસ અધિકારીઓએ નામ આપ્યા વગર એવું કહ્યું છે કે તેમના માટે કોઈ ડ્રેસ કોડ છે જ નહીં.

અમિત કટારિયાની તરફેણમાં, એક અંગ્રેજી અખબારના જૂના સંદર્ભ સાથેના અહેવાલ મુજબ, ઈ.સ. ૧૯૫૮માં કેન્દ્રીય ગૃહ પ્રધાન ગોવિંદ વલ્લભ પંત ઊટી ગયા હતા ત્યારે તેમની પાસે ઉભેલા રાજ્ય પ્રધાન સી. સુબ્રમણિયમ ગોગલ્સ પહેરેલા હતા તો જિલ્લાના કલેક્ટર કે. જે. સોમસુંદરમ ટોપો પહેરેલા હતા. ઉલ્લેખનીય છે કે જ્યારે તમે સિનિયરને મળો કે કોઈનું મૃત્યુ થયું હોય ત્યારે માનમાં ટોપો ઉતારવાનો રિવાજ છે. પરંતુ આ કલેક્ટરે તેમ કર્યું નહોતું.

જોકે ફેસબુક પર એક આઈએએસ ગ્રૂપની પોસ્ટ મુજબ, જો પ્રસંગની માગ હોય તો સોબર રંગના કપડાં તેણે પહેરવા જોઈએ. ખાસ ડ્રેસની આવશ્યક્તા હોય તો તે પહેરવો જોઈએ, ભલે તે આરામદાયક ન હોય. તમામ પોલીસ અધિકારીઓને કંઈ તેમનો ગણવેશ આરામદાયક લાગતો નથી, છતાં તેઓ પહેરે જ છે ને. આઈપીએસ જેવું જ આઈએએસ માટે પણ છે. મહાન લાગવું સારું છે, પણ એ વિધિવત્ પ્રસંગ હોય ત્યારે નહીં.

એક ડિફેન્સ અધિકારીએ એવું પણ કહ્યું કે તમે સિનિયરની સામે સનગ્લાસ પહેરી શકો નહીં. આ શિસ્તની બાબત ગણાય છે. અધિકારીએ તો એવો દાવો કર્યો કે જ્યારે અરવિંદ કેજરીવાલ રેવન્યૂ અધિકારી હતા ત્યારે તેમની નીચેના એક સેક્શન ઑફિસર સત્તાવાર બેઠકમાં જીન્સ પહેરીને આવ્યા અને તે સેક્શન ઑફિસરને ચેતવણીનો પત્ર અપાયો હતો. કેટલાક લોકો એવું પણ માને છે કે અમિત કટારિયાને નોટિસ દેવા પાછળ માત્ર કપડાં કે ચશ્મા જ નહીં, તેમનું વર્તન પણ જવાબદાર હશે.

અમિત કટારિયાએ સારાં કામો કર્યાં હશે, પરંતુ એક આઈએએસ અધિકારી તરીકે તેમણે શિસ્ત અને સદવ્યવહારનું પાલન કરવું જ જોઈએ. તેમણે પ્રસંગને અનુરૂપ કપડાં પહેરવા જ જોઈએ. તડકાથી બચવા ગોગલ્સ પહેરવામાં કંઈ ખોટું નથી, પણ કોઈની સાથે વાત કરતી વખતે ગોગલ્સ કાઢી નાખવા જોઈએ. આંખથી આંખ મળવી જરૂરી છે. વળી, અમિત કટારિયાએ પહેર્યા હતા તેવા ગોગલ્સના કાચ પરથી પ્રકાશ પરિવર્તિત થઈને સામે વડા પ્રધાનની આંખમાં આવતો હોય અને આંખ અંજાઈ જતી હોય તેવું પણ બની શકે. માન્યું કે એ સમયે તડકો ખૂબ હતો અને તેથી ગોગલ્સ પહેરવા જરૂરી પણ હતા, પરંતુ વડા પ્રધાનને મળતા સમયે થોડી મિનિટો પૂરતું ગોગલ્સ કાઢી શકાયા હોત. વળી, અમિતે વડા પ્રધાન સાથની મુલાકાત દરમિયાન બે વાર અલગ-અલગ શર્ટ પહેર્યા તે પણ ઔચિત્યભંગ કર્યો કહેવાય. આ દેશમાં પૂર્વ કેન્દ્રીય ગૃહ પ્રધાન શિવરાજ પાટીલ ત્રાસવાદી હુમલા વખતે એક જ દિવસમાં કપડાં બદલ્યે રાખતા હતા તો તેમને રાજીનામું આપવું પડ્યું હતું. અભિનેતા-અભિનેત્રી કે ખેલાડીઓ ગોગલ્સ પહેરે તે ફિલ્મ કે મેદાન પૂરતું ચાલે, પણ આઈએએસ કે આઈપીએસ અધિકારી માટે ઠીક નથી.

આપણે ત્યાં સામાજિક પ્રસંગોએ પહેરવા માટે પણ ડ્રેસ કોડ હોય છે. લગ્ન જેવા શુભપ્રસંગે લાલ, પીળા, લીલા, ભડક રંગનાં કપડાં પહેરી શકાય પરંતુ મરણમાં સફેદ, ભૂરા કે કાળા જેવા સૌમ્ય રંગના કપડાં પહેરવામાં આવે છે. મરણમાં જતી વખતે શર્ટ પેન્ટમાં ખોસ્યું હોય તો પણ કાઢી નાખવામાં આવે છે. મંદિરની જેમ બેસણામાં પણ બેસતાં પહેલાં ચપલ, બૂટ કાઢીને બેસવામાં આવે છે. મોટેથી હસાતું નથી. મોટા અવાજે વાતચીત પણ કરાતી નથી. જેમને ત્યાં મરણ થઈ ગયું હોય તે લોકો લગ્નમાં જતા નથી. સ્કૂલમાં પણ યુનિફોર્મ હોય છે. તેનું કારણ છે કે સ્કૂલમાં ગરીબ અને અમીર બંને ભણતા હોય. હવે જો અમીર સારાં સારાં કપડાં પહેરીને આવે તો ગરીબને લઘુતાગ્રંથિ જાગે જેનાથી તેના અભ્યાસ પર અસર પડવાની શક્યતા રહે. બંને વચ્ચે ઝઘડા થવાની શક્યતા પણ રહે. આથી એક સમાન ગણવેશ રાખવામાં આવે છે. ખાનગી કંપનીઓમાં પણ ડ્રેસ કૉડ હોય જ છે. તેની મીટિંગોમાં તમે કેઝ્યુઅલ વેર પહેરીને જઈ શકતા નથી.

જોકે જે સરકાર આઈએએસ અધિકારીના કપડાં કે ચશ્મા સામે વાંધો ઉઠાવે છે તે સરકાર અથવા અન્ય સરકારોમાં પણ હવે કપડાં અંગે ફેરફાર થતાં જાય છે. પહેલાં રાજકારણીઓ મોટા ભાગે ભારતમાં હોય ત્યારે, સંસદમાં કે સંસદની બહાર ધોતી, ઝભ્ભો પહેરતા. દેવેગોવડા, ચિદમ્બરમ જેવા દક્ષિણ ભારતીય સંસદમાં પણ લુંગી પહેરીને આવતા હતા. વિદેશ યાત્રાએ ગયા હોય ત્યારે સૂટ પહેરતા. તે પછી ઝભ્ભો અને પાયજામો અથવા લેંઘો આવ્યા. હવે અરુણ જેટલી, મનોહર પારીકર જેવા લોકો શર્ટ-પેન્ટ પહેરવા લાગ્યા છે. શશી થરૂર, નરેન્દ્ર મોદી જેવા રાજકારણી સ્ટાઇલિશ રહેવામાં માને છે. અમેરિકા પ્રમુખ ઓબામા સાથેની મુલાકાત દરમિયાન નરેન્દ્ર મોદીએ પહેરેલા સૂટની આજે પણ ટીકા થાય છે. મોદી ચીનમાં ટેરાકોટા વોરિયર્સ મ્યૂઝિયમની મુલાકાતે ગયા ત્યારે તેમણે ડાર્ક રંગના જ ગોગલ્સ પહેર્યા હતા. જોકે, એમાં કોઈ પ્રોટોકોલ નડતો ન હોવાથી તે ચાલે.

‘સ્ટાઇલ’ ફિલ્મનું ગીત છે ને કે સ્ટાઇલ મેં રહેને કા, તે મુજબ, રાજકારણી હોય, આઈએએસ કે સામાન્ય માનવી, આજકાલ કપડાં અને સ્ટાઇલને વધુ પડતું મહત્ત્વ અપાઈ રહ્યું છે. સારું કે ખરાબ, તે પોતપોતાનો નજરિયો છે. બાકી ભારતમાં એક સમય એવો હતો કે કપડાં કરતાં સદ્ગુણોને વધુ મહત્ત્વ અપાતું હતું.

(ગુજરાત ગાર્ડિયન દૈનિકની બુધવારની પૂર્તિમાં ‘વિશેષ’ કૉલમમાં તા.૨૦/૫/૧૫ના રોજ આ લેખ છપાયો)

શ્યામાપ્રસાદનું રહસ્યમય મોત ને નેહરુનો શેખ પ્રત્યે આંધળો પ્રેમ

(ભાગ-૫)

જ્યારે શ્યામાપ્રસાદ મુખરજી જમ્મુ પહોંચ્યા ત્યારે તેમને પરમિટ વગર જવા દેવાયા, પરંતુ જ્યારે તેઓ રાવી નદીના કિનારે આવેલા લખનપુર પહોંચ્યા ત્યારે કાશ્મીર મિલિટ્રી પોલીસે તેમની ધરપકડ કરી. તે વખતે પત્રકાર તરીકે સાથે આવેલા અટલજીને મુખરજીએ કહ્યું કે તમે પાછા જાવ અને આખા દેશને કહો કે મારી ધરપકડ કરવામાં આવી છે.

અનેક સત્યાગ્રહીઓને પણ જેલમાં પુરવામાં આવ્યા હતા. એક કોટડીમાં ૫૦ જણાને રખાતા હતા. તેમને કપડાં ખોરાક કંઈ આપવામાં આવતું નહોતું. તેમના પર કોઈ અત્યાચાર કરવામાં  બાકી રખાયો નહોતો.

ડૉ. મુખરજીને શ્રીનગરની જેલ (તેમના પર બનેલી દસ્તાવેજી ફિલ્મ મુજબ, એક બંગલા)માં રાખવામાં આવ્યા. તેમના હોદ્દા, તેમના દરજ્જાને ધ્યાનમાં રાખીને સેક્રેટરી, સહાયક કે અંગત ડૉક્ટર જેવી કોઈ સુવિધા તેમને આપવામાં આવી નહીં. જેલની કાળ કોટડીમાં તેઓ એકલા રહી ગયા અને બીમાર પડી ગયા. તેમની બીમારીના સમાચાર પણ બહાર જવા દેવાયા નહીં. આ તરફ સમગ્ર દેશમાં રોષ હતો અને હજારો સત્યાગ્રહીઓ જમ્મુ-કાશ્મીરમાં પરમિટ વગર આવવા લાગ્યા હતા. નહેરુ અને શેખ અબ્દુલ્લાની સાંઠગાંઠની ભારે ટીકા થવા લાગી. ડૉ. શ્યામાપ્રસાદ મુખરજીનો જેલવાસ લાંબો ચાલતા તેની પણ ટીકા થઈ. આથી નહેરુએ પ્રજાપરિષદના નેતાઓ સાથે વાતચીત કરવા તૈયારી બતાવી. ત્યાં ૨૩ જૂન, ૧૯૫૩ની વહેલી સવારે ડૉ. મુખરજીના હૃદય બંધ પડી જવાના કારણે નિધન થયાના સમાચાર આવી ચડ્યા. સમગ્ર દેશમાં આઘાત પ્રસરી ગયો.

શ્યામાપ્રસાદ પર બનેલી દસ્તાવેજી ફિલ્મ મુજબ, તેમને એક એવી હૉસ્પિટલમાં લઈ જવાયા હતા જ્યાં ઑક્સિજનની પણ સુવિધા નહોતી. આરએસએસના તે વખતના સરસંઘચાલક ગુરુજીને તો પહેલેથી જ અંદેશો આવી ગયેલો કે મુખરજીના જીવન પર ખતરો છે. (ગુરુજી આધ્યાત્મિક રીતે પણ ઘણા આગળ વધેલા હતા) તેમણે નાગપુરથી એક દૂત સાથે સંદેશો મોકલેલો કે મુખરજી જમ્મુ-કાશ્મીર ન જાય પરંતુ દૂત મોડો પડ્યો અને મુખરજી નીકળી ગયા હતા. તેઓ જમ્મુની સરહદે હતા. તેમણે તે દૂતને કહ્યું: “હું હવે પીછેહટ કરી શકું એમ નથી.”

ડૉ. મુખરજીનું અકાળે નિધન કેટલાક સવાલો પેદા કરતું ગયું. દેશમાં અનેક ડૉક્ટરોએ મુખરજીના મૃત્યુના સમાચારો પર પ્રશ્ન ઉઠાવ્યા. તેમને આગલી રાત્રે કઈ દવાઓ, કયાં ઇંજેક્શનો આપવામાં આવ્યાં હતાં? તેમને માત્ર ડૉ. અલી મોહમ્મદના હાથે જ કેમ સારવાર આપવામાં આવી? ડૉ. મુખરજીએ કહેલું કે તેમના ફેમિલી ફિઝિશિયને તેમને સ્ટ્રેપ્ટોમાયસીન લેવાની ના પાડી છે તેમ છતાં ડૉ. અલી મોહમ્મદે સ્ટ્રેપ્ટોમાયસીન આપેલી. સ્ટ્રેપ્ટોમાયસીનની આડઅસર ભારે ઝેરીલી હોય છે અને કિડની પર પણ ખરાબ અસર કરે છે.

બેરિસ્ટર યુ. એમ. ત્રિવેદી તેમને તે સાંજે મળેલા અને શ્રીનગરની સુપ્રીમ કોર્ટ (જી હા, શ્રીનગરની સુપ્રીમ કોર્ટ, કલમ ૩૭૦નો પ્રભાવ!)માં હબીયસ કોર્પ્સ દાખલ કરાયેલી જેના કારણે તેઓ બીજા દિવસે છૂટી જવાના હતા. શ્યામાપ્રસાદની તબિયત ખરાબ હતી પરંતુ યુ. એમ. ત્રિવેદીને તેઓ આનંદમાં જણાયા હતા. અચાનક તે રાત્રે જ તબિયત એટલી બધી ખરાબ થઈ ગઈ કે મૃત્યુના મુખમાં તેઓ કોળિયો બની ગયા?

૨૦૦૪માં તત્કાલીન વડા પ્રધાન અટલ બિહારી વાજપેયીએ કહ્યું હતું કે શ્યામાપ્રસાદ મુખરજીનું નિધન એ નહેરુની કેન્દ્ર સરકાર અને જમ્મુ-કાશ્મીરની શેખ અબ્દુલ્લા સરકાર વચ્ચેના ષડયંત્રનો હિસ્સો હતું. જ્યારે મુખરજીએ કાશ્મીરમાં પરમિટ વગર જવા નિર્ણય કર્યો ત્યારે અમને હતું કે પંજાબ સરકાર તેમની ધરપકડ કરશે અને આગળ જવા નહીં દે, પરંતુ તેમ ન થયું. પાછળથી અમને ખબર પડી હતી કે શેખ અબ્દુલ્લા સરકાર અને નહેરુ સરકારે ષડયંત્ર ઘડ્યું હતું જે મુજબ મુખરજીને કાશ્મીર આવવા તો દેવાના, પરંતુ કાશ્મીર છોડીને ન જઈ શકે તેવું કરવાનું. જો મુખરજીને કાશ્મીરમાં ઘૂસવા ન દે તો દેશભરમાં પ્રશ્ન ઊઠે કે કાશ્મીર તો ભારતમાં ભળી ગયું છે તો ત્યાં પ્રવેશ કેમ નથી મળતો? શેખ અબ્દુલ્લા સરકારને કહેવામાં આવ્યું હતું કે મુખરજીને પાછા આવવા દેવાના નથી.

એમાં પણ કોઈ શંકા નથી કે જો મુખરજી જીવિત રહ્યા હોત તો નહેરુ માટે સમગ્ર દેશમાં મોટો પડકાર બની રહ્યા હોત. કદાચ, ભારતીય જનસંઘનાં મૂળિયાં પણ બંગાળ જેવા અત્યાર સુધી ભાજપ માટે દુર્ગમ કિલ્લા જેવા બની રહેલા રાજ્ય સહિત સમગ્ર ભારતમાં ઊંડે સુધી નખાઈ ગયા હોત.

જોકે મુખરજીનું અવસાન ભાજપ માટે પણ એક રાજકીય મુદ્દો જ બની રહ્યો લાગે છે, કારણકે તેની સરકાર છ વર્ષ (૧૯૯૮-૨૦૦૪) સુધી રહી પરંતુ તેણે મુખરજીના નિધનની તપાસ કેમ ન કરાવી? કારણ કે તે વખતે તેમના સાથી હતા શેખ અબ્દુલ્લાના પુત્ર ડૉ. ફારુક અબ્દુલ્લા! ૧૯૯૯માં અટલબિહારી વાજપેયીની સરકારમાં ફારુક અબ્દુલ્લાના પુત્ર અને શેખ અબ્દુલ્લાના પૌત્ર ઓમર અબ્દુલ્લાને વિદેશ ખાતાના રાજ્ય પ્રધાન બનાવાયા હતા! હવે અત્યારે કેન્દ્રમાં ભાજપને પૂર્ણ બહુમતી છે અને મોદી સરકાર છે. કાશ્મીરમાં પણ નેશનલ કૉન્ફરન્સની સરકાર નથી. વળી, પીડીપી સાથે ભાજપ પણ સરકારમાં છે, ત્યારે જોવાનું રહે છે કે ભાજપ હવે શ્યામાપ્રસાદ મુખરજીના રહસ્યમય નિધનની તપાસ કરાવે છે કે નહીં.

તો, ડૉ. મુખરજીના અવસાનથી નહેરુ સરકાર હચમચી ગઈ. પં. નહેરુએ જન સંઘ અને પ્રજાપરિષદના નેતાઓ સાથે બેઠક યોજી. નહેરુએ તેમને આંદોલન પાછું ખેંચી લેવા અપીલ કરી. સામે પક્ષે કાશ્મીર નીતિમાં મહત્ત્વના ફેરફાર કરવાનું વચન આપ્યું. આના પરિણામે, ૭ જુલાઈ, ૧૯૫૩ના રોજ પ્રેમનાથ ડોગરાએ આંદોલન પાછું ખેંચી લીધું.

નહેરુનો શેખ અબ્દુલ્લા પ્રત્યે કેવો આંધળો પ્રેમ હતો? ભારતીય બંધારણ સભાના સભ્ય એમ. એલ. ચટ્ટોપાધ્યાય અને તેમના મિત્ર ડૉ. રઘુવીર કાશ્મીર ગયા હતા. ત્યાં તેમણે વિવિધ સામાજિક અને ધાર્મિક નેતાઓ અને પ્રતિનિધિઓ સાથે મુલાકાત કરીને ચર્ચા કરી હતી. તે મુજબ, કાશ્મીરની સ્થિતિ અંગે એક સઘન અહેવાલ તૈયાર કરાયો હતો. આ અહેવાલમાં શેખ અબ્દુલ્લા કાશ્મીરને સ્વતંત્ર કરાવવા માગતા હતા તેનો ઉલ્લેખ હતો. અધૂરામાં પૂરું, સંયુક્ત રાષ્ટ્રોમાં હાજરી આપીને આવેલા શેખ અબ્દુલ્લાએ બ્રિટિશ પત્રકારો માઇકલ ડેવિડસન અને વોર્ડ પ્રાઇસને ઇન્ટરવ્યૂમાં કાશ્મીરને આઝાદ કરાવવાની વિગતવાર યોજના આપી. જ્યારે આ મુલાકાત સમાચારપત્રોમાં છપાઈ ત્યારે સરદાર પટેલે શેખ અબ્દુલ્લાને ફોન કરીને ખખડાવી નાખ્યા. પરંતુ શેખ પર તેની કોઈ અસર ન થઈ. ઉલટાનું થયું એવું કે ઇન્ટેલિજન્સ બ્યુરોના જે અધિકારીએ ભારત સરકારને શેખ અબ્દુલ્લાના ઇન્ટરવ્યૂ વિશે માહિતી આપી હતી તેને કાશ્મીર છોડીને જવું પડ્યું!

પરંતુ ધીરે ધીરે નહેરુનો પણ શેખ અબ્દુલ્લા પ્રત્યેનો ભ્રમ ભાંગીને ભુક્કો થવા લાગ્યો અથવા તો સમગ્ર દેશમાં શેખ અબ્દુલ્લા સામે પરિસ્થિતિ સર્જાવા લાગી હતી તે કારણે નહેરુને લાગ્યું કે શેખ સામે કંઈક પગલાં તો ભરવાં જ પડશે. શેખ અબ્દુલ્લાની દાનત કાશ્મીરને ભારત અને પાકિસ્તાનથી સ્વતંત્ર કરાવવાની થઈ ગઈ હતી. તે પાકિસ્તાન સાથે ભળી જઈને પણ આ બાબતે ષડયંત્ર કરવા લાગ્યા હતા. નહેરુ જ્યારે ૧૯૫૩માં કાશ્મીરની પાંચ દિવસની મુલાકાતે ગયા ત્યારે ગુપ્તચર સંસ્થાઓ દ્વારા નહેરુ સમક્ષ અબ્દુલ્લાની પાકિસ્તાન પ્રત્યેની નિકટતા અને તેમનાં જાહેર ભાષણોની ટેપ (એ વખતે ટીવી ન્યૂઝ ચેનલો હતી નહીં કે સીધું સાંભળવા મળી જાય), શેખ અબ્દુલ્લાના પત્રો…આ બધા પુરાવા રજૂ કરાયા અને નેહરુ ચોંકી ગયા. આટલું બધું થવા છતાં નહેરુએ શેખ અબ્દુલ્લાને કહ્યું: “શેખસાહેબ, અત્યાર સુધી હું જવાહરલાલ નહેરુ તરીકે તમારી સાથે વર્તતો હતો, પણ હવે મારે તમારી સાથે ભારતના વડા પ્રધાન તરીકે વર્તવું પડશે.” આનો અર્થ એ થયો કે અત્યાર સુધી નહેરુએ જે પગલાં ભર્યાં તે શેખના મિત્ર તરીકે ભર્યા હતા!

તે વખતે કાશ્મીરના સદર-એ-રિયાસત (કલમ ૩૭૦ના કારણે કાશ્મીર અલગ દેશ હોય તેમ જ ત્યાંનો વહીવટ ચાલતો હતો તેથી ત્યાંના રાજ્યપાલને રાષ્ટ્રપતિનો દરજ્જો હતો અને મુખ્યપ્રધાનને વડા પ્રધાનનો દરજ્જો હતો, તેથી ઉર્દૂમાં રાજ્યપાલને સદર-એ-રિયાસત અને મુખ્યપ્રધાનને વઝીર-એ-આઝમ કહેવાતું) ડૉ. કરણસિંહ હતા, જે મહારાજા હરિસિંહના દીકરા હતા, તેમણે શેખ અબ્દુલ્લાને બરતરફ કરી નાખ્યા. કારણ એવું આપ્યું કે તેમણે તેમના મંત્રીમંડળનો વિશ્વાસ ગુમાવી દીધો છે. શઠ પ્રતિ શાઠ્યમ્ ની નીતિ અપનાવતાં કરણસિંહે ગેરબંધારણીય પગલું પણ લીધું અને તે એ કે અબ્દુલ્લાને વિધાનસભામાં બહુમત પણ પુરવાર ન કરવા દેવાયો. શેખ અબ્દુલ્લાની જગ્યાએ બક્ષી ગુલામ મોહમ્મદને વઝીર-એ-આઝમ બનાવી દેવાયા. થોડા જ સમયમાં શેખ અબ્દુલ્લાની ધરપકડ કરાઈ. વરિષ્ઠ પત્રકાર ઇન્દર મલ્હોત્રાએ ‘ઇન્ડિયન એક્સ્પ્રેસ’ (તા.૫ માર્ચ, ૨૦૧૨)માં લખ્યું છે તેમ, નહેરુના ઈશારે તેમને ટૂંકા ગાળામાં જ છોડી પણ મૂકાયા. જોકે, શેખ અબ્દુલ્લાના સાથીએ જનમત મોરચા (પ્લેબિસાઇટ ફ્રન્ટ) શરૂ કર્યો હતો, જેનો ઉદ્દેશ કાશ્મીરમાં જનમત સંગ્રહ કરવાનો હતો. આ મોરચા સાથે શેખ અબ્દુલ્લા સંકળાયા તેથી તેમની ફરી ધરપકડ કરી દેવામાં આવી અને તેમની સામે પાકિસ્તાન સાથે મળીને કાશ્મીરને પાકિસ્તાનમાં ભેળવી દઈ દેશદ્રોહ કરવાનો આરોપ લગાડી કાશ્મીર કોન્સ્પિરસી કેસ શરૂ કરાયો.

કેસમાં દલીલ કરાઈ હતી કે જ્યારે અબ્દુલ્લા જેલમાં હતા ત્યારે તેમનાં પત્ની અને અન્ય સાથીઓને આ હેતુ માટે પાકિસ્તાન તરફથી મોટી માત્રામાં નાણાં મળ્યાં હતાં. ઉપરાંત પૂલો, ફૅક્ટરીઓ, સેનાની ઈમારતો, મસ્જિદો, મંદિરો અને ગુરુદ્વારાને ફૂંકી મારવા માટે વિસ્ફોટકો પણ પકડાયા હતા. આનો હેતુ સરકારને નિષ્ક્રિય કરી દેવાનો હતો. પાકિસ્તાનના લોકોને તાલીમ આપીને અહીં અરાજકતા ફેલાવવા મોકલાતા હતા. ૧૯૫૯થી ખટલો શરૂ થયો અને ઈ.સ. ૧૯૬૨ સુધી ચાલ્યો. સ્પેશિયલ મેજિસ્ટ્રેટે આ કેસને ઉપલી અદાલતમાં મોકલ્યો. તેમની સામે આઈપીસીની જે કલમો લગાડાઈ હતી તે અનુસાર શેખ અબ્દુલ્લાને કાં તો ફાંસીની સજા મળી હોત અથવા આજીવન કેદ. પરંતુ હજુ નહેરુનો શેખ પ્રત્યેનો પ્રેમ ઓછો નહોતો થયો. કદાચ ઉપર કહ્યાં એ પગલાં તેમણે ભારતના લોકોનો રોષ શાંત પાડવા લીધા હતા?

જોકે, શેખ અબ્દુલ્લા જેલમાં પુરાયા ત્યારે ત્રણ કામ સારાં થયા. પહેલું, કાશ્મીર વિધાનસભાએ ઠરાવ પસાર કરી કહી દીધું કે જમ્મુ-કાશ્મીર ભારતમાં ભળી ગયું છે. બીજું, પરમિટ પ્રથા બંધ કરાઈ. અને ત્રીજું, સદર-એ-રિયાસત અને વઝીર-એ-આઝમનાં પદો નાબૂદ થયા. આથી હવે કાશ્મીરમાં જે સરકારનો વડો બને તે કાશ્મીરનો વડા પ્રધાન નહીં, પણ મુખ્યપ્રધાન બનવાનો હતો. કાશ્મીરના રાજ્યપાલ જે બને તે હવે રાષ્ટ્રપતિ નહીં, રાજ્યપાલ તરીકે ઓળખાવાના હતા.

ડિસેમ્બર, ૧૯૬૩માં કાશ્મીર અશાંત બની ગયું (કે બનાવવામાં આવ્યું.) હઝરતબાલ દરગાહમાંથી મોહમ્મદ પયગંબરની દાઢીનો ગણાતો વાળ ચોરાઈ ગયો (કે ગૂમ કરી દેવામાં આવ્યો). આથી ફરી નહેરુના મગજમાં શેખના પ્રત્યે પ્રીતિ જાગી ઉઠી. તેમને લાગ્યું કે કાશ્મીરમાં શાંતિ સ્થાપવા માટે એક જ જણ મદદ કરી શકે તેમ છે અને તે છે શેખ અબ્દુલ્લા! આ ઉપરાંત નહેરુ શેખ અબ્દુલ્લાના એ  વિચારનું પણ સમર્થન કરતા હતા કે ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે જ્યાં સુધી સમજૂતી નહીં થાય ત્યાં સુધી કાશ્મીરમાં શાંતિ કે સ્થિરતા નહીં સ્થપાય! આમ, કાશ્મીરને પાકિસ્તાન સાથે જોડી દેવાનું પાપ પણ નહેરુ અને શેખ અબ્દુલ્લાના માથે છે. કાશ્મીર આપણો પ્રદેશ છે. તેમાં શાંતિ સ્થાપવા માટે પડોશી દેશની મદદ લેવી પડે?

ઇન્દર મલ્હોત્રા લખે છે, નહેરુના વફાદાર અને ઇન્ટેલિજન્સ બ્યુરોના વડા બી.એન. મલિક પણ શેખ અબ્દ્લ્લા સામે કાશ્મીર કોન્સ્પિરસી કેસ પાછો ખેંચી લેવાની વિરુદ્ધ હતા. તેમણે વચન આપ્યું હતું કે થોડાં સપ્તાહોમાં જ તેઓ આરોપો સાબિત કરી બતાવશે.

પણ નહેરુના મગજમાં શેખ અબ્દુલ્લા બરાબર ઘૂસેલા હતા. ૧૯૬૪માં જ્યારે આખો દેશ આ કેસના પરિણામની (ખરેખર તો શેખને શું સજા થાય છે તેની) રાહ જોઈને બેઠો હતો ત્યારે અચાનક કેસ પાછો ખેંચી લેવામાં આવ્યો (ઘરની ધોરાજી!) તેમને છોડી દેવામાં આવ્યા. બહાર નીકળ્યા ત્યારે નહેરુનું તેડું તેમની રાહ જોતું હતું!

(ક્રમશ:)

(મુંબઈ સમાચારની રવિવારની પૂર્તિમાં ‘સિક્કાની બીજી બાજુ’ કૉલમમાં તા. ૧૭/૫/૧૫ના રોજ આ લેખ છપાયો)

વાંચો

ભાગ-૧ કાશ્મીરી હિન્દુઓ પર અત્યાચારોનો સદીઓનો સિલસિલો

ભાગ-૨ કાશ્મીરમાં હિન્દુ રાજ પાછું કેવી રીતે આવ્યું?

ભાગ-૩કાશ્મીર સળગતું હતું ત્યારે નહેરુ રશિયા ને આફ્રિકાની વાતો કરતા હતા!

ભાગ-૪ નહેરુની લુચ્ચાઈ: કલમ ૩૭૦ને સરદારના નામે ચડાવી દીધી!

ભાગ-૬ હજ પઢવાના નામે શેખ અબ્દુલ્લાનું ચીન અને મુસ્લિમ દેશો સાથે ષડયંત્ર

આફ્રિકા અને એશિયા પર એચઅઠાવનના આક્રમણનો ખતરો

તાજેતરના એક અભ્યાસ પ્રમાણે, હાલ આફ્રિકા અને એશિયામાં ટાઇફોઇડ તાવનો ખતરો ઊભો થયો છે. આ તાવ એવો છે જેમાં ટાઇફોઇડ માટે અકસીર ગણાતી દવાઓ કામ કરતી નથી. ૧૧ મેએ ‘નેચર જીનેટિક્સ’માં સંશોધકોનો અહેવાલ પ્રકાશિત થયો છે તેમાં આ ચોંકાવનારું તથ્ય બહાર આવ્યું છે. આનો અર્થ એ થયો કે ટાઇફોઇડ સર્જતા બૅક્ટેરિયા હવે ટાઇફોઇડની સારવાર માટે શોધાયેલી દવાને ‘ઘોળીને પી જાય છે’. સ્વાભાવિક છે કે આના પરિણામે સારવારનો ખર્ચ પણ વધશે અને તેનાથી વધુ જટિલતાઓ ઊભી થવા આશંકા છે.

ટાઇફોઇડ સાલ્મોનેલ્લા ટાઇફી નામના અનએરોબિક બૅક્ટેરિયાથી થાય છે. સાલ્મોનેલ્લા સળિયા જેવા આકારના બૅક્ટેરિયાની પ્રજાતિનું નામ છે. આ બૅક્ટેરિયા ઠંડા લોહીવાળા અને હૂંફાળા લોહીવાળા એમ બંને પ્રકારનાં પ્રાણીઓમાં આખા વિશ્વભરમાં જોવા મળે છે. તે પર્યાવરણમાં પણ હોય છે. તેનાથી ટાઇફોઇડ ઉપરાંત પેરાટાઇફોઇડ અને ફૂડ પોઇઝનિંગ પણ થાય છે.

ખાસ કરીને વિકાસશીલ દેશોમાં, ટાઇફોઇડ લોકોના આરોગ્ય માટે મોટો પડકાર છે. અમેરિકાના રોગ નિયંત્રણ અને અટકાવ કેન્દ્રના અંદાજ પ્રમાણે, દર વર્ષે વિશ્વભરમાં ટાઇફોઇડના ૨.૨ કરોડ કેસો થાય છે. પરંતુ આખી દુનિયામાંથી આફ્રિકા અને એશિયા પર ટાઇફોઇડનો વધુ ખતરો ઝળુંબે છે.

સંશોધકોના કહેવા પ્રમાણે, સાલ્મોનેલ્લાનો ક્લોન બન્યો છે જેના પર ટાઇફોઇડની અનેક દવાઓ કોઈ અસર કરતી નથી. આ ક્લોનનું નામ અપાયું છે એચઅઠાવન (H58). આ એચઅઠાવન આફ્રિકા અને એશિયામાં ફરી રહ્યું છે. આફ્રિકામાં સ્થિતિ વધુ ખરાબ છે કારણકે ત્યાં ચેપની સંખ્યા વધી રહી છે. ઉપરાંત સલ્ફોનેમાઇડ પર આધારિત પેનિસિલિન જેવી જૂની એન્ટિબાયોટિકની સામે પ્રતિકાર વધી રહ્યો છે. અગાઉ ન્યાસાલેન્ડ તરીકે જાણીતા અને હવે માલાવી (કે માળવી?) તરીકે જાણીતા આફ્રિકી દેશના બ્લાન્ટાયરથી મળતા સમાચાર ચોંકાવનારા છે. ગયા વર્ષે ત્યાં ટાઇફોઇડના ૭૮૨ કેસ થયા હતા. ૧૯૯૮ અને ૨૦૧૦ વચ્ચે દર વર્ષે ૧૪ જેટલા સરેરાશ કેસ થતા હોય ત્યાં ૭૮૨નો આંકડો ખરેખર ચોંકાવનારો ગણાય. અનેક એન્ટિબાયોટિક્સ સામે પ્રતિકારશક્તિ ધરાવતા ચેપનું પ્રમાણ ૭ ટકાથી વધીને ૯૭ ટકા થયું હતું. એનો અર્થ એ થયો કે મોટા ભાગના કિસ્સાઓમાં એન્ટિબાયોટિક્સથી કોઈ હેતુ સરવાનો નહોતો.

મલાવી વિશ્વના સૌથી ઓછા વિકસિત દેશોમાં આવે છે. ત્યાં અર્થતંત્ર ખેતી આધારિત છે અને મોટા ભાગે ગ્રામીણ વસતિ છે. ત્યાં આરોગ્ય કાળજી અને શિક્ષણને સુધારવામાં સરકાર સમસ્યાઓનો સામનો કરી રહી છે. આ દેશમાં લોકોનું આયુષ્ય ઓછું છે અને બાળ મૃત્યુ દર પણ ઘણો ઊંચો છે. ત્યાં એઇડ્સ, ટાઇફોઇડ, મેલેરિયા વગેરે રોગોનું પ્રમાણ પણ વધુ છે. સૌથી પહેલો ક્રમ એઇડ્સથી થતાં મોતનો આવે છે અને તે પછી શ્વસનને લગતા રોગોથી થતાં મોતનો આવે છે.

ગત માર્ચના સમાચાર પ્રમાણે, યુગાન્ડાના કંપાલા, વાકિસો, મુકોનો જિલ્લામાં પણ ટાઇફોઇડનો જવર ફેલાયો હતો. ૫ માર્ચ, ૨૦૧૫ની સ્થિતિ પ્રમાણે, કંપાલા શહેરમાં કુલ ૧,૯૪૦ કેસ ટાઇફોઇડના નોંધાયા હતા. સૌથી વધુ ટાઇફોઇડ ૨૦ વર્ષથી માંડીને ૩૯ વર્ષના પુરુષોમાં જોવા મળ્યો હતો. મોટા ભાગના કિસ્સાઓમાં, પુરુષો ધંધા કરતા હતા અથવા શ્રમિકો તરીકે કામ કરતા હતા. ખાણીપીણીનો ધંધો કરતા અને રસોઇયાઓ પણ ચેપનો ભોગ બન્યા હતા.

૧૨ મે, ૨૦૧૫ના હિન્દુસ્તાન ટાઇમ્સના અહેવાલ પ્રમાણે, મુંબઈના ડૉક્ટરોએ પણ કહ્યું હતું કે ટાઇફોઇડના કિસ્સાઓમાં વધારો થયો છે. આનું કારણ એ હોઈ શકે કે ગરમીના કારણે લોકો રસ્તા પર પાણી અને જ્યૂસ પીતા હોય. અને તે દૂષિત હોય. ગરમીમાં પાણીજન્ય રોગો સામાન્ય છે. આ વાત ભારતના અન્ય શહેરોને પણ લાગુ પડતી હોઈ શકે. ખાસ કરીને આ વર્ષે જૂન પછી લગ્ન અને અન્ય શુભ પ્રસંગોના મુહૂર્ત નથી, તેથી લગ્ન અને અન્ય પ્રસંગોના પ્રમાણમાં પણ વધારો થયો છે તો માત્ર ટાઇફોઇડ જ નહીં, ફૂડ પોઇઝનિંગના કેસોમાં વધારો હોઈ શકે.

એ તો જાણીતી વાત છે કે ટાઇફોઇડ દૂષિત પાણી અથવા ખોરાકથી ફેલાય છે અને તેમાં તાવ આવે, માથું દુખે જેવાં લક્ષણો જોવા મળે. મોટા ભાગે ગરીબ વસતિમાં, ગંદકીભર્યા વાતાવરણમાં અને મળમૂત્રનો નિકાલ બરાબર ન થતો હોય તેવી જગ્યાએ ટાઇફોઇડ થવાની શક્યતા છે. આ ઉપરાંત જેઓ આવી અસ્વચ્છ જગ્યાએ જતા હોય અથવા જેઓ આવા અસ્વચ્છ વાતાવરણવાળા દેશમાં મુસાફરી કરતા હોય તેમને પણ ટાઇફોઇડ થવાની શક્યતા રહેલી છે. આથી જ યુપીએ સરકાર નિર્મળ ભારતના નામે અને મોદી સરકાર સ્વચ્છ ભારતની ઝુંબેશ ચલાવે છે, પરંતુ નાગરિકોમાં જ્યાં સુધી સ્વચ્છતાની સ્વયંશિસ્ત નહીં આવે ત્યાં સુધી બધું નકામું છે.

ટાઇફોઇડની જો યોગ્ય સારવાર યોગ્ય સમયે કરવામાં ન આવે તો ગેસ્ટ્રોઇન્ટેસ્ટિનલ પર્ફોરેશન (આંતરડામાં છિદ્રો પડવાં) જેવી જટિલતા થઈ શકે છે અને કેટલાક કિસ્સામાં દર્દીનું મૃત્યુ પણ થઈ શકે છે. એક અંદાજ પ્રમાણે, દર વર્ષે ૨ લાખ લોકો ટાઇફોઇડના કારણે મૃત્યુ પામે છે. (અહીં ટાઇફોઇડથી ભયભીત કરવાનો કોઈ હેતુ નથી, માત્ર ચેતવવાનો જ છે.)

આ ચેપનો સ્રોત જાણવા, યુકેના હિન્ક્સટનમાં વેલકમ ટ્રસ્ટ સેન્ગર ઇન્સ્ટિટ્યૂટમાં ચેપના રોગોના વિશેષજ્ઞ વનેસા વોંગના નેતૃત્વમાં એક ટીમે ૨૧ દેશોના ૧,૮૦૦થી વધુ સાલ્મોનેલ્લા ટાઇફીના જીનોમને શ્રેણીબદ્ધ ગોઠવ્યા. તેમાં આ એચઅઠાવન તરીકે જાણીતા સાલ્મોનેલ્લા જવાબદાર જણાયું. સંશોધકોના ૪૭ ટકા નમૂનામાં તે હતું અને તે કેટલીક એન્ટિબાયોટિક સામે પ્રતિકાર ધરાવતું હતું.

એચઅઠાવનના નમૂનાઓ સરખાવવાથી જણાયું કે દક્ષિણ એશિયામાં તો ૨૫-૩૦ વર્ષ પહેલાં એટલે કે ઈ.સ. ૧૯૮૫ આસપાસ તે ઉદ્ભવી ચુક્યું હતું. તે પછી મધ્ય એશિયા અને તે પછી પેસિફિક ટાપુઓ પર તે ફેલાયું. આ બૅક્ટેરિયા અનેક વાર એશિયાથી પૂર્વ આફ્રિકા પહોંચ્યું અને પછી લોકો ધંધા માટે આવતા હોઈને દક્ષિણ આફ્રિકામાં પણ પહોંચ્યું.

આ એચઅઠાવન કેમ ડ્રગ પ્રતિકારશક્તિ ધરાવે છે?

વોંગ અને તેમના સાથીઓએ તારણ કાઢ્યું કે જ્યાં ટાઇફોઇડ સામે જૂની એન્ટિબાયોટિક્સનો વારંવાર ઉપયોગ થતો હતો ત્યાં એચઅઠાવન વધુ જોવા મળે છે. આ પેલા જેવું છે. તમે પિતા તરીકે તમારા બાળકને એક વાર મારો તો કદાચ તમારા મારની અસર થાય, પરંતુ વારંવાર મારો તો તે તેનાથી રીઢું થઈ જાય.

જેતે દેશના લોકોને ખબર હતી કે પોતાના દેશમાં ટાઇફોઇડના જવરનું પ્રમાણ વધી રહ્યું છે, પરંતુ આજુબાજુના દેશોમાં પણ તે પ્રસરી રહ્યો છે તેની જાણ નહોતી. આ કડીઓ જોડવાનું કામ કર્યું વોંગ અને તેની ટીમે. ટાઇફોઇડના આટલા બધા પ્રસાર પાછળ જાગૃતિ ન હોવાનું વધુ એક કારણ યુકેની યુનિવર્સિટી ઑફ કોવેન્ટ્રીના માઇક્રોબાયોલોજિસ્ટ માર્ક એટમેન મુજબ એ છે કે ટાઇફોઇડને અન્ય તાવથી અલગ પાડવો મુશ્કેલ છે. ટાઇફોઇડ જ થયો છે તેવું નિદાન કરવા માટે ફિઝિશિયનોએ ચેપગ્રસ્ત વ્યક્તિમાંથી બૅક્ટેરિયા લેવો પડે અને તેને સંવર્ધિત (કલ્ચર્ડ) કરવો પડે. આ પ્રક્રિયા ઘણા દિવસો માગી લે અને વિકાસશીલ દેશોમાં ઘણી વાર આ શક્ય નથી બનતું.

પરંતુ આ એચઅઠાવન તો ભારે માથાભારે છે! વોંગના કહેવા પ્રમાણે તે માત્ર જૂની એન્ટિબાયોટિક્સ જ નહીં, ફ્લોરોક્વિનોલોન્સ અને એઝિથ્રોમાયસીન જેવી નવી એન્ટિબાયોટિક્સને પણ ગણકારતું નથી! આના પરિણામે, તબીબો પાસે દવાના વિકલ્પો ખૂટી રહ્યા છે. હવે વોંગની ટીમ એચઅઠાવન શા માટે અન્ય સાલ્મોનેલ્લા ટાઇફીથી માથાભારે નીકળ્યું અને શા માટે તે આટલી વ્યાપક રીતે ફેલાઈ રહ્યું છે તે શોધવા માગે છે.

સ્વાભાવિક છે કે આ માહિતી વગર સંશોધકો અને તબીબોને આફ્રિકામાં રોગચાળાનું સ્વરૂપ લઈ લીધેલા ટાઇફોઇડને નાથવામાં નાકે દમ આવી જવાનો છે. ટાઇફોઇડ માટે રસીઓ છે પરંતુ તે ટૂંકા ગાળા માટે જ અસરકારક છે. અને ઘણી વાર તો તે લેવાતી પણ નથી. માત્ર એચઅઠાવન જ નહીં, તે સિવાયના બેક્ટેરિયાના ક્લોન પણ માથાભારે કેમ બન્યાં તે રહસ્ય છે.

વેલકમ ટ્રસ્ટમાં જીનેટિક્સ ગોર્ડન ડૂગન કહે છે કે હવે આની સામે તાત્કાલિક કંઈક પગલાં લેવાની જરૂર છે.

ટાઇફોઇડ થઈ ગયા પછી એચઅઠાવન જેવા બૅક્ટેરિયા સામે નાથવા માટેનો રસ્તો શોધાય ત્યારે ખરો, પરંતુ અત્યારે તો ટાઇફોઇડ ન થાય તે માટે બહારનાં પાણી અને જ્યૂસથી બચવું જોઈએ અને ઘરમાં પણ સ્વચ્છતા જાળવી શુદ્ધ પાણી અને અન્ય પીણાં પીવાનો આગ્રહ રાખવો જ હિતકારી છે.

(ગુજરાત ગાર્ડિયનની શનિવારની સાયન્સ પૂર્તિમાં તા. ૧૬/૫/૧૫ના રોજ આ લેખ છપાયો)

દઉં જમીન વિશાળ? બાંગ્લાદેશને જમીન આપી દેવા દલા તરવાડી સમજૂતી!

૧૧ મેએ સંસદે એક ખરડો પસાર કર્યો. તેનું નામ જમીન સરહદ સમજૂતી. ભારત અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચે સરહદના કાંટાળા પ્રશ્નને ઉકેલવા માટે આ સમજૂતી મહત્ત્વની મનાય છે. આ સમજૂતી અંતર્ગત ભારત તેની ૧૦,૦૦૦ એકર (!) જમીન બાંગ્લાદેશને આપશે જ્યારે બાંગ્લાદેશ ભારતને માત્ર ૫૧૦ એકર જમીન જ આપશે. આ સમજૂતી આમ તો, ભારતના બંધારણના ઉલ્લંઘન સમાન ગણાય અને જ્યારે યુપીએ સરકાર હતી ત્યારે રાજ્યસભામાં વિપક્ષના નેતા અરુણ જેટલીએ પણ આ જ દલીલને આગળ ધરીને આ સમજૂતીનો વિરોધ કર્યો હતો. જોકે નરેન્દ્ર મોદીએ લોકસભાની ચૂંટણી પહેલાં જ આ સમજૂતીના પક્ષમાં વલણ અપનાવ્યું હતું. આસામનું ભાજપનું એકમ આ સમજૂતીનો વિરોધ કરતું હતું તો તેને પણ સમજાવવા પ્રયાસ કર્યો હતો.

૭ મેએ લોકસભામાં આ ખરડો પસાર કરવા માટે વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ કૉંગ્રેસના પ્રમુખ અને સાંસદ સોનિયા ગાંધીનો સંસદમાં તેમની બેઠક આગળ જઈને આભાર માન્યો હતો. લોકસભામાં કોઈ મુદ્દે ભાગ્યે જ સર્વસંમતિ થતી હોય છે. આ મુદ્દે આવી જ સર્વસંમતિ દાખવીને તેણે બંધારણ (૧૧૯મા સુધારા) ખરડાને મંજૂરી આપી દીધી!

આ ખરડા અંતર્ગત પશ્ચિમ બંગાળ, આસામ, મેઘાલય અને ત્રિપુરાની કેટલીક જમીન બાંગ્લાદેશને આપી દેવામાં આવશે. નરેન્દ્ર મોદીએ ચૂંટણી પહેલાં આસામના ભાજપ એકમને સમજાવવા પ્રયાસ કર્યો હતો, પરંતુ તેમ છતાં આ ખરડામાં આસામનો સમાવેશ કરાયો નહોતો. પરંતુ આસામના મુખ્ય પ્રધાન તરુણ ગોગોઈએ ૪મેએ આક્ષેપ કર્યો હતો કે વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી ખરડામાં આસામનો સમાવેશ નહીં કરીને સંકુચિત રાજકીય લાભ માટે બેવડાં ધોરણ અપનાવી રહ્યાં છે. આ આક્ષેપ પછી ખરડામાં આસામનો સમાવેશ કરાયો હતો.

હકીકતે, તત્કાલીન વડા પ્રધાન મનમોહનસિંહ અને બાંગ્લાદેશનાં વડાં પ્રધાન શૈખ હસીનાએ ઢાકામાં સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૧માં આ જમીન સરહદ સમજૂતી પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા. જોકે, મૂળ સમજૂતી તો ઈ. સ. ૧૯૭૪માં તત્કાલીન વડાં પ્રધાન ઈન્દિરા ગાંધી અને બાંગ્લાદેશના પ્રથમ પ્રમુખ શૈખ મુજીબુર રહેમાન વચ્ચે થઈ હતી. તે મુજબ, બંને દેશો પોતાના દેશની અંદર આવતા વિદેશના (ભારત માટે બાંગ્લાદેશ અને બાંગ્લાદેશ માટે ભારત) પ્રદેશો એકબીજાને આપી દેશે. ભારતે તો બાંગ્લાદેશને આપવાની થતી જમીન માટે વળતરને જતું કરવા પણ તૈયારી બતાવી હતી.

ઉપર કહ્યું તેમ બાંગ્લાદેશના પ્રદેશો આસામ, પશ્ચિમ બંગાળ, મેઘાલય અને ત્રિપુરામાં આવતા હતા. તો ભારતના કેટલાક પ્રદેશો બાંગ્લાદેશની અંદર હતા.

આ જમીનની હેરાફેરીથી લોકોને સરહદ પાર જવાની તકલીફ ઓછી પડશે તેમ જણાય છે. ભારતમાંથી પાકિસ્તાન છૂટું  પડ્યું ત્યારે જેટલી હાલાકી પડી હતી તેટલી નહીં પડે કારણકે જે લોકો જ્યાં રહે છે ત્યાં જ રહેવા માગે છે અને આ પ્રદેશો એકબીજા દેશને સોંપાઈ જશે. ભારત અને બાંગ્લાદેશનું એક સંયુક્ત પ્રતિનિધિમંડળ આ પ્રદેશોની મુલાકાતે ગયું હતું અને ત્યાં રહેતા લોકોની ઈચ્છા તેણે જાણી હતી. તેમાં જાણવા મળ્યું હતું કે ત્યાં જે લોકો રહે છે તે બીજે ખસવા માગતા નથી. ધારો કે, આસામના કેટલાક પ્રદેશમાં બાંગ્લાદેશીઓ રહેતા હોય અને હવે તે પ્રદેશ બાંગ્લાદેશમાં જતો રહે તો આપોઆપ આ બાંગ્લાદેશીઓ બાંગ્લાદેશનો જ ભાગ બની જાય. તેમને ખસવાનું આવે જ નહીં. આવા પ્રદેશોમાં કુલ ૫૧,૫૪૯ લોકો રહે છે જેમાં ૩૭ હજાર તો ભારતીયો હોવાનું કહેવાય છે.

આ સમજૂતીની તરફેણ કરનારાની દલીલ છે કે જે લોકો ભારતમાં બાંગ્લાદેશના પ્રદેશો કે બાંગ્લાદેશમાં ભારતના પ્રદેશો પર રહેતા હતા તેમને જે સરકારી સેવાઓ મળવી જોઈએ તે મળતી નહોતી. એમ પણ કહે છે કે ભારતમાં જે બાંગ્લાદેશના પ્રદેશો છે તે ભલે ભારતીય અંકુશ હેઠળ હોય પરંતુ કાનૂની રીતે તે બાંગ્લાદેશના છે અને આ જ રીતે બાંગ્લાદેશમાં ભારતીય પ્રદેશો કાનૂની રીતે ભારતના છે. હકીકતે એ પણ યાદ કરવું જોઈએ કે બાંગ્લાદેશ મૂળ રૂપે તો પાકિસ્તાનનો ભાગ હતું, પરંતુ પાકિસ્તાનના પૂર્વ ભાગમાં બળવો થયો, ભારત-પાકિસ્તાનનું યુદ્ધ થયું અને તેમાંથી પૂર્વ પાકિસ્તાન બાંગ્લાદેશ નામનો દેશ બન્યો.

૧૯૭૪ની સમજૂતી પછી બાંગ્લાદેશની સંસદે તો આ સમજૂતીને મંજૂરી આપી દીધી, પણ ભારતની સંસદે ન આપી. જ્યારે ૨૦૦૯માં બીજી વાર મનમોહનસિંહની યુપીએ સરકાર સત્તામાં આવી ત્યારે તેણે ઈ. સ. ૨૦૧૩માં સંસદમાં આ ખરડો રજૂ કરવા પ્રયાસ કર્યો, પણ તે વખતે પ. બંગાળની તૃણમૂળ કૉંગ્રેસ, આસામનો પક્ષ આસામ ગણ પરિષદ અને મુખ્ય વિપક્ષ ભાજપે તેનો વિરોધ કર્યો.

રાજ્યસભામાં વિપક્ષ અને ભાજપના નેતા અરુણ જેટલીએ એક પત્રમાં જાહેર કર્યું હતું કે ભારતનો પ્રદેશ બંધારણનો ભાગ છે. બંધારણમાં સુધારો કરીને ભારતની સરહદને ઘટાડી શકાય કે બદલી ન શકાય. ૫ ડિસેમ્બર, ૨૦૧૩ના રોજ રાજ્યસભાના મહાસચિવને પત્ર લખીને જેટલીએ ખરડાનો વિરોધ કરવાની પરવાનગી માગી હતી અને લખ્યું હતું:

“મારો વિરોધ એ હકીકત પર આધારિત છે કે ઈ. સ. ૧૯૭૩ પછી કેશવાનંદ ભારતીના કેસમાં બંધારણના મૂળભૂત માળખાની અવધારણાનો પ્રશ્ન હતો ત્યારે સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયે કહ્યું હતું કે સંસદને ભારતનો પ્રદેશ બદલવાનો કોઈ અધિકાર નથી. ભારતના પ્રદેશો સાર્વભૌમ છે અને તે બંધારણના મૂળભૂત માળખાનો હિસ્સો છે. તેને બદલી શકાઈ નહીં.”

તેમણે દલીલ કરી હતી કે “બંધારણ સુધારવાની સત્તા પર કલમ ૩૬૮નું નિયંત્રણ લાગે છે જેનો અર્થ એ છે કે મૂળભૂત માળખાને બદલી શકાય નહીં. ભારતના પ્રદેશો બંધારણનો ભાગ છે. બંધારણમાં સુધારો કરીને તેને ઘટાડી કે બદલી શકાય નહીં.”

સામે પક્ષે વિદેશ પ્રધાન સલમાન ખુર્શીદ આ ખરડો રજૂ કરવાના હતા. તેમણે રાજ્યસભાના અધ્યક્ષને ૧૩ ડિસેમ્બરે જેટલીના દાવાનું ખંડન કરતા લખ્યું:

“આ સાચું નથી કારણકે ભારત સાર્વભૌમ દેશ છે અને તેને વિદેશી પ્રદેશ પ્રાપ્ત કરવા કે તેના પ્રદેશો બદલવા કે છોડી દેવા કે આપી દેવાનો સહજ હક છે અને આ (સમજૂતી) દેશનાં હિત વિરુદ્ધ નથી.”

તેમણે બેરુબરી યુનિયનના ચુકાદા (ઈ. સ. ૧૯૬૦ના), ભારત સરકાર વિરુદ્ધ સુકુમાર સેનગુપ્તા ચુકાદા (૧૯૯૦ના) અને એટર્ની જનરલના મંતવ્યને પોતાની દલીલના સમર્થનમાં ટાંક્યા હતા.

“સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયે વિશ્વભરમાં સ્વીકાર્ય સિદ્ધાંત માન્ય રાખ્યો છે કે સાર્વભૌમત્વનું એક લક્ષણ એ છે કે જો જરૂરી હોય તો, રાષ્ટ્રીય પ્રદેશોના ભાગોને બદલી શકવા, કે તેને આપી શકવાની સત્તા છે પરંતુ તે સત્તાનો ઉપયોગ કલમ ૩૬૮ હેઠળ બંધારણ સુધારાના અનુસંધાને જ કરી શકાય. અને બાંગ્લાદેશ સાથે જમીન સરહદ સમજૂતી કરવા માટે આ સત્તાનો ઉપયોગ કરી શકાય છે.”

આમ, ભાજપે તેનું જ થૂંકેલું ચાટવું પડે તેવો ઘાટ આ ખરડો તેણે પસાર કરતા સર્જાયો છે, કારણકે રાજ્યસભામાં ભાજપના નેતા એ જ છે જે ત્યારે હતા, અર્થાત્ અરુણ જેટલી. તેઓ અત્યારે નાણા પ્રધાન છે.

ચૂંટણી જીત્યા પછી જે કેટલાક મુદ્દે નરેન્દ્ર મોદી સરકારે આધાર કાર્ડ, મનરેગા યોજના, જીએસટી સહિત અનેક મુદ્દે પલટી મારી તેમાં એક મુદ્દો આ પણ છે. ચૂંટણી પહેલાં આસામમાં રેલી દરમિયાન વડા પ્રધાને આ સમજૂતીનો અમલ કરવા વચન આપતાં કહ્યું હતું કે તેનાથી ભારતમાં બાંગ્લાદેશીઓની ઘૂસણખોરી અટકી જશે.

તેમના શબ્દોમાં, “મારા શબ્દો પર વિશ્વાસ રાખો કે જમીનની આપલે કરવાથી આસામમાં આ સમસ્યાનું કાયમી સમાધાન મળી જશે.” તેમણે એવી દલીલ પણ કરી હતી કે આ સમજૂતી આસામના લોકો અને સરહદની સુરક્ષાના હિતમાં છે. તેનાથી રાજ્યને કોઈ નુકસાન નહીં પહોંચે. તેમણે કહેલું કે તેઓ રાજ્યના લોકોની ભાવના જાણે છે અને આસામની સુરક્ષા સાથે કોઈ સમાધાન નહીં કરાય.

નરેન્દ્ર મોદીને લાગે છે કે આનાથી તેમની અને બાંગ્લાદેશની અવામી લીગ સરકાર વચ્ચે સહકારમાં મદદ મળશે અને સરહદ પારના ત્રાસવાદ સામે લડવામાં પણ મદદ મળશે.

પરંતુ ભાજપે ઉઠાવેલા પ્રશ્નો અત્યારે ભલે કોઈ ઉઠાવતું ન હોય, રહે છે તો ઠેરના ઠેર કે બંધારણની સાથે સમજૂતી કરીને ભારતના પ્રદેશો બાંગ્લાદેશને કેમ આપી દેવાયા? બાંગ્લાદેશ તો પાકિસ્તાનમાંથી સર્જાયેલો ભાગ છે. તેની સરહદ નક્કી થઈ હોય તે બરાબર, પણ ભારત શક્તિશાળી દેશ છે. તેની પાસે બાંગ્લાદેશી ઘૂસણખોરોનો પ્રશ્ન ઉકેલવા માટે બીજો કોઈ રસ્તો નહોતો તે આટલી જંગી જમીન બાંગ્લાદેશને આપી દેવી પડે. એક પ્રશ્ન એ પણ છ કે એવી કઈ  મજબૂરી હતી કે ભાજપ તેનો વિરોધ ગળી ગયો? અરુણ જેટલી તો કાયદાના જાણકાર છે, વકીલ છે. તેમણે તે વખતે જે દલીલ કરી હતી તે તેમણે કેમ પાછી ખેંચી લીધી? અત્યારે તેઓ કેમ મૌન છે? એની શું ખાતરી કે આ સમજૂતી થયા પછી અને આટલી વિશાળ જમીન એક કલમના ઝાટકે બાંગ્લાદેશને આપી દેવાયા પછી બાંગ્લાદેશી ઘૂસણખોરોનો પ્રશ્ન હલ થઈ જશે? આ મુદ્દે દેશમાં કોઈ વિરોધ નહીં થાય તો કાલે સવારે કાશ્મીર કે અરુણાચલ પ્રદેશ પણ પાકિસ્તાન કે ચીનને આપી નહીં દેવાય તેની કોઈ ખાતરી ખરી?

અત્યારે તો બાંગ્લાદેશ ખુશ-ખુશ છે. તેનાં વડાં પ્રધાન શૈખ હસીનાએ આ સમજૂતીને આવકારી છે અને ભારતને ‘બાંગ્લાદેશનો વિશ્વસનીય મિત્ર’ ગણાવ્યો છે. જોકે સામે પક્ષે બાંગ્લાદેશ આવું વિશ્વસનીય મિત્ર નથી. વર્ષ ૨૦૦૧માં બાંગ્લાદેશના સૈનિકોએ હુમલો કરી ભારતના પીરદીવાહ ગામને કબજે કરી લીધું હતું. ત્યાંથી ભારતીય નાગરિકોને ભગાડી મૂક્યા હતા. બાંગ્લાદેશના હુમલાના કારણે બી. એસ. એફ. (સીમા સુરક્ષા દળો)ના ૩૧ જવાનો ફસાઈ ગયા હતા. તે પછી વાટાઘાટો ચાલુ થઈ હતી. થોડા સમયમાં આ મુદ્દે કોઈક રીતે સમાધાન થઈ ગયું. તે પછી પણ બાંગ્લાદેશના દળોએ આસામના એક ગામમાં ૧૬ જવાનોની હત્યા કરી હતી.

વળી, બાંગ્લાદેશમાં હિન્દુઓની દશા પણ સારી નથી. વારંવાર તેમના પર હુમલા કરવામાં આવે છે, હિન્દુ સ્ત્રીઓ પર બળાત્કાર થાય છે. તેમનાં મંદિરો તોડી નાખવાની ઘટના બને છે. ઈ. સ. ૨૦૧૩માં બાંગ્લાદેશમાં ૧૯૭૧ના યુદ્ધ સંબંધી ગુના બદલ ઇન્ટરનેશનલ ક્રાઇમ્સ ટ્રિબ્યુનલે દેલવાર હોસૈન સઈદીને ફાંસી આપી. તે જમાત-એ-ઇસ્લામીના ઉપાધ્યક્ષ હતા. સજા પછી તેના કાર્યકરોએ કોઈ વાંક ગુના વગર દેશના વિવિધ ભાગોમાં હિન્દુઓ પર હુમલા કર્યા હતા. હિન્દુ ઘરો સળગાવી દેવાયાં હતા. મંદિરોમાં તોડફોડ કરાઈ હતી. ઈ. સ. ૨૦૧૪માં પણ ૫ જાન્યુઆરી, ૨૦૧૪ના રોજ બાંગ્લાદેશની સંસદની ચૂંટણી હતી. વિપક્ષી બાંગ્લાદેશ નેશનલિસ્ટ પાર્ટી અને જમાત-એ-ઇસ્લામીએ ચૂંટણીનો બહિષ્કાર કર્યો હતો. ચૂંટણી પછી તેના કાર્યકરો અને સમર્થકોએ લઘુમતી હિન્દુઓ પર હુમલા કર્યા હતા. હિન્દુઓ પર બળાત્કાર થયા, તેમને લૂટવામાં આવ્યા, હિન્દુ ઘરોને સળગાવી દેવાયાં હતાં. બાંગ્લાદેશની ધરતી પર ભારત સામે ત્રાસવાદ વિરોધી પ્રવૃત્તિઓ પણ પૂરવેગથી ચાલતી આવી છે.

આમ, બાંગ્લાદેશને શેના માટે આટલી વિશાળ જમીન આપી દેવામાં આવે છે તે તર્કથી પર મુદ્દો છે. જોકે, કૉંગ્રેસ સહિત વિરોધ પક્ષો પણ આ મુદ્દે સંમત છે એટલે કોઈ હોબાળો થશે નહીં. તૃણમૂળ કૉંગ્રેસ અને આસામ ગણ પરિષદનો હોબાળો મોદી સરકારના એક વર્ષ પૂરા થવાના પ્રચાર અને વિરોધમાં કોઈના કાને પડશે નહીં.

(લખ્યા તા. ૧૯/૪/૧૫)

 

 

સલમાન ગુડ કે બેડ? સવાલ પર્સેપ્શનનો છે

સલમાન ખાન દોષી જાહેર થયો. સજા જાહેર થઈ. જામીન મળી ગયા. આ ઘટનાક્રમ પર આખું ભારત અત્યારે વહેંચાયેલું છે. એના વિપક્ષમાં અને પક્ષમાં દલીલોથી સોશિયલ મિડિયા છલકાઈ રહ્યું છે. એને જે રીતે જામીન મળી ગયા એ તો કાયદાની મજાક જ છે, પણ કોઈ લાલુપ્રસાદ યાદવને યાદ કરતું નથી જેમને ચૂંટણી પહેલાં જામીન મળી ગયા છે અને તેઓ પોતે ચૂંટણી લડવા તો ગેરકાયદે ઠર્યા પરંતુ તેમણે પોતાની દીકરીને ચૂંટણી લડાવી, અને હવે બિહારમાં વિધાનસભાની ચૂંટણી પણ જનતા પરિવારના નામે લડાવશે. એમાં કોઈ બેમત નથી કે આપણે ત્યાં ગરીબ માટે કાયદો અલગ છે અને વગદાર, પૈસાદાર, ખેલાડી, અભિનેતા તેમજ નેતા માટે કાયદા અલગ છે. જોકે અભિનેતા-અભિનેતામાંય ફરક હોય છે.

રઘુવીર યાદવ, શાઈની આહુજા જેવા ઓછું રળી આપતા અભિનેતાઓ માટે કાયદો અલગ છે અને સલમાન, શાહરુખ અને આમીર માટે કાયદા અલગ છે. સલમાનની વાત કરતી વખતે આમીરને ચિંકારા કેસમાં ગુજરાત હાઇ કોર્ટ તરફથી છૂટ મળી ગઈ એ વાત દબાઈ ગઈ છે. આદિત્ય પંચોલી જેવા માથાભારે સ્ટાર વારંવાર મારામારી કરે છે અને તેમ છતાં તેની સામે નહીંવત્ જેવી કાર્યવાહી થાય છે.

એટલે એક રીતે, અભિનેતા હોય કે કોઈ બીજા ક્ષેત્રની વ્યક્તિ, તે ક્ષેત્રમાં ટોચે પહોંચવા માત્ર પ્રતિભાની જરૂર નથી. સંબંધો, ઓળખાણ તેમજ તે ક્ષેત્રમાં પ્રવર્તતા રાજકારણમાં પોતાનો પગ જમાવવાની કળા પણ આત્મસાત્ હોવી જોઈએ. અને તદુપરાંત મસલ્સ પાવર પણ હોવો જોઈએ. દા.ત. બોલિવૂડમાં અંદર રહેવા માટે અંડરવર્લ્ડ કનેક્શન મજબૂત હોવા જરૂરી છે.

સલમાન ખાનને સજા જાહેર થઈ (મળી તે શબ્દ ખોટો છે કેમ કે તેણે ભોગવવી શરૂ નથી કરી) તે વખતે ચેનલ પર અને સોશિયલ મિડિયા પર તેની વિરુદ્ધ અને તરફેણમાં અભિપ્રાયોનો મારો ચાલુ થઈ ગયો. અમુક ફાંકાબાજોએ તો લખી નાખ્યું કે જોયું અમે કહ્યું તે સાચું પડ્યું. સલમાનને ઝાઝી સજા ન થઈ. હકીકત એ છે કે સલમાન સામે અગાઉ કેસ મોળો જ હતો.

જે વખતે સલમાન ખાનનો હિટ એન્ડ રનનો કેસ બન્યો તે વખતે કૉંગ્રેસ-એનસીપીની સરકાર હતી. તે વખતે ૧૦ દિવસમાં સલમાન ખાનની જેલમાંથી મુક્તિ થઈ ગઈ હતી. તે જેલમાં ગયો ત્યારે મુસ્લિમ ટોપી પહેરીને ગયો હતો. કદાચ એટલે કે તેને મુસ્લિમ હોવાના કારણે સહાનુભૂતિ મળી જાય. એ વખતે શિવસેના અને ભાજપ બંને વિપક્ષમાં હતા અને તેમણે આ મુદ્દે ભારત ગજવી દીધું હતું. સલમાન ખાન તે વખતે તેમના માટે એક મુદ્દો હતો એ બતાવવાનો કે કૉંગ્રેસ-એનસીપી  સરકાર મુસ્લિમ તુષ્ટીકરણ કરે છે. આથી વિપક્ષના દબાણમાં આવીને એનસીપીના નેતા અને ગૃહ પ્રધાન છગન ભુજબળે કલમ ૩૦૪ ભાગ બે જેવી વધુ કઠોર કલમ હેઠળ સલમાનની ફરી ધરપકડ કરવાનો આદેશ આપી દીધો.

અગાઉ સલમાન સામે કલમ ૩૦૪ એ હેઠળ ગુનો નોંધાયો હતો જેના માટે તેને મહત્તમ બે વર્ષની જ સજા થઈ શકે તેમ હતી. હવે તેના પર સદોષ માનવવધ, પરંતુ હત્યા નહીંનો આરોપ મૂકાયો હતો જે હેઠળ તેને દસ વર્ષની જેલની સજા થઈ શકે તેમ હતી.

પરંતુ એ વખતે ભાજપ-શિવસેનાએ સલમાન ખાન સામે કઠોર કાર્યવાહી કરવા માગણી કરી અને અત્યારે જે પેઢીના લોકો સલમાન ખાનને સજા થવી યોગ્ય ગણાવી રહ્યા છે, તેમનો સલમાન વિરુદ્ધ મત કેમ બંધાયો? વાત અવધારણા અથવા પર્સેપ્શનની છે. જેમ કે, એક કુટુંબમાં પતિ-પત્ની, દીકરી અને દીકરો રહે છે. દીકરો મોટો છે. તેણે બાપ અને માના ઝઘડા જોયા છે. બાપને માને મારતો જોયો છે. માને રડતી જોઈ છે. આથી દીકરીના મગજમાં તેના પિતા વિશે કેવી અવધારણા (પર્સેપ્શન) બંધાવાનું? એ જ કે તેના પિતા ખૂબ જ ખરાબ છે. તેની માને બહુ જ હેરાન કરે છે. મારે છે. બની શકે કે આ ઝઘડાના કારણે પિતાએ દીકરી પર તેના તોફાનના કારણે કે અન્ય કોઈ કારણસર હાથ ઉપાડ્યો હોય. આથી દીકરીના મગજમાં આ છાપ જડબેસલાક ઘૂસી જવાની. હવે જ્યારે દીકરાનો જન્મ થાય છે ત્યાં સુધીમાં માબાપ વચ્ચે મનમેળ થઈ જાય છે. પિતા પણ ઠંડા પડે છે અને કંઈક અંશે મા પણ સમાધાનકારી વલણ અપનાવી લે છે. આથી માબાપના ઝઘડા બંધ થઈ જાય છે. દીકરો જે જુએ છે તેનાથી તેના મનમાં તેના પિતા પ્રત્યે સારી છાપ બંધાય છે. વ્યક્તિ એક જ છે. પિતા એક જ છે, પણ તેની દીકરી અને દીકરા બંને તેને અલગ-અલગ રીતે જુએ છે.

સલમાન ખાન વિશે તે વખતે ભાજપનું જે પર્સેપ્શન હતું તે અત્યારે બદલાઈ ગયું છે. એ કેમ બદલાઈ  ગયું તેની પછી વાત કરીશું, પણ તે વખતે આવું પર્સેપ્શન કેમ હતું અને ૩૦ની ઉપરની પેઢીના લોકો તેને કેમ ગુનેગાર માને છે તે પાછળની હકીકત વર્ણવીએ.

૧૯૯૯માં ફિલ્મ ‘હમ સાથ સાથ હૈ’ના શૂટિંગ વખતે રાજસ્થાનમાં સલમાન ખાન, સૈફ, તબુ, નીલમ વગેરે કાળિયારનો શિકાર કરવા ગયા. આ કેસમાં ફસાયા. એ જ અરસામાં એ વખતે યુવાન હોઈ ગરમ મગજના સલમાનનો પત્રકાર કે ફોટોગ્રાફર સાથે ઝઘડો થયો. એટલે મિડિયા પણ તેની પાછળ પડી ગયું. એ વખતે એવા સમાચાર પણ આવ્યા હતા કે ‘હમ દિલ દે ચૂકે સનમ’ વખતે સલમાને સેટ પર પૂજા થયા પછી આરતી લેવાનો ઈનકાર કરી દીધો હતો. આમ તેની હિન્દુ વિરોધી છબી બંધાઈ. સલમાન ખાન તેની પ્રેમિકાઓ પ્રત્યે વધુ અધિકારભાવના રાખતો હતો. એક વાર સોમી અલીના માથે જાહેરમાં તેણે એક ઠંડા પીણાની બોટલ ફોડી અથવા તો ઠંડું પીણું રેડ્યું હતું. જોકે બાદમાં એક મુલાકાતમાં સોમી અલીએ આ વાતનો ઈનકાર કર્યો હતો, પરંતુ એ ઈનકાર સલમાનના દબાણમાં હોવાનું લોકોએ માન્યું. અથવા તો એ ઈનકાર લોકોના ધ્યાનમાં એટલો ન આવ્યો જેટલા પીણું રેડવાના સમાચાર આવ્યા.

‘હમ દિલ દે ચૂકે સનમ’ ફિલ્મ પછી સલમાન અને ઐશ્વર્યા રાય નજીક આવી ગયા હતા. પરંતુ સલમાનની અધિકારભાવનાથી કંટાળીને કે પછી તેનો ઉપયોગ પૂરો થઈ ગયાનું લાગતા, ગમે તે કારણોસર, ઐશ્વર્યા તેનાથી અંતર રાખવા લાગી હતી. એક રાત્રે સલમાને ઐશ્વર્યાના ઘર બહાર તમાશો કર્યો હતો જેનાથી ઐશ્વર્યાના પડોશીઓ પણ ત્રાસી ગયા હતા. સલમાન ખાને કથિત રીતે ઐશ્વર્યાને મારી પણ હતી જેના મોઢા પર નિશાન હતા. આથી એ વખતે ઐશ્વર્યા રાય ફિલ્મફેર સમારંભમાં ચશ્મા પહેરીને આવી હતી. એવા સમયમાં ઐશ્વર્યા રાયને વિવેક ઓબેરોય નામનો નવોદિત અભિનેતા તરણોપાય લાગ્યો. તો વિવેકને સલમાને ધમકાવવાનું ચાલુ કર્યું હતું. સલમાને તેને ૪૩ કોલ કર્યા હતા, જે માટે વિવેકે એ વખતે પત્રકાર પરિષદ કરી હતી. એ પછી વિવેકની કારકિર્દીનું શું થયું તે બધા જાણે છે. વિવેકે એક કાર્યક્રમમાં સ્ટેજ પર જાહેરમાં કાનની બે બૂટ પકડીને સલમાનની માફી માગવી પડી હતી.

ઈ.સ. ૨૦૦૫માં અંગ્રેજી અખબાર ‘હિન્દુસ્તાન ટાઇમ્સ’ની મુંબઈ આવૃત્તિ લોંચ થઈ રહી હતી તે વખતે તેણે સલમાન ખાન અને ઐશ્વર્યા રાય વચ્ચેની કથિત વાતચીતની ટેપના સમાચાર પ્રકાશિત કર્યા. આ ટેપમાં થયેલી વાતચીત સાંભળો તો સલમાન વિશેની છબી વધુ ખરાબ બન્યા વગર ન રહે. તેમાં સલમાન ચોખ્ખું સ્વીકારે છે કે તે છોટા શકીલનો માણસ છે. તેને અંડર વર્લ્ડ સાથે સારા સંબંધ છે. તેને અબુ સાલેમ સાથે સારા સંબંધ છે. તે ઐશ્વર્યા રાયને કોઈ શોમાં ભાગ લેવા માટે દબાણ કરે છે. તે સ્વીકારે છે કે ‘ચોરી ચોરી ચૂપકે ચૂપકે’માં અંડર વર્લ્ડના પૈસા લાગેલા છે તે તેને ખબર હતી. તે ઐશ્વર્યા રાય અને આમીર ખાન વિશે ખૂબ જ ગંદી વાત કરે છે.

આ ટેપ પછી ગુજરાત, મધ્ય પ્રદેશ, છત્તીસ ગઢ, મહારાષ્ટ્રમાં સલમાન ખાનની ફિલ્મ ‘મૈંને  પ્યાર ક્યોં કિયા’નું થિયેટરમાં પ્રસારણ ભાજપ, વિહિપ, શિવસેનાના કહેવાતા કાર્યકર્તાઓએ અટકાવી દીધું હતું.

આ થયો સલમાન પ્રત્યે ‘બેડ બોય’ની ઇમેજ બનાવતો એક ભાગ.

હવે અત્યારે ભાજપ સલમાન ખાન વિરુદ્ધ એટલું નથી દેખાતું અથવા ઘણા લોકો તેની સજા ઓછી થાય તેવી તરફેણમાં છે. સલમાન ખાન વિશે સારું પર્સેપ્શન કેમ બન્યું?

જ્યારે શાહરુખ ખાન ‘માય નેમ ઇઝ ખાન’ની ફિલ્મની રજૂઆતના કેટલાક સમય પહેલાં અમેરિકા ગયો હતો ત્યારે તેણે વિવાદ જગાવેલો. તેણે એમ કહ્યું હતું કે તેની અટક ખાન હોવાથી (બિકોઝ માય નેમ ઇઝ ખાન) અમેરિકાના એરપોર્ટ પર મને અટકાવવામાં આવ્યો. સ્વાભાવિક જ આ ઘટનાની પ્રતિક્રિયા માગવા માટે પત્રકારો સલમાન ખાન પાસે ગયા. સલમાને કહ્યું કે મોટા ભાગના ત્રાસવાદીઓ મુસ્લિમો હોય છે તેથી સ્વાભાવિક છે કે મુસ્લિમો સામે તપાસ થાય. એમાં ખોટું શું છે?

સલમાન ખાન હવે મનથી નહીં મગજથી કામ લેવા લાગ્યો હતો, તે પત્રકારો સામે ઉશ્કેરાયા વગર જવાબ આપતો હતો. તે તેની પ્રેમિકા કેટરીના કૈફ સામે અધિકારભાવના રાખતો હોવાના સમાચાર એટલા નહોતા આવતા જેટલા ઐશ્વર્યાના આવતા હતા. તેણે બીઇંગ હ્યુમન નામની એનજીઓ ખોલીને બાળકો સહિત લોકોની મદદ કરવાની શરૂ કરી હતી. તેણે ગોવિંદા જેવા એક સમયના તેનાથી પણ ચડિયાતા અભિનેતાને ફરી લોંચ કરવામાં ભૂમિકા ભજવી. અનેક હિરોઇનોને લોંચિંગ પેડ આપ્યું. હિમેશ રેશમિયા, સાજિદ વાજિદ જેવા સંગીતકારો માટે અને બીજા અનેક કલાકારો માટે તે ગોડફાધર બન્યો. તે જાહેરમાં ગણેશપૂજા કરવા લાગ્યો. તેના પિતા સલીમ ખાન પણ અખબારોમાં ત્રાસવાદ અને મુસ્લિમ જોડાણ પર અખબારોમાં લેખ લખવા લાગ્યા.

૨૦૧૪માં લોકસભાની ચૂંટણી સમયે સલમાન ખાને તત્કાલીન મુખ્ય પ્રધાન અને વડા પ્રધાન પદના ઉમેદવાર નરેન્દ્ર મોદી સાથે પતંગ ચગાવ્યો. આમ, ગણેશ પૂજા અને મોદી સાથે નિકટતાના કારણે ઓવૈસી જેવા કટ્ટર મુસ્લિમોની નારાજગી મેળવી. તેની ફિલ્મો એક પછી એક હિટ જઈ રહી હતી. તેનો ટીવી શો ‘દસ કા દમ’ પણ હિટ ગયો. ‘બિગ બોસ’માં તેનું સંચાલન લોકોને ઘણું પસંદ પડ્યું.

ભાજપ જેવા પક્ષનું સલમાન ખાન પ્રત્યે આ કારણોસર પર્સેપ્શન બદલાઈ ગયું. ઈ.સ. ૨૦૧૦માં શિવસેનાએ જાહેર કરી દીધું હતું કે સલમાન ખાનનું કુટુંબ દેશભક્ત છે. તો જોધપુરમાં ચાલી રહેલા કાળિયાર કેસ બાબતે કૉર્ટમાં સલમાનને પૂછવામાં આવ્યું કે તે કયા ધર્મનો છે, ત્યારે સલમાને કહેલું – સૌથી પહેલાં તે ભારતીય છે. પછી તેણે આગળ કહ્યું કે તે હિન્દુ અને મુસ્લિમ બંને છે. શિવસેનાના ‘સામના’માં આ નિવેદનની પ્રશંસા કરવામાં આવી. સલમાનને દોષી જાહેર કરાયો ત્યારે એક સમયે જે શિવસેનામાં હતા તેવા રાજ ઠાકરે સલમાનને મળવા ગયા. એક સમયે શિવસેનામાં હતા તેવા નારાયણ રાણેના દીકરા નીતીશ રાણે સલમાનને મળવા ગયા. આ ઘટનાની કોણે નિંદા કરી? શરૂઆતમાં સલમાનને બચાવવા જે કૉંગ્રેસ-એનસીપીની સરકારે પ્રયાસ કર્યા હતા તે એનસીપીના વડા શરદ પવારે! આમ, સલમાનના ટેકેદાર રાજકીય પક્ષો બદલાઈ ગયા! ભાજપ-શિવસેનાને તાજા હિન્દુવાદી સલમાનનો ખપ છે જ્યારે હવે પવાર જેવાઓને તેનો ખપ નથી કારણ કે મુસ્લિમો સલમાન વિરુદ્ધમાં છે.

જે લોકોએ ૨૦૦૬ પછીના સલમાનને જોયો છે અથવા જેમના મનમાં સલમાનના તાજાં સંસ્મરણો છે તેમને સલમાન ‘ગુડ બોય’ લાગવાનો અને જેમણે ૨૦૦૬ પહેલાંનો સલમાન જોયો છે તેમને સલમાન ‘બેડ બોય’ લાગવાનો. મામલા પર્સેપ્શન કા હૈ ભાઈ! પણ એક વાત તો સ્પષ્ટ છે, કરેલા ગુનાની સજા તેને મળવી જ રહી, પછી તે ‘ગુડ બોય’ હોય કે ‘બેડબોય’.

(ગુજરાત ગાર્ડિયનની બુધવારની પૂર્તિમાં ‘વિશેષ’ કૉલમમાં તા.૧૩/૫/૧૫ના રોજ આ લેખ છપાયો.)

નહેરુની લુચ્ચાઈ: કલમ ૩૭૦ને સરદારના નામે ચડાવી દીધી!

(ભાગ-૪)

કલમ ૩૭૦ શેખ અબ્દુલ્લા અને જવાહરલાલ નહેરુની સંતલસથી ઘડાઈ હતી. નહેરુએ સરદાર પટેલને કાશ્મીર મામલે પહેલેથી દૂર જ રાખ્યા હતા. એ તો ગયા અંકે આપણે જોયું તેમ સરદાર પટેલે ભારતીય સેના મોકલવાના આદેશ નહેરુ પાસેથી લેવડાવ્યા (લેવડાવ્યા શબ્દ પર ધ્યાન આપવા જેવું છે) નહીં તો શ્રીનગર આપણે ગુમાવી બેઠા હોત. નહેરુએ જોકે કહ્યું હતું કે કલમ ૩૭૦ એ કામચલાઉ જોગવાઈ છે, પરંતુ દલિતોને અનામતની જેમ કલમ ૩૭૦ની કામચલાઉ જોગવાઈ પણ કાયમી બની ગઈ.

બંધારણના ઘડવૈયા ડૉ. બી. આર. આંબેડકર પણ કલમ ૩૭૦ની વિરુદ્ધ હતા. તેમણે શેખ અબ્દુલ્લાને કહેલું: “તમે ઈચ્છો છો કે ભારત તમારી સરહદોની રક્ષા કરે, તમારા વિસ્તારમાં રસ્તાઓ બાંધે, તમને અનાજ પૂરું પાડે, અને કાશ્મીરને ભારતમાં સમાન દરજ્જો મળે. પરંતુ ભારતની સરકારને મર્યાદિત સત્તાઓ હશે અને ભારતના લોકોને જમ્મુ-કાશ્મીરમાં કોઈ અધિકાર નહીં હોય. આ (કલમની) દરખાસ્તને મંજૂરી આપવી એ ભારતનાં હિતો સામે વિશ્વાસઘાત જેવું હશે અને કાયદા પ્રધાન તરીકે હું ક્યારેય તેમ નહીં કરું. ”

આથી નહેરુ ગોપાલસ્વામી અયંગરને લઈ આવ્યા. આ અયંગર થનજવુર બ્રાહ્મણ હતા, આઝાદી પછી પ્રથમ કેન્દ્રીય મંત્રીમંડળમાં ખાતા વિનાના પ્રધાન હતા! જમ્મુ-કાશ્મીરના મહારાજા હરિસિંહના પૂર્વ દીવાન હતા. કલમ ૩૭૦નો મુસદ્દો ઘડવામાં અયંગરની પણ મહત્ત્વની ભૂમિકા રહી છે. સરદાર પટેલે જ્યારે આ અંગે  વિરોધ કર્યો ત્યારે ૨૭ ડિસેમ્બર, ૧૯૪૭ના રોજ નહેરુનો જવાબ આવો હતો:

“…અયંગરને કાશ્મીરની બાબતમાં મદદ કરવા વિશેષરૂપે કહેવાયું છે….મને ખરેખર ખબર નથી કે રાજ્યોનું મંત્રાલય (એટલે કે સરદાર પટેલનું મંત્રાલય) આમાં ક્યાં ચિત્રમાં આવે છે, સિવાય કે જે પગલાં લેવાય તેની તેને જાણ કરવાની હોય. આ બધું મારા કહેવાથી થાય છે અને હું જે બાબતમાં મારી જાતને જવાબદાર સમજતો હોઉં તે બાબત સ્વેચ્છાએ છોડવા હું દરખાસ્ત કરતો નથી.” આનો અર્થ એ થયો કે કલમ ૩૭૦થી માંડીને કાશ્મીરમાં જે કંઈ થયું તે નહેરુએ પોતાની મનમરજીથી, શેખ અબ્દુલ્લા જેટલું પાણી પીવડાવે તેટલું પીને કર્યું હતું અને એટલે જ કાશ્મીરની જે કંઈ પરિસ્થિતિ સર્જાઈ તે માટે એક માત્ર જવાબદાર હોય તો તે નિઃશંક ભારતના પ્રથમ વડા પ્રધાન અને કૉંગ્રેસના નેતા જવાહરલાલ નહેરુ જ ગણાય. જોકે, સરદાર પટેલના અવસાન બાદ નહેરુએ બદમાશી કરી આ જવાબદારી સરદારના નામે નાખવાની, સત્તાવાર વાયડાઈ કરી હતી.

એ વાત પણ સત્ય છે કે જ્યારે કલમ ૩૭૦ને મંજૂર કરાવવાની વાત આવી ત્યારે નહેરુ અમેરિકામાં સંસદ (કૉંગ્રેસ)ને સંબોધી રહ્યા હતા. એટલે તેમણે કલમ મંજૂરીની ખો સરદાર પટેલને આપી દીધી! તેમણે નીચી મુંડી કરીને સરદારને વિનંતી કરી કે આ કલમ મંજૂર કરાવી લો. સરદારે પણ શિસ્તબદ્ધ સિપાહીની જેમ આ કાર્ય કરી બતાવ્યું. જ્યારે અયંગરે કૉંગ્રેસ સંસદીય પક્ષમાં કલમ ૩૭૦નો મુસદ્દો વાંચ્યો ત્યારે કૉંગ્રેસીઓએ તેનો ઉગ્ર વિરોધ કર્યો હતો! સરદારે આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધો અને કાશ્મીરની સ્થિતિનો હવાલો આપીને બંધારણ સભા અને કૉંગ્રેસ કારોબારીના સભ્યોને મનાવી લીધા. જોકે ‘માય રેમિનિસન્સ’ પુસ્તક લખનાર વી. શંકર (તેઓ તે વખતે ગૃહ મંત્રાલયના ખાનગી સચિવ હતા)ને સરદાર પટેલે કહ્યું હતું : “વો (જવાહરલાલ) રોયેગા.” પરંતુ નહેરુ કેટલા લુચ્ચા હતા તે જુઓ. જે સરદારે તેમને કલમ ૩૭૦ મંજૂર કરાવી આપી તેમના નામે જ આ કૃત્ય પાછળથી ચડાવી દીધું! ભાજપના નેતા એલ. કે. અડવાણીએ સંસદના રેકોર્ડનો આધાર આપીને લખ્યું છે કે ૨૪ જુલાઈ, ૧૯૫૨ના રોજ, જ્યારે સરદાર હવે હયાત નહોતા ત્યારે લોકસભામાં કલમ ૩૭૦નો બચાવ કરતાં નહેરુએ જે વાતો કહી તેમાં અન્ય વાતો ઉપરાંત એક વાત આ હતી કે આ કલમ સરદાર પટેલનું યોગદાન છે! બોલો, આનાથી મોટું જુઠાણું બીજું કયું હોઈ શકે?

હવે આ કલમ ૩૭૦મી કેવી છે? બંધારણના ભાગ ૨૧મામાં આ કલમ આપેલી છે. આ કલમને નાબૂદ કરવી હોય તો રાષ્ટ્રપતિ તેને નાબૂદ કરી શકે, પરંતુ તે માટે પણ જમ્મુ-કાશ્મીર વિધાનસભાની મંજૂરી જોઈએ! તેમ તેનો ત્રીજો પેટા નિયમ (ક્લૉઝ) કહે છે. ત્યાંની સરકાર જ અલગતાવાદીઓ તરફી ચૂંટાઈ આવે છે ત્યારે તે પોતાની સ્વાયત્તતા શા માટે ગુમાવવા તૈયાર થાય? જો કૉંગ્રેસ કે ભાજપ જેવા પક્ષની સરકાર આવે તો જ આ શક્ય બને. કૉંગ્રેસ શરૂઆતમાં  કલમની વિરુદ્ધ હતી પણ સરદારે સમજાવી દીધા પછીથી તેણે વિરોધ છોડી દીધો! આથી કલમને દૂર કરવા માટે એકલા ભાજપની સરકાર ત્યાં બને તો જ આ થાય, જે હાલની પળે શક્ય લાગતું નથી.

કલમ ૩૭૦ મુજબ, ભારતીય સંસદ જે કાયદાઓ ઘડે તેને જો જમ્મુ-કાશ્મીરની સરકાર મંજૂરી ન આપે તો તે આ રાજ્યમાં લાગુ ન થઈ શકે. આનો સીધો સાદો અર્થ એ કે તે કેન્દ્ર સરકારને પણ ઉપરવટ જઈ શકે. આમ તો આપણે ત્યાં સમવાયી (ફેડરલ) બંધારણ છે, પરંતુ આપણા દેશમાં કેટલીક મહત્ત્વની બાબતમાં રાજ્ય કરતાં કેન્દ્ર જ સર્વોપરી મનાયું છે. અને એ જરૂરી પણ છે. પરંતુ કાશ્મીર બાબતે કમનસીબે આવું નથી. કલમ ૩૭૦ મુજબ, કાશ્મીરનું બંધારણ અલગ, તેનો ધ્વજ અલગ અને બેવડું નાગરિકત્વ છે. ભારતીય નાગરિકોને જે મૂળભૂત અધિકારો મળેલા છે તે કરતાં જમ્મુ-કાશ્મીરના નાગરિકોના મૂળભૂત અધિકારો અલગ છે. માનો કે ભારત સામે યુદ્ધ છેડાય કે કાશ્મીરમાં ગંભીર કટોકટી સર્જાય તો પણ રાષ્ટ્રપતિ જેમ દેશનાં અન્ય રાજ્યોની સરકારને બરખાસ્ત કરી શકે તેમ કાશ્મીરની સરકારને બરખાસ્ત કરી શકતા નથી. જોકે એનો રસ્તો કાઢવામાં આવ્યો છે. રાજ્યના બંધારણની કલમ ૯૨ મુજબ, રાજ્યપાલનું શાસન લાગુ કરી શકાય છે અને આ છટકબારી દ્વારા ત્યાં રાષ્ટ્રપતિ શાસન લાગુ કરાયું છે. આ ઉપરાંત, કેન્દ્રના કાયદાઓ, વેરા વગેરે કાશ્મીરમાં લાગુ પડતા નથી.

જોકે, વિદ્વાન અને જમ્મુની યુનિવર્સિટીના પૂર્વ કુલપતિ અમિતાભ મટ્ટુ અનુસાર, કલમ ૩૭૦ તેના મૂળ રૂપમાં રહી જ નથી. બંધારણ સભામાં જે સ્વાયત્તતાની કલ્પના કરવામાં આવી હતી તે નથી. એક લેખમાં તેમણે લખ્યું છે કે શ્રેણીબદ્ધ રાષ્ટ્રપતિ આદેશોના કારણે ૩૭૦મી કલમ આમ તો ઘણા અંશે નાબૂદ થઈ ચુકી છે. ૧૯૫૨ પછીના શ્રેણીબદ્ધ રાષ્ટ્રપતિ આદેશોના કારણે કેન્દ્રીય કાયદાઓ કાશ્મીરમાં પણ લાગુ થઈ શકે છે.  જે તફાવત છે તે ત્યાંના કાયમી રહેવાસીઓ અને તેના અધિકાર, આંતરિક અશાંતિના આધારે ત્યાં રાજ્ય સરકારની મંજૂરી વગર કટોકટી લાગુ કરી શકાતી નથી, રાજ્ય વિધાનસભાની મંજૂરી વગર તેના નામ અને સરહદોમાં ફેરફાર કરી શકાતા નથી. ત્યાંની સ્ત્રીઓને સંપત્તિના અધિકાર નથી.

કલમ ૩૭૦ જેવી બીજી કલમો પણ કેટલાંક રાજ્યો માટે લાવવામાં આવી હતી (દા.ત. ૩૭૧-એ નાગાલેન્ડ માટેની વિશેષ જોગવાઈ છે), પરંતુ આ કલમ એટલા માટે અલગ પડે છે કે તે આજે પણ  ચાલુ રહી છે જ્યારે ૩૭૧-એથી લઈને ૩૭૧-આઈ લગભગ નાબૂદ જેવી છે.

હજુ કલમ ૩૭૦મી ઓછી પડતી હોય તેમ ઈ.સ. ૧૯૫૨માં નહેરુ અને શેખ અબ્દુલ્લાએ એક બીજી સમજૂતી કરી જેને ૧૯૫૨ની દિલ્હી સમજૂતી અથવા એગ્રીમેન્ટ તરીકે ઓળખાય છે. આ સમજૂતી કેવી હતી? ૧. તમામ રાજ્યો માટે કાયદો રચવાની અવશિષ્ટ સત્તાઓ કેન્દ્ર પાસે હોય, પણ કાશ્મીર બાબતમાં તેમ નહીં હોય. ૨. કાશ્મીરના લોકો ભારતના નાગરિક તો ગણાશે પરંતુ તેમને વિશેષ અધિકારો અને વિશેષાધિકારો (પ્રિવિલેજ) આપવા તે રાજ્યનો વિષય ગણાશે. ૩. જમીન સુધારા માટે કાશ્મીરમાં મૂળભૂત અધિકારો લાગુ નહીં પડે. ૪. રાજ્યમાં બૉર્ડ ઑફ જ્યુડિશિયલ ઍડ્વાઇઝર હતું તેથી સુપ્રીમ કૉર્ટ પાસે માત્ર એપેલેટ જ્યુરિસ્ડિક્શન જ રહશે. ૫. અન્ય રાજ્યોની સરકારને બરતરફ કરવી હોય તો ૩૫૬મી કલમ લાગુ કરી શકાય, પણ કાશ્મીરમાં નહીં.

એ વખતે નહેરુ સર્વસત્તાધીશ જેવા હતા એટલે તેમની સામે કોઈ થાય તેમ નહોતું. જમ્મુ-કાશ્મીરમાં પણ શેખ અબ્દુલ્લાનો ડંકો વાગતો હતો. આવામાં રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘની પ્રેરણાથી ‘પ્રજા પરિષદ’ નામનો પક્ષ રચાયો અને તેણે કલમ ૩૭૦ તેમજ શેખ અબ્દુલ્લાની હિન્દુ વિરોધી માનસિકતાનો વિરોધ શરૂ કર્યો. આ પક્ષે નવેમ્બર ૧૯૫૨થી સત્યાગ્રહ શરૂ કર્યો. આ તરફ ૧૯૫૦માં ભારત-પાકિસ્તાન વચ્ચેની દિલ્હી સંધિના વિરોધમાં નહેરુ સરકારમાં ઉદ્યોગ પ્રધાન અને હિન્દુવાદી ડૉ. શ્યામાપ્રસાદ મુખરજીએ રાજીનામું આપી દીધું હતું. તેમણે ભારતીય જનસંઘ નામના હિન્દુવાદી પક્ષની સ્થાપના કરી હતી. હવે તેઓ પણ શેખ અબ્દુલ્લાના વિરોધમાં જોડાયા હતા. ૧૯૫૩માં અસહકારની ચળવળ શરૂ થઈ. એ વખતે સત્યાગ્રહીઓ પર તડાપીટ બોલાવવામાં અબ્દુલ્લા સરકારે કોઈ માનવતા રાખી નહોતી. પોલીસ ગોળીબારમાં અનેકોનાં મોત થયાં. સત્યાગ્રહીઓના ઘરે જઈ પોલીસ તેમને મારતી. જેલમાં પુરાયેલા સત્યાગ્રહીઓ પર અનેક પ્રકારના અત્યાચાર થતાં. આ અત્યાચારો સામે પ્રજા પરિષદના નેતાઓ દિલ્હીમાં તમામ રાજકીય પક્ષો, સાંસદો અને મિડિયાને મળ્યા અને તેમને કાશ્મીરની સ્થિતિની જાણ કરી. પરંતુ નહેરુએ તેમને મળવાની ના પાડી દીધી. જોકે જમ્મુની બે મહિલા નેતાઓ શક્તિ શર્મા અને સુશીલા માંગી વિજયા લક્ષ્મી પંડિત, ઈન્દિરા ગાંધી, ડૉ. શ્યામાપ્રસાદ મુખરજીને મળ્યાં અને પરિસ્થિતિથી તેમને અવગત કર્યાં. છેવટે સાંસદોની બેઠક મળી અને તેમના આગ્રહથી નહેરુ આ નેતાઓને મળવા તૈયાર થયા. જોકે તે પછી પણ તેમણે આ ક્રૂરતા અને અત્યાચાર અટકાવવા કોઈ પગલાં ન લીધાં.

હવે આ તરફ, શેખ અબ્દુલ્લાએ જમ્મુ-કાશ્મીરમાં એવો કાયદો કે નિયમ, જે કહો તે, કર્યો હતો કે ભારતના (એટલે કે કાશ્મીર સિવાયના રાજ્યના) નાગરિકોએ જમ્મુ-કાશ્મીરમાં આવવું હોય તો પરમિટ લેવી પડે! એક રીતે, વિઝા જેવું! અરે! ભારતના રાષ્ટ્રપતિએ પણ કાશ્મીરમાં જવું હોય તો શેખ અબ્દુલ્લાની મંજૂરી વગર ન જઈ શકે! આ તરફ અબ્દુલ્લા વિરોધી આંદોલન સમગ્ર દેશમાં ફેલાઈ રહ્યું હતું. ડૉ. શ્યામાપ્રસાદ મુખરજી જમ્મુ જવા રવાના થઈ રહ્યા હતા. તેમણે ઘોષણા કરી હતી કે હું રાષ્ટ્રની એકતા માટે મારા પ્રાણનો પણ ભોગ આપી દઈશ.

શ્યામાપ્રસાદ મુખરજીએ પરમિટ વગર જમ્મુ-કાશ્મીરમાં જવાનું નક્કી કર્યું અને તેમણે ઘોષણા કરી: એક દેશ મેં દો વિધાન (બંધારણ), દો પ્રધાન (વડા પ્રધાન) ઔર દો નિશાન (બે રાષ્ટ્રધ્વજ) નહીં ચલેંગે. મુખરજી સાથે જનારામાં એક હતા, ભારતના પૂર્વ વડા પ્રધાન અને હવે ભારતરત્ન અટલ બિહારી વાજપેયી…

(ક્રમશઃ)

(મુંબઈ સમાચારની રવિવારની પૂર્તિમાં ‘સિક્કાની બીજી બાજુ’ કૉલમમાં તા.૧૦/૫/૧૫ના રોજ આ લેખ પ્રકાશિત થયો.)

વાંચો ભાગ-૧ કાશ્મીરી હિન્દુઓ પર અત્યાચારોનો સદીઓનો સિલસિલો

ભાગ-૨ કાશ્મીરમાં હિન્દુ રાજ પાછું કેવી રીતે આવ્યું?

ભાગ-૩કાશ્મીર સળગતું હતું ત્યારે નહેરુ રશિયા ને આફ્રિકાની વાતો કરતા હતા!

ભાગ-૫ શ્યામાપ્રસાદનું રહસ્યમય મોત ને નેહરુનો શેખ પ્રત્યે આંધળો પ્રેમ

ભાગ-૬ હજ પઢવાના નામે શેખ અબ્દુલ્લાનું ચીન અને મુસ્લિમ દેશો સાથે ષડયંત્ર

પંચમહાભૂતનો દેહ પંચતત્ત્વોમાં કેવી રીતે વિલીન થાય છે?

મૃત્યુ પછીનું જીવન અથવા કહો કે મૃત્યુ પછીનો ઘટનાક્રમ માનવી માટે હંમેશાં ઉત્સુકતાનો વિષય રહ્યો છે. અધ્યાત્મ કહે છે કે મૃત્યુ પછી આત્મા વિદાય લઈ લે છે અને રહી જાય છે નિશ્ચેતન શરીર. આ નિશ્ચેતન શરીર પંચમહાભૂતનું બનેલું છે અને તે પંચતત્વોમાં જ મળી જાય છે. વિજ્ઞાન કહે છે કે મૃત્યુ બાદ વિઘટનની પ્રક્રિયા શરૂ થઈ જાય છે અને દેહ પંચમહાભૂતમાં ભળી જાય છે. હિન્દુઓ, બૌદ્ધો, જૈનો, શીખો મૃતદેહને બાળે છે (જોકે બાળકો, જેમને જનોઈ ન દેવાઈ હોય તે, સાધુઓ વગેરેને દફનાવાય અથવા સમાધિ બનાવાય છે), મુસ્લિમો અને ખ્રિસ્તીઓ મૃતદેહને દફનાવે છે, પારસીઓ તેને છૂટો મૂકી દે છે. દરેક ધર્મ પોતાની અંતિમ સંસ્કારની ક્રિયા પાછળ વિજ્ઞાન હોવાનો દાવો કરે છે. પરંતુ જ્યારે કોઈ અપરાધ થાય, કોઈ વ્યક્તિની હત્યા થાય ત્યારે એ વ્યક્તિનું ક્યારે મૃત્યુ થયું તે જાણવું જરૂરી છે અને અહીં દાખલ થાય છે વિજ્ઞાન. આ વિજ્ઞાનની શાખાનું ચોક્કસ નામ છે ફોરેન્સિક સાયન્સ.

મૃત્યુનો સમય નક્કી કરવા માટે પહેલાં મૃતદેહની વિઘટનની પ્રક્રિયા જાણવી જરૂરી છે. મૃત્યુની અમુક મિનિટો પછી વિઘટન શરૂ થઈ જાય છે. આ પ્રક્રિયાને અંગ્રેજીમાં ઑટોલિસિસ કહે છે અથવા સ્વપાચન કહે છે. હૃદય ધબકતું  બંધ થઈ જાય પછી કોષોને ઑક્સિજન મળતો અટકી જાય છે. તેની અંદર ઝેરી તત્ત્વો વધવા લાગે છે અને તેના કારણે એસિડિટી વધી જાય છે. ઉત્સેચક કોષની અંતરત્વચાને ખાવાનું શરૂ કરી દે છે. સામાન્ય રીતે આ પ્રક્રિયા યકૃત (લિવર)માં શરૂ થાય છે. યકૃતમાં ઉત્સેચકો વધુ પ્રમાણમાં હોય છે. તે પછી મગજમાં આ પ્રક્રિયા શરૂ થાય છે. દેહનું તાપમાન ઘટવા લાગે છે. મૃતદેહ અકડાવા લાગે છે. તેને રિગોર મોર્ટિસ કહે છે.

મૃત્યુનો સમય જાણવા માટે જે જરૂરી છે તે છે મૃતદેહ સંબંધી પર્યાવરણ પ્રણાલિ – કાડાવેરિક ઇકોસિસ્ટમને જાણવી. આપણા શરીરમાં મોટા પ્રમાણમાં બૅક્ટેરિયા રહેલા હોય છે. તેમાંના મોટા ભાગના આપણા નાના આંતરડા અને મોટા આંતરડા વચ્ચેની કેનાલ જેને ગટ કહે છે, તેમાં રહેતા હોય છે. અત્યારે જીવવિજ્ઞાનમાં આ ગટ માઇક્રોબાયોમી (Gut Microbiome) સંશોધન માટે ખૂબ જ માનીતો વિષય છે. માણસ મૃત્યુ પામે પછી આ માઇક્રોબાયોમી અથવા સૂક્ષ્મ જંતુઓનું શું થાય છે તેના વિશે તાજેતરમાં થયેલાં સંશોધનોથી કેટલોક પ્રકાશ પડ્યો છે.

મૃત્યુ પછી આપણું પ્રતિકાર તંત્ર (ઇમ્યૂન સિસ્ટમ) કામ કરતું બંધ થઈ જાય છે જેથી આ સૂક્ષ્મ જંતુઓને શરીરમાં જ્યાં જવું હોય ત્યાં જવા મોકળું મેદાન મળી જાય છે. સામાન્ય રીતે તેની શરૂઆત ગટમાંથી થાય છે. તેઓ આંતરડાને ખાવા લાગે છે, તે પછી પાચન તંત્રના અન્ય અવયવોનો વારો લે છે અને તે પછી હૃદય, મગજ તરફ આગળ વધે છે.

અમેરિકાના મોન્ટગોમેરીની અલ્બામા સ્ટેટ યુનિવર્સિટીનાં ફોરેન્સિક વૈજ્ઞાનિક ગુલનાઝ જાવાન અને તેમના સાથીઓએ ‘થેનેટોમાઇક્રોબાયોમી’ (ગ્રીક શબ્દ થેનેટોસ એટલે મૃત્યુ) પર અભ્યાસ કર્યો હતો, જે પ્રકાશિત થયો. જાવન અને તેમના સાથીઓએ ૧૧ મૃતદેહોમાંથી યકૃત, બરોળ, મગજ, હૃદય અને લોહીના નમૂના લીધા. તેમના મૃત્યુના ૨૦થી ૨૪૦ કલાક પછી આ નમૂના લેવામાં આવ્યા હતા. તેમાં બે અલગ-અલગ આધુનિક ડીએનએ સિક્વન્સિંગ ટૅક્નૉલૉજીનો ઉપયોગ કરાયો હતો. તેમને જણાયું કે એક જ મૃતદેહનાં વિવિધ અંગોના નમૂના એક સરખા હતા જ્યારે તે બીજા મૃતદેહના એ જ અવયવના નમૂના કરતાં અલગ હતા. તેનું આંશિક કારણ કદાચ એ હોઈ શકે કે અભ્યાસમાં સંકળાયેલી વ્યક્તિઓના સૂક્ષ્મ જીવો (માઇક્રોબાયોમી)ની રચનામાં તફાવત હોય છે. બીજું કારણ એ હોઈ શકે કે તે લોકોના મૃત્યુ પછી પસાર થયેલો સમય અલગ-અલગ હતો.

જાવનનો અભ્યાસ સૂચવે છે કે માઇક્રોબાયલ ક્લોક વિઘટન પામી રહેલા મૃતદેહમાં ચાલુ હોઈ શકે. એક મૃતદેહમાં પહેલો જે બૅક્ટેરિયા આ ટીમે પકડ્યો તે યકૃત પેશીમાંથી હતો જે વ્યક્તિના મૃત્યુના ૨૦ કલાક પછી હતો, પરંતુ એક જ મૃતદેહના તમામ નમૂનામાં બૅક્ટેરિયા મળી આવવાનો સૌથી વહેલો સમય મૃત્યુના ૫૮ કલાક પછીનો હતો. આનો અર્થ એ થયો કે આપણે મૃત્યુ પામીએ પછી બૅક્ટેરિયા આપણા શરીરમાં પ્રસરી જાય છે અને તેની પ્રસરવાની એક જ ઘરેડ હોય છે. તેઓ પ્રથમ જે આંતરિક અવયવમાં ઘૂસે છે તે સમય અને તે પછી બીજા અવયવમાં ઘૂસે છે તેનાથી આપણને કદાચ માનવીના મૃત્યુ પછી કેટલો સમય પસાર થયો છે તેનો અંદાજ આવી શકે. આ રીતે આપણે મૃત્યુનો સમય પણ જાણી શકીએ.

જાવનનું કહેવું છે કે વિઘટનની માત્રા માત્ર વ્યક્તિએ વ્યક્તિએ (એટલે કે મૃતદેહે મૃતદેહે) જ નથી જુદી પડતી, પરંતુ એક જ મૃતદેહમાંના અલગ-અલગ અવયવોમાં અલગ-અલગ હોય છે. બરોળ, આંતરડું, જઠર, ભ્રૂણવાળું ગર્ભાશય આ બધા વહેલાં વિઘટિત થાય છે. જ્યારે મૂત્રપિંડ (કિડની), હૃદય અને હાડકાં બાદમાં વિઘટિત થાય છે.

એક વાર આ સ્વપાચન શરૂ થઈ જાય છે અને જેમ શાળામાં ઘંટ વાગે ને છોકરાંઓ ઘરે જવા માટે દોટ મૂકે તેમ બૅક્ટેરિયા આંતરડામાંથી નાસવાનું શરૂ કરે છે ત્યારે મૃતદેહ સડવાનું ચાલુ થાય છે. આને આણ્વિક મૃત્યુ (મોલેક્યુલર ડેથ) કહે છે. નાજુક પેશીઓ વાયુઓ, પ્રવાહીઓ અને મીઠામાં રૂપાંતરિત થવા લાગે છે. આ સડન (પુટ્રેફેક્શન)ની પ્રક્રિયામાં અનએરોબિક બૅક્ટેરિયા મેદાનમાં આવે એટલે પ્રક્રિયા તેજ બને છે. તેઓ પેશી પર નભે છે અને સર્કરામાંથી મિથેન, હાઇડ્રોજન સલ્ફાઇડ અને એમોનિયા જેવા વાયુઓ બનાવે છે. આનાથી શરીરનો રંગ પણ બદલાવા લાગે છે. ક્ષતિગ્રસ્ત રક્ત કોષો હવે વિખૂટી પડી ગયેલી નસોમાંથી ગળવા લાગે છે. એક સમયે શરીરમાં ઑક્સિજન લઈ જવાનું કાર્ય કરતા હિમોગ્લોબિન અણુઓને અનએરોબિક બૅક્ટેરિયા સલ્ફાહિમોગ્લોબિનમાં પરિવર્તિત કરવા લાગે છે. આ અણુઓની હાજરીના કારણે શરીરનો રંગ ભૂરો પડવા લાગે છે.

ઈ.સ. ૨૦૧૧માં ટૅક્સાસની એસએચએસયુ યુનિવર્સિટીના સંશોધકો સિબિલ બુશેલી અને એરોન લિન તેમજ તેમના સાથીઓએ બે તાજા મૃતદેહોને લીધા. તેમને કુદરતી પરિસ્થિતિઓની અંદર મૂક્યા. તે પછી વિવિધ ભાગના બૅક્ટેરિયાના નમૂના લીધા. આ નમૂના ગંઠાવાની શરૂઆત અને અંતના તબક્કામાં લીધા. તે પછી તેમણે નમૂનામાંથી બૅક્ટેરિયાનો ડીએનએ બહાર કાઢ્યો અને તેને સિક્વન્સમાં મૂક્યો. તેના પરથી ખબર પડી કે એરોબિક બૅક્ટેરિયામાંથી અનએરોબિક બૅક્ટેરિયામાં બદલાવાથી ગંઠાવાની પ્રક્રિયા થાય છે.

જ્યારે મૃતદેહ સડવા લાગે છે ત્યારે તે આજુબાજુના જીવજંતુઓ, માંસ ખાતાં પ્રાણીઓ માટે મિજબાનીનું માધ્યમ બની જાય છે! વિઘટનની પ્રક્રિયા સાથે બે જાતિ સૌથી વધુ નજીકથી સંકળાયેલી છે – બ્લોફ્લાય અને ફ્લેશફ્લાય અને તેમના લાર્વા (ઈયળનો તબક્કો?). મૃતદેહમાંથી એક ખાસ દુર્ગંધ આવવા લાગે છે. બ્લોફ્લાય આ દુર્ગંધને પકડી પાડે છે અને પછી મૃતદેહ સુધી પર ઉતરાણ કરે છે. તેના પર તેનાં ઈંડાં મૂકે છે. દરેક ફ્લાય અંદાજે ૨૫૦ ઈંડાં મૂકે છે. તેમાંથી પ્રથમ તબક્કાની ઈયળ નીકળે છે. તે સડતા માંસ પર નભે છે. તે પછી મોટી ઈયળ બને છે. આમ તે મૃતદેહને ખાતાં ખાતાં પુખ્ત વયની ફ્લાય બને છે. આ ચક્ર ત્યાં સુધી ચાલે છે જ્યાં સુધી મૃતદેહમાં કંઈ શેષ બચતું નથી!

બ્લોફ્લાયની હાજરી વાંદા, કીડીઓ, કરોળિયાઓ, વાસ્પ (ડંખ મારતી માખી)ને આકર્ષે છે. આમાંના કેટલાક જંતુઓનાં ઈંડાં અને લાર્વા ખાય છે. મડદા ખાનાર પંખી અને પ્રાણીઓ પણ આવી ચડે છે અને મૃતદેહને ખાવા લાગે છે. બુશેલીની પ્રયોગશાળાએ તાજેતરમાં રજૂ કરેલા અભ્યાસ પરથી એવું સૂચન થયું છે કે મૃતદેહ પર ઝળુંબતા જીવજંતુઓની વિવિધતા આપણી કલ્પના કરતાં વધારે છે. બુશેલીની પૂર્વ પીએચ. ડી. વિદ્યાર્થિની નટાલિયા લિન્ડગ્રેને ઈ.સ. ૨૦૦૯માં ચાર મૃતદેહને હંટ્સવિલે ફાર્મમાં લગભગ એક વર્ષ સુધી રાખ્યા. તે પાછી ફરી ત્યારે તેમાં જેના પર શંકા હતી તે જીવજંતુ તો હાજર હતા જ, પરંતુ તે સિવાય ચાર અસાધારણ જીવજંતુઓ હાજર હતા જેની અત્યાર સુધી ક્યાંય નોંધ નહોતી. તેમાં એક હતું સ્કોર્પિયન ફ્લાય. તે મગજના પ્રવાહી પર નભતું હતું. તો એક બીજું જંતુ વોર્મ સૂકાયેલી ત્વચા ખાતું હતું.

એ નવાઈની વાત છે કે જીવજંતુઓ મૃતદેહ પાસે તરત આવી જાય છે. મૃતદેહને બહાર મૂકો અને માંડ ત્રણ સેકન્ડમાં જીવજંતુઓ ઈંડાં મૂકવા લાગશે! એટલે આ જીવજંતુઓના જીવનચક્ર પરથી પણ મૃતદેહના મૃત્યુનો સમય જાણી શકાય છે. જોકે, તેમાં મુશ્કેલીઓ રહેલી છે અને વધુમાં, વૈજ્ઞાનિકો માને છે કે આ રીતે મૃત્યુનો સમય અચોક્કસ અને ગેરમાર્ગે દોરતો હોઈ શકે.

રસપ્રદ વાત એ પણ છે કે વિઘટન પામતો દેહ તેની નીચે જે માટી રહેલી છે તેના રસાયણોમાં પણ ફેરફાર કરે છે. પરિણામે એક રીતે ત્યાં મૃતદેહ ટાપુ બની જાય છે. એક અંદાજ મુજબ, સરેરાશ માનવ દેહ ૩૨ ગ્રામ નાઇટ્રોજન, ૧૦ ગ્રામ ફોસ્ફરસ, ૪ ગ્રામ પોટેશિયમ અને ૧ ગ્રામ મેગ્નેશિયમ માટીમાં મુક્ત કરે છે. શરૂઆતમાં નાઇટ્રોજનના ઝેરીપણાના લીધે જે કંઈ વનસ્પતિ હોય છે તે સૂકાઈ જાય છે. જોકે બાદમાં આ વિઘટન પર્યાવરણ માટે ફાયદારૂપ સાબિત થાય છે. આમ, જ્યાં મૃતદેહને દાટવામાં આવ્યો હોય ત્યાંની માટીના વિશ્લેષણથી પણ મૃતદેહના મૃત્યુના સમયનો અંદાજ મળી શકે છે.

મૃતદેહની વિઘટનની પ્રક્રિયા જાણીને સ્મશાન વૈરાગ્ય જાગી શકે, પરંતુ અંતે તો આ એક સત્ય છે. અપરાધનો ભેદ ઉકેલવા માટે આ અભ્યાસ જરૂરી પણ છે.

(ગુજરાત ગાર્ડિયનની શનિવારની સાયન્સ પૂર્તિમાં આ લેખ તા.૯/૫/૧૫ના રોજ પ્રકાશિત થયો.)

ભૂકંપ એ ઈશ્વરે આપેલી સજા છે?

વિજ્ઞાન અને શ્રદ્ધા બંને ઘણી વાર સાથે ચાલે છે, તો ક્યારેક એકબીજાથી વિરુદ્ધ દિશામાં. બંને વચ્ચે ટક્કર પણ ચાલતી રહે છે, ઘણી વાર શ્રદ્ધા જીતે છે તો ક્યારેક વિજ્ઞાન. નેપાળમાં આવેલો ભૂકંપ હોય કે કચ્છમાં આવેલો ભૂકંપ…સાત દિવસ પછી જ્યારે બાળક જીવતું નીકળે કે પાંચ-છ માળેથી પડ્યા પછી પણ જીવ બચે ત્યારે શ્રદ્ધાને માનવાનું મન થાય તો ક્યારેક વિજ્ઞાને શોધેલી ટૅક્નૉલૉજીના કારણે વૃદ્ધ માણસ પણ નવા રૂપરંગ ધારણ કરી યુવાન બની જાય છે. ઇતિહાસ સાક્ષી છે કે કોઈ પણ કુદરતી આપત્તિ આવી છે ત્યારે શ્રદ્ધા પ્રગટે છે અને ક્યારેક તે અંધશ્રદ્ધાનું રૂપ પણ લઈ લે છે. વિક્રમ રાજાની વાર્તામાં ઘણી વાર આપણે વાંચ્યું હશે કે કોઈ બત્રીસલક્ષણો ઉકળતા તેલમાં પડે તો પ્રલય નહીં આવે, વગેરે વગેરે.

નેપાળમાં આવેલા ભૂકંપ પછી, આવી ઘણી લોકવાયકા, શ્રદ્ધા કે અંધશ્રદ્ધા ચાલી. કોઈકે કહ્યું કે નેપાળમાં પશુબલિ બહુ જ અપાય છે તેથી શિવજી (પશુપતિનાથ) કોપાયમાન થયા. વિહિપનાં નેતા સાધ્વી પ્રાચી, પણ તેમણે કહ્યું કે રાહુલ ગાંધી કાઠમંડુ ગયા તેથી નેપાળ પર કુદરતી આપત્તિ આવી પડી. ભાજપના સાંસદ સાક્ષી મહારાજે કહ્યું કે રાહુલ ગાંધી માંસ ખાય છે અને તે શુદ્ધિકરણ વગર કેદારનાથની મુલાકાતે ગયા તેથી આ આપત્તિ આવી પડી. હવે સાધ્વી પ્રાચીની વાત તો હજુ સમજાય કે રાહુલ કાઠમંડુ ગયા અને નેપાળમાં ભૂકંપ આવ્યો તેવો તેમણે તર્ક આપ્યો, પણ સાક્ષી મહારાજની વાતમાં કોઈ તર્ક ખરો? રાહુલ કેદારનાથ જાય એમાં નેપાળમાં ભૂકંપ શા માટે આવે? પહેલી વાત તો એ કે આવા લોકોનાં આવાં નિવેદનો જ હિન્દુ ધર્મથી લોકોને દૂર કરે છે. હા, એ વાત સાચી કે કોઈ ધર્મસ્થાને જવાનું હોય ત્યારે તેના નીતિનિયમો જરૂર પળાવા જોઈએ, પરંતુ કોઈ ચાર ધામની યાત્રા કરે કે કોઈ મંદિરના દર્શન કરે તેમાં વિરોધ ન હોવો જોઈએ. રાહુલ જેવા યુવાન કેદારનાથની યાત્રા કરે તો અન્ય યુવાનોને પણ પ્રેરણા મળી શકે. રાહુલ તો પાછા પગપાળા ગયા. ધારત તો ડોળી કે ઘોડા પર બેસીને જઈ શકત.

દરેક સમયમાં આવી અંધશ્રદ્ધા પ્રચલિત હોય છે. ભારતની સામાન્ય રીતે અંધશ્રદ્ધાળુઓના દેશની છાપ પડી ગઈ છે. એનું કારણ એ છે કે પશ્ચિમી માધ્યમોએ ભારત વિશે આવું ઠોકી બેસાડ્યું છે અને હિન્દુ ધર્મને પણ અંધશ્રદ્ધાના ચોકઠામાં બેસાડી દીધો છે, જ્યારે કે હિન્દુ ધર્મ સૌથી વધુ તર્ક પર આધારિત છે અને તેનાં શાસ્ત્રો તો પ્રશ્ન-જવાબની રીતે રચાયાં છે. ૨૦૧૧માં હૈતીમાં જબરદસ્ત ભૂકંપ આવ્યો હતો. તેમાં લાખો લોકો માર્યા ગયા હતા. તે વખતે પેટ રોબર્ટસન નામના ખ્રિસ્તી ધર્મ પ્રચારકે શું કહ્યું જાણો છો? તેમણે કહ્યું કે “આ ભૂકંપ તો આપત્તિમાં આશીર્વાદ સમાન છે. તેનાથી પુનર્નિમાણ થશે.” આ તો બરાબર. એમાં કોઈ નકારી ન શકે કે આપત્તિ આશીર્વાદ સમાન લેવી જોઈએ તેમ હકારાત્મક વિચારધારા કહે છે. અને આપણે કચ્છનું ઉદાહરણ જોયું જ છે. પરંતુ આ રોબર્ટસને આગળ કહ્યું : “હૈતીના લોકો જ્યારે ફ્રાન્સના અત્યાચારો સામે લડી રહ્યા હતા ત્યારે તેમણે શેતાન સાથે સમજૂતી કરી કે  જો તમે અમને ફ્રાન્સની ચંગુલમાંથી છોડાવશો તો અમે તમારી સેવા કરીશું. આથી શેતાન માની ગયો. તેમણે ફ્રાન્સને હાંકી કાઢ્યું. હૈતીના લોકોને સ્વતંત્રતા મળી ગઈ પરંતુ ત્યારથી તેમને એક પછી બીજો શાપ મળતો જ રહ્યો છે.”

અત્રે એ ઉલ્લેખનીય છે કે હૈતી એક સમયે ફ્રાન્સના સામ્રાજ્યનો ભાગ હતું પરંતુ ૧૮૦૪માં હૈતીએ ક્રાંતિ કરી અને ફ્રાન્સને હાંકી કાઢ્યું. હૈતીના ૨૦૧૦ના ભૂકંપ પછી ફ્રાન્સના પ્રમુખ નિકોલસ સરકોઝી હૈતી આવ્યા હતા. તેઓ હૈતીની મુલાકાત લેનારા પહેલા ફ્રાન્સ પ્રમુખ હતા.

બોલો! રોબિન્સનભાઈ તો સાક્ષી મહારાજ કરતાં પણ ચાર ચાસણી ચડ્યા ને. તેમણે તો કપોળકલ્પિત વાત કરી. ફ્રાન્સના અત્યાચારોમાંથી બચવા હૈતીના લોકો ક્રાંતિ કરે તેને આ ભાઈ શેતાન સાથે સમજૂતી તરીકે ગણાવે છે અને હૈતીમાં આવેલી ધરતીકંપની આપદા આ શેતાન સાથે સમજૂતીના કારણે આવી હોવાનું કહે છે. એટલું જ નહીં, તેઓ આગળ વધીને એમ કહેવાનું ચૂકતા નથી કે આ સમજૂતીના લીધે જ હૈતી પર એક પછી એક કઠણાઈ આવતી રહી છે. આ પેટ રોબર્ટસન પાછા અમેરિકન મિડિયા મોગલ છે. તેઓ રૂઢિચુસ્ત ખ્રિસ્તી વિચારોને સમર્થન આપતા રહ્યા છે. તેમણે અનેક મોટી સંસ્થાઓ અને કૉર્પોરેશન અને યુનિવર્સિટી સ્થાપી છે. તેમની યુનિવર્સિટીમાં કેવું શિક્ષણ અપાતું હશે તે વિચાર આવે છે?

આ બધું આપણા મિડિયામાં નથી આવતું. આપણું મિડિયા હિન્દુ દ્વેષથી પીડાય છે. તે સાક્ષી મહારાજના બફાટને બતાવે તેમાં કોઈ વાંધો નથી, પણ રોબિન્સનની વિવાદાસ્પદ ટીપ્પણીને ૨૦૧૦માં બતાવી હતી?

જો રોબિન્સનની થિયરીને માની પણ લઈએ તો અમેરિકામાં છેલ્લાં કેટલાંય વર્ષોથી દુષ્કાળ, કેટરીના ચક્રાવાત, હિમ તોફાન, સેન્ડી તોફાન, મિસિસીપીમાં પૂર જેવી કેટલીય પ્રાકૃતિક આપદાઓ ત્રાટકતી રહી છે તો તેને શું માનવું? શું અમેરિકાએ પણ શેતાન સાથે સમજૂતી કરી છે? શું અમેરિકા પર પણ કોઈ શાપ લાગ્યા છે? અમેરિકાના પ્રમુખ ઓબામાએ પણ હૈતીના ભૂકપં વખતે સંદેશ આપ્યો હતો. તેમણે કહ્યું હતું: આપણે આપણા દક્ષિણના પડોશી સાથે એક થઈને ઊભા છીએ, એ જાણતા હોવા છતાં કે તેના પર ઈશ્વરની કૃપા નથી, આપણે ત્યાં જઈએ છીએ. ઓબામાનો ઈરાદો રોબિન્સન જેવો હશે કે નહીં તે ખબર નહીં, પણ એ વાત પણ સત્ય છે કે કોઈ પણ માણસ બચી જાય છે તો પહેલું વાક્ય તેના મોઢામાંથી નીકળે છે કે ભગવાનની કૃપાથી હું બચ્યો. ઓબામાના મોઢામાંથી પણ આ જ રીતે ઈશ્વરનો ઉલ્લેખ નીકળ્યો હશે.

હૈતીના ભૂકંપ વખતે જ નહીં, ઈ.સ. ૧૭૫૦માં લંડનમાં બે નાના આંચકા આવ્યા હતા ત્યારે પણ લંડનના બિશપે આ માટે લંડનવાસીઓના વ્યભિચારને જવાબદાર ગણાવ્યો હતો. ઑક્સફર્ડના બિશપે કહ્યું હતું કે ઈશ્વરે આપણને ચેતવવા અને આપણને આપણા પાપમાંથી બહાર કાઢવા માટે આવું કર્યું છે. લંડનના બ્લુમ્સબરીમાં ખ્રિસ્તી ક્લર્જી ડૉ. વિલિયમ સ્ટુકીલીએ કહ્યું હતું કે ઈશ્વર જ્યારે ક્રોધે ભરાય છે ત્યારે તે ધરતીકંપ લાવે છે.

ઈ.સ. ૧૭૫૫માં લિસ્બનમાં વિનાશકારી ભૂકંપ આવ્યો હતો અને તે તેમાં શૂન્યવત્ થઈ ગયું હતું ત્યારે એક ખ્રિસ્તી ધર્મોપદેશકે કહ્યું હતું કે જે લોકો જીવતા રહ્યા છે તેઓ પ્રમાણમાં નસીબદાર છે કેમ કે ભગવાને જેટલા લોકોને માર્યા છે તેના કરતાં વધુ લોકોને બચાવ્યા છે. ચર્ચની અંદર સુધારાઓ કરવા જોન વેસ્લી નામના એક ભાઈએ ચળવળ ચલાવી હતી તેમણે લખ્યું હતું કે પાપીઓ પર પ્રભાવ પાડવા ધરતીકંપ સિવાય બીજી કોઈ દિવ્ય અનુગ્રહ ન હોઈ શકે.

તમે માની શકો, ઈ. સ. ૧૯૩૪માં જ્યારે આજની જેમ જ નેપાળ અને બિહારમાં ભૂકંપ આવ્યો ત્યારે મહાત્મા ગાંધીજી, જેને મોટા સુધારક અને મહાન વિચારક પણ મનાય છે તેમણે શું કહ્યું હતું? તેમણે કહ્યું હતું: આપણે લોકોએ હરિજનો સામે જે પાપ આચર્યાં છે તેના કારણે ઈશ્વરીય સજા આપણને મળી છે. ઈશ્વરે બિહારીઓને સજા આપી છે કારણકે તેઓ દલિતો સાથે અસ્પૃશ્યતાનો વ્યવહાર કરે છે.

આનો નોબલ પુરસ્કાર વિજેતા, આપણું રાષ્ટ્રગીત રચનાર, કવિવર રવીન્દ્રનાથ ટાગોરે સખત વિરોધ કર્યો હતો. તેમણે એક પત્ર લખ્યો અને વિનંતી કરી કે ગાંધીજીના સામયિક ‘હરિજન’માં તેને પ્રગટ કરવામાં આવે. ટાગોરે ગાંધીજીના મંતવ્ય પ્રત્યે દુઃખદ આશ્ચર્ય વ્યક્ત કર્યું હતું અને તેને અવૈજ્ઞાનિક વિચાર ગણાવ્યો હતો. બ્રહ્માંડમાં જે થાય છે તેને નૈતિકતા સાથે જોડવું ખોટું છે તેમ ટાગોર માનતા હતા. તેમણે પોતે ગાંધીજીના આવા વિચારોથી ભારે દુઃખી થયા છે તેવું લખ્યું.

ગાંધીજીએ એ પત્રનું શું કર્યું? પોતાનાથી વિરુદ્ધ વિચારનો એ પત્ર હતો એટલે કચરા ટોપલીમાં નાખી દીધો? ના. તેમણે એ પત્ર છાપ્યો. સાથે પોતાનો જવાબ પણ છાપ્યો: “મારા માટે, દુષ્કાળ, પૂર, ભૂકંપ જેવી આફતો માણસની નૈતિકતા સાથે જોડાયેલી છે. આથી મને લાગે છે કે ધરતીકંપ એ અસ્પૃશ્યતાની સજા છે. સનાતનીઓ એવું માની શકે છે કે હું અસ્પૃશ્યતા સામે ઉપદેશ આપું છું તે ગુનાની આ સજા છે. હું પશ્ચાતાપ અને આત્મશુદ્ધિની વિનંતી કરું છું. પ્રકૃત્તિના સિદ્ધાંતો પ્રત્યે મારા અજ્ઞાનને હું સ્વીકારું છું પરંતુ હું નાસ્તિકો સમક્ષ ઈશ્વરનું અસ્તિત્વ પુરવાર કરી શકતો નથી, જે રીતે હું બિહારમાં આફત સાથે અસ્પૃશ્યતાના પાપનો સંબંધ પુરવાર કરી શકતો નથી. જોકે એ જોડાણ, એ સંબંધને હું અનુભવું છું.”

ગાંધીજી જેવા બેરિસ્ટરે આવું વિધાન કેમ કર્યું હશે? તેમણે ભૂકંપને અસ્પૃશ્યતા સાથે શા માટે જોડ્યો હશે? કદાચ એટલે કે એ વખતે ભારતીયોમાં અસ્પૃશ્યતાને દૂર કરવા તેમને ભૂકંપની ઘટના હાથવગી લાગી હશે. જેમ, હિન્દુ ધર્મમાં ઘણી વાતો નૈતિકતા સાથે જોડવામાં આવી છે અને માણસ ખોટું કામ, જેને ધર્મની ભાષામાં પાપ કહે છે, તે ન કરે તે માટે તેને નર્કનો ભય બતાવાયો છે, તેમ ગાંધીજીને લાગ્યું હશે કે જો અસ્પૃશ્યતાને પાપ ગણાવીને તેને ભૂકંપ સાથે જોડી દેવામાં આવે તો લોકો ભયથી અસ્પૃશ્યતા નહીં આચરે અને આ કલંક દૂર થશે.

(ગુજરાત ગાર્ડિયનની  બુધવારની પૂર્તિમાં ‘વિશેષ’ કૉલમમાં તા.૬/૫/૧૫ના રોજ આ લેખ છપાયો.)

કાશ્મીર સળગતું હતું ત્યારે નહેરુ રશિયા ને આફ્રિકાની વાતો કરતા હતા!

(ભાગ-૩)

શેખ અબ્દુલ્લાનું પાત્ર પણ કાશ્મીરના ભાગ્યલલાટ પર લખાયેલું હતું. મહારાજા હરિસિંહ તો ભારતની સ્વતંત્રતાના પક્ષમાં હતા, પણ શેખ અબ્દુલ્લા નામનો આ માણસ ભારત સ્વતંત્ર થાય તે પહેલાં કાશ્મીરમાં સ્વતંત્રતાની લડત ચલાવતો હતો અને પં. જવાહરલાલ નહેરુ જે શેખ અબ્દુલ્લાને પોતાના ‘ભાઈ’ કહેતા તે શેખ અબ્દુલ્લાને ટેકો આપતા હતા. ગાંધીજી અને નહેરુ કહે તેમ કૉંગ્રેસ ચાલતી હતી. તેથી હરિસિંહે જમ્મુ-કાશ્મીર ભારતમાં વિલીન કરવામાં વાર લગાડી હોવાનું એક કારણ માનવામાં આવે છે.

હરિસિંહે શેખ અબ્દુલ્લાને તેમની વિદ્રોહી પ્રવૃત્તિ જેલમાં પૂરી દીધા હતા. જૂન, ૧૯૪૬માં શેખ અબ્દુલ્લાને મુક્ત કરાવવા માટે નહેરુએ કાશ્મીર જવાનું નક્કી કર્યું. હવે એક તરફ કાશ્મીરને ભારતમાં લાવવા માટે વિચારણા ચાલતી હોય એ વખતે તેના મહારાજા હરિસિંહની વિરુદ્ધ જવું કેટલું વાજબી ગણાય? પરંતુ નહેરુ જેમનું નામ. ફ્રેન્ચ લેખક અને ઇતિહાસકાર ક્લાઉડે અર્પીએ લખ્યું છે: નહેરુ માટે કાશ્મીર આખા દેશ કરતાં અગત્યનું હતું. તેમના પર જમ્મુ-કાશ્મીરમાં પ્રવેશવા પર પ્રતિબંધ હતો પરંતુ તેઓ તેમ છતાં ત્યાં જવા માગતા હતા.

આપણે અગાઉ જોઈ ગયા છીએ કે જમ્મુ-કાશ્મીર રાજ્યને આટલું વિશાળ બનાવવાનું શ્રેય મહારાજા ગુલાબસિંહને અને પછી તેમના પુત્ર રણબીરસિંહને જાય છે. આ મામલો જૂનાગઢ કે હૈદરાબાદ જેવો નહોતો, તે નહેરુને સમજાયું નહીં. સરદાર પટેલ અને અન્ય સાથીઓએ નહેરુને કાશ્મીર ન જવા માટે સમજાવવા પ્રયાસ કર્યો કે બીજા તેના કરતાં પણ અગત્યના મામલા અહીં પડ્યા છે. તમે અહીં જ રહો.

કૉંગ્રેસના નેતા દ્વારકાપ્રસાદ (ડી. પી.) મિશ્રાને પત્રમાં સરદાર પટેલે લખ્યું: “તેમણે (નહેરુએ) તાજેતરમાં ઘણું બધું એવું કર્યું છે જેણે આપણને ભારે શરમમાં મૂક્યા છે. કાશ્મીરમાં તેમનાં પગલાં…લાગણીસભર પાગલપણાનાં છે. તે ઠીક કરવા આપણે ભારે પરિશ્રમ કરવો પડે છે…જોકે સ્વતંત્રતા માટે તેમના ઉત્સાહ અને જનૂન અભૂતપૂર્વ છે.”

હરિસિંહ અને નહેરુ વચ્ચે જે અંટસ શેખ અબ્દુલ્લાને કારણે પડી ગઈ હતી એ અંટસ બાદમાં એટલી હદ સુધી આગળ વધી કે હરિસિંહને જમ્મુ-કાશ્મીરમાંથી નીકળવું પડ્યું હતું. જ્યારે આવો જ પ્રશ્ન હૈદરાબાદનો હતો તો પણ હૈદરાબાદના નિઝામને ભારત સરકાર વર્ષે રૂ. એક કરોડ (આજે પણ એક કરોડની રકમ નાની નથી, તો એ વખતે તો કેટલી મોટી હશે?)નું સાલિયાણું અપાતું હતું! અહીં એ પણ નોંધવું જોઈએ કે શેખ અબ્દુલ્લા રઘુ રામ કૌલ નામના કાશ્મીરી પંડિતના વંશજ હતા. કૌલે ઈ.સ. ૧૭૨૨માં ઈસ્લામ અંગીકાર કરી લીધો હતો. આમ, એક રીતે જોઈએ તો, ઈસ્લામ કે ખ્રિસ્તી વટાળ પ્રવૃત્તિના કારણે આપણને ઘણું નુકસાન ગયું છે. કાશ્મીર આપણા હાથમાંથી ચાલ્યું ગયું હોય તેમ વર્ષોથી આપણને લાગ્યા કરે છે. તેનું બીજું કારણ નહેરુની ભૂલભરેલી નીતિ પણ હતી. સપ્ટેમ્બર, ૧૯૪૭માં મહારાજા હરિસિંહ જમ્મુ-કાશ્મીરને ભારતમાં ભેળવવા તૈયાર હતા, પરંતુ નહેરુએ તેને નકારી દીધું, કારણકે નહેરુ ઈચ્છતા હતા કે કાશ્મીરને ભારતમાં ભેળવવાનો યશ મહારાજા લઈ જાય તે ન ચાલે. તેનો યશ તેમને મળવો જોઈએ. કોઈ અગમ્ય કારણસર તેઓ શેખ અબ્દુલ્લાની તરફેણ કર્યા રાખતા હતા અને ઈચ્છતા હતા કે તેમને જેલમાંથી મુક્ત કરવામાં આવે અને તેને રાજ્યના મુખ્યપ્રધાન બનાવવામાં આવે. મહારાજા આ વાત સાથે સંમત નહોતા.

ઑક્ટોબર, ૧૯૪૭માં આદિવાસીઓને આગળ કરીને પાકિસ્તાને આક્રમણ કરી દીધું અને લૂટફાટ, હત્યા અને બળાત્કારોનો ક્રૂર સિલસિલો ચાલ્યો. ૨૬ ઑક્ટોબરે તેઓ શ્રીનગરના સીમાડે પહોંચી ગયા. હરિસિંહ જમ્મુ-કાશ્મીરના રાજ્યને ભારતમાં ભેળવવા ફરી તૈયાર થઈ ગયા.

હવે આપણે ભૂલ એ પણ કરી હતી કે સ્વતંત્ર થયા પછી ગવર્નર જનરલ તરીકે માઉન્ટબેટનને (આપણે તેમને લોર્ડ કહેવાનું બંધ કરવું જોઈએ) રાખ્યા હતા. જ્યારે પાકિસ્તાનમાં મોહમ્મદ અલી ઝીણાએ આવું કંઈ કર્યું નહોતું. તેમણે બધું પોતાના હાથમાં જ રાખ્યું હતું.

પ્રેમશંકર ઝા નામના લેખકે ‘કાશ્મીર ૧૯૪૭: રાઇવલ વર્ઝન્સ ઑફ હિસ્ટરી’ નામના પુસ્તકમાં કાશ્મીરના ઉકળતા પ્રશ્ન અંગે ભારતના પ્રથમ ફિલ્ડ માર્શલ સામ માણેકશાનો ઇન્ટરવ્યૂ ટાંક્યો છે. માણેકશાએ કહ્યું કે “પાકિસ્તાને આદિવાસીઓને આગળ ધરીને આક્રમણ કરી દીધું હતું. તેઓ લૂટફાટ અને બળાત્કારો કરતા હતા. તેમણે મારી જ રૅન્કના કર્નલ ડાઇક્સની હત્યા કરી દીધી હતી. મહારાજાની સેનામાં ૫૦ ટકા મુસ્લિમો હતા અને ૫૦ ટકા ડોગરા હતા. આ ૫૦ ટકા મુસ્લિમો એ વખતે પાકિસ્તાન તરફે ભળી ગયા હતા. ભારતની સેના એરપોર્ટ પર તૈયાર હતી, માત્ર આદેશની જ વાર હતી.”

અત્રે એ પણ નોંધવું જોઈએ કે પાકિસ્તાનના આક્રમણે માત્ર હિન્દુઓને જ લક્ષ્ય બનાવ્યા નહોતા. સ્પેનની એક નન સિસ્ટર એમ. ટેરેસલિના જોઆક્વિના પણ બારામુલ્લામાં મારી ગઈ હતી.

આપણે ઘણી વાર કાશ્મીર પ્રશ્નમાં મહારાજા હરિસિંહનો વાંક જોઈએ છીએ, પણ સામ માણેકશાએ પ્રેમશંકર ઝાને કહ્યું હતું તે જો વાંચીએ તો હરિસિંહ પર માન થાય. તેમણે પાકિસ્તાન સામે પોતે લડવાની તૈયારી બતાવી હતી. સામ માણેકશાની વાત આગળ વાંચો: “મહારાજા એક રૂમમાંથી બીજા રૂમમાં દોડાદોડી કરતા હતા…મેં મારી જિંદગીમાં આટલાં બધાં ઘરેણાં ક્યારેય જોયાં નહોતાં. મહારાજાએ કહ્યું: “સારું…જો ભારત મને મદદ નહીં કરે તો હું જઈશ અને મારી સેના સાથે લડીશ.” મેં કહ્યું: “તેનાથી તમારી સેનાનું મનોબળ વધશે, સર.” છેવટે મહારાજા હરિસિંહે વિલિનીકરણના કાગળો પર સહી કરી દીધી. આ કાગળો સાથે (આઈએએસ અધિકારી) વી. પી. મેનન અને હું દિલ્હી પાછા ફર્યા.”

દિલ્હી પર આવતા વેંત સંદેશો મળ્યો કે દાઢી કરી નાખો, રાત્રે ૯ વાગે કેબિનેટ બેઠક છે. માઉન્ટબેટનની અધ્યક્ષતામાં બેઠક મળી રહી હતી. બેઠકમાં નહેરુ, ગૃહ પ્રધાન સરદાર પટેલ, સંરક્ષણ મંત્રી સરદાર બલદેવસિંહ સહિત મંત્રીઓ હાજર હતા.  માઉન્ટબેટને માણેકશા પાસે જમ્મુ-કાશ્મીરની સૈન્ય સ્થિતિ શું છે તેનો અહેવાલ પૂછ્યો, માણેકશાએ રિપોર્ટિંગ કર્યું અને કહ્યું કે જો સેના મોકલવામાં નહીં આવે તો આપણે શ્રીનગર ગુમાવી દઈશું.

હવે નહેરુની લુચ્ચાઈ કહો તો લુચ્ચાઈ, મૂર્ખતા કહો તો મૂર્ખતા કે પછી જે શબ્દોમાં તમારે આ કૃત્યને ફિટ બેસાડવું હોય તેમાં બેસાડી શકો, પણ તેઓ આવી ઇમર્જન્સી બેઠકમાં અને આવી સ્થિતિમાં પણ સંયુક્ત રાષ્ટ્રો, રશિયા, આફ્રિકા, ભગવાન વગેરે વિશે વાતો કરતા રહ્યા! છેવટે સરદાર પટેલે તેમનો પિત્તો ગુમાવ્યો. તેમણે કહ્યું, “જવાહરલાલ, તમારે કાશ્મીર જોઈએ છે કે પછી તમે તેને જવા દેવા માગો છો?” નહેરુએ કહ્યું: “હા. મારે કાશ્મીર જોઈએ છે.” તે પછી સરદાર પટેલે કહ્યું: “તમારો આદેશ આપો.” નહેરુ હજી કંઈ બોલે તે પહેલાં તો સરદારે સામ માણેકશા તરફ ફરીને કહી દીધું: “તમને તમારા આદેશ મળી ગયા છે.”

આ બનાવ બતાવે છે કે નહેરુ કટોકટીની સ્થિતિમાં કેટલા બોદા હતા. જો તેમને કાશ્મીર એટલું જ વહાલું હોત તો આ વખતે તેમણે આદેશ આપવામાં સહેજેય વાર ન લગાડી હોત કેમ કે સામ માણેકશા જ્યારે શ્રીનગરથી દિલ્હી આવવા રવાના થયા ત્યારે તેમને છોડવા માટે આવનાર અમુક લોકોમાં શેખ અબ્દુલ્લા પણ હતા. એટલે કે શેખ અબ્દુલ્લાને છોડાવવાનો પ્રશ્ન રહ્યો નહોતો. નહેરુ શું એ નહોતા જાણતા કે લગ્ન હોય ત્યારે મરશિયાં ન ગવાય? કાશ્મીરનો સળગતો પ્રશ્ન હોય, પાકિસ્તાને આક્રમણ કરી દીધું હોય ત્યારે સંયુક્ત રાષ્ટ્રો, રશિયા, આફ્રિકા, ભગવાન…આ બધી બાબતોને તડકે મૂકવાની હોય.

કાશ્મીરનો પ્રશ્ન સંયુક્ત રાષ્ટ્રમાં લઈ જવાની ગેરમાર્ગે દોરતી અને બ્રિટન- અમેરિકાનાં હિતોને પોષતી સલાહ માઉન્ટબેટને જ નહેરુને આપી હતી. જે રીતે નહેરુ લાગણીથી શેખ અબ્દુલ્લા સાથે જોડાયેલા હતા તે જ રીતે તેઓ માઉન્ટબેટન સાથે પણ જોડાયેલા હતા. (ચર્ચાતી વાત મુજબ, તેમની પત્ની સાથે) ડિસેમ્બર, ૧૯૪૭માં માઉન્ટબેટને નહેરુને સંયુક્ત રાષ્ટ્રો માટે સમજાવી લીધા. એ વખતે સરદાર પટેલને હાંસિયા પર ધકેલી દેવામાં આવ્યા હતા. બધાં રજવાડાં તેમણે એક કરી દીધા હતા પણ કાશ્મીર પ્રશ્ને તેમની અવગણના કરાઈ રહી હતી. તે જોઈને તેઓ રાજીનામું આપવા પણ તૈયાર થઈ ગયા હતા, પરંતુ કોઈએ (મોટા ભાગે ગાંધીજીએ) તેમને રાજીનામું ન આપવા મનાવી લીધા. સંયુક્ત રાષ્ટ્રોમાં ભારતના હિતની અવગણના કરાઈ રહી હતી અને કાશ્મીરમાં લોકમત માટેનો પ્રસ્તાવ કરી દેવાયો.

હવે ફરી ભૂતકાળ તરફ જઈએ અને શેખ અબ્દુલ્લાને જાણવાનો પ્રયાસ કરીએ.

અગાઉ કહ્યું તેમ, મહારાજા હરિસિંહના શાસનકાળ સામે શેખ અબ્દુલ્લાએ વિદ્રોહ કર્યો હતો અને ૧૯૩૨માં કાશ્મીર મુસ્લિમ કૉન્ફરન્સ નામનો પક્ષ રચી દીધો હતો. આમ, શેખ અબ્દુલ્લાનું ધ્યેય માત્ર કાશ્મીરના મુસ્લિમો માટે જ સ્વતંત્રતાનું હતું અને તેમની સ્પષ્ટ ઈચ્છા કાશ્મીરમાં સત્તા મેળવવાની હતી. પક્ષના આ નામમાંથી સાંપ્રદાયિકતાની દુર્ગંધ આવતી હોવાથી તે નહીં ચાલે તેમ નહેરુને લાગતા તેમના કહેવાથી શેખ અબ્દુલ્લાએ પક્ષનું નામ ૧૯૩૮માં બદલીને નેશનલ કૉન્ફરન્સ કરી નાખ્યું હતું અને કેટલાક હિન્દુઓને પણ પક્ષમાં જોડ્યા હતા. શેખ અબ્દુલ્લા ૧૯૩૭માં નહેરુને પહેલી વાર મળ્યા હતા.

ભારતમાં આસામ, નાગાલેન્ડ, મેઘાલય, ત્રિપુરા, અરુણાચલ પ્રદેશ, સિક્કિમ, ગોવા જેવાં અનેક રાજ્યો પાછળથી ભળ્યાં. સિક્કિમમાં પણ અમુક અંશે કાશ્મીર જેવી જ પરિસ્થિતિ હતી, પણ તેમ છતાં તેને યેનકેન પ્રકારેણ પહેલાં ‘સંલગ્ન રાજ્ય’ તરીકે અને બાદમાં પૂર્ણ રાજ્ય તરીકે જોડવામાં આવ્યું. પરંતુ કાશ્મીર માટે અલગ જોગવાઈ કરતી કલમ ૩૭૦ આજ સુધી ચાલુ છે. એના મૂળમાં શેખ અબ્દુલ્લા હતા.

૨૭ ઑક્ટોબર, ૧૯૪૭ના રોજ શેખ અબ્દુલ્લાએ જે ભાષણ આપ્યું તેમાં કાશ્મીરને ભારત કે પાકિસ્તાનથી સ્વતંત્ર રાખવાની ગંધ આવતી હતી. તેમણે કહ્યું હતું: “આપણે રાખમાંથી કાશ્મીરનો તાજ મેળવ્યો છે. આપણે ભારત સાથે રહીએ કે પાકિસ્તાન સાથે, તે અલગ વાત છે, આપણો મુખ્ય હેતુ સ્વતંત્રતા મેળવવાનો છે.” આમ, શેખ અબ્દુલ્લાના શબ્દોમાં, તેમણે રાખમાંથી કાશ્મીરનો તાજ ઉઠાવ્યો અને કાશ્મીરને રાખમાં મેળવવા પ્રયાસ કરે રાખ્યા. ‘જમ્મુ-કાશ્મીર’ પુસ્તકમાં નરેન્દ્ર સેહગલે લખ્યા મુજબ, જ્યારે ભારતીય સેના શ્રીનગર પાછું મેળવ્યા પછી, મીરપુર, કોટલી અને ભીમ્બાર તરફ આગે કૂચ કરતી હતી ત્યારે શેખ અબ્દુલ્લાએ તેને અટકાવી પરિણામ એ આવ્યું કે સેંકડો હિન્દુઓની ક્રૂર હત્યા થઈ. ભારતીય દળોના ચીફ કમાન્ડર જનરલ પરાંજપેએ આ બાબતે નહેરુનું ધ્યાન દોર્યું તો નહેરુએ જવાબ આપ્યો: શેખસાહેબ કહે તેમ કરો!

જ્યારે ભારતીય દળો પાકિસ્તાને પચાવી પાડેલા કાશ્મીરને છોડાવવા આગળ વધી રહ્યા હતા અને વિજયમાં કેટલાક કલાકોની જ વાર હતી ત્યારે નહેરુએ શેખ અબ્દુલ્લાના કહેવાથી એકતરફી રીતે યુદ્ધવિરામ ઘોષિત કરી દીધો! પરિણામે કાશ્મીરનો અમુક પ્રદેશ પાકિસ્તાનના કબજામાં જ રહી ગયો. જાણીતા લેખક ડૉ. ગૌરીનાથ રસ્તોગીએ લખ્યું છે કે શેખ અબ્દુલ્લાને જમ્મુ-કાશ્મીર-લદ્દાખની સુરક્ષાની ચિંતા નહોતી, તેમને તો માત્ર કાશ્મીરની જ પડી હતી.

એ વખતે શેખ અબ્દુલ્લાના હાડોહાડ મુસ્લિમ તરફી માનસથી ધૂંધવાયેલા મહારાજા હરિસિંહે ભારતના ગૃહ પ્રધાન સરદાર પટેલને પત્ર લખ્યો હતો: “ભારતીય સેના હજુ પણ અમુક પ્રદેશો પાકિસ્તાનના કબજામાંથી છોડાવી શકી નથી…આ સંજોગોમાં મારી સ્થિતિ દયાજનક છે. મેં તો ભારતીય સંઘ (ભારત)ને પૂરેપૂરો સહયોગ આપ્યો છે… પણ જો આ પ્રદેશો પાકિસ્તાનને જ આપવાના હોય તો (જમ્મુ-કાશ્મીરના) ભારતમાં વિલિનીકરણનો કોઈ અર્થ રહેતો નથી. હું ભારતીય દળોનો કમાન્ડ મારા હાથમાં લેવા તૈયાર છું, કારણકે તમારા જનરલો કદાચ આ દેશને (જમ્મુ-કાશ્મીરને) સારી રીતે નહીં જાણતા હોય, પરંતુ મારા માટે તો તે જાણીતો છે.” જમ્મુ-કાશ્મીરના પહેલા મુખ્યપ્રધાન ગણાતા મહેરચંદ મહાજને પણ સરદાર પટેલને પત્ર લખી મહારાજાના આક્રોશને વ્યક્ત કર્યો હતો. તેમાં તેમણે લખ્યું હતું કે શેખ અબ્દુલ્લા હવે મહારાજાની આજ્ઞા જરીકેય પાળતા નથી…તેમનો (શેખનો) અભિગમ કોમવાદી છે. પણ વિધિની વક્રતા એ હતી કે આખા ભારતને એક કરનાર, ૬૨૫ નાનાંમોટાં રજવાડાંને ભારતમાં લાવી શકનાર સરદાર પટેલ કાશ્મીર બાબતે સંપૂર્ણ નિઃસહાય હતા!

જમ્મુ-કાશ્મીર ભારતમાં ભળ્યા પછી શેખ અબ્દુલ્લા રાજ્યના મુખ્યપ્રધાન નહીં, વઝીર-એ-આઝમ (વડા પ્રધાન) બની ગયા. કાશ્મીરમાં ભારતનું બંધારણ લાગુ પડતું નહોતું. રાજ્યનો ધ્વજ તીરંગો નહોતો પરંતુ નેશનલ કૉન્ફરન્સનો ધ્વજ હતો! (હમણાં મુફ્તી મોહમ્મદ સઈદ કાશ્મીરના મુખ્યપ્રધાન બન્યા ત્યારે પણ બે ધ્વજ જોવામાં આવ્યા હશે. બોલો, બીજા કોઈ રાજ્યમાં આવું બની શકે?) સરદાર પોતે પણ આ સમસ્યા બાબતે કંઈ કરી શક્યા નહીં તો પછી તેમના મૃત્યુ પછી તો કોઈ સરદાર જેવું પાક્યું જ નથી. કાશ્મીરની સમસ્યાને કોણ ઉકેલશે?

(ક્રમશ:)

(મુંબઈ સમાચારની રવિવારની પૂર્તિમાં ‘સિક્કાની બીજી બાજુ’ કૉલમમાં તા.૩/૫/૧૫ના રોજ આ લેખ પ્રકાશિત થયો.)

વાંચો ભાગ-૧ કાશ્મીરી હિન્દુઓ પર અત્યાચારોનો સદીઓનો સિલસિલો

ભાગ-૨  કાશ્મીરમાં હિન્દુ રાજ પાછું કેવી રીતે આવ્યું?

ભાગ-૪ નહેરુની લુચ્ચાઈ: કલમ ૩૭૦ને સરદારના નામે ચડાવી દીધી!

ભાગ-૫ શ્યામાપ્રસાદનું રહસ્યમય મોત ને નેહરુનો શેખ પ્રત્યે આંધળો પ્રેમ

ભાગ-૬ હજ પઢવાના નામે શેખ અબ્દુલ્લાનું ચીન અને મુસ્લિમ દેશો સાથે ષડયંત્ર

સંગીતા ભાટિયા: વૈજ્ઞાનિક, સાહસિક અને ડાન્સર

ભારતીય મૂળનાં અમેરિકી વૈજ્ઞાનિક સંગીતા ભાટિયાને માસાચ્યુસેટ્સ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ ટૅક્નૉલૉજી (એમ.આઈ.ટી.) તરફથી આ વર્ષનું પ્રતિષ્ઠિત હેન્ઝ પારિતોષિક મળ્યું છે. ઔષધોના પરીક્ષણ માટે કૃત્રિમ સૂક્ષ્મ યકૃત (લિવર) વિકસાવવા માટે તેમનું સન્માન થયું છે. ટૅક્નૉલૉજી, અર્થશાસ્ત્ર અને રોજગાર, કળા, માનવતા, પર્યાવરણ, માનવ સ્થિતિ, જાહેર નીતિ વગેરેમાં અસાધારણ સંશોધન કાર્ય માટે અપાતા આ હેન્ઝ એવોર્ડમાં મસમોટી રોકડ રકમ ૨.૫ લાખ ડોલર (અંદાજે ૧.૫ કરોડ રૂપિયા)ની હોય છે. સંગીતાને આ એવોર્ડ ૧૩ મેએ એક સમારંભમાં આપવામાં આવશે.

સંગીતા ભાટિયાનાં માતાપિતા ભારતથી બોસ્ટન આવીને વસ્યાં હતાં. તેમના પિતા એન્જિનિયર હતા અને માતા ભારતમાં એમબીએની ડિગ્રી મેળવનાર પ્રથમ યુવતી પૈકીનાં એક હતાં. એક વાર તેઓ પિતા સાથે એમઆઈટીની પ્રયોગશાળામાં ગયાં હતાં અને ત્યાં તેમણે કેન્સરની સારવાર માટે અલ્ટ્રાસાઉન્ડ યંત્રને કામ કરતું જોયું. બસ, તે પછી તેમની એન્જિનિયર બનવાની ઈચ્છા જાગૃત થઈ. તેમણે બ્રાઉન યુનિવર્સિટીમાંથી બાયોએન્જિનિયરિંગનો અભ્યાસ કર્યો. તે અભ્યાસ દરમિયાન તેઓ કૃત્રિમ અવયવોનો અભ્યાસ કરતા એક સંશોધન જૂથ સાથે જોડાયાં. ૧૯૯૦માં સ્નાતક થયા પછી એક વર્ષ તેમણે ડેલવેરના વિલ્મિંગ્ટનમાં એક આઈસીઆઈ ફાર્માસ્યુટિકલમાં ઔષધ વિકાસનું કામ કર્યું. તે પછી તેમણે હાર્વર્ડ-એમઆઈટીના આરોગ્ય વિજ્ઞાન અને ટૅક્નૉલૉજી (એચએસટી) વિભાગમાં એમ. ડી. પીએચ. ડી. કરવાનું ઈચ્છ્યું, પરંતુ શરૂઆતમાં તેમને નકારી દેવામાં આવ્યાં હતાં. જોકે મિકેનિકલ એન્જિનિયરિંગના માસ્ટર અભ્યાસમાં તેમને પ્રવેશ મળી ગયો. બાદમાં તેમને એચએસટીના એમ. ડી. – પીએચ. ડી.માં પણ પ્રવેશ મળી ગયો અને તેમણે ૧૯૯૭માં એમ. ડી. અને ૧૯૯૯માં પીએચ. ડી.ની ડિગ્રી મેળવી.

સંગીતાએ અભ્યાસ ક્ષેત્રે તો સિદ્ધિ મેળવી લીધી, હવે કારકિર્દી ક્ષેત્રે સિદ્ધિ મેળવવાની શરૂઆત થવાની હતી. તેઓ ૧૯૯૯માં કેલિફોર્નિયા યુનિવર્સિટી, સાન ડિએગો (યુસીએસડી)માં પ્રાધ્યાપક (ફૅકલ્ટી) તરીકે જોડાયાં અને ટૂંક સમયમાં જ એસોસિએટ પ્રોફેસર બની ગયાં. ઈ. સ. ૨૦૦૧માં જેકબ સ્કૂલ ઑફ એન્જિનિયરિંગ તરફથી બાયોએન્જિનિયરિંગ વિભાગમાં તેમને શ્રેષ્ઠ શિક્ષકનો એવોર્ડ મળ્યો. ૨૦૦૩માં એમઆઈટી દ્વારા પ્રકાશિત સામયિક ‘ટૅક્નૉલૉજી રિવ્યૂ’એ યુવા શોધકની યાદીમાં ૩૫મા ક્રમે તેમને સમાવ્યાં. ઈ.સ. ૨૦૦૫માં તેમણે યુસીએસડી છોડ્યું અને તેઓ એમઆઈટીમાં આરોગ્ય વિભાગ અને ટૅક્નૉલૉજી તેમજ ઇલેક્ટ્રિક એન્જિનિયરિંગ અને કમ્પ્યૂટર સાયન્સ વિભાગમાં પ્રાધ્યાપક તરીકે જોડાયાં. ભાટિયાને ઈ. સ. ૨૦૦૬માં ‘ધ સાયન્ટિસ્ટ’એ ‘સાયન્ટિસ્ટ ટૂ વોચ’ (આ વૈજ્ઞાનિકો ભવિષ્યમાં જરૂર સિદ્ધિ મેળવશે) તરીકે નામાંકિત કર્યાં. હવે તેમના પર એવોર્ડની વર્ષા શરૂ થઈ. તેઓ જ્યાં ભણ્યાં હતાં તે બ્રાઉન યુનિવર્સિટી સ્કૂલ ઑફ એન્જિનિયરિંગે તેમને ‘બીમ’ (બ્રાઉન એન્જિનિયરિંગ એલ્યુમની મેડલ) એવોર્ડ આપ્યો. અત્યારે સંગીતા ભાટિયા મલ્ટિસ્કેલ રિજનરેટિવ ટૅક્નૉલૉજીની પ્રયોગશાળાના નિર્દેશક છે. તેઓ બ્રિઘમ એન્ડ વૂમેન્સ હૉસ્પિટલ તેમજ કોચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર ઇન્ટિગ્રેટિવ કેન્સર રિસર્ચ સાથે પણ જોડાયેલાં છે.

અંગત જિંદગીની વાત કરીએ તો સંગીતા ભાટિયાના પતિનું નામ જગેશ શાહ છે અને તેમને આઠ અને અગિયાર વર્ષની બે દીકરીઓ છે. જગેશ શાહ પણ તેમની જેમ જ એન્જિનિયર છે. તેમણે કમ્પ્યૂટર એન્જિનિયરિંગનો અભ્યાસ કર્યો છે. ગ્રેજ્યુએટ સ્કૂલમાં તેમણે જીવવિજ્ઞાન (બાયૉલૉજી)નો અભ્યાસ કર્યો. હાર્વર્ડ અને એમઆઈટીના સંયુક્ત કાર્યક્રમમાં પીએચ.ડી. કરવા તેઓ જોડાયા. ત્યાં નવેસરથી બાયૉલૉજી શીખ્યું. દરમિયાનમાં સંગીતાને યુસીએસડીમાં ફેકલ્ટી તરીકે નોકરી મળી તેથી જગેશે પોસ્ટડોક કરવાનું માંડી વાળ્યું.

સામાન્ય રીતે જીવિત કોષો માથે ચડાવેલી વ્યક્તિ જેવા હોય છે. તેમને શરીરમાંથી બહાર કાઢવામાં આવે તેવા તેઓ કામ કરવાનું બંધ કરી દે છે. આ કારણે જીવવૈજ્ઞાનિકો માટે જેમનું યકૃત કામ કરતું બંધ થઈ ગયું છે તેવા દર્દીઓ માટે કૃત્રિમ લિવર બનાવવાનું મુશ્કેલ બની ગયું હતું. સંગીતા ભાટિયાને એક જ કામ આપવામાં આવ્યું હતું કે લિવરના કોષોને શરીરની બહાર કામ કરતાં કરો.

આ માટે ત્રણ વર્ષ સુધી તેમણે રસાયણશાસ્ત્રનો ઉપયોગ કરીને કાચની સપાટી પર હાઇડ્રોફિલિક અને હાઇડ્રોફોલિક (આ બંને સંયુક્ત રીતે પોલર અથવા ધ્રૂવીય અણુઓ તરીકે ઓળખાય છે અને તે ઓગળતા નથી) અણુઓને મૂક્યા જે ઉંદરના યકૃતના કોષોને સરસ રીતે હરોળબદ્ધ કરે. પરંતુ આ કામ થયું નહીં.

ત્યાર પછી તેમના પતિ જગેશભાઈએ જે એ વખતે એમઆઈટીના ઇલેક્ટ્રિકલ  એન્જિનિયરિંગના વિદ્યાર્થી હતા , તેમણે પરિસરમાં રહેલા માઇક્રોફેબ્રિકેશન ફેસિલિટી તરફ સંગીતાનું ધ્યાન દોર્યું. તેમણે ત્યાં જઈને પોતાને ત્યાં કામ કરવા પરવાનગી આપવા વિનંતી કરી. ત્યાં તેમણે કાચની સ્લાઇડ પર કોષોને ગોઠવવા માટે પેટર્ન કરી. જે તેમનો એમઆઈટીમાં શરૂઆતનો પ્રૉજેક્ટ બની રહ્યો.

સંગીતા ભાટિયાની ટીમે માનવ સૂક્ષ્મ યકૃત બનાવવાનું પાયાનું કામ કર્યું છે. આ યકૃત મેડિકલ અને ફાર્માસ્યુટિકલ મેન્યુફેક્ચરિંગ કંપનીઓ માટે ડ્રગની ઝેરી અસરની પરીક્ષા કરવા માટે જરૂરી છે. સંગીતાએ આ સૂક્ષ્મ યકૃતોનું પરીક્ષણ મેલેરિયાના જંતુઓને મારવા માટેની દવાઓની પરીક્ષા કરવા માટે કર્યું હતું.

સંગીતા માનવના આરોગ્યને અસર કરવા માટે સેમી કન્ડક્ટરનાં લઘુ સાધનો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહ્યાં છે. તેમણે જીવિત કોષો  વચ્ચે ક્રિયા-પ્રતિક્રિયા કરતી ટૅક્નૉલૉજી  વિકસાવી છે જેનો લાભ પેશી પુનઃઉત્પાદનમાં, સ્ટેમ સેલ વચ્ચે ભેદ પાડવામાં, મેડિકલ નિદાન અને ડ્રગ ડિલિવરીમાં મળશે.

એ જોવું રસપ્રદ છે કે સંગીતા ભાટિયાએ વિજ્ઞાનની કોઈ એક શાખાનો જ ઉપયોગ નથી કર્યો, અનેક શાખાઓનો ઉપયોગ કર્યો છે. તેમણે એન્જિનિયર, મેડિકલ ડૉક્ટર (ડૉક્ટર મેડિકલના જ હોય, પરંતુ પીએચ.ડી. કરનારને પણ ડૉક્ટરની ઉપાધિ અપાય છે તેને અલગ પાડવા આ સ્પષ્ટતા કરી છે) અને વૈજ્ઞાનિક તરીકેના પોતાના જ્ઞાનનો ઉપયોગ કરીને નેનો અને માઇક્રોટૅક્નૉલૉજીના ક્ષેત્રમાં તેમણે કાર્યને દોરવણી આપી છે અથવા નેતૃત્વ કર્યું છે.

તેમણે અને તેમની ટીમે જે સૂક્ષ્મ યકૃત બનાવ્યું છે તેનાથી કેન્સર અને અન્ય રોગોની સારવાર અને તેમના પર નજર રાખવામાં મદદ મળશે. સંગીતા અને તેમની ટીમ સૂક્ષ્મ કણો (નેનો પાર્ટિકલ)ને દાખલ કરીને કૃત્રિમ બાયોમાર્કર બનાવવા પર કામ કરી રહ્યા છે જે પેશાબના પરીક્ષણમાં દેખાય. આના કારણે કેન્સર, થ્રોમ્બોસિસ (લોહીની ગાંઠ બનવી જેના કારણે લોહી વહેતું અટકે) અને ફાઇબ્રોસિસને અટકાવવામાં મદદ મળી શકે છે.

તેમણે સૂક્ષ્મ યકૃત તો બનાવી લીધું પરંતુ તેમનું ધ્યેય સંપૂર્ણ અને આરોપિત કરી શકાય તેવું યકૃત બનાવવાનું છે. તેમની ટીમ સૂક્ષ્મ કણો પર કામ કરી રહી છે જે એક રણનીતિ અંતર્ગત ગાંઠ (ટ્યૂમર) પર હુમલો કરે અને બાદમાં ખાસ રીતે કેન્સરપીડિત કોષોની સારવાર કરી શકે.

સંગીતાનું સંશોધન કાર્ય સાયન્ટિફિક અમેરિકન, ધ બોસ્ટન ગ્લોબ, પોપ્યુલર સાયન્સ, ફોર્બ્સ, અમેરિકાની પીબીએસના નોવાસાયન્સનાવ, ધ ઇકોનોમિસ્ટ અને એમએસએનબીસી પર પ્રકાશિત થતું રહ્યું છે.

અગાઉ તેમને ૨૦૧૪ના વર્ષનું લેમેલ્સન-એમઆઈટી ઈનામ પણ મળ્યું છે. તેમાં કારકિર્દીની મધ્યમાં રહેલા અસાધારણ શોધકોને ઈનામ અપાય છે અને ઈનામની રકમ છે પાંચ લાખ ડોલર (૩ કરોડ રૂપિયા)! તેમને ડેવિડ એન્ડ લ્યુસિલ પેકાર્ડ ફેલોશિપ પણ મળી. અમેરિકન સોસાયટી ઑફ મિકેનિકલ એન્જિનિયર્સ તરફથી વાય. સી. ફુંગ યંગ ઇન્વેસ્ટિગેટર એવોર્ડ મળ્યો, અમેરિકન કૉલેજ ઑફ ક્લિનિકલ ફાર્માકોલોજી તરફથી યંગ ઇન્વેસ્ટિગેટર એવોર્ડ મળ્યો.

તેમને વિજ્ઞાન અને ઈજનેરીમાં વિવિધતાના પક્ષકાર માટે અને સારા શિક્ષક માટે હાર્વર્ડ મેડિકલ સ્કૂલ ડાઇવર્સિટી એવોર્ડ અને હાર્વર્ડ-એમઆઈટી થોમસ મેકમોહન મેન્ટરિંગ એવોર્ડ મળ્યો. તેઓ નેનોબાયોટૅક્નૉલૉજી, બાયોમેડિકલ માઇક્રોસિસ્ટમ અને ટિશ્યૂ એન્જિનિયરિંગ પરની સરકારી સંસ્થાઓમાં સલાહકાર છે. તેમણે ૧૫૦ એવા પ્રશિક્ષણાર્થીઓને તૈયાર કર્યા છે જેમણે ૪૦ અપાઈ ગયેલી અથવા આપવાની રાહ જોતી પેટન્ટ વિકસાવી છે!

તેમણે ફાઇઝર, જીનેટિક્સ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ, આઈસીઆઈ ફાર્માસ્યુટિકલ્સ અને ઓર્ગેનોજીનેસિસ જેવી કંપનીઓમાં કામ  પણ કર્યું છે.

રસપ્રદ વાત એ છે કે આવી બહુમુખી અને વિદ્વાન પ્રતિભા પાછાં શાસ્ત્રીય ડાન્સર છે! તેમણે આરંગેત્રમ પણ કર્યું છે. જોકે હવે ડાન્સ કરવાનું છોડી દીધું છે. તેમની બે દીકરીઓ ડાન્સ કરે છે. તેમને પુસ્તકો વાંચવાનો શોખ છે, ક્યારેક વેકેશન લે છે અને સમુદ્ર કાંઠે ફરવા જાય છે. તેમને તેમના કામમાં તેમના પતિ, તેમનાં માતાપિતા અને આયાનો સારો ટેકો છે. જ્યારે દીકરીઓ સવારે જાગી જાય છે ત્યારે પોતે પણ જાગી જાય છે, પરંતુ હા રાત્રે જ્યારે દીકરીઓ સૂઈ જાય છે ત્યારે પોતે કમ્પ્યૂટર પર કામ કરતાં હોય છે!

તેઓ મહિલાવાદી પણ છે. બ્રાઉનમાં ભણતા હતાં ત્યારે તેમણે જોયું કે તેમની અનેક સહવિદ્યાર્થિનીઓ ચાર વર્ષના અભ્યાસ દરમિયાન ભણવાનું છોડી દેતી. આ જોઈ તેમણે સ્ત્રીઓ એન્જિનિયરિંગમાં આવે તે માટે પ્રયત્નો કર્યા. તેઓ જ્યારે ગ્રેજ્યુએટ વિદ્યાર્થિની હતાં ત્યારે તેમણે એક કાર્યક્રમ શરૂ કરવામાં મદદ કરી જે શાળામાં ભણતી વિદ્યાર્થિનીઓને એન્જિનિયરિંગ અને વિજ્ઞાન વિશે પ્રોત્સાહિત કરે છે. આ કાર્યક્રમ એમઆઈટીમાં આજે પણ ચાલુ છે. તેનાથી લગભગ ૨,૦૦૦ વિદ્યાર્થિનીઓ આ ક્ષેત્ર તરફ વળી છે. તેઓ બે બાયોટૅક કંપનીઓનાં સહસ્થાપક પણ છે.

તેઓ જ્યારે નાનાં હતાં ત્યારે તેમના પરિવારમાં હંમેશાં ચર્ચા થતી, જેમ અનેક પરિવારોમાં થતી હોય છે, કે સંગીતા શું બનશે. ડૉક્ટર, એન્જિનિયર કે સાહસિક (આંત્રપ્રિન્યોર)? સંગીતા આજે આ ત્રણેય છે!

(ગુજરાત ગાર્ડિયનની સાયન્સ પૂર્તિમાં તા.૨/૫/૧૫ના રોજ આ લેખ પ્રકાશિત થયો.)

રાહુલ ખેડૂત, યુવા અને હિન્દુઓને સાધવા માગે છે

એક બાજુ ૫૬ની છાતીનો દાવો કરતા નરેન્દ્ર મોદી છે અને  બીજી બાજુ હવે ૫૬ દિવસનું વેકેશન, રામ જાણે ક્યાં, ભોગવીને આવેલા રાહુલ ગાંધી છે. કૉંગ્રેસના પ્રમુખપદની જિદ માટે થઈને અજ્ઞાતવાસમાં ચાલ્યા ગયેલા રાહુલ ગાંધીએ આવીને, સમાચારોના ખાલીખમ વાર, રવિવારે ખેડૂતોની મસમોટી રેલીને સંબોધી અને બીજા દિવસે સમાચારપત્રો રાહુલ ગાંધીના હેડિંગ સાથે ભરેલા હતા. અલબત્ત, આ આખી પ્રચાર કવાયત જ હતી, કેમ કે, હોદ્દાની રૂએ તો સમાચાર કૉંગ્રેસપ્રમુખ સોનિયા ગાંધીના બનવા જોઈતા હતા, જેમણે રાહુલ કરતાં પણ વધુ સારું પ્રવચન આપ્યું હતું.

એ જાણીતી હકીકત છે કે સોનિયા મૂળ હિન્દી ભાષી નથી. ૧૯૯૭-૯૮ આસપાસ કૉંગ્રેસપ્રમુખ બનવાની જવાબદારી આવી તે પછી તેઓ હિન્દી શીખ્યા છે. જ્યારે બીજી તરફ રાહુલ ગાંધીનો જન્મ નવી દિલ્હીમાં થયો છે. તેમનું હિન્દી વધુ સારું હોવું જોઈએ. પરંતુ થયું ઉલટું. રાહુલના પ્રવચનમાં અંગ્રેજી શબ્દોની ભરમાર હતી જ્યારે સોનિયાએ શુદ્ધ હિન્દીમાં પ્રવચન આપ્યું.  તેમના પ્રવચનમાં સરકાર સામેના આક્ષેપોની ધાર વધુ હતી. તેમણે નરેન્દ્ર મોદીને તેમનું જ વચન યાદ દેવડાવ્યું, ‘સબ કા સાથ, સબ કા વિકાસ’નું શું થયું? રાહુલ ગાંધીએ પ્રવચનમાં દઝાડતા વૈશાખી વાયરાઓ વચ્ચે ભર બપોરે, સુદૂર- પંજાબ અને હરિયાણાથી આવેલા ખેડૂતોનો રેલીમાં આવવા માટે આભાર માનવાની તસદી પણ ન લીધી, જ્યારે અનુભવી રાજકારણી સોનિયાએ તેમના પ્રવચનમાં બબ્બે વાર ખેડૂતોનો આભાર માન્યો. રાહુલે જય હિંદ જેવા નારા ન લગાવ્યા, પણ સોનિયાએ આ નારા લગાવ્યા. ટૂંકમાં, સોનિયાનું પ્રવચન બધી રીતે ચડિયાતું હતું, પરંતુ બીજા દિવસે સમાચારપત્રોમાં તેની મુખ્ય નોંધ ન લેવાઈ.

એ પછી રાહુલ ગાંધીએ બીજા દિવસે સંસદમાં પ્રવચન આપ્યું. બીજા દિવસનું રાહુલનું પ્રવચન અને હોમ વર્ક બંને સારાં હતાં. તેમાં ન માત્ર આંકડાઓનો આધાર હતો, પરંતુ વ્યંગ પણ હતો. ગડકરીની પ્રશંસા કરીને વ્યાજસ્તુતિ અલંકાર દ્વારા તેમણે સરકાર પર પ્રહાર કર્યો કે ગડકરી કહે છે કે ખેડૂતોએ સરકાર પર ભરોસો ન રાખવો જોઈએ. જોકે ગડકરીને તેમણે બે વાર ગડકારી તરીકે સંબોધ્યા પરંતુ કોઈએ તેમને ટોકતાં, તેમણે સુધાર્યું. આ જ રીતે પહેલાં તેમણે ‘આપકે પ્રધાનમંત્રી’ કહ્યું, પરંતુ બાદમાં તેમને ટોકાતાં તેમણે ‘દેશ કે પ્રધાનમંત્રી સુધાર્યું’. તેમણે સરકારને ખુલ્લી પાડી કે કૃષિ મંત્રાલય ૮૦ હૅક્ટર જમીનમાં નુકસાન થયાનું કહે છે જ્યારે વડા પ્રધાન ૧૦૬ હૅક્ટરમાં નુકસાન થયાનું કહે છે, તો સાચા કોણ? ભાજપની આવી જ ટેવ છે. અહીં કંઈક બોલે છે, ને બહાર કંઈક બોલે છે. તેમણે પોતાની સરકારોના સમયમાં  ખેડૂતોને જે લઘુતમ ટેકાના ભાવ વધારાયા અને કૃષિ ધિરાણમાં વધારો કરાયો તે આંકડા પણ આપ્યા. તેમણે સરકારને ‘સૂટબૂટ કી સરકાર’ કહી મોદી સરકારની દુખતી રગ પર હાથ મૂક્યો. ઉપરાંત ફરી વાર ‘આપ કે પ્રધાન મંત્રી’  કહ્યું ત્યારે ભાજપ તરફથી ‘દેશ કે પ્રધાનમંત્રી’ એવું લોકો બોલ્યા એટલે રાહુલે વ્યંગ કર્યો કે ‘દેશ કે પ્રધાનમંત્રી તો હૈ હી, મગર આપ કે ભી હૈ, યા આપ કહ રહે હો કિ આપ કે પ્રધાનમંત્રી નહીં હૈ?’

આ દેશમાં અત્યારે મોદી સરકારે લાવેલા જમીન સંપાદન ખરડાની વિરોધમાં  વાતાવરણ છે તેમાં કોઈ નકાર નથી. વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ રેડિયો પર ‘મન કી બાત’માં ખેડૂતોને સંબોધીને આ વિરોધ ઓછો કરવા પ્રયાસ કર્યો, પરંતુ તે ખેડૂતો સુધી કેટલો પહોંચ્યો હશે તે પ્રશ્ન છે. અલબત્ત, યુપીએ સરકારનાં દસ વર્ષના શાસનમાં વિદર્ભ સહિત મહારાષ્ટ્રમાં અને આંધ્રપ્રદેશમાં અનેક ખેડૂતોએ આત્મહત્યા કરી છે તે હકીકતનો પણ ઈનકાર થઈ શકે નહીં. પરંતુ રાહુલની વાત કરીએ તો તેમણે પોતાની અંગત છાપ ગરીબો, દલિતો અને ખેડૂત તરફી કરવાનો પ્રયાસ  ૨૦૦૪ પછીથી સતત કર્યો છે. આ માટે દલિતના ઘરમાં રાત ગુજરાવી, હળ ચલાવતા હોય તેવો તેમનો ફોટો છે, ઉત્તર પ્રદેશમાં ૨૦૧૧માં ભટ્ટા પરસૌલમાં પોલીસની નજર ચુકવીને વિરોધ કરવા પહોંચી જવું, મુંબઈમાં લોકલ ટ્રેનમાં મુસાફરી કરવી, ઓડિશામાં પોસ્કો પ્રોજેક્ટનો વિરોધ કરવો…આવાં અસંખ્ય પગલાં તેમણે લીધાં છે. તેમણે પોતાની જ સરકાર વિરુદ્ધ જઈને ગુનેગાર સાંસદોને બચાવતા ખરડાને ફાડીને તેનો વિરોધ કર્યો હતો. આમ, તેમણે સરકાર સામે એક રીતે વિરોધ પક્ષની ભૂમિકા ભજવે રાખી હતી.

અત્યારે તેમણે ખેડૂતોનો મુદ્દો બરાબર હાથમાં લીધો છે કેમ કે ભાજપ સિવાય બધા જ લોકો જમીન સંપાદન ખરડાનો વિરોધ કરી રહ્યા છે. તેમાં ભાજપના સાથી પક્ષો જેવા કે અકાલી દળ, શિવસેના અને રામવિલાસ પાસવાનનો લોજપ પણ આવી જાય. આમ આદમી પાર્ટી અને અણ્ણા તો વિરોધ કરી રહ્યા જ છે. આથી આ મુદ્દે કૉંગ્રેસ પાછી ન રહી જાય તે માટે અને રાહુલ ગાંધી વેકેશનથી પાછા ફરે ત્યારે તેમને ફરીથી સ્થાપિત કરવા માટે ખેડૂતોની રેલીથી ઉત્તમ અવસર કોઈ હોઈ જ ન શકે.

કૉંગ્રેસના ઉપાધ્યક્ષ રાહુલ ગાંધીએ બીજો જે મુદ્દો વિરોધ માટે ઉઠાવ્યો છે તે નેટ ન્યૂટ્રાલિટીનો છે. નેટ ન્યૂટ્રાલિટીનો મુદ્દો યુવાનોને ખૂબ અસરકર્તા છે. અને એમ કહેવાય છે કે ટેલિકોમ કંપનીઓની નિયંત્રક સંસ્થા ટ્રાઇએ ટેલિકોમ કંપનીઓની ભલામણ માની લીધી છે. આ ભલામણ અનુસાર, અત્યાર સુધી આપણે અમુક રકમ ચુકવીને કોઈ પણ વેબસાઇટ જોઈ શકતા હતા, કોઈ પણ મોબાઇલ એપ જોઈ શકતા હતા, પણ હવે વોટ્સ એપ, ફેસબુક વગેરે એપમાં કોલની સુવિધા હોવાથી તેમજ ચેટની સુવિધા હોવાથી ફોન કરવાની સંખ્યા તેમજ એસએમએસની સંખ્યા ઘટી ગઈ છે, જેનાથી ટેલિકોમ કંપનીને આવકમાં ફટકો પડ્યો છે. આથી તેઓ ઈચ્છે છે કે વોટ્સએપ જેવી એપને વાપરવા માટે ગ્રાહકો અલગ ભાવ ચુકવે. હવે સ્વાભાવિક છે કે નેટના અને મોબાઇલના વ્યસની બની ચુકેલા યુવાનોને આ અલગ ભાવ ચુકવવો પડે તો તકલીફ થાય. તેથી લોકો  નેટ ન્યૂટ્રાલિટીને ખતમ કરવાનો વિરોધ કરી રહ્યા છે અને રાહુલ ગાંધીએ બરાબર જનમાનસ સમજીને આ મુદ્દે વિરોધ કર્યો છે.

ત્રીજો મુદ્દો તેમણે કેદારનાથની પગપાળા યાત્રા કરીને ભાજપની મૂળભૂત વૉટ બૅન્કના પાયામાં ઘા કર્યો છે. અને આ કેદારનાથની યાત્રા બરાબર એવા સમયે તેમણે કરી જ્યારે વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી વતી ભાજપના નેતા મુખ્તાર અબ્બાસ નકવી અજમેર શરીફમાં ચાદર ચડાવી રહ્યા હતા. લોકસભા ચૂંટણી જીતવા માટે પણ જે વ્યક્તિએ મુસ્લિમ ટોપી ન પહેરી કે ૨૦૦૨નાં રમખાણો માટે જેમણે મુસ્લિમોની માફી ન માગી તે વ્યક્તિ ચાદર ચડાવવા મોકલે તેનાથી હિન્દુ સમર્થકોમાં ભારે નારાજગી થઈ હતી અને એવા સંદેશાઓ પણ વહેતા થયા કે એક તરફ, મોદી મુસ્લિમોનાં દિલ જીતવા તુષ્ટીકરણ કરે છે તો બીજી તરફ, રાહુલ ગાંધીની કેદારનાથ યાત્રા દ્વારા કૉંગ્રેસ હિન્દુઓ તરફ વળી રહી છે. એમાં કોઈ શંકા નથી કે રાહુલના પરનાના જવાહરલાલ નહેરુ, નાની ઇન્દિરા ગાંધી નરમ હિન્દુવાદી હતા અને મુસ્લિમ લીગ નહેરુને હિન્દુવાદી તરીકે જ જોતી હતી. રાજીવ ગાંધીએ શાહબાનો કેસ દ્વારા મુસ્લિમ તુષ્ટીકરણનો પ્રારંભ કર્યો હતો પરંતુ સામે પક્ષે રામમંદિરના તાળાં ખોલાવીને હિન્દુઓને પણ ખુશ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. જોકે માતા સોનિયા ગાંધીના આડકતરા શાસન એટલે કે મનમોહનશાસન દરમિયાન દસ વર્ષ માત્ર લઘુમતીઓનું જ તુષ્ટીકરણ થયું. મનમોહને કહેલું કે આ દેશનાં સંસાધનો પર પહેલો હક મુસ્લિમોનો છે. તેમના જ શાસન દરમિયાન ભગવા આતંકવાદનો શબ્દ વહેતો થયો. સાધ્વી પ્રજ્ઞાને જેલમાં પુરવામાં આવ્યાં. કસાબ અને અફઝલ ગુરુને ફાંસી ન આપવા માટે તેમની ભરપૂર ટીકા થઈ. (જોકે શાસનના અંતિમ વર્ષમાં ચૂંટણી નજીક આવી ત્યારે બંનેને ઉતાવળે ફાંસી આપી દેવાઈ હતી). પૂર્વ સંરક્ષણ મંત્રી એ. કે. એન્ટોનીએ ૨૦૧૪ની લોકસભા ચૂંટણી હારવા માટે જે અહેવાલ તૈયાર કર્યો હતો તેમાં પણ અનેક કારણોમાંનું એક કારણ લઘુમતી તુષ્ટીકરણનું હતું.

રાહુલ ગાંધી પર આક્ષેપ થાય છે કે તેમના નેતૃત્વમાં કૉંગ્રેસે ચૂંટણી જીતી નથી, પરંતુ ૨૦૦૯ની લોકસભા ચૂંટણીમાં યુપીએ જીત્યો તેમાં ઉત્તરપ્રદેશનો મોટો ફાળો હતો કેમ કે ઉત્તર પ્રદેશમાંથી કૉંગ્રેસને ૨૧ બેઠકો મળી હતી અને તે વખતે સમાજવાદી પક્ષ સાથે કૉંગ્રેસે ગઠબંધન નહોતું કર્યું કેમ કે તેણે માત્ર ૧૭ જ બેઠકોની દરખાસ્ત કૉંગ્રેસને કરી હતી. જો ગઠબંધન કર્યું હોત તો કદાચ યુપીએ ફરીવાર શાસનમાં ન આવ્યું હોત. એ વખતે ઉત્તર પ્રદેશના પ્રભારી દિગ્વિજયસિંહે સ્વીકાર્યું હતું કે રાહુલ ગાંધીનો જુગાર સફળ ગયો છે. હકીકત એ છે કે સોનિયા ગાંધીના આડકતરા શાસનમાં જે ભ્રષ્ટાચાર ફૂલ્યો ફાલ્યો, લઘુમતીઓનું જે તુષ્ટીકરણ થયું, પ્રધાનોએ દાઝ્યા પર ડામ જેવાં જે સંવેદનહીન નિવેદનો આપ્યાં તેના કારણે કૉંગ્રેસની ચાર રાજ્યોમાં (ગુજરાત, મધ્ય પ્રદેશ, રાજસ્થાન, છત્તીસગઢ) અને તે પછી લોકસભામાં અને તે પછી ફરી પાંચ રાજ્યોમાં (જમ્મુકાશ્મીર, મહારાષ્ટ્ર, હરિયાણા, ઝારખંડ, દિલ્હી) હાર થઈ.

૨૦૧૪ની ચૂંટણી વખતે ઉમેદવારોને કેન્દ્રીય સ્તરેથી થોપી બેસાડવાના બદલે અમેરિકાની જેમ આંતરિક ચૂંટણીમાં જે જીતે તેને ઉમેદવાર બનાવવાની પહેલ રાહુલ ગાંધીએ જ કરી હતી, ઉપરાંત ચૂંટણી ઢંઢેરો પણ કેન્દ્રીય નેતાઓ બનાવે તેના બદલે, આદિવાસીઓ, ખેડૂતો, મહિલાઓ, યુવાનો, મજૂરો વચ્ચે જઈને તેમના પ્રશ્નો સાંભળીને તેના આધારે બનાવવાનો તેમણે સ્તુત્ય પ્રયાસ કર્યો. પરંતુ તેમને જે લડતનો સામનો કરવાનો છે તે કૉંગ્રેસની અંદરથી જ, તેમની માતા તરફથી જ સામનો કરવાનો છે. રાહુલના અજ્ઞાતવાસ દરમિયાન એક સમયે તેમના જ વફાદાર દિગ્વિજયસિંહનું નિવેદન આવ્યું હતું કે પાર્ટટાઇમ પોલિટિક્સ ન ચાલે. પંજાબ કૉંગ્રેસના નેતા અને પૂર્વ મુખ્ય પ્રધાન અમરિન્દરસિંહે રાહુલના નેતૃત્વ સામે સોનિયાના નેતૃત્વની તરફદારી કરી હતી. તો દિલ્હીનાં પૂર્વ મુખ્ય પ્રધાન શીલા દીક્ષિતે પણ સોનિયા ગાંધીના નેતૃત્વનો પક્ષ લીધો હતો. સ્વાભાવિક છે કે સોનિયા ગાંધીની મંજૂરી વગર આ નિવેદનો આવ્યાં ન હોય. વળી, આ નિવેદનો પછી કૉંગ્રેસ તરફથી તેમને ઠપકો પણ મળ્યો નહોતો. ૨૦ એપ્રિલે સંસદમાં ભાષણ દરમિયાન દીકરાને પ્રોત્સાહિત કરવા માતા સોનિયા લોકસભામાં હાજર નહોતાં. આ બધું બતાવે છે કે સંઘર્ષ માતા અને દીકરા વચ્ચે છે. સોનિયા હજુ પક્ષનો દોર પોતાના હાથમાંથી મૂકવા માગતા નથી. જોકે રાહુલે જીદ પકડી અને અજ્ઞાતવાસમાં જતા રહ્યા તેના કારણે કદાચ હવે તેમને ફરજિયાત દોર મૂકવો પડે તો ના નહીં. પરંતુ પ્રશ્ન એ છે કે જે રીતે સોનિયા દસ વર્ષ સુધી મોરચાના પક્ષોને સાથે રાખી શક્યા તે રીતે રાહુલ સાથી પક્ષોને સાથે રાખી શકશે? રાહુલ ફરવા ચાલ્યા ગયા પછી સોનિયાના નેતૃત્વમાં તમામ વિરોધ પક્ષો એક થઈને રાષ્ટ્રપતિ ભવન સુધી કૂચ કરી હતી તે સોનિયાની સંગઠનશક્તિ તો બતાવે જ છે. રાજકારણમાં બતાવી પડે તે મુત્સદીગીરી અને ખંધાઈ સોનિયાએ બતાવી, ભ્રષ્ટાચારને છૂટો દોર આપ્યો તે રીતે અત્યાર સુધી સિદ્ધાંતવાદી અને અમુક અંશે ડાબેરી કહી શકાય તેવી વિચારધારાવાળા રાહુલ ગાંધી શાસન, જો મળે તો, તેને ટકાવી શકશે? ૧૯૯૮માં શરદ પવાર, તારીક અન્વર, પી. એ.  સંગમા જેવા વરિષ્ઠ નેતાઓ છોડીને ગયા પછી પણ ૧૯૯૯માં પંચગનીમાં અધિવેશન કરીને સોનિયાએ કૉંગ્રેસમાં ઉત્સાહ ભરી દીધો હતો અને તે પછી દિલ્હી, મધ્ય પ્રદેશ સહિત રાજ્યોની ચૂંટણીમાં તેમજ ૨૦૦૪ની લોકસભા ચૂંટણીમાં કૉંગ્રેસને જીત અપાવી બેઠી કરી હતી તે રીતે રાહુલ અત્યારે સાવ પડી ભાંગેલી કૉંગ્રેસને બેઠી કરી શકશે?

(ગુજરાત ગાર્ડિયનની બુધવારની પૂર્તિમાં તા.૨૯/૪/૧૫ના રોજ ‘વિશેષ’ કૉલમમાં આ લેખ પ્રસિદ્ધ થયો.)

 

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 2,368 other followers

%d bloggers like this: