કેજરીવાલ, આ બધા પાસે તો ડિગ્રી જ નથી!

શાકભાજીવાળા, પ્લમ્બર, ટીવી કે મોબાઇલ કે કમ્પ્યૂટર રિપેરિંગ કરનારાઓ, ઇલેક્ટ્રિશિયન, કાર ડ્રાઇવર, રસોઇયાઓ, સિક્યોરિટીવાળાઓ, કડિયા દાડિયા, સુથાર, કરિયાણાના વેપારી, લુહાર, કુંભાર, કચરો વાળનારાઓ, ગટર સાફ કરનારાઓ, ઘરકામ કરનારાઓ, ઇસ્ત્રી કરનારાઓ, ચપ્પલ-બૂટ સીવનારા મોચી, વાળંદો, છાપું નાખનારાઓ, દરજીઓ, વણકરો, ઝવેરીઓ,હીરાઘસુઓ, ચાવાળો, પાનમાવો બનાવનારો, રેલવે સ્ટેશને સામાન ઉંચકનારા મજૂરો, શેરબજારમાં રોજ કરોડોની ઉથલપાથલ કરનારા કે પછી ઘર લેવેચનું કરનારા દલાલો, છોડરોપા વગેરે નર્સરીનું કામ કરનારાઓ, પ્રાણી સંગ્રહાલયમાં પશુ-પંખીનું ધ્યાન રાખનારાઓ, માછીમારો, મૂવર્સ એન્ડ પેકર્સ, કુરિયર/આંગડિયાનું કામ કરનારા, બાળકોને ઘરે સાચવનારી આયાઓ કે પછી પ્લે ગ્રૂપવાળાઓ, ઘરે બીમાર વડીલની સુશ્રુષા માટે રખાતાં બહેનો,ગાય કે ભેંસનું દૂધ આપી જનારા ગોપાલકો, અન્ન પકવતો જગતનો તાત ખેડૂત, અભિનય કરનારા કે સંગીત વાદકો કે ગાયકો , લેખકો, કવિઓ, લગ્ન કે મરણની વિધિ કરાવનારા પુરોહિતો, જ્યોતિષીઓ, સાચું આધ્યાત્મિક જ્ઞાન આપનારા સાધુ-સંતો, સમાજસેવકો, કેજરીવાલ ભૂતકાળમાં ચલાવતા હતા તેવી એનજીઓ ચલાવનારાઓ, પાસે કામ કરાવતી વખતે કેજરીવાલ પહેલાં ડિગ્રી માગતા હશે, નહીં? બાય ધ વે, તમે જેને આનંદથી ગળે મળેલા અને ઘાસચારા કૌભાંડમાં 2014 પહેલાંથી જામીન પર આજ સુધી ફરે છે જેના વિશે તમે આમ આદમી પાર્ટી બનાવ્યા પછી મૌન સેવી દીધું છે તે લાલુની કઈ ડિગ્રી છે તે પૂછ્યું છે તમે? કે તેમના સુપુત્ર તેજસ્વી યાદવ છે બિહારના ઉપ મુખ્યમંત્રી છે તેની કઈ ડિગ્રી છે? જેનો તમે સાથ લઈ 2013 માં 40 દિવસની સરકાર બનાવેલી તે સોનિયા ગાંધીની ડિગ્રી કે તેમના લોકલાડીલા ચિરંજીવી પુત્ર રાહુલની ડિગ્રી વિશે પણ પૂછવાનો તમને હક છે, સિવાય કે તમારી છૂપી સાંઠગાંઠ હોય.

નપાણિયા દેશ તરફ ધકેલાતું ભારત

(સંકલન શ્રેણી સામયિકના મે અંક માટે લખાયેલો લેખ)

એક તરફ ધોમધકતા સૂરજદાદા અને બીજી તરફ પાણીની સમસ્યા. ભારતમાં આ ઉનાળો આકરો ગુજરવાનો છે. ભારતનાં ૨૯ રાજ્યો છે. તેમાંથી ૧૩ રાજ્યો દુષ્કાળગ્રસ્ત છે. એટલે કે આ રાજ્યોમાં પૂરતો વરસાદ પડ્યો નથી. અને એમાં ક્લાયમેટ ચૅન્જના કારણે સતત વધતી જતી ગરમી. જેમ ક્રિકેટમાં હવે ૫૦ રનનું બહુ મહત્ત્વ નથી રહ્યું તેમ તાપમાનમાં સૂરજદાદાનો પારો ૪૦એ તો આરામથી પહોંચી જાય છે.

ભારતમાં ૨૫૬ જિલ્લા દુષ્કાળપ્રભાવિત છે. ઓડિશામાં તો શાળાઓ બંધ કરી દેવાઈ છે અને સમગ્ર ભારતમાં ગરમીના કારણે ૧૧૦થી વધુ લોકોનાં મૃત્યુ થઈ ચૂક્યા છે. મહારાષ્ટ્રના વિદર્ભ અને મરાઠાવાડામાં પાણીનો કકળાટ ગુજરાતના સૌરાષ્ટ્ર-કચ્છના લોકોને જૂના દિવસોની યાદ અપાવી દે છે. જોકે સૌરાષ્ટ્ર-કચ્છ અને અમદાવાદ જેવા મહાનગરોના અમુક વિસ્તારોમાં પણ પાણીનો કકળાટ સાવ વિરમ્યો નથી. ગામડાઓની તરફ તો હવે કોણ જુએ છે? દિલ્લી, અમદાવાદ જેવા મહાનગરોમાંથી થતું પત્રકારત્વ અને નેતાગીરીના કારણે ગામડાઓની સ્થિતિ આમ પણ દયનીય હોય છે. એવામાં જળસંકટ પણ અપવાદ નથી.

ગુજરાતમાં ૨૦૨ ડેમોમાંથી માત્ર બે જ ડેમોમાં ૬૦થી ૮૦ ટકા જેટલું પાણી રહ્યું છે. ૧૬૩ ડેમોમાં ૨૦ ટકા જેટલું જ પાણી બચ્યું હોવાના અહેવાલ છે. ગુજરાતના ઘણા ડેમોમાં તળિયાઝાટકની સ્થિતિ છે.

હૈદરાબાદ, મહારાષ્ટ્ર, રાજસ્થાન, એનસીઆર, ઑડિશા અને કેરળ વગેરે રાજ્યો પાણીની કટોકટી સામે ઝઝૂમી રહ્યા છે. સતત બે વર્ષથી નબળા ચોમાસાના લીધે આમ થયું છે. જળાશયોમાં પાણી ખૂટી ગયાં છે. પંપ અને ટ્યૂબ વેલ વગેરેને સમારકામ કરવા કે તેને પુનર્જીવિત કરવાના કામો બ્યુરોક્રસીમાં અટવાઈ પડતા હોય છે. હૈદરાબાદમાં ચાર જળાશયો સૂકાઈ ગયા છે. શહેરના અનેક ભાગો- ખાસ કરીને વિજયનગર અને બેગમપેટમાં પીવાના પાણીની જબરદસ્ત તંગી છે. કુતુબુલ્લપુર નગરપાલિકાના વિસ્તારોમાં ગોદાવરીનું પાણી પૂરું પડાય છે, પરંતુ તે પી શકાય તેવું નથી હોતું તેમ કહેવાય છે.

રાજસ્થાનમાં ૩૩ પૈકી ૧૯ જિલ્લા દુષ્કાળગ્રસ્ત છે. ૧૭,૦૦૦ ગામડાઓમાં ભૂગર્ભ જળ ઘટી જતાં તેઓ પાણીની તંગીનો સામનો કરી રહ્યા છે.

મહારાષ્ટ્રનો લાતુર જિલ્લો એક સમયે (૧૯૯૩માં) ભૂકંપના કારણે ચર્ચામાં આવ્યો હતો અને અત્યારે પાણીની સમસ્યાના કારણે બેડાં રમખાણોમાં અનેકોનાં મૃત્યુના કારણે ચર્ચામાં છે. માત્ર લાતુરની જ વાત કરીએ તો, અહીં ચાર વર્ષથી ઓછો વરસાદ, પાણીની પાઇપલાઇનોમાં લિકેજ, નળની પૂરતી સંખ્યાનો અભાવ, માંજરા ડેમનું સૂકાઈ જવું વગેરે અનેક કારણો જળસંકટ માટે જવાબદાર છે. પરિણામે અહીં ટૅન્કરનો ધંધો કરનારાને મજા પડી ગઈ છે. અહીં પાંચ હજાર લિટરનું ટૅન્કર પહેલાં ૩૦૦-૪૦૦ રૂપિયામાં મળતું હતું તે હવે એક હજાર રૂપિયામાં મળે છે. જોકે તાજેતરમાં ટ્રેન દ્વારા લાતુરમાં પાણી પહોંચાડવામાં આવ્યું છે.

આવી સ્થિતિમાં માત્ર શુદ્ધ મનોરંજન, સટ્ટા અને કાળાં નાણાંને સફેદ કરવાના આડકતરા રસ્તા તરીકે યોજવામાં આવતી આઈપીએલ મેચોનો વિવાદ થયો. આમ તો સંવેદનશીલ નેતાઓ અને ક્રિકેટ બૉર્ડને જ ધ્યાનમાં આવવું જોઈતું હતું કે પિચ પર લાખો લિટર પાણી વેડફાય તે ઠીક નથી. પરંતુ એક સમાજસેવી સંસ્થાએ મુંબઈ ઉચ્ચ ન્યાયાલયમાં અપીલ કરી અને હાઇ કોર્ટે કડક થઈને કહ્યું એટલે હવે ૧મેથી આઈપીએલની મેચો મહારાષ્ટ્રની બહાર રમાડાશે. આ બધી સ્થિતિમાં જે લોકો ખૂબ જ લોકપ્રિય છે અને જેમના આચરણથી પ્રજામાં દાખલો બેસે છે તેમના પાણીના વેડફાટના કિસ્સા બહાર આવ્યા જેનાથી આ ગણમાન્ય લોકો પ્રત્યે અનાદરની ભાવના ઉત્પન્ન થાય. કેટલાક નેતાઓના એવા કિસ્સા બહાર આવ્યા કે તેમના હેલિપેડ માટે લાખો લિટર પાણી વેડફી નાખવામાં આવ્યું. આમાં કોઈ એક પક્ષના નેતા નથી. બીજી તરફ મહેન્દ્રસિંહ ધોની જેવા લોકપ્રિય ક્રિકેટર અને કપ્તાનના ઘરે સ્વિમિંગ પૂલ માટે રોજ ૧૫ હજાર લિટર પાણી પહોંચાડવામાં આવતું હોવાની રાંચીના લોકોએ ફરિયાદ કરી છે. તેમનું કહેવું છે કે અમારી પાસે પીવાનું પણ પાણી નથી અને ધોનીના ઘરે તરવા માટે આટલું બધું પાણી પૂરું પડાય છે.

પંજાબ અને હરિયાણા નદીના પાણી માટે ઝઘડી રહ્યા છે.  તેમની વચ્ચે સતલજ-યમુના લિંક કેનાલના પાણીની વહેંચણીનો ઝઘડો છે. અલબત્ત, આ બંને રાજ્યોમાં વિરોધી પક્ષોની સરકાર હોવાથી ઝઘડો નથી. બલકે, એક જ ગઠબંધન એનડીએની સરકારો છે. અગાઉ તમિલનાડુ અને કર્ણાટક વચ્ચે કાવેરી નદીના પાણીનો ઝઘડો પણ જાણીતો હતો. આ અંગે ૧૬-૧૭ વર્ષ કાનૂની લડાઈ ચાલેલી અને છેવટે કેન્દ્ર સરકારે ટ્રિબ્યુન રચવી પડી. ટ્રિબ્યુને ૨૦૦૭માં જળ વહેંચણીની વ્યવસ્થા કરી આપી, પરંતુ તમિલનાડુ, કર્ણાટક ઉપરાંત કેરળ અને પુડુચેરી એમ ચાર રાજ્યો જે કાવેરીના પાણી પર કરે છે તેમણે આ કિસ્સામાં રિવ્યૂ પિટિશન કરવા નિર્ણય કર્યો છે, પરંતુ અત્યારે સ્થિતિ પ્રમાણમાં શાંત છે.

કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ ચંડીગઢમાં તો ૧૫ એપ્રિલથી ૩૦ જૂન સુધી વહેલી સવારે ૫.૩૦થી ૯ વાગ્યા સુધીમાં જ્યારે પાણી પૂરું પડાતું હોય ત્યારે કાર ધોવા પર, બગીચાને પાણી પાવા પર પ્રતિબંધ મૂકી દેવાયો છે અને આ પ્રતિબંધનો ભંગ કરનારાને દંડ કરવાની જોગવાઈ પણ કરાઈ છે.

છેલ્લાં ઘણાં વર્ષોથી આપણે સાંભળતા આવીએ છીએ કે ત્રીજું યુદ્ધ પાણીના મુદ્દે લડાશે. આવામાં સેન્ટ્રલ ગ્રાઉન્ડ વૉટર બૉર્ડનો એક રિપોર્ટ ચિંતા પેદા કરાવી દે તેવો છે. આ રિપોર્ટ પ્રમાણે, ભારતમાં જે ઝડપથી પાણીનું સ્તર ઘટતું જઈ રહ્યું છે તે જોતાં વર્ષ ૨૦૫૦ સુધીમાં એવી સ્થિતિ આવશે કે ભારતે વિદેશથી પાણી મગાવવું પડશે! ૨૦૫૦ સુધીમાં વ્યક્તિ દીઠ પાણીની ઉપલબ્ધિ ૩૧૨૦ લિટર થઈ જશે.

વર્ષ ૨૦૦૧માં જમીનની અંદર પ્રતિ વ્યક્તિ ૫,૧૨૦ લિટર પાણી બચ્યું છે. ૧૯૫૧ના વર્ષમાં આ આંકડો ૧૪,૧૮૦ લિટરનો હતો. આનો અર્થ તો એ જ થયો ને કે ૧૯૫૧ની સરખામણીએ પચાસ વર્ષોમાં ભૂગર્ભ પાણીનો જથ્થો અડધો અડધ રહી ગયો. અનુમાન એવું છે કે ૨૦૫૦ સુધીમાં પાણીની ઉપલબ્ધિ ૨૫ ટકા જ રહી જશે.

પચાસ વર્ષોમાં ભૂગર્ભ પાણીનો જથ્થો અડધોઅડધ કેમ રહી ગયો? શું વરસાદ પડવાનો સાવ બંધ થઈ ગયો? ના. ઉલટાનું કેટલાંક વર્ષોમાં તો અતિવૃષ્ટિ થઈ હતી! ઑડિશાની જ વાત કરીએ તો ત્યાં સરેરાશ ૧,૫૦૨ મિમી વરસાદ પડે છે. આમ છતાં ત્યાં પણ ઘણા વિસ્તારોમાં પીવાના પાણીની તીવ્ર તંગી દર વર્ષે થવા લાગી છે. આ શું બતાવે છે?

આ જ રીતે સારો વરસાદ પડતો હોવા છતાં કેરળમાં પાણીની તંગી મુખ્યત્વે નબળા જળસંચય અને દૃષ્ટિવિહોણા આયોજનના લીધે છે.

આ બતાવે છે કે જળસંકટ માનવસર્જિત વધુ છે અને કુદરતનિર્મિત ઓછું છે. એક તરફ આપણે વૃક્ષો વગેરે કાપતા જઈ, એસી વગેરે યંત્રોના વપરાશ દ્વારા ઓઝોનનું સ્તર ઘટાડતાં જઈ ગરમીનું પ્રમાણ સતત વધારતા જઈએ અને વૃક્ષોના ઓછા પ્રમાણના કારણે વરસાદ ઓછો પડે. અને જ્યારે પડે ત્યારે તેમાંથી જળ સંચય ન કરીએ. પહેલાંના સમયમાં રાજા મહારાજા કૂવા ખોદાવતા, તળાવો નિર્માણ કરાવતા. હવે તો શાસકોને ભવ્ય ઈમારતો બનાવવામાં જ રસ રહી ગયો છે. સારા રસ્તા અલબત્ત જરૂરી છે. પરંતુ સાથે તળાવો, જળાશયો, ચેકડેમો પણ જરૂરી છે. ગુજરાતમાં થોડાં વર્ષો પહેલાં ચેકડેમો બાંધવાનું કામ સૌરાષ્ટ્ર બાજુ સારું થયું હતું જેના કારણે થોડી પરિસ્થિતિમાં ફરક આવ્યો પરંતુ વહીવટી કુશળતાના અભાવે પાણીની માથાકૂટ તો એટલી જ છે.

અમદાવાદ મ્યુનિસિપલ કૉર્પોરેશને ફ્લેટ-સોસાયટીમાં અત્યારે નવો બોર બનાવવાનો હોય તો વરસાદનું પાણી જમીનમાં ઉતારવું ફરજિયાત કરાયું છેજો ભૂગર્ભ જળને આ રીતે જમીનમાં ઉતારવાનું દરેક ફ્લેટ-સોસાયટી કરે તો બે ફાયદા છે: એક તો, ભૂગર્ભ જળનું સ્તર વધે અને બીજું, પાણી ભરાવાની સમસ્યા પણ ઘટે. પરંતુ ટૂંકી દૃષ્ટિના રહેવાસીઓને આ ખર્ચ પોસાતો નથી. અને એટલે આવી કોઈ સુવિધા કરતા નથી.

અમદાવાદમાં એકદંરે પાણીની ભરપૂર સુવિધા છે. ત્યાં પાણીનો વેડફાટ જે રીતે થાય છે તે જોતાં સૌરાષ્ટ્રમાંથી આવતા હોઈને પાણીની સમસ્યા જોઈ હોવાથી મન કચવાય. કામવાળાને નળ ચાલુ રાખીને જ વાસણ ધોવા અને કપડાં ધોવાની ટેવ! ના પાડીએ તો આવે નહીં. પરિણામે કામવાળાને જ ના પાડી દીધી!

પાણીના વેપારીકરણે પણ પાણીની સમસ્યા વધારવામાં મહત્ત્વનો ફાળો આપ્યો છે. ટૅન્કરમાફિયાની તો દિલ્લી જેવા પાટનગરમાં પણ જબરી રાડ હતી. અરવિંદ કેજરીવાલનું ચૂંટાવાનું એક કારણ આ પણ હતું.  ટૅન્કર ઉપરાંત ઠંડાં પીણાં, દારૂ, ક્લબોમાં થતા રેઇન ડાન્સ, હિન્દી ફિલ્મોમાં ફિલ્માવાતા વરસાદનાં દૃશ્યો, મિનરલ વૉટરની વેચાતી બૉટલો, પાઉચમાં વેચાતા પાણી આ બધાએ પણ પાણીની તંગીને તીવ્ર બનાવવામાં ઓછો ફાળો નથી આપ્યો.

બબૂચક જેવા વિવેચકોએ વખાણેલી ‘ફેન’ને દર્શકોએ ફ્લોપ કરાવી!

shahrukh khan unhappy
શાહરૂખ ખાને આખા દેશને ખોટે ખોટો અસહિષ્ણુ ગણાવી દીધો. પરંતુ લાગે છે કે એમાં તેના ચાહકોની લાગણી દુભાઈ અને તેઓ સાચે જ અસહિષ્ણુ થઈ ગયા. તેના કારણે ‘દિલવાલે’ પછી તેની સતત બીજી ફિલ્મ (હેપ્પી ન્યૂ યર પછી ત્રીજી, પણ અસહિષ્ણુતાવાળા નિવેદન પછી બીજી) ફ્લૉપ ગઈ છે.
 
શાહરુખ ખાન, કરણ જોહર, યશરાજ ફિલ્મ્સ, અનુરાગ કશ્યપ, રાજકુમાર હિરાણી વગેરે કેટલાક એવા ફિલ્મકારો છે જેમની ફિલ્મોને વિવેચકો ચાર સ્ટાર આંખ મીંચીને આપી દેતા હોય છે. તેમાંના કેટલાક પેઇડ હોય તો કેટલાક આ ફિલ્મકારોના અંધ ‘ફેન’ હોય છે. પરંતુ દર્શકો કોઈના અંધભક્તો નથી હોતા.
 
શાહરૂખ ખાનની ‘ફેન’નું બોક્સ ઑફિસ પર કલેક્શન નબળું રહ્યું છે. પહેલા જ અઠવાડિયામાં ફિલ્મને દર્શકો મળ્યા નથી તે વાત સાબિત થઈ ગઈ છે. પહેલા પાંચ દિવસમાં ‘ફેન’ ફિલ્મને ફક્ત ૭૦ કરોડની જ આવક થઈ હતી.. આ આંકડો ફિલ્મને નિષ્ફળ સાબિત કરે છે. બીજા સપ્તાહમાં બીજા શુક્રવારે તેની કમાણી માત્ર રૂ. ૨.૨૫ કરોડ અને બીજા શનિવારે તેની કમાણી રૂ. ૨.૭૫ કરોડની રહી. આમ, વિવેચકો પાસેથી વખાણ સાંભળ્યા પછી પણ ખાસ મોટી સંખ્યા શાહરુખ ખાનની ફિલ્મ જોવા ગઈ નથી.
 
શાહરુખ એક તો ઘરડો લાગે છે. તેની ફિલ્મોમાં એક ને એક રાહુલ, બે હાથ ફેલાવવા વગેરે પુનરાવર્તન હોય છે. ‘ફેન’ ફિલ્મમાં ભલે આ વાતો નહોતી પણ ‘બાઝીગર’, ‘ડર’, ‘અંજામ’ જેવું કોઈની પાછળ પડી જવું તો હતું (જે જોકે ‘ડીડીએલજે’, ‘દિલ તો પાગલ હૈ’ સહિત તેની મોટા ભાગની ફિલ્મોમાં હોય છે.) અજય દેવગન, અક્ષયકુમાર, સલમાન ખાન, આમીર ખાન વગેરે પોતાના કન્ફર્મ ઝોનમાંથી બહાર આવીને દર વખતે કંઈક નવું કરવા મથે છે, પણ શાહરુખ સતત જેના પગલે ચાલ્યો છે તે અમિતાભના પગલે (અમિતાભ જ્યારે ૫૦એ નહોતા પહોંચ્યા ત્યાં સુધી) જ ચાલે છે અને કોઈ જોખમ લેવા માગતો નથી. અમિતાભે ૫૦એ પહોંચ્યા પછી ‘હમ’, ‘અગ્નિપથ’, ‘ખુદાગવાહ’ જેવી ફિલ્મો કરી હતી. શાહરુખ ‘હમ’ની નબળી નકલ કરવા ‘દિલવાલે’માં ગયો પણ ઊંધે કાંધ પડ્યો.
 
લાગે છે કે હવે શાહરુખે કેરેક્ટર રોલ કરવા માંડવા જોઈએ.
(તા.ક. મેં ફિલ્મ જોઈ નથી અને જોવાનો ઈરાદો પણ નથી.)

અમેરિકામાં અમેરિકનિઝમ, સિડિશન અને મેકકાર્થિઝમ

 

“કોમરેડ, મિત્રો અને સાથી કાર્યકરો, આજે બપોરે હું જે બોલવાનો છું તેના માટે તમારા રસ અને તમારા સમર્પણની પ્રશંસા કરું છું. મજૂરો માટે બોલવું, જે લોકો પરિશ્રમ કરે છે તે પુરુષો, સ્ત્રીઓ અને બાળકો માટે વિનંતી કરવી; શ્રમિક વર્ગની સેવા કરવી એ મારા માટે ખૂબ જ સૌભાગ્યની વાત રહી છે.

હું હમણાં જ એ સ્થળની મુલાકાતેથી પરત આવ્યો છું જ્યાં આપણા ત્રણ સૌથી વધુ વફાદાર કોમરેડો શ્રમજીવી વર્ગના કામ માટે તેમના સમર્પણની સજા ભોગવી રહ્યા છે. તેમને સમજાઈ ગયું છે કે વિશ્વમાં લોકશાહીને સુરક્ષિત કરવા માટે લડત આપવા આ દેશમાં વાણી સ્વાતંત્ર્ય(ફ્રી સ્પીચ)ના બંધારણીય અધિકારનો ઉપયોગ કરવો અત્યંત ખતરનાક છે. મને સમજાય છે કે આજે બપોરે તમારી સાથે વાત કરવામાં, વાણી સ્વાતંત્ર્યના અધિકાર પર કેટલીક મર્યાદાઓ મૂકાઈ છે…”

રખે એમ માનતા કે ઉપરોક્ત ભાષણ કન્હૈયાકુમાર કે એના કોઈ સાથી ડાબેરી નેતાનું છે. એ છે અમેરિકાના મજૂર નેતા યૂજીન ડેબ્સનું. અમેરિકાના કેન્ટન ઑહિયોમાં પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધનો વિરોધ કરતું ભાષણ આપવા બદલ એમની ધરપકડ કરાઈ હતી અને ઑહિયોના ક્લીવલૅન્ડની ફેડરલ કૉર્ટમાં એમને દોષી ઠરાવાયા હતા. આ ભાષણ બદલ એમને દસ વર્ષની સજા કરાઈ હતી!

અને આપણા કેટલાક લૅક્ચરખ્યાત બુદ્ધુજીવીઓ છાશવારે ભારતની ટીકા અને અમેરિકાના વખાણ કરે છે. તેઓ રહે છે ભારતમાં, કમાય છે ભારતમાં, પ્રસિદ્ધિ મેળવે છે ભારતમાં પણ એમને ઉઠતા-બેસતા, ખાતા-પીતા અને અન્ય ક્રિયાઓ કરતા બસ અમેરિકાના જ વિચારો આવે છે. એટલો જ પ્રેમ હોય તો અમેરિકા જઈને કેમ ન વસે? કેમ કે ત્યાં એમનો કેટલાક ભારતીયો સિવાય કોઈ ભોજિયોભાઈ પણ ભાવ ન પૂછે. સંશોધન કરવાની તસદી લેવી નથી એટલે જે ચિત્ર મિડિયામાં રજૂ કરાય છે તેના આધારે અમેરિકા વિશે એવી છબિ આવા બુદ્ધુજીવી લેખકો વાચકોના મનમાં બેસાડવા માગે છે કે અમેરિકામાં તો ગમે તેમ કપડાં પહેરો, ગમે તેવું બોલો, બધું જ ચાલે.

ભારતમાં જ્યારથી સત્તા પલટો થયો છે ત્યારથી વાણી સ્વાતંત્ર્યનો મુદ્દો કેન્દ્ર સ્તરે અને ગુજરાતમાં બહુ ચગ્યો છે. રાજકીય માંધાતાઓના ઈશારે કેટલાક પટેલોને અનામતની લોલિપોપ આપીને આંદોલનના માર્ગે ચડાવનારા અને કોઈ પણ ભોગે સમાધાન કરવામાં નહીં માનતા હાર્દિક પટેલ તેમજ જવાહરલાલ નહેરુ યુનિવર્સિટીમાં મારાતમારા પૈસે પડ્યા પાથર્યા રહેતા અને કાશ્મીરને ભારતથી અલગ કરવાની-સંસદ પર હુમલા માટે કાયદાની અનેક પ્રક્રિયાઓ બાદ તેમજ રાષ્ટ્રપતિ સમક્ષ દયાની અરજી ગયા પછી ફાંસીના માંચડે લટકાવાયેલા ત્રાસવાદી મકબૂલ ભટ્ટ અને અફઝલ ગુરુને શહીદમાં ખપાવીને દેશવિરોધી નારા પોકારનારાઓ કન્હૈયાકુમાર, ઉમર ખાલીદ અને અનિર્બાન ભટ્ટાચાર્ય પર રાષ્ટ્રદ્રોહનો કાયદો લાગુ પડાતાં આ બુદ્ધુજીવીઓનો શોરબકોર વધી ગયો છે. ‘ભારત માતા કી જય’ એ સ્વતંત્રતા મેળવવા માટેનું એક જોશપ્રેરક સૂત્ર હતું પરંતુ આજે ‘ભારત માતા કી જય’ એ કોઈ એક રાજકીય પક્ષ, કોઈ એક રાજકીય સંગઠનનો પેટન્ટ બની ગયો હોય તેમ, તેનો વિરોધ કરવો એ ગર્વની વાત બની છે. એવા જોક- એવા કાર્ટૂન ફરી રહ્યા છે કે વિજય માલ્યાએ ભારત માતા કી જય બોલ્યું એટલે તેમને ભાગી જવા દેવાયા. આ બુદ્ધુજીવીઓને ભારત સિવાય કોઈ પણ દેશ સારો લાગે છે અને અમેરિકા તો ઓહોહો! જન્મભૂમિ કરતાં પણ પ્રાણપ્યારી લાગે. એમનું બધું ઘી-ઘી અને આપણું બધું છી-છી!

૧૮ માર્ચે ‘આજતક’ ચૅનલ પર એક કાર્યક્રમમાં કન્હૈયાકુમાર કહે છે કે ભારતીય સંવિધાનમાં ક્યાંય ‘નેશન’ શબ્દ જ નથી. ‘ઇન્ડિયન સ્ટેટ’ શબ્દ જ છે. એમઆઈએમ નામના મુસ્લિમ કોમવાદી પક્ષના અસાઉદ્દીન ઓવૈશી પણ મહારાષ્ટ્રમાં ગર્વથી કહે છે કે તેઓ ભારત માતા કી જય નહીં જ બોલે કારણકે ક્યાંય સંવિધાનમાં લખ્યું નથી. આપણે ત્યાં કન્હૈયાકુમારને આ રીતે ભારત વિરોધી, ભારતીય સેના વિરોધી ઝેર ઓકવા માટે છૂટો ફરવા દઈ શકાય, બાકી કોઈ પણ દેશ પોતાના ઘરમાં અરાજકતાવાદી, દેશના ટુકડા કરવાની પ્રવૃત્તિ ચલાવી ન લે, ચાહે તે અમેરિકા હોય કે રશિયા. અને એટલે જ આ બંને દેશો મહાસત્તા હતા અને છે. (રશિયા ભલે ભાંગ્યું તોય ભરુચ જેવું છે જે તેણે સિરિયામાં દેખાડી દીધું છે.)

અમેરિકાના એક લેખક છે જૉન ગ્રિફિંગ. તેમણે એક લેખ લખેલો. તેમાં તેમણે લખ્યું કે “ઓબામા સરકાર હકીકતો અને ગુણવત્તાના આધારે દલીલોમાં જીતી શકતી નથી એટલે તે ચર્ચાને નિયંત્રિત કરવા રાજકીય વિપક્ષને અપરાધી બતાવવા પ્રયાસ કરી રહી છે. પહેલાં ઘરેલુ સુરક્ષા મંત્રાલય (અમેરિકામાં તેને ડિપાર્ટમેન્ટ ઑફ હોમલેન્ડ સિક્યોરિટી કહે છે)એ કન્ઝર્વેટિવ દૃષ્ટિકોણને ત્રાસવાદી તરીકે વર્ગીકૃત કર્યો. (એટલે કે વિપક્ષોના દૃષ્ટિકોણ ત્રાસવાદી પ્રકારના છે.).”

ગ્રિફિંગ આગળ પર લખે છે કે “રાજદ્રોહનો કેસ વાણી સ્વાતંત્ર્યના મુદ્દાઓ સાથે એટલી બધી વાર સંકળાય છે કે અમેરિકાના સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયે અનેક વાર ઠરાવ્યું છે કે રાજદ્રોહ વિરોધી કાયદાઓ ગેરબંધારણીય છે.” ગ્રિફિંગ આનું અર્થઘટન કરે છે: “આનો અર્થ થાય છે કે રાજદ્રોહ બંધારણીય છે.”

ગ્રિફિંગના આખા લેખનો સૂર એ છે કે ઓબામા સરકાર રાજકીય લાભ માટે વાણી સ્વાતંત્ર્યના અધિકાર પર તરાપ મારવા માગે છે અને તેને તેમાં સફળ બનવા ન દેવી જોઈએ.

અમેરિકાના ઉછીના વિચારો પર જીવતા બુદ્ધુજીવીઓએ ક્યારેય વિચાર્યું ખરું કે એક સમયે જબરદસ્ત પ્રભાવી રહેલો અને આજે પણ કન્હૈયાકુમાર જેવાઓને આકર્ષી જતો સામ્યવાદ કેમ ક્યારેય અમેરિકામાં પગદંડો ન જમાવી શક્યો? કારણકે આ લાલભાઈઓથી અમેરિકા બહુ ડરે છે અને તેના ડરને અમેરિકાના ઇતિહાસમાં ‘રેડ સ્કેર’ કહે છે. અને એટલે તેમને પહેલેથી જ દબાવી દેવાયેલા.

વર્ષ ૧૯૧૭ની બૉલ્શેવિક રશિયાઈ ક્રાંતિ પછી અમેરિકામાં પ્રથમ ‘રેડ સ્કેર’ એટલે કે સામ્યવાદથી મોટા પાયે ડર ફેલાઈ ગયો હતો. અમેરિકામાં ડાબેરીઓ વર્ચસ્વ મેળવી લેશે તેવો માસ હિસ્ટેરિયા સર્જાયો હતો. વર્ષ ૧૯૧૬ અને ૧૯૧૭માં અનેક મજૂર હડતાળો પડતી હતી ત્યારે અમેરિકાનું મિડિયા તેને અમેરિકી સમાજ સામે ઉગ્ર પડકાર (રેડિકલ થ્રેટ), સમાજ સામેનો અપરાધ, સરકાર સામેનું ષડયંત્ર અને સામ્યવાદ સ્થાપવાનું કાવતરું ગણાવતું હતું.

વર્ષ ૧૯૧૮માં રાજકીય-આર્થિક વગેરે ક્ષેત્રના અગ્રણીઓના ઘર પર બૉમ્બ ફેંકવાનું કાવતરું પકડાયું. તે પછી પડેલા દરોડાઓને એટર્ની જનરલ મિશેલ પાલ્મેરના નામે ‘પાલ્મેર રૅઇડ’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. એ વખતે પ્રમુખ વૂડ્રોવ વિલ્સને કૉંગ્રેસ પર દબાણ લાવીને રાજદ્રોહનો કાયદો લાવેલો. તેને સિડિશન ઍક્ટ ઑફ ૧૯૧૮ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તેના હેઠળ યુદ્ધનો વિરોધ કરતા અથવા જે વિરોધી હોય તેવા રાજકીય લોકોને દેશની બહાર મોકલી દેવાની જોગવાઈ હતી.

સામ્યવાદીઓ સામેનો આવો વ્યાપક ભય અમેરિકામાં ફરી જાગ્યો વર્ષ ૧૯૪૭થી ૫૭ના ગાળામાં જેને ‘મૅકકાર્થિઝમ’ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. આ નામ તે સમયના પ્રખ્યાત સેનેટર જોસેફ મૅકકાર્થી પરથી પડેલું છે. અમેરિકામાં ભય હતો કે સોવિયેત સંઘ (આજનું રશિયા) અમેરિકા પર હાઇડ્રોજન બૉમ્બ ફેંકશે તેમજ કમ્યૂનિસ્ટ પાર્ટી ઑફ ધ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ઑફ અમેરિકા (સીપીયુએસએ) અમેરિકામાં સત્તા મેળવી લેશે. ભારતમાં અત્યારે રાષ્ટ્રભક્ત અને દેશદ્રોહી જેવા શબ્દો વપરાય છે. દેશદ્રોહી પ્રવૃત્તિ માટે અંગ્રેજીમાં એન્ટી નેશનલ એક્ટિવિટિઝ શબ્દ વાપરીએ છીએ, પણ અમેરિકાના લોકો માટે રાષ્ટ્રભક્તિ એટલે અમેરિકનિઝમ. અને જે લોકો તેના વિરોધી હોય તેને એન્ટી અમેરિકન ગણવામાં આવે. જોસેફ મૅકકાર્થીના વખતમાં આવી એક કમિટી હતી જે દેશદ્રોહી પ્રવૃત્તિની સામે કાર્યવાહીનું કામ કરતી હતી. તેને હાઉસ અન-અમેરિકન ઍક્ટિવિટિઝ કમિટી તરીકે ઓળખવામાં આવતી હતી. તેની સમક્ષ સીપીયુએસએના પૂર્વ સભ્યો એલિઝાબેથ બૅન્ટલી અને વિટેકર ચૅમ્બર્સએ પોતે સોવિયેત સંઘ માટે જાસૂસી કરતા હોવાનું સ્વીકાર્યું. ત્યારથી મૅકકાર્થિઝમ એવો શબ્દ પડી ગયો જેનો અર્થ થતો હતો પુરાવા વગર ભાંગફોડ અને રાષ્ટ્રદ્રોહના આરોપો કરવા. રાજકીય અસંતોષ કે ટીકાને દબાવી દેવા માટે ગેરવાજબી ટૅક્નિક વાપરવી કે ગેરવાજબી આક્ષેપો કરવા. એક સમયે જે સીપીયુએસએના ૫૦,૦૦૦ ઉપરાંત સભ્યો હતા તેના આજે માંડ બેથી ત્રણ હજાર સભ્યો જ બચ્યા છે!

૧૯૪૭માં અમેરિકાના પ્રમુખ હૅરી એસ. ટ્રુમને એક આદેશ બહાર પાડ્યો જે મુજબ, કેન્દ્ર (ત્યાંની ભાષામાં ફેડરલ) સરકારના કર્મચારીઓની વફાદારી સાબિત કરવા રાજકીય-વફાદારી સમીક્ષા બૉર્ડ રચાયાં હતાં! જે કર્મચારીઓ સોવિયેત સંઘ માટે જાસૂસી કરતા હોય કે જેઓ ‘અનઅમેરિકન’ (એટલે કે દેશવિરોધી) હોય તેમને સરકારમાંથી પાણીચું આપી દેવાનું! (આપણે ત્યાં આવું કલ્પી પણ શકાય?)

આ જ સેનેટર મૅકકાર્થીએ વર્ષ ૧૯૫૦માં એક મૅકકાર્ન ઇન્ટર્નલ સિક્યોરિટી ઍક્ટ અમેરિકી કૉંગ્રેસ (લોકસભા)માં પસાર કરાવેલો જે મુજબ, સુરક્ષાના નામ પર નાગરિકોની સ્વતંત્રતા પર નિયંત્રણ મૂકી શકાતું હતું. અમેરિકામાં સામ્યવાદીઓનો ભય એટલો બધો વ્યાપેલો કે એ સમયે ફિલ્મોમાં પણ સામ્યવાદીઓ દ્વારા અમેરિકામાં જાસૂસી, ભાંગફોડ અને વિનાશકારી પ્રવૃત્તિ બતાવાતી. બૅઝબોલની એક ટીમનું નામ ‘સિનસિનાટી રેડ્સ’ હતું, પરંતુ નાણાં ન મળવાની બીકે તેણે તેનું નામ ‘સિનસિનાટી રેડલેગ્ઝ’ કરી નાખેલું!

વર્ષ ૧૯૫૪માં તો અમેરિકાના પ્રમુખ ડ્વાઇટ આઇઝનહૉવરના સમયમાં રીતસર સામ્યવાદી નિયંત્રણ એટલે કે કમ્યૂનિસ્ટ કંટ્રોલ ઍક્ટ- આ નામનો કાયદો જ પસાર કરાયેલો! તેની હેઠળ આ સીપીયુએસએ પક્ષ પર પ્રતિબંધ મૂકી દેવાયો અને તેના સભ્ય હોવું એ અપરાધ ગણાવાયેલો! સભ્યોને દસ હજાર ડૉલર સુધીનો દંડ અથવા પાંચ વર્ષની જેલ અથવા બંને કરાતું!

આ તો રાજકીય દુશ્મનાવટની વાત થઈ પણ નાગરિકોના વાણી સ્વાતંત્ર્ય બાબતે અમેરિકાના ન્યાયમૂર્તિ ઑલિવર વેન્ડેલ હૉમ્સ જુનિયરે વર્ષ ૧૯૧૯માં ઠરાવેલું કે વાણી સ્વાતંત્ર્યને માટે ગમે તેવી કડક સુરક્ષા પણ એ વ્યક્તિને નહીં બચાવી શકે જે ખીચોખીચ ભરેલા થિયેટરમાં ‘આગ આગ આગ’ એવી બૂમો સાવ ખોટેખોટી પાડે. અર્થાત જે ભાષણ કે વાણીનો ઉદ્દેશ હિંસા કે નુકસાન સર્જવાનો હોય તે નિયંત્રિત છે.

તાજેતરની જ વાત કરીએ. વર્ષ ૨૦૧૨માં ‘ઇન્નોસન્સ ઑફ મુસ્લિમ’ નામે મુસ્લિમોને ઉશ્કેરે તેવો વિડિયો યૂટ્યૂબ પર મૂકાયો હતો. તેના નિર્માતાએ પોતે ઇઝરાયેલી છે તેવો ખોટો દાવો કર્યો હતો. અમેરિકાની ઓબામા સરકારે યૂટ્યૂબને તેના પર પ્રતિબંધ મૂકવાનું કહ્યું હતું પરંતુ યૂટ્યૂબે કહ્યું કે વિડિયો ઇસ્લામ વિરુદ્ધ છે પણ મુસ્લિમ લોકો વિરુદ્ધ નથી. તે ‘હેટ સ્પીચ’માં આવતો નથી. બે વર્ષ પહેલાં ૨૬ ફેબ્રુઆરી, ૨૦૧૪ના રોજ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ કૉર્ટ ઑફ અપીલ્સ ફૉર ધ નાઇન્થ સર્કિટે યૂટ્યૂબને આ વિડિયો પર પ્રતિબંધ મૂકવા આદેશ આપ્યો હતો.

વર્ષ ૧૭૯૮માં અમેરિકાની કૉંગ્રેસે એલિએન એન્ડ સિડિશન ઍક્ટ્સ પસાર કરેલા જેમાં મિડિયા પર સરકાર સામે ખોટા, કૌભાંડી અથવા બદઈરાદાવાળા લખાણ છાપવા પર પ્રતિબંધ મૂકાયો હતો. જોકે તે વર્ષ ૧૮૦૧ સુધી જ અમલમાં રહેલો. વર્ષ ૧૮૬૧માં સિવિલ વૉર દરમિયાન સાત રાજ્યો અમેરિકાથી છૂટા પડીને કૉન્ફિડરેટ સ્ટેટ્સ ઑફ અમેરિકા નામના દેશની રચના કરી હતી. તે વખતે અમેરિકાના પ્રમુખ અબ્રાહમ લિંકને અનેક સમાચારપત્રો પર તેઓ આ રાજ્યોની તરફેણ કરતા હોવાનો આક્ષેપ કરી તેમને બંધ કરવા આદેશ આપ્યો હતો.

૨૦૦૧ પહેલાં વર્ષ ૧૯૯૩માં અમેરિકાના વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર પાસે ટ્રક બૉમ્બ ફાટ્યો ત્યારે બિલ ક્લિન્ટનની સરકારે ઇજિપ્તના અંધ ધર્મગુરુ શૈખ ઉમર અબ્દુલ રહેમાન અને બીજા નવ જણા સામે રાષ્ટ્રદ્રોહના આરોપો લગાવેલા. વર્ષ ૨૦૦૧ના ત્રાસવાદી હુમલા પછી તો અમેરિકાના પ્રમુખને એટલી સત્તા અપાઈ છે કે પ્રમુખને જે વ્યક્તિઓ કે સંગઠનો વિશે એમ લાગે છે કે તેઓ અમેરિકા સામે દુશ્મની કે તેના પર હુમલા કરવાની યોજના કરે, સહાય કરે છે તેમની સંપત્તિ જપ્ત કરી શકાય છે.

વર્ષ ૨૦૧૧માં અમેરિકામાં મૂડીવાદીઓ સામે ઑક્યુપાય વૉલસ્ટ્રીટ નામનું આંદોલન ચાલુ થયું હતું જે પછી તો બીજા બધા દેશોમાં ફેલાઈ ગયું હતું. તેને અમેરિકાએ કેવી રીતે કચડ્યું તે વાંચવા જેવું છે. અમેરિકાની પોલીસ બળજબરીથી આંદોલનકારીઓને ધરણાના સ્થળેથી ઉઠાવી લેતી હતી. ડિસેમ્બર ૨૦૧૨માં જાહેર થયેલા સરકારી દસ્તાવેજો મુજબ, આ ચળવળ પર અમેરિકાની એફબીઆઈ નજર રાખતી હતી અને તેણે પોતાના બાતમીદારોને આંદોલનકારીઓ વચ્ચે પણ ઘૂસાડ્યા હતા. આપણે ત્યાં જેમ આરટીઆઈ કાયદો છે તેમ અમેરિકામાં ફ્રીડમ ઑફ ઇન્ફોર્મેશન ઍક્ટ છે. તેના હેઠળ આ આંદોલન અંગે સિવિલ લિબર્ટીઝ ગ્રૂપોએ એફબીઆઈ અંગે માહિતી માગેલી પણ એફબીઆઈએ એવા બહાના હેઠળ માહિતી આપવા ના પાડી દીધેલી કે તે ન આપવી એ દેશની સુરક્ષા અથવા વિદેશી નીતિના હિતમાં છે.

અમેરિકાનું મિડિયા આપણાં મિડિયા જેવું નથી જેને દુશ્મન પાકિસ્તાનના વર્તમાન કે પૂર્વ શાસકો ભારતના શાસકો કરતાં વધુ સારા લાગે અને એ શાસકો પોતાની હાજરીમાં ભારતના વડા પ્રધાનને ગાળો આપે તો પણ હસતા હસતા નાસ્તો કરતા રહે. અમેરિકાનાં અનેક મુખ્ય સમાચારપત્રોએ સ્વીકાર્યું છે કે અમેરિકાની ડ્રોન એસેસિનેશન પ્રૉગ્રામ, ટૉર્ચર, સિક્રેટ પ્રિઝન અને વૉરન્ટ વગર જાસૂસી કરવા સહિત અનેક મુદ્દે તેણે અમેરિકાના નાગરિકોથી મહત્ત્વની બાતમી છુપાવેલી છે.

અને છેલ્લે…અમેરિકાની જેમ બ્રિટન પણ આપણા કાળા અંગ્રેજોના માનસમાં આદર્શ દેશ તરીકે માન્યતા ધરાવે છે. આવા લોકો માટે…આપણે ત્યાં જેમ અનુપમ ખેર મોદી સરકારના વિચારોના સમર્થક હોવાથી તેમની ફિલ્મ ‘બુઢ્ઢા ઇન ટ્રાફિક જામ’ અત્યારે વિવાદાસ્પદ બની ગયેલી જવાહરલાલ નહેરુ યુનિવર્સિટીમાં અભિનેત્રી સ્વરા ભાસ્કરની પ્રોફેસર માતા અને સંરક્ષણ નિષ્ણાત ઉદય ભાસ્કરની પત્ની ઈરા ભાસ્કરે દેખાડવા નહોતી દીધી પણ અનુપમે હોબાળો કરતાં તે પ્રદર્શિત થઈ, તેમ બ્રિટનની ઍસેક્સ યુનિવર્સિટીમાં ઇઝરાયેલના ડેપ્યુટી એમ્બેસેડરને પૉલિટિકલ સાયન્સના વિદ્યાર્થીઓ સાથે વાત કરવા બોલાવાયેલા. તેમને આમંત્રણ આપનાર પ્રૉફેસર થોમસ સ્કોટ્ટોને હતું કે તેમની વાત સાથે અસંમત વિદ્યાર્થીઓ તેમને પ્રશ્નોત્તરી કરશે પણ કન્હૈયા જેવા અવળચંડા વિદ્યાર્થી ત્યાં પણ હોય ને. તેમણે આ ડેપ્યુટી એમ્બેસેડરને બોલવા જ ન દીધા!

ઑનલાઇન મેગેઝિન સ્પાઇક્ડ દ્વારા ફ્રી સ્પીચ યુનિવર્સિટી રેન્કિંગ શરૂ કરાયું છે. તે મુજબ વર્ષ ૨૦૧૬માં યુકેની ૯૦ ટકા યુનિવર્સિટીમાં ભાષણ પર પ્રતિબંધ મૂકાય છે. વર્ષ ૨૦૧૫માં આ આંકડો ૮૦ ટકા હતો.

જવાહરલાલ નહેરુ યુનિવર્સિટીના એક દાખલાથી આપણે નહીં જાગીએ તો આપણે ત્યાં પણ આ આંકડો વધવાની શક્યતા રહેલી જ છે.

(લખ્યા તારીખ: ૧૯ માર્ચ ૨૦૧૬)

ત્રણ શહેર, ત્રણ પુરુષ, એક શોધ

INTERVAL-16-03-2016-Page-1-page-001

(મુંબઈ સમાચારની ‘ઇન્ટરવલ’ પૂર્તિની કવરસ્ટોરી તરીકે આ લેખ તા.૧૬/૦૩/૧૬ના રોજ પ્રસિદ્ધ થયો.)

પહેલાં આ નગરની ઓળખ એ રીતે હતી કે ત્યાં ટ્રેન બદલવી પડતી. તે પછી બે યુવાન ચહેરાઓએ આંદોલન જગાડી આ નગરને નવી ઓળખ આપી. હવે આ નગરની ઓળખ સાપ થકી બદલાઈ છે. જી હા, આપણે વાત કરી રહ્યા છીએ વિરમગામની. હાર્દિક પટેલ અને અલ્પેશ ઠાકોર થકી ઓળખાતા વિરમગામને પાયથોન ફ્રી પણ કહેવાય છે. અહીંના લોકો પહેલાં અજગરને જોતાં તો લાકડી લઈને મારવા દોડતા. પણ હવે જો કોઈ અજગરને મારવા જાય તો તેમની સામે લાકડી લઈને અહીંના લોકો ઊભા રહી જાય છે. આ જાગૃતિ લાવી છે જયદીપ મહેતાએ.

ગુજરાત સરકારના ફોરેસ્ટ રિસર્ચ એન્ડ ટ્રેનિંગ સેન્ટરના પ્રૉજેક્ટમાં કામ કરતા જયદીપ મહેતાએ વિરમગામને એક બીજી ઓળખ પણ આપી છે. સાપની નવી પ્રજાતિ વિરમગામથી મળી આવી છે અને આ સાપ શોધ્યો જયદીપે. સાપની નવી પ્રજાતિ વેલેસૉફિસ ગુજરાત અને મુંબઈની ટીમે સાથે મળીને શોધી એ સમાચાર તો વાંચ્યા જ હશે, પણ કઈ રીતે આ ટીમ ભેગી થઈ?

ધો. ૧૨થી વાઇલ્ડલાઇફનો શોખ પોષતા અને સુરતમાં વીર નર્મદ યુનિવર્સિટીમાં દક્ષિણ ગુજરાતના સરિસૃપ-ઉભયજીવી પ્રાણીઓ પર પીએચ.ડી કરતા હર્ષિલ પટેલ કહે છે, “અમે સમાન શોખ ધરાવતા લોકો એકબીજાના સંપર્કમાં રહીએ છીએ. હું બેંગલુરુના નેશનલ સેન્ટર ફૉર બાયોલોજિકલ સાયન્સીસ (એનસીબીએસ)ના ઝીશાન મિર્ઝાના સંપર્કમાં ઘણાં વર્ષોથી હતો અને વડોદરામાં મગરના સંરક્ષણનું કામ કરતા રાજુભાઈ વ્યાસના પણ સંપર્કમાં ઘણા સમયથી હતો. રાજુભાઈને ભાવનગરથી આવા એક સાપનો ફોટો આવ્યો હતો. પરંતુ ફોટા પરથી ઓળખી ન શકાય. તોય તેમણે તે વખતે પોતાના લેખમાં તે ફોટો છાપ્યો હતો. આ ફોટો ઝેનિશ મિર્ઝાએ પણ જોયો હતો. પરંતુ તે વખતે તેના પરથી કોઈ અનુમાન કરી શકાયય તેમ નહોતું.”

રાજુભાઈ વ્યાસ વડોદરામાં વિશ્વામિત્રી રિવરફ્રન્ટ ડેવલપમેન્ટ પ્રૉજેક્ટમાં કામ કરે છે. તેઓ છેલ્લાં ૩૦ વર્ષથી સરિસૃપ જીવો પર અભ્યાસ કરે છે. તેમણે ટીમની રચના વિશે સરળ ભાષામાં કહ્યું કે એક ક્ષેત્રમાં કામ કરતી વ્યક્તિઓ એકબીજાના સંપર્કમાં આવી જ જતા હોય છે તેમ અમે પણ સંપર્કમાં રહીએ છીએ. હર્ષિલ કહે છે, “અમારી આ ટીમ કાયમી નથી. હું સુરત છું, રાજુભાઈ વડોદરા છે, જયદીપ વીરમગામ આસપાસ કામ કરે છે. અમારું કામ પણ અલગ-અલગ છે. અમે માત્ર આ કામ માટે એકત્ર આવ્યા. જોકે એનો અર્થ એવો પણ નથી કે ભવિષ્યમાં સાથે નહીં આવીએ.”

અત્યારનો સમય એવો છે કે મોટા ભાગની વ્યક્તિઓ પોતે એકલા જ કામનો જશ ખાટવા પ્રયાસ કરે. બધું પોતે જ કર્યું છે તેવું સાબિત કરવા પ્રયાસ કરે. પરંતુ ગુજરાતના આ ત્રણ ‘પુરુષો’ની ટીમમાં આવું નથી. હર્ષિલ કહે છે, “આ કામ એકલદોકલથી થાય તેવું નથી. જયદીપને સાપ મળ્યો. મને તેની ખબર પડી. રાજુભાઈએ છેલ્લાં ઘણા સમયથી તેના વિશે ડેટા એકત્ર કરીને રાખ્યો હતો. મને મૉર્ફોલૉજી વગેરે બાબતોની ખબર પડે. રાજુભાઈ ફિઝિયૉલૉજિકલ એટલે કે વર્તન ઉપરથી માહિતી આપી શકે. તો ડીએનએ એનાલિસિસ વગેરે ઝીશાનને ફાવે છે.”

આ પ્રકારના સાપ તો હતા જ તો અત્યાર સુધી ઓળખાયા કેમ નહીં? જયદીપ કહે છે, “અત્યાર સુધી તેને બીજા સાપ ગણી લેવાતા હતા એટલે કે તેની ખોટી ઓળખ થતી હતી.” જયદીપ અજગરની વસતિ પર અભ્યાસ કરે છે. તેને પહેલી વાર આ પ્રકારનો સાપ વર્ષ ૨૦૧૧માં મળ્યો હતો. ત્યારે તેને કલરટૉન વગેરે પરથી શંકા લાગી. તેણે હર્ષિલને વાત કરી.

તો પછી ૨૦૧૧થી ૨૦૧૬- આટલાં વર્ષો કેમ લાગ્યાં? જયદીપ કહે છે, “એક સાપ પરથી નક્કી ન થઈ જાય તે તેની પ્રજાતિ નવી છે. તેના માટે ઓછામાં ઓછા બીજા બેત્રણ સાપ આવા શોધવા પડે. એના કારણે આટલો સમય ગયો. બાકી અમારું ખરું કામ તો વર્ષ ૨૦૧૪થી ચાલુ થયું હતું.”

આ લોકોને ખરેખર ખંતીલા અને અભ્યાસુ લોકો કહી શકાય કારણકે તેમણે અને ઝીશાન મિર્ઝાએ ગાંઠનું ગોપીચંદન કરીને બેંગલુરુના એનસીબીસીમાં તેનું ડીએનએ એનાલિસિસ વગેરે પ્રક્રિયા કરાવી. આ કામમાં સરકારની તેમને કોઈ મદદ મળી નથી. જયદીપ તો રાજ્ય સરકારની હેઠળ પ્રૉજેક્ટમાં કામ કરે છે. રાજુભાઈ પણ રાજ્ય સરકારના પ્રૉજેક્ટમાં કામ કરે છે. તો આવું કેમ? હર્ષિલ એક સૂરમાં કહે છે, “ગ્રાન્ટ મળે તે માટે પ્રપોઝલ આપવી પડે. પુરાવા આપવા પડે. વળી આ ફિલ્ડમાં પણ સ્પર્ધા છે. તેથી સંશોધન બહાર ન પડી જાય તે ધ્યાન રાખવું પડે.” પરંતુ હા, અમારા આ સંશોધન પર ભવિષ્યમાં અમને સરકારની મદદ મળવાની પૂરી શક્યતા છે.

આ સાપની પ્રજાતિનું નામ આ લોકોએ ધાર્યું હોત તો પોતાનાં નામ પરથી પાડી શક્યા હોત, પરંતુ તેમણે રસેલ વૉલેસના નામ પરથી આ પ્રજાતિના સમૂહનું નામ વેલેસૉફિસ પાડ્યું. રસેલ વૉલેસે ચાર્લ્સ ડાર્વિન સાથે સંયુક્ત રીતે ઉત્ક્રાંતિનો વાદ પ્રકાશિત કર્યો હતો. પરંતુ ડાર્વિને વધુ પ્રસિદ્ધિ મળી. આ વાદને ડાર્વિનનો વાદ તરીકે જ ઓળખવામાં આવે છે. રસેલ વૉલેસનું નામ બહુ ઓછા લોકો જાણે છે. જ્યારે પ્રજાતિનું નામ ગુજરાતેન્સિસ પાડવામાં આવ્યું. આ પ્રકારના સાપ ક્યાં મળી આવે છે? હર્ષિલ કહે છે, “મધ્ય ગુજરાત, સૌરાષ્ટ્ર જેવા સૂકા પ્રદેશોમાંથી.” આ પ્રકારની નવી પ્રજાતિ મળે એટલે તેને આંતરરાષ્ટ્રીય જર્નલ ‘પ્લોસ વન’માં પ્રકાશિત કરાય છે. તેની ઝૂ બૅંકમાં નોંધણી કરાય છે જેમાં પ્રજાતિની સામે સંશોધકોનાં નામ અને વર્ષ લખાયેલા હોય છે. www.zoobank.orgમાં જશો અને તેમાં સર્ચ કરશો તો વેલેસૉફિસ સામે આ બધાનાં નામો વાંચવા મળશે.

હર્ષિલને પૂછવામાં આવે કે આવા કારકિર્દીની રીતે સૂકા વિષયને શા માટે પસંદ કર્યો? તો તે નિખાલસતાથી કહે છે, “હું એવો કોઈ તેજસ્વી વિદ્યાર્થી નહોતો કે હું મેડિકલમાં જઈ શકું કે નહોતું મારાં માતાપિતાનું દબાણ. મને આ જ વિષયમાં રસ હતો. જે થશે તે જોયું જશે એમ વિચારીને ઝંપલાવ્યું. મજા પડે છે એ મુખ્ય વાત છે.”

મજાની વાત એ પણ છે કે જયદીપ અને અત્યારે રાજદ્રોહના કેસમાં જેલમાં અંદર હાર્દિક પટેલ બંને સાથે ભણતા અને ક્રિકેટ પણ સાથે રમતા. જોકે તેનાથી વિશેષ જયદીપનું તેના વિશે કંઈ કહેવું નથી. હાર્દિક રાજકીય વિચારધારા ધરાવે છે જ્યારે જયદીપને તો અજગર અને સાપમાં જ રસ છે.

આ સંશોધન પછી કોઈ ઑફર મળી? શું મોટિવેશન મળ્યું? રાજુભાઈ વ્યાસ કહે છે, “લોકો અભિનંદન આપે એ જ અમારું મોટિવેશન.” હર્ષિલ કહે છે, “પહેલાં તો લોકોને આ પ્રકારના સમાચારમાં જ ઓછો રસ હોય છે. મારા વિષય ઝૂલોજીમાં ભણનારા જ કેટલા? સામાન્ય માણસોને આમાં રૂચિ નથી.” જોકે જયદીપ પોતાના અનુભવ પરથી કહે છે કે લોકોની રૂચિ બદલી શકાય છે. “વિરમગામમાં અજગરથી ડરતા લોકોને મેં તેમની ભાષામાં સમજાવ્યા તો આજે સ્થિતિ જુદી છે.” મજાની વાત એ છે કે જયદીપે બી.એ. કરેલું છે પરંતુ શોખના કારણે તે આ વ્યવસાયમાં છે!

જયદીપ કહે છે, “ગીર અને સિંહોની પાછળ ગુજરાતમાં ઘણું કામ થાય છે. પરંતુ હર્પિટોલોજીની બાબતમાં અન્ય રાજ્યોની સરખામણીએ આપણું રાજ્ય ઘણું પાછળ છે. આ અંગે ગુજરાતીમાં સાહિત્ય પણ ઘણું ઓછું છે. આ ક્ષેત્રે કામ કરનારા લોકોને મુશ્કેલી પડે. તેમના વિશે લોકોમાં એવો મત હોય કે આ લોકોના અવળા ધંધા છે. વળી આર્થિક હેરાનગતિ પણ થાય.” જોકે તે આશાવાદી છે. “પહેલાં દેશી સ્ટાઇલથી કામ થતું. સાપ પકડાતો અને તેને છોડી મૂકાતો. અત્યારે યુવા પેઢી વૈજ્ઞાનિક અભિગમથી કામ કરે છે.”

આવા સંશોધનોથી સમાજને લાભ શું? હર્ષિલ કહે છે, “જ્યારે એરિયા કન્ઝર્વેશન કરવું હોય ત્યારે આવી જાણકારી કામમાં લાગે છે. ગીર સિંહના કારણે તો જાણીતું છે, પણ ઘણા ઓછાને ખબર હશે કે ગુજરાતમાં વર્ષ ૨૦૦૯માં ગરોળીની એક જાત શોધાઈ જે માત્ર ગીરમાં જ જોવા મળે છે.”

રાજુભાઈ વ્યાસ કંઈક આવા શબ્દોમાં આ વાત મૂકે છે, “જુઓ, આવા પ્રાણીઓ માનવજાતને સીધી રીતે મદદરૂપ નથી. પરંતુ જીવવૈવિધ્ય (બાયોડાઇવર્સિટી) જરૂરી છે. ડોલ્ફિન અલ્ટ્રાસાઉન્ડ સાંભળી શકે છે જે આપણને સોનોગ્રાફી શોધવામાં મદદરૂપ થાય છે. ડોલ્ફિન પરથી પ્રેરણા મેળવી આપણે નવી રડાર પ્રણાલિ વિકસાવી. આમ, આ બધા પ્રાણીઓનું અસ્તિત્વ આપણા માટે સીધી કે આડકતરી રીતે જરૂરી છે.”

પરંતુ હમણાં હમણાંથી હાથી, દીપડા, અજગર વગેરે શહેરોમાં ઘૂસી જવાના કિસ્સા વધી રહ્યા છે, તેનું શું? રાજુભાઈ વેધક શબ્દોમાં કહે છે, “આ પ્રાણીઓનું કોઈ નેટવર્ક નથી. તેમને કોઈ ભાષા નથી. તેમના કુદરતી નિવાસ્થાનો, જંગલ આપણે માનવજાતે પચાવી પાડ્યાં. તેઓ ક્યાં જાય? આપણે ત્યાં કહેવાય છે- જીવો જીવસ્ય ભોજનમ્ . ઉલટું તેમની ફરિયાદ છે, આપણે તેમનાં રહેઠાણો પચાવી પાડ્યાં. પરંતુ તે કોને કહે? તેઓ તો મૂંગા છે.”

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 2,575 other followers

%d bloggers like this: