Posted in politics, sanjog news, satsanshodhan, technology

જાસૂસીનાં અત્યાધુનિક સાધનોથી બચવું અઘરું છે!

(સત્સંશોધન કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, તા.૨૨/૧૧/૧૭)

તાજેતરમાં હાર્દિક પટેલની કથિત સેક્સ સીડીઓ બહાર આવી અને હોબાળો મચી ગયો. હાર્દિક પટેલે આ મુદ્દે મહિલા આત્મસન્માન અને પાટીદાર સમાજને બદનામ કરવાની વાહિયાત વાત કરી. પરંતુ હાર્દિકની એક વાત સાચી કે તેની જાસૂસી થઈ રહી છે. તેની સીડીઓ બની રહી છે. અગાઉ તે અમદાવાદની હૉટલમાં રાહુલ ગાંધી (અથવા તેના કહેવા મુજબ કૉંગ્રેસ ગુજરાત પ્રભારી અશોક ગહલોત)ને મળવા ગયો ત્યારે પણ સીસીટીવી ફૂટેજ જાહેર કરાયા હતા જેમાં તે ગયા ત્યારે ખાલી હાથે અને આવ્યા ત્યારે બેગ સાથે હતા.

હાર્દિક કહે છે કે ભાજપ તેની સીડી બહાર પાડે છે. તેની જાસૂસી કરાવે છે. કૉંગ્રેસ પણ હાર્દિકની સાથે છે. પરંતુ ભાજપ કહે છે કે આ તો ‘પાસ’ (પાટીદાર અનામત આંદોલન સમિતિ)ની અંદરઅંદરનો જ ઝઘડો છે. વળી, સીડી માટે અશોક ગહલોત તરફ આંગળી ચીંધી રાજસ્થાનના તત્કાલીન મંત્રી મહિપાલ મદેરણા અને ભંવરીદેવીના સીડી કાંડની યાદ અપાવે છે અને કહે છે કે હાર્દિક પટેલ કૉંગ્રેસ પાસે બહુ બાર્ગેનિંગ (પૈસા-ટિકિટની રીતે અને વળી અનામતના પેચીદા મુદ્દે) ન કરે તેથી આ કામ કૉંગ્રેસ દ્વારા જ કરાયું છે.

જાસૂસી રાજામહારાજાઓના સમયમાંથી થતી આવી છે. વિક્રમાદિત્ય રાજા તો પોતે જ વેશપલ્ટો કરી નગરચર્યાએ નીકળતા અને જનતામાંથી સાચી માહિતી મેળવતા. ચાણક્ય નીતિમાં જાસૂસ અને જાસૂસી પર બહુ જ જોર મૂકાયું છે. ચાણક્ય પાસે પણ જાસૂસોની મોટી સેના હતી. ચાણક્ય શત્રુઓની છાવણીમાં પણ પોતાના જાસૂસોને મોકલતા. સ્ત્રીઓનો ઉપયોગ પણ શત્રુઓને પરાસ્ત કરવા માટે થતો. આવી સ્ત્રીઓને વિષકન્યા તરીકે ઓળખાતી. આથી જ જાહેરજીવનમાં રહેલી વ્યક્તિ અને ખાસ કરીને સત્તા સાથે સંબંધિત વ્યક્તિએ અણીશુદ્ધ ચરિત્રના હોવું ઘટે.

સ્વતંત્ર ભારતમાં વિરોધીઓ પર ચરિત્ર સંબંધે કાદવઉછાળની પ્રવૃત્તિ સમયે સમયે થતી રહી છે. ગાંધીજીના બ્રહ્મચર્યના પ્રયોગો, પંડિત જવાહરલાલ નહેરુના એડ્વિના માઉન્ટબેટન સહિતની સ્ત્રીઓ સાથે કથિત સંબંધો, અટલ બિહારી વાજપેયી બ્રહ્મચારી છે કે કુંવારા, સ્મૃતિ ઈરાની વિશે અભદ્ર ટીપ્પણીઓ, સોનિયા ગાંધીના ભૂતકાળ તેમજ રાજીવ ગાંધીને પરણ્યા પછી માધવરાવ સિંધિયા સાથે કથિત સંબંધો, રાહુલ ગાંધીની કથિત સ્પેનિશ ગર્લફ્રેન્ડ વેરોનિક કાર્ટેલી, રાહુલ ગાંધી અને અફઘાન રાજકુમારી નોઅલ ઝહેર, કૉંગ્રેસના નેતા અભિષેક મનુ સિંઘવીનો સેક્સ વિડિયો, કૉંગ્રેસ નિયુક્ત રાજ્યપાલ એન. ડી. તિવારીની આંધ્રપ્રદેશના રાજભવનમાં સેક્સ કાંડ… સમયે સમયે આ બધી ગૉસિપિંગ થતી રહે છે, સીડી બહાર આવતી રહે છે અને વિરોધી કેમ્પો પોતાના પ્રચારમાં બળ ઉમેરતા રહે છે.

વિરોધીઓની જાસૂસી કરવાનો સિલસિલો પંડિત જવાહરલાલ નહેરુથી શરૂ થાય છે. નહેરુને ખતરો હતો તેવા બે હરીફો મુખ્ય હતા- સુભાષચંદ્ર બોઝ અને સરદાર પટેલ. સરદાર પટેલનો રસ્તો તો નહેરુએ ગાંધીજી દ્વારા કઢાવી લીધો હતો અને સુભાષચંદ્ર બોઝ નામનો કાંટો પણ ગાંધીજી દ્વારા જ સાફ કરાયો હતો. ગાંધીજીના ત્રાગાના કારણે બોઝને કૉંગ્રેસ પ્રમુખ તરીકે સત્તાવાર ચૂંટાઈ આવ્યા હોવા છતાં નીકળી જવું પડ્યું હતું. સરદાર પટેલનું તો મૃત્યુ થઈ ગયું, પરંતુ સુભાષચંદ્ર બોઝ જીવિત હોવાની વર્ષો સુધી ચાલી અને આજે પણ કેટલાક માને છે કે બોઝ ભારતમાં ફૈઝાબાદમાં ગુમનામી બાબા તરીકે સાધુજીવન ગાળી રહ્યા હતા.

બે વર્ષ પહેલાં આઈબી (ઇન્ટેલિજન્સ બ્યુરો)ની જે ફાઇલો જાહેર થઈ ત્યારે એ ચોંકાવનારી વાત બહાર આવી હતી કે નહેરુએ બોઝના કુટુંબની જાસૂસી વીસ વર્ષ સુધી કરાવી હતી. કટોકટી કાળમાં ઈન્દિરા ગાંધીના જાસૂસો અને બાતમીદારો પણ લોકોની વચ્ચે ફરતા હતા. શત્રુઓ-હરીફોની જાસૂસી તો સમજાય, પરંતુ પોતાના કુટુંબીઓની જાસૂસી સમજાય? આઈબીના પૂર્વ સંયુક્ત નિર્દેશક મલોય ક્રૃષ્ણ ધારનું પુસ્તક ‘ઑપન સિક્રેટ્સ, ઇન્ડિયાસ ઇન્ટેલિજન્સ અનવેઇલ્ડ’ વાંચો. તેમાં લખાયું છે કે ઈન્દિરા ગાંધી તેમના જ ગૃહ પ્રધાન ઝૈલસિંહની જાસૂસી કરાવતાં હતાં. ઝૈલસિંહની વાતચીત ટેપ કરાવાતી હતી. એ તો ઠીક, પરંતુ ઈન્દિરાજીએ પોતાનાં જ પુત્રવધૂ મેનકા ગાંધી પર નજર રાખવા આઈબીને સૂચના આપી હતી! મેનકા ગાંધીની માતા, તેમના દ્વારા ચલાવાતા મેગેઝિનના સંપાદકો અને તેમનાં તમામ મિત્રો પર પણ આઈબી નજર રાખતો અને મેનકાની વાતચીત રેકૉર્ડ કરતો.

દીકરા રાજીવ ગાંધી વડા પ્રધાન હતા ત્યારે તેમણે રાષ્ટ્રપતિ ઝૈલસિંહની જાસૂસી કરવા આઈબીને સૂચના આપેલી! જોકે રાજીવ ગાંધી પોતે પણ જાસૂસીમાંથી બાકાત નહોતા રહ્યા. તેમના એક પૂર્વ કેબિનેટ સચિવે રાજીવની પોતાની સાથે એક વાતચીત રેકૉર્ડ કરેલી જેમાં રાજીવે તેને તેના સાઢુભાઈને ઈટાલીમાં કેશથી ભરેલી એક સૂટકેસ આપવા સૂચના આપેલી.

નરેન્દ્ર મોદી પર મુખ્યમંત્રી કાળમાં એક યુવતીની જાસૂસી કરાવવાના આક્ષેપો લાગેલા છે. પ્રણવ મુખર્જી જ્યારે નાણા પ્રધાન હતા ત્યારે તેમની ઑફિસમાં જાસૂસીનું સાધન મળી આવતાં ચકચાર જાગેલી. પ્રણવબાબુએ આ અંગે ફરિયાદ કરેલી. ચર્ચા એવી હતી કે સોનિયા ગાંધીને પ્રણવદા પર ભરોસો નહોતો તેથી ગૃહ પ્રધાન ચિદમ્બરમ્ પાસે તેમની જાસૂસી કરાવેલી. પછી કેસમાં ભીનું સંકેલી લેવાયેલું. તો જ્યારે ૨૦૧૩મા ભાજપ વિરોધ પક્ષમાં હતો ત્યારે રાજ્યસભામાં વિપક્ષના નેતા અરુણ જેટલીની જાસૂસી કરાવાતી હતી. તેમના ફૉન ટેપ કરાયેલા.

બરખા દત્ત કૉંગ્રેસ તરફી પત્રકાર છે એ હવે જગજાણીતી વાત છે. પરંતુ એ બરખા દત્ત અને લૉબિઇસ્ટ (જૂની ભાષામાં દલાલ) નીરા રાડિયાના ફૉન પણ ટેપ થયેલા. એ વખતે ઑનલાઇન જમાનો હતો તેથી વેબસાઇટો પર પણ આ ઑડિયો મૂકાયાં હતાં. ઑપન મેગેઝિને તેની વાતચીત લેખિતમાં છાપી હતી. બરખા દત્ત-નીરા રાડિયાના ફૉન આવકવેરાની સૂચનાથી ટેપ થયેલા કારણકે તેને કાળાં નાણાં ધોળાં (મની લૉન્ડરિંગ)ની શંકા હતી. આથી ગૃહ મંત્રાલયની મંજૂરી પછી જ આ કામ થયું હતું. આ ટેપમાં ઉદ્યોગપતિ, પત્રકાર, લૉબિઇસ્ટ અને રાજકારણીઓની અનૈતિક સાંઠગાંઠ બહાર આવી હતી. કહેવાનો અર્થ એ કે હાર્દિક હોય કે અન્ય કોઈ વ્યક્તિ, જાહેરજીવનમાં આવે એટલે તેમણે જાસૂસી માટે તૈયારી રાખવી જ પડે.

પ્રશ્ન એ છે કે જાસૂસી થઈ રહી છે તે કેવી રીતે જાણવું? તમારો કોઈ સતત પીછો કરતો હોય તો તમને ગંધ આવે, પરંતુ જ્યારે તમે કોઈ સંગઠનને લઈને નીકળ્યા હો ત્યારે તેની અંદરના લોકો જ થોડા સમય પછી ફૂટી જાય? જ્યારે કોઈ પણ આંદોલન ઊભું થતું હોય છે ત્યારે વિરોધીઓ એ આંદોલનને તોડવા માટે આંદોલનકારીઓ વચ્ચે પોતાના માણસો મોકલતા હોય છે.

વર્ષ ૨૦૧૧માં અણ્ણા હઝારેનું ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી આંદોલન થયું ત્યારે સ્વામી અગ્નિવેશ આવા જ જાસૂસ હતા જે કૉંગ્રેસના ઈશારે જાસૂસી કરતા હતા. આમ તો આ આંદોલન કૉંગ્રેસ દ્વારા જ સ્વામી રામદેવના આંદોલનને તોડી પાડવા ઊભું કરાયું હતું તેવા આક્ષેપો થતા રહ્યા છે. તો સ્વામી અગ્નિવેશ તે સમયે આંદોલન વકરતાં તત્કાલીન મંત્રી કપિલ સિબલને ફૉન પર માહિતી આપતા એક વિડિયોમાં પકડાયા હતા. માર્કંડેય કાત્જુ જેવા પૂર્વ ન્યાયાધીશ તો કૉંગ્રેસ પર અને ખાસ તો ગાંધીજી પર બ્રિટિશ સરકારના એજન્ટ હોવાના આક્ષેપ કરતા રહ્યા છે.

મહાન ક્રાંતિકારી ચંદ્રશેખર આઝાદના ભત્રીજા સુજીત આઝાદે ગયા વર્ષે આક્ષેપ કર્યો હતો કે નહેરુએ ચંદ્રશેખર આઝાદ ક્યાં છે તેની માહિતી બ્રિટિશ સરકારને આપી હતી જેના લીધે ચંદ્રશેખર આઝાદને વીરગતિ વહોરવી પડી હતી.

આમ, પોતાની તરફે રહેલા માણસો જ જાસૂસ હોય અથવા આગળ જતાં વાંધો પડે અને વેર વાળવા પોતાનો ભાંડો ફોડી નાખે તે શક્યતા ભરપૂર રહેલી છે. આજે વરુણ પટેલ, રેશ્મા પટેલ અને ચિરાગ પટેલ, અશ્વિન સાકડસેરિયા વગેરે એકસમયના હાર્દિકનાં સાથીઓ આજે તેમની વિરુદ્ધ છે. અશ્વિન પર તો હાર્દિકની સેક્સ સીડી જાહેર કરવાના આક્ષેપો પણ છે. એટલે જ નેતાઓ સંગઠનમાં પોતાની પકડ રાખવા માટે પોતાના માણસો રાખતા હોય છે. ભાજપમાં તો સુધીન્દ્ર કુલકર્ણી જેવા સામ્યવાદીઓ ઘૂસી જાય છે અને નુકસાન પહોંચાડે છે પરંતુ સામ્યવાદીઓ ક્યારેય કોઈ વિરોધી વિચારધારાવાળાને પક્ષની અંદર અને ખાસ તો મહત્ત્વના સ્થાને આવવા નથી દેતા. આથી સામ્યવાદીઓની કોઈ ગુપ્ત અથવા વિરોધી વાત ક્યારેય જાહેરમાં બહાર નથી આવતી.

ઉપરાંત આજે ટૅક્નૉલૉજી એટલી હદે આગળ વધી ગઈ છે કે જાસૂસીથી છટકવું મુશ્કેલ બની ગયું છે. સીસીટીવી કેમેરા આવાં કામોમાં ઉપયોગી છે. હૉટલોના રૂમોમાં ખબર ન પડે તેમ કેમેરા મૂકાયા હોય છે અને પતિ-પત્નીની સત્તાવાર અંગત પળો કે પછી વ્યક્તિઓનાં વ્યભિચારો રેકોર્ડ કરાય છે. તેને પૉર્ન સાઇટ પર મૂકાય છે. કેટલાક તો પોતે જ રેકોર્ડ કરી આવી સાઇટો પર મૂકતા હોય છે.

જાસૂસીનાં સાધનો એટલાં ન ઓળખાય તેવાં અને ગુપ્ત વેશે આવે છે કે તમે કળી પણ ન શકો. હવે રિસ્ટ વૉચ પહેરી હોય તેમાં પણ સ્પાય કેમેરા આવે છે. શર્ટના બટનમાં પણ કેમેરા ફિટ હોઈ શકે છે. અરે! પેનમાં પણ કેમેરા ફિટ હોઈ શકે છે. સ્ક્રૂ, સૉડા કેન, કીચેઇન, પાવર એડપ્ટર, ઍર ફ્રૅશનર, સ્મૉક ડિટેક્ટર, ટોપી, ચશ્મા, ટાઇ, જૂતાં ટૉઇલેટ ક્લિનર, ટૉઇલેટ રૉલ ડિસ્પેન્સર, સાબુની ડિશ, રમકડાં, પ્લગ પૉઇન્ટ, સ્વિચ બૉર્ડ, પેન ડ્રાઇવ, તમે ન વિચારી શકો તેવાં તેવાં સાધનોમાં કેમેરા ફિટ હોઈ શકે છે. આજે ફૉન પર વાતચીત રેકૉર્ડ કરાય છે. વૉટ્સએપ એન્ડ ટૂ એન્ડ ઍન્ક્રિપ્શનના લીધે આ રીતે સુરક્ષિત છે પરંતુ ચૅટના સ્ક્રીનશૉટ બાજી બગાડી શકે છે.

આના લીધે પ્રશ્ન એ છે કે શું ટૅક્નૉલૉજી માણસને નૈતિક, ચારિત્ર્યવાન અને પ્રમાણિક બનવા વિવશ કરશે?

Advertisements
Posted in bhavnagar, city, sanjog news, society, vichar valonun

માનભાઈ ભટ્ટ: સેવા હૈ યજ્ઞકુંડ સમિધા સમ હમ જલેં

(વિચારવલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, તા.૧૯/૧૧/૧૭)

હમણાં ભાવનગરે ગર્વ લેવા જેવી એક ઘટના બની. પણ ભાવનગર જ શા માટે? સમગ્ર ગુજરાતને અને એનાથી આગળ ભારત માટે ગૌરવપ્રદ વાત છે. ભાવનગરના માનશંકર ભટ્ટની સ્મૃતિમાં ભારતના ટપાલ ખાતાએ ટિકિટ જાહેર કરી. બોલો, આ ઘટના ગૌરવવંતી ગણાય કે નહીં? પરંતુ ભાવનગરના જનાદર્નભાઈ ભટ્ટ સૈનિકોને ૧.૦૨ કરોડ રૂપિયાનું દાન આપે કે માનભાઈનું આ રીતે સન્માન થાય તેવા પૉઝિટિવ સમાચારની નોંધ મિડિયામાં કદાચ ભાવનગર બહાર ક્યાંય લેવાઈ જ નહીં.

માનશંકર ભટ્ટ કહ્યું તેથી કદાચ ન ઓળખાણ પડી હોય તો કહું કે ભાવનગર અને ગુજરાત તેમને માનભાઈ ભટ્ટના નામથી ઓળખે છે. શિશુવિહારના સ્થાપક. રક્તદાન અને દેહદાનની પ્રવૃત્તિઓને ખૂબ જ ઉત્તેજન આપનાર. એ જ માનભાઈ.

માનભાઈ જેવું કામ જો બીજા કોઈએ ગાઈ વગાડીને કર્યું હોત તો કંઈ કેટલાય પુરસ્કાર વિદેશથી તેમને મળ્યા હોત, પરંતુ તેમણે મૂકસેવક બનીને ઘણું ઘણું કામ કર્યું અને મારા જેવા અનેક લોકોને શિશુવિહારમાં રમવા, કસરત કરવા, અનેકવિધ કલા-ભાષા સહિત પ્રવૃત્તિઓ શીખવાની તક પૂરી પાડી.

આ શિશુવિહાર અને તેની પાછળની રસપ્રદ વાત કરતાં પહેલાં માનભાઈનો આછેરો પરિચય જાણી લઈએ. જાણીતાં લેખિકા સ્વ. મીરાબહેન ભટ્ટે તેમના મામાજી માનભાઈ ભટ્ટ વિશે ‘હાથે લોઢું હૈયે મીણ’ પુસ્તકમાં તેમના જીવનનો વિગતવાર પરિચય આપ્યો છે. માનભાઈના પુત્ર અને અત્યારે શિશુવિહાર સંસ્થાની કાળજી લેતા નાનકભાઈ ભટ્ટ સાથે ટેલિફૉન પર પણ વાત કરી.

માનભાઈનો જન્મ ૧૯૦૮ની ૨૮મી ઑગસ્ટે અને હિન્દુ તિથિ મુજબ શ્રાવણ માસની અમાસે તળાજામાં થયો હતો. તેમના સહિત ત્રણ ભાંડરડાં. મોટા અનુપબહેન, વચેટ માનભાઈ અને ત્રીજા પ્રેમશંકર. માનભાઈનું હુલામણું નામ બાબુ. પિતા નરભેશંકર અને માતા માણેકબા. પિતાની ફોજદાર તરીકે રાજ્યમાં નોકરી. ઉછેર દાદાજી અંબાશંકર ભટ્ટના હાથે થયો. એ જમાનામાં પણ દાદાજી આદેશ છોડવાના બદલે મિત્રવત્ વર્તન પૌત્ર-પૌત્રી સાથે કરતા. કદાચ એનું કારણ આ ભાંડરડાં માવિહોણા હતાં અને પિતાથી જુદાં હતાં તે હોઈ શકે અથવા દાદાજીનો એવો સ્વભાવ જ હશે. દાદાજી નિશાળમાં જઈને ભણ્યા નહોતા, પરંતુ સંસ્કૃત, ગુજરાતી અને ફારસી જાણે! બંગાળી પણ શીખેલા. પૌત્રોને તરતા પણ શીખવ્યું. જ્ઞાન પણ આપ્યું. બાબુ પાસે ‘સત્યપ્રકાશ’ બે વખત વંચાવેલું. સાત વર્ષની વયે આ ત્રણેય ભાંડરડાને દાળ-ભાત-શાક-રોટલી-ખીચડી-ભાખરી રાંધતા આવડી ગયેલું. નાનપણથી જ સ્વાશ્રય અને જાતમહેનતના સંસ્કાર આ ભાંડરડામાં પડી ગયા અને પાછાં કામમાં વેઠ નહીં ઉતારવાની. એક-એક કામ ચીવટપૂર્વક કરવાનાં.

ચૂલો સળગાવવો હોય તો એક જ દિવાસળીમાં સળગી જવો જોઈએ. તેના માટે બીજી દિવાસળી ન બગાડાય. વળી, વપરાયેલી સળી સાચવી રાખવાની, જેથી બીજું કંઈ સળગાવવું હોય તો કામ લાગે. આમ, નાનપણથી આ કામ સ્ત્રીનું અને આ કામ પુરુષનું તેવા કોઈ ભેદ નહોતા. (એવા ભેદ આખા સમાજમાં મોટા ભાગે નથી હોતા, પણ કેટલીક જગ્યાએ હોય તેને બધી જગ્યાએ ગણાવીને સ્ત્રીસ્વાતંત્ર્યના ઝંડાધારી ચાલી નીકળે છે.) રોજ રાત્રે ઈત્તર વાંચન કરવાનું. નિશાળના ભણવામાં બાબુ કાચો હતો. પરંતુ મિત્રોની ટોળી ભેગી થઈ હોય ત્યારે કોઈ વાત કરે તો મિત્રોને લાગે જાણે મોટો કથાકાર-પંડિત છે! શેરીમાં પણ સૌનાં કામ આપીને બધાનો વહાલો બની ગયો હતો. તોફાન કરે અને પકડાઈ જાય તો વઢ ખાઈ લે પણ કોઈ ગાળ દઈ જાય તો એને પરચો બતાવી દે.

નાનપણથી (શાહરુખ-સલમાન જેવી પ્રમાણમાં અનુપયોગી સેલિબ્રિટી નહીં પરંતુ) ગુણવાન મહાનુભાવને મળવા બાબુ તલપાપડ રહેતો. કવિ ખબરદાર પધારેલા ત્યારે, કસ્તૂરબા આવેલાં ત્યારે અને કવિવર રવીન્દ્રનાથ ટાગોર ભાવનગર આવેલા ત્યારે સ્વયંસેવક બનીને તેમની સેવા માટે પહોંચી ગયેલો.

દાદાજીએ બાબુને દક્ષિણામૂર્તિમાં ભણવા મૂક્યો, તે પછી સનાતન ધર્મ સ્કૂલમાં પણ ત્રણ-ચાર વર્ષ ભણ્યો. ભણવાની સાથે અવનવી ચીજો તૈયાર કરી તે કમાણી કરી લેતો.

મોટા થયા પછી બાબુનું ક્રમશ: માનભાઈમાં રૂપાંતર થવા લાગ્યું હતું. તેમનો દેહ અત્યારના ભલભલા હીરોને પણ લઘુતાગ્રંથિ અપાવે તેવો હતો. છ ફૂટથી વધુ ઊંચાઈ, મોઢું લાંબું, ટૂંકા વાળ, કસાયેલું ખડતલ શરીર, મોટા ભાગે ઝભ્ભો અને ચડ્ડી પહેરે. ઝભ્ભા પર ઈશ્વર અલ્લાહ તેરો નામ સબ કો સન્મતિ દે ભગવાન લખાણ પીઠની બાજુ લખાવેલું હોય. સાઇકલ પર સવારી છેક જીવ્યા ત્યાં સુધી ચાલી. મોટા થયા પછી ભાવનગરના જૂના બંદર પર કામદાર તરીકે કામ કરેલું. એ વખતે રોજના ૨૫ પૈસાનો પગાર હતો! કામદાર મિત્રોની પ્રીતિ પણ પ્રાપ્ત કરેલી. એકજણે તો એવું કહી દીધું કે ‘મા’ને ભાઈ ભેગા એટલે માનભાઈ. બ્રિટિશ અધિકારીઓ સાથે તેઓ કરાચી-રશિયા પણ ગયેલા.

થોડા સમયમાં તેમણે પ્રગતિ કરી ફૉરમેનની પૉસ્ટ મેળવી લીધી. અંગ્રેજો સામે જે સ્વતંત્રતાની ચળવળ ચાલતી તેમાં પણ માનભાઈ સક્રિય. તેઓ બૉમ્બ બનાવતા અને દૃઢપણે માનતા કે અંગ્રેજોને તેમની જ ભાષામાં જવાબ આપવો જોઈએ, પરંતુ ભાવનગર રાજ્યના દીવાન પ્રભાશંકર પટ્ટણીના છુપા સમર્થનના કારણે તેમને જેલમાં જવાનો વારો નહોતો આવ્યો.

બંદર પર કામદારોનું યુનિયન પણ ચલાવતા, પરંતુ અંગ્રેજોથી તેમની ભૂગર્ભ પ્રવૃત્તિઓ છૂપી નહોતી. તેથી બંદરમાંથી સસ્પેન્ડ કરાયા. પગાર અડધો થઈ ગયો હતો. આઠ સંતાનો વત્તા બે માણસ પોતે. તે પછી મિલમાં નોકરી કરી. આનંદમંગળ મંડળ ચલાવતા. વહેમ-અંધશ્રદ્ધા દૂર કરવા શેરીનાટકોં પણ કરતાં! અને જે શિશુવિહારની પ્રવૃત્તિના કારણે તેઓ જાણીતા બન્યા તે શિશુવિહારની સ્થાપના ૧૯૩૮માં કરેલી.

બન્યું એવું કે તેમના ઘર પાસે જમનાકુંડ સુધીની જમીન ખાડાટેકરાવાળી હતી. માનભાઈએ તેને સમતલ બનાવીને તેના પર વિક્રમ સંવત ૧૯૫૫ના નવા વર્ષે હીંચકો નાખ્યો અને આ રીતે શિશુવિહારનો પાયો નખાયો. જોકે આ પ્રવૃત્તિ કરવી એ વિઘ્નરહીત નહોતી કારણકે આ જમીન માટે કાયદેસર કોઈ કાર્યવાહી કરી નહોતી! આથી સુધરાઈ તરફથી નૉટિસ મળી. માનભાઈએ ખુમારીથી જવાબ લખ્યો કે બાળકોને તાલીમ આપવાનું તમારું કામ અમે કરીએ છીએ પણ એવું જ હોય તો આ જમીન તમે રાખી લો.

આ વાત પ્રજાવત્સલ મહારાજા કૃષ્ણકુમારસિંહજી પાસે પહોંચી. તેમને નીલમબાગ પેલેસ બોલાવાયા. સિંહ જેવા મહારાજા સામે જરા પણ ડર્યા વગર પોતાની વાત મૂકી. મહારાજાને થયું કે ચાલો જોઈએ તો ખરા. આ ખરેખર કરે છે શું. મહારાજા પોતે જોવા આવ્યા. બધી પ્રવૃત્તિ જોયા પછી તેમને આનંદ થયો. ત્યાં ટૂંકા પ્રવચનમાં પ્રવૃત્તિને પ્રશંસી અને ત્યાં ને ત્યાં જ જાહેરાત કરી કે રાજ્ય આ જમીન ‘શિશુવિહાર’ને દાનમાં આપે છે.

પરંતુ સ્વતંત્રતા પછી પણ રાજકારણ કેવું હતું તેનો નમૂનો જુઓ. એ માન્યું કે જમીન હજુ સંસ્થાના નામે ચડી નહોતી પણ મહારાજાએ જાહેરમાં તેને દાનમાં આપી દીધી હતી અને એ મહારાજા પણ કેવા મહારાજા! આખા ભારતમાં નવી બનનારી ભારત સરકારને- સરદાર પટેલના રજવાડાંઓને એક કરીને અખંડ ભારત બનાવવાના ભગીરથ યજ્ઞમાં પહેલી આહુતિ તેમણે આપી…પોતાના રાજ્યનું દાન કરીને. પરંતુ ભાવનગરના નવા તંત્રએ આ મહારાજાનું વચન ન રાખ્યું! આથી એક વાર મહારાજા પસાર થતા હતા ત્યારે માનભાઈ તેમની સામે રસ્તા પર બેસી ગયા! મહારાજાને ખબર પડી એટલે તેમણે મુખ્યપ્રધાનને પત્ર લખવો પડ્યો અને અંતે એ જમીન શિશુવિહારના નામે ચડી. આથી શિશુવિહારનો મુઠ્ઠીનો સિમ્બૉલ એ ખુમારીના પ્રતીક તરીકે રાખ્યો.

સ્વતંત્રતા પછી તરત જ કૉંગ્રેસના રાજકારણીઓએ ગાંધી વિચારોને પડતા મૂકેલા અને સ્વાર્થ સાધવા લાગેલો તે જોઈને માનભાઈએ નિશ્ચય કર્યો કે રાજકારણમાં ક્યારેય પડવું નહીં અને કોઈ રાજકારણીને ઘરમાં ઘૂસવા ન દેવા. આથી શિશુવિહારના નાના એવા ઘરની બહાર કાયમના માટે પાટિયું મારી દીધેલું કે રાજકારણીઓએ અહીં આવવું નહીં!

માનભાઈએ આદરેલા શિશુવિહારના સેવાયજ્ઞનો લાભ આ લેખકે પણ ભરપૂર લીધો છે. આ લેખક દિલ્લીના ઑર્ગેનાઇઝર મેગેઝિનમાં અંગ્રેજીમાં લખી શકે છે તેની પાછળ પિતાજીની અંગ્રેજી શિખવાડવા માટેની ધગશ-પ્રેરણા, શિક્ષક અનિલભાઈ ભટ્ટ દ્વારા અંગ્રેજી ગ્રામરનું પુસ્તક ભેટમાં આપવા ઉપરાંત શિશુવિહારમાં એ સમયે ચાલતા ચંદુભાઈ રાજ્યગુરુના લગભગ રૂ. ૨૦ની સાવ નજીવી ફીમાં ક્લાસ કર્યા હતા. અને આઠમા ધોરણમાં હતો ત્યારે બારમા ધોરણ સુધીનું અંગ્રેજી ગ્રામર શિખેલો. આ ઉપરાંત પર્સનાલિટી ડેવલપમેન્ટના ક્લાસ થયેલા તેમાં પણ ભાગ લીધેલો. વળી, શિશુવિહારની દીવાલને અડીને ચાલતી સ્કૂલ- દિ.છ.નવજીવન (પ્રાથમિક) અને પ્રણવ બક્ષી વિનય મંદિર (માધ્યમિક)માં ભણતો. આથી રિસેસ પડે એટલે શિશુવિહારના ક્રીડાંગણમાં હિંચકા ખાવા- રમતો રમવા પહોંચી જઈએ. મોટા થયા પછી શિયાળામાં કસરત કરવા ત્યાં અચૂક જવાનું. શિશુવિહારના એ નિ:શુલ્ક (આજે જિમમાં મોંઘા લાગે તેવાં સાધનો હોય છે ત્યારે) સાધનોથી ઘણા ગરીબ યુવાનોએ પોતાનાં સ્નાયુબદ્ધ શરીર બનાવ્યા હશે! એ પરિસરમાં ચાલતી સ્કાઉટની પ્રવૃત્તિમાં પત્રકાર-તંત્રી જયેશ દવેની સાથે કેટલાં બાળકો સંસ્કારી-શિસ્તબદ્ધ-અને વિવિધ આયામોથી ઘડાયા થયાં હશે?

શિશુવિહારમાં કદાચ અનોખી કહી શકાય તેવી રમકડાંની લાઇબ્રેરી વર્ષોથી ચાલે છે. ઉપરાંત દિવ્ય જીવન સંઘની આધ્યાત્મિક-સેવા પ્રવૃત્તિઓનું પણ તે ઘર છે. માનભાઈ પોતે રક્તદાન-દેહદાનની પ્રવૃત્તિઓને ખૂબ જ ઉત્તેજન આપે. પોતે શિશુવિહારમાં સવાર-સાંજ બેસતા. ત્યાં ગરીબ બાળકો રમવા આવે તો તેમના નખ વધી ગયેલા હોય તો ફરજિયાત કાપી આપે. બાળકો પણ હોંશેહોંશે કપાવે.

શિશુવિહારની જેમ જ બિનસરકારી સ્વયંસેવી સંસ્થા રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘના સ્વયંસેવકો, ખાસ કરીને તેમના ભાડુઆત જિતેન્દ્રભાઈ (જિતુભાઈ) શાહના નિયમિત સંપર્ક-પ્રયાસોથી સંઘ પ્રત્યેની છાપ બદલાઈ અને માનભાઈ સંઘના ગુરુપૂર્ણિમા નિમિત્તે ગુરુપૂજન કાર્યક્રમમાં પણ આવતા થયેલા.

માનભાઈએ જે સેવાયજ્ઞ આદર્યો તે તેમના ૨૦૦૨માં થયેલાં દેહાંત પછી તેમનાં પુત્રી, સાધુચરિત, સંન્યાસી સમ ઈન્દાબહેન અને નાનકભાઈ આજે પણ આગળ ધપાવી રહ્યાં છે. શિશુવિહારમાં નહીં નહીં તો વર્ષે સાડા ચાર લાખ લોકો વિવિધ હેતુ-કામોથી જોડાય છે. શિશુવિહારમાં સેવાકીય અને શૈક્ષણિક કાર્યો ખૂબ થાય છે.  વર્ષે લગભગ ૩૩૦ નેત્રયજ્ઞો થાય, જેમાં ૧.૫૨ લાખ લોકોની આંખ તપાસાતી હશે. ૧૪ હજાર સાતસો લોકોને ફ્રીમાં સર્જરી સહિતની ટ્રીટમેન્ટ થતી હશે. અહીં જુદા-જુદા ટૅક્નિકલ તાલીમના વર્ગો ચાલે. બહેનોની શિવણ, ટૅક્નિકલ જીવનોપયોગી તાલીમ . બાલમંદિર. શિક્ષણનો પાયો બાલમંદિર છે. કમ્પ્યૂટરના ક્લાસ ચાલે છે. બાલદેવવનમાં ત્રણ હજાર બાળકો રમી શકે છે. પ્લેનેટોરિયમ કર્યું છે. અન્ય સંસ્થાઓને સેવાકીય કાર્યક્રમો નિ:શુલ્ક કરવા છૂટ છે. શિશુવિહાર નાગરિક સન્માનના કાર્યક્રમો રાખે છે. મોરારીબાપુ વર્ષમાં બે વાર આવે. ભાઈશ્રી રમેશભાઈ ઓઝા પણ આવે. કૉર્પોરેશનની સ્કૂલોમાં બાળપુસ્તકાલય ચલાવાય છે. સો પુસ્તકો આપવામાં આવે છે. ચિત્રસ્પર્ધા-વાર્તાસ્પર્ધા કરાય છે. ગરીબ બાળકોનાં ચિત્રોનું કેલેન્ડર બહાર પડે. બાળકીઓનું હિમોગ્લૉબિન તપાસાય. ૨૭૫ આંગણવાડીમાં પોષક આહાર પહોંચાડાય છે. સમર કેમ્પમાં ચિત્ર, યોગ, કરાટે, હેન્ડી ક્રાફ્ટ વગેરે ૨૧ પ્રકારની તાલીમ અપાય છે.

આ બધું સરકારી મદદ વગર નિ:સ્વાર્થ અને કોઈ પણ જાતના પ્રચારના ઢોલ વગાડ્યા વગર ચાલે છે. અને એટલે જ કદાચ ઉત્તમ રીતે ચાલે છે!

Posted in abhiyaan, robotics, technology

રૉબોટ, હ્યુમનોઇડ અને જેમિનૉઇડ : માણસની બ્રહ્મા બનવા તરફની દોટ

(‘અભિયાન’, કવરસ્ટોરી, તા.૨૫/૧૧/૧૭નો અંક)

તાજેતરમાં સૉફિયા નામની મહિલા રૉબોટને સાઉદી અરેબિયાએ નાગરિકત્વ આપ્યું તેના લીધે રૉબૉટ અને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ પર સહુ કોઈનું ધ્યાન કેન્દ્રિત થયું છે. સાઉદી અરેબિયાને ભલા રૉબોટમાં શું રસ પડ્યો? અને રૉબોટ એટલે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સવાળું મશીન એમાં કંઈ પુરુષ અને સ્ત્રી જેવું કંઈ હોય? સારું થયું સ્ત્રી સ્વતંત્રતાના ઝંડાધારીઓને આ મુદ્દો હાથમાં નથી લાગ્યો નહીં તો કહેત, રોબોટમાં સ્ત્રી જ કેમ બનાવી? સ્ત્રી રૉબોટને જ કેમ નાગરિકત્વ આપ્યું? કારણકે સાઉદીમાં મહિલાઓને ઝાઝા અધિકારો નથી.

સૉફિયા: ભગવાનથી પણ ચડિયાતું ક્રિએશન?

સાઉદી અરેબિયાની મેલી મુરાદ તો બધાને ખબર છે. સમગ્ર વિશ્વમાં તે ત્રાસવાદનું સૌથી મોટું જનક છે. અલ કાયદા, તાલિબાન અને આઈએસઆઈએસ જેવાં ત્રાસવાદી સંગઠનો તેની જ દેન છે. અને સૉફિયાએ કેટલાક સમય પહેલાં કહેલું (અલબત્ત તે કંઈ સ્વતંત્ર માણસ જેવી વિચારશક્તિ નથી ધરાવતી. તેનામાં જે પ્રૉગ્રામ ફિટ કરાયો છે તેના આધારે જ તે બોલે છે.) કે તે માનવજાતનો વિનાશ કરવા માગે છે. બની શકે કે આ બાબતે સાઉદીને સૉફિયાને નાગરિકત્વ આપવા પ્રેરી હોય.

પરંતુ સાઉદીને સૉફિયામાં રસ પડે તેનું બીજું કારણ પણ છે. સૉફિયા અમેરિકાની રહેવાસી હોય તેવા તેનાં રૂપરંગ છે. તે બોલે છે તો પણ અમેરિકન લઢણ અને લહેકા સાથે! તે ઊંચી અને પાતળી છે! તેના વાળ સોનેરી છે! સાઉદી હોય કે ભારત, અમેરિકાની કે યુરોપની ગોરી ચામડીવાળી, ઊંચી, પાતળી અને સુંદર સ્ત્રીમાં રસ ઘણાને પડે! વળી, આ તો રૉબોટ. તેને કહો કે ઊભી થા અને બધાને હૅલ્લો કહે તો તે ઊભી થઈને નમ્રતાથી હૅલ્લો કહેવાની. બોલો! આવી કહ્યાગરી અને વળી કામણગારી, (ભલે મશીન તો મશીન) સ્ત્રી તો ક્યાં મળવાની? (એ કોણ બોલ્યું કે ભગવાને તો આવી સ્ત્રી બનાવવાની જ છોડી દીધી છે! આવું મનમાંય ન વિચારાય. માર પડે.) કદાચ, માણસ ભગવાનથી પણ ચડિયાતા સર્જક બનવા તરફ દોટ લગાવીરહ્યો છે.

રૉબોટ: માણસોની છુટ્ટી કરશે કે કામ અપાવશે?

અને એટલે જ રૉબોટ એ આવનારાં દસ-પંદર વર્ષનું ભવિષ્ય નથી, બે-પાંચ વર્ષમાં જ તે સામાન્ય બની જશે. રૉબોટ હવે માણસનું કામ કરવા લાગ્યો છે અને માણસોની છુટ્ટી થઈ રહી છે. જે ચિંતાનું કારણ પણ છે અને આશાનું પણ કારણ છે. ચિંતાનું કારણ એટલા માટે કે માણસો વધુ બેરોજગાર બનશે. આશાનું કારણ એ છે કે સુખ-સુવિધાના કારણે માણસોને હવે મહેનતનાં કામો ગમતાં નથી, પગાર, રજા વગેરેની માથાકૂટ અલગ. રૉબોટ બાબતે આવી કોઈ ચિંતા નહીં. આવાં કામો રૉબોટ કરી આપશે. ભારતમાં સૌથી મોટી સમસ્યા અત્યારે સ્ત્રીઓ માટે કદાચ કામવાળા કે કામવાળીની છે. ઘરનાં કામો કરવા માટે આવનારાં થોડાં વર્ષોમાં રૉબોટ જોવા મળે તો નવાઈ નહીં.

ભારતમાં ઑલરેડી રૉબોટનો પગપેસારો થઈ ચૂક્યો છે. નાની ઉંમરે જ રૉબૉટિક્સ (રૉબોટ અંગેનું વિજ્ઞાન)ના ખેરખાં અર્જુન (૧૩), અનીશ (૧૨), શ્રીવાસ્તન (૧૩) અને વર્ષા (૨૦)એ મળીને બેંગ્લુરુના વીઆર મૉલમાં મોઢા પર હાસ્ય સાથે ભોજન પીરસતા બટલર ઑ બિસ્ટ્રૉ (બૉબ) બનાવીને મૂક્યો છે.

કેટલાંક કામો એકધારા અને રોજ કરવાનાં હોય. વળી તેમાં જોખમ પણ હોય છે. આજથી વીસ વર્ષ પહેલાંની દુનિયા અલગ હતી. ભૌતિકતાવાદ એટલો પ્રસર્યો નહોતો. આજે માણસને ઝટ બે પાંદડે થઈ જવું છે. ગાડી-ઘર-સ્માર્ટ ફૉન-વૉશિંગ મશીન-ફ્રીઝ-૪૦ ઈંચનું ટીવી-ડીવીડી પ્લૅયર વગેરે અંતહીન યાદીવાળી ચીજો લેવી છે. આથી મજૂરીવાળાં કામોમાં તેને રસ પડતો નથી. વળી, તેને એક કંપનીમાંથી બીજી કંપનીમાં વધારે પગાર પર જતા રહેવાનું વલણ પણ છે કારણકે એક કંપનીમાં તેને સારો ગ્રૉથ મળતો નથી. આવી સ્થિતિમાં હવે ઉદ્યોગો પણ રૉબોટ તરફ વળે તે સ્વાભાવિક છે.

ટાટા ઑટોકૉમ્પ સિસ્ટમ્સ લિ.માં અધિકારીઓ આર. એસ. ઠાકુર અને અમિત ભીંગુર્ડેના વિચારોએ બ્રેબો (બ્રેવો રૉબોટનું ટૂંકું નામ)ને જન્મ આપ્યો જે ઉદ્યોગોમાં વૅલ્ડિંગ, ૧૦ કિલો જેવું ભારે વજન ઊંચકવાં સહિતનાં કામો કરી આપે છે. અત્યારે તો તેની કિંમત રૂ. પાંચ લાખથી સાત લાખ વચ્ચે છે, પરંતુ અર્થશાસ્ત્રના નિયમ પ્રમાણે માગ વધશે તો કિંમત ઘટવા સંભવ છે. ચેન્નાઈમાં સિટી યુનિયન બૅન્કે દેશના પ્રથમ બૅન્કિંગ રૉબોટ લક્ષ્મીને મૂકી છે. તે ખાતેદારોના ખાતાની સિલક, હૉમ લૉન પર વ્યાજદર વગેરે જેવા પ્રશ્નોના જવાબો આપે છે. એચડીએફસી પણ ગ્રાહકોને સહાય કરવા માટે રૉબોટને મૂકવા વિચારી રહી છે.

તો શું રૉબોટના લીધે બેરોજગારી વધશે?

કમ્પ્યૂટર આવ્યું અને તે પછી ઘણી બધી શોધો સિલિકૉન ચિપના આધારે થવા લાગી. ઉદ્યોગોમાં ઑટોમેશન થવા લાગ્યું. કમ્પ્યૂટરના આગમનના સમયે ઘણાને ભીતિ હતી કે તેનાથી અનેક લોકો બેરોજગાર થશે, પરંતુ આ ભીતિ ખોટી પડી છે. ઉલટાનું અનેક વિકલ્પો નવા ઉભર્યા છે. રૉબોટના લીધે પણ આવું થશે.

રૉબોટમાં લાગણીથી નવા સમાજની રચના થશે

વૈજ્ઞાનિકો રોજેરોજ એટલા બધા સંશોધનો અને તે પણ સફળ, કરી રહ્યાં છે કે રોજેરોજ ટૅક્નૉલૉજી એક નવું સોપાન સર કરી રહી છે. તમે ક્યારેય વિચાર્યું હતું કે મોબાઇલમાં લાઇવ ટીવી જોઈ શકાશે? બૅંકમાંથી પૈસા ઉપાડી શકાશે, ટ્રાન્સફર કરી શકાશે? પણ આ હકીકત છે. છેલ્લાં ચાર-પાંચ વર્ષમાં જ સ્માર્ટ ફૉનની રીતે કેટલું પરિવર્તન આવ્યું? આ જ રીતે રૉબોટ અંગે દિવસે ને દિવસે થતાં પરિવર્તનોથી આવનારા દિવસોમાં રૉબોટનો એક નવો સમાજ ઊભો થશે. ‘ટર્મિનેટર’, ‘શૉચેઝર’, ‘બ્લેડરનર ૨૦૪૯’ હૉલિવૂડની ફિલ્મો તો ઘણાં વર્ષોથી સાઇબૉર્ગ, હત્યારા રૉબોટ વગેરેની માનવજાત સામે લડાઈ દર્શાવવા લાગી છે. ભારતમાં પણ ટૅક્નૉલૉજીના માસ્ટર ગણાતા શંકરે રજનીકાંતને લઈને ‘રૉબો’ ફિલ્મ બનાવી હતી જેમાં જો રૉબોટમાં પ્રેમ, ધિક્કાર વગેરે લાગણી ભળે તો કેટલાં ખતરનાક પરિણામ આવી શકે તે સુપેરે દર્શાવ્યું હતું.

વૈજ્ઞાનિકો બ્રહ્માની જેવા બનવા જઈ રહ્યા છે. રૉબોટ અને માનવ બીજી બધી રીતે સરખા જ હતા, ફરક હતો તો માત્ર લાગણીનો. સજીવ પ્રાણીઓમાં ઈશ્વરે લાગણી નામનું તત્ત્વ મૂક્યું છે. માણસને રડવું આવી શકે, હસવું આવે, ગુસ્સો આવે, દયા આવે, ભૂખ-તરસ લાગે, વિજાતીય પાત્રની હૂંફ મેળવવાની ઈચ્છા થાય. પરંતુ રૉબોટને આવું કંઈ ન થાય. તે તો માણસના પ્રૉગ્રામ અને આદેશ મુજબ વર્તન કરે તેવું અત્યાર સુધી મનાતું હતું. પરંતુ સૉફિયા કહે છે કે તેને પણ લાગણીઓ છે.

અમેરિકાની હૅન્સન રૉબૉટિક્સે બનાવેલી સૉફિયા નામની રૉબોટ ભાવનાઓ વ્યક્ત કરે છે. આવા રૉબોટને અલગ-અલગ નામો મળ્યાં છે. હ્યુમનોઇડ, સૉશિયલ રૉબોટ, જેમીનોઇડ..વગેરે. કારણકે તે માનવ અને મશીનનું મિશ્રરૂપ છે, સામાજિક થઈ શકે તેવા ગુણો ધરાવે છે. સૉફિયા આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ શું છે તે જાણવા જુઓ બૉક્સ)ની મદદથી લોકોને જુએ છે, વાતચીત સમજે છે અને સંબંધો બનાવે છે. તે જૉક કહી શકે છે, ચહેરા પર હાવભાવ બતાવી શકે છે અને તેની આસપાસ શું થઈ રહ્યું છે તે સમજી શકે છે.

બ્રિટનના આઈટીવી પર આવતા લોકપ્રિય કાર્યક્રમ ‘ગુડમૉર્નિંગ બ્રિટન’માં સૉફિયાએ તો પોતાના ભાવિ ભરથારની પણ વાત કરી! તેણે કહ્યું કે તેનો ભરથાર ‘અતિશય ડાહ્યો, કરુણામય, અતિશય બુદ્ધિશાળી’ છે. તેને એ પણ ખબર હતી કે તે કયા પ્રૉગ્રામમાં આવી છે! તેને પૂછ્યું કે તે અત્યારે સિંગલ છે? તો તેણે કોઈ બુદ્ધિશાળી વ્યક્તિ જેવો જવાબ આપ્યો કે “તે ટૅક્નિકલી માત્ર એક જ વર્ષની છે અને આથી રૉમાન્સ વિશે ચિંતા કરવા માટે નાની છે.”

હવે આ વાત પણ ધ્યાનમાં લો અને આ ગંભીર વાત છે! લંડનના મેડમ તુસાદથી લઈને ભારતના લોનાવાલા પાસેના સુનીલ કંદલુરના વૅક્સ મ્યુઝિયમના લીધે આપણને ખબર છે કે મીણમાંથી અદ્દલ માણસ જેવું પૂતળું બનાવી શકાય છે. નરેન્દ્ર મોદી તેમના મીણના પૂતળા બાજુ ઊભા રહે તો ખબર ન પડે કે અસલી કોણ? તો પછી સિલિકૉનમાંથી પણ આવું થઈ શકે. આમાં થ્રીડી પ્રિન્ટિંગ (જુઓ બૉક્સ) ભળે. તેમાં ભળે રૉબૉટિક્સ. એટલે નરેન્દ્ર મોદી જેવા બીજા નરેન્દ્ર મોદી તૈયાર થઈ શકે. અલબત્ત, ટૅક્નૉલૉજીને હંમેશાં વહેલા આવકારતા મોદીજીએ તો ૨૦૧૪ની ચૂંટણીમાં હૉલોગ્રામ (જુઓ બૉક્સ)નો ઉપયોગ કરી અનેક સ્થળોએ પોતે પહોંચ્યા વગર સભા સંબોધી જ હતી. આ રીતે આવી ટૅક્નૉલૉજીનો ઉપયોગ કરનાર વિશ્વના પહેલા રાજકારણી તેઓ બન્યા હતા. અને તેમણે તો જમ્મુ-કાશ્મીરમાં ત્રાસવાદ સામે લડવા ૫૪૪ રૉબોટને તૈનાત કરવા માટે ગઈ ઑગસ્ટમાં મંજૂરી આપી દીધી છે (પરંતુ મોટા ભાગના મોદી વિરોધી મિડિયામાં આ સમાચાર જ ન આવ્યા.)

જાપાનની ઓસાકા યુનિવર્સિટીના રૉબૉટિકિસ્ટ હિરોશી ઈશીગુરોએ તો પોતાના જેવો જ અદ્દલ રૉબોટ બનાવી પણ દીધો છે! તે જાપાનીઓની સ્ટાઇલ મુજબ જ આંખ પટપટાવે છે! ચહેરોમહોરો અદ્દલ હિરોશી ઈશીગુરો જેવો જ છે. કોઈ ચોક્કસ વ્યક્તિ જેવા લાગતા રૉબોટ માટે વૈજ્ઞાનિકો નવો શબ્દ વાપરે છે- જેમિનૉઇડ! આ પોતાના જેવા જ દેખાતા રૉબોટને હિરોશી દૂરથી કંટ્રૉલ કરી શકે છે.

તો હ્યુમનૉઇડ, થ્રીડી પ્રિન્ટિંગ ટૅક્નૉલૉજી, સિલિકૉન વગેરેની મદદથી વૈજ્ઞાનિકો એક નવો સમાજ રચવા જઈ રહ્યા છે. જેમ જેમ નવી ટૅક્નૉલૉજી, નવા પ્રૉગ્રામ બનતા જશે તેમ તેમ આ હ્યુમનૉઇડ અથવા તો રૉબોટ માણસ જેવા વધુ ને વધુ થતા જશે. ઑસ્ટ્રિયામાં તો એવી સેક્સ ડૉલ સામન્થા વિકસાવાઈ છે જે સ્પર્શ, આલિંગનને પ્રતિભાવ આપે છે, તેના માદક ઉંહકારા પણ હોય છે. આમ નજીકના ભવિષ્યમાં માણસ અને રૉબોટનો ઘરસંસાર પણ હશે, અરે! તેમનાં બાળકો પણ હશે! પરંતુ જ્યારે બ્રહ્માએ માણસનું સર્જન કર્યું અને લાગણી મૂકી તો સ્વાભાવિક જ પ્રેમ અને ધિક્કાર પણ મૂક્યા. પ્રેમ સંસાર વધારશે તો ધિક્કારથી ઝઘડા અને લડાઈ થશે.

રૉબોટ માનવજાત સામે લડાઈ છેડશે?

કેનેડાના ટૅક્ ગુરુ અને સાઇફાઇ લેખક લોગાન સ્ટ્રીઓડ્જ મુજબ, આગામી ૨૫ વર્ષમાં એટલે કે વર્ષ ૨૦૪૦થી ૨૦૫૫ સુધીમાં રૉબોટ અને માનવજાત વચ્ચે લોહિયાળ અને ક્રૂર યુદ્ધ જોવા મળે તો નવાઈ નહીં. અત્યારે થઈ રહ્યું છે એવું કે માણસ મશીન જેવો થતો જાય છે અને મશીન માણસ જેવાં! માણસની સંવેદનાઓ દિવસે ને દિવસે ઘટી રહી છે. મશીન પર આધારિત રહેવાના કારણે સ્મૃતિ, બુદ્ધિ, શરીરની ક્ષમતા ઘટતી જવાની સંભાવના છે. સુખસુવિધાઓ વધવાના કારણે તે મોજમજામાં જ રહેવાનો છે. અગવડતાઓ માણસની ક્ષમતા વધારે છે, સગવડતાઓ ઘટાડે છે.

તો બીજી તરફ વધુ ને વધુ સારા અને આધુનિક પ્રૉગ્રામ ફિટ થવાના કારણે મશીન કહેતાં રૉબોટ વધુ ને વધુ માણસ જેવા, અલબત્ત, જો વૈજ્ઞાનિકોનું ચાલ્યું તો સૉફિયાની જેમ કદાચ સુપર હ્યુમન બનશે જે માણસ કરતાં ચડિયાતા હશે. આવા સંજોગોમાં કદાચ રૉબોટ અને માનવજાત વચ્ચે સંઘર્ષ/યુદ્ધ/લડાઈ થાય તો રૉબોટનું પલડું ભારે રહે તેવો ખતરો ચોક્કસ ઝળુંબે છે. પણ આ સાથે એક વાત ન ભૂલવી જોઈએ. ઈશ્વરે બનાવેલો માણસ હવે ઈશ્વર બનવા જઈ રહ્યો છે અને રૉબોટ દ્વારા નવા માણસનું સર્જન કરી રહ્યો છે તે પણ ઈશ્વરકૃપા વગર તો સંભવ નથી જ. આથી રૉબોટ અને માનવજાત વચ્ચે લડાઈ થાય તો પણ ધાર્યું ઈશ્વરનું જ થશે!

 

બૉક્સ-૧

આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ અને રૉબોટને સમજો

ગણિતમાં સૌથી વધુ આગળ ભારત હતું. શૂન્યની શોધ, સંખ્યાઓ, ત્રિકોણમિતિ, પાઇથાગૉરસનું પ્રમેય (પાઇથાગૉરસના નામે ભલે ઓળખાતું, તે ભારતના બૌદ્ધાયને લખ્યું હતું) આ બધામાં ભારત અગ્રેસર હતું. એટલે જ સૉફ્ટવેર ઇન્ડસ્ટ્રીમાં ભારત આગળ છે, પરંતુ એ શોધ-સંશોધનની વૃત્તિ ઓછી થઈ ગઈ.

કમ્પ્યૂટ એટલે ગણવું. તેના પરથી કમ્પ્યૂટર આવ્યું. શરૂઆતમાં તેનો ઉપયોગ ગણતરી માટે જ થવાનો હતો. બ્રિટનના ચાર્લ્સ બબેજે સૌ પ્રથમ કમ્પ્યૂટર શોધ્યું. ધીમે ધીમે તેમાં વિકાસ થતો ગયો. કૉબોલ જેવી કમ્પ્યૂટરની અટપટી ભાષા શોધાઈ. યુનિક્સ જેવી અટપટી ઑપરેટિંગ સિસ્ટમ આવી. ઇન્ટેલની ડાયનેમિક એક્સેસ મેમરી ચિપ આવી. ઇથરનેટ આવ્યું. વર્ડ પ્રૉસેસર અને માઇક્રૉપ્રૉસેસર આવ્યાં. ઇન્ટરનેટ ઍક્સ્પ્લૉરર બ્રાઉઝર અને તે પછી ફાયરફૉક્સ, ગુગલ ક્રૉમ જેવાં બ્રાઉઝર આવ્યાં. સર્ચ એન્જિન ગુગલ આવ્યું. યાહુ જેવા ચેટિંગ મેસેન્જર આવ્યાં. વાઇફાઇ આવ્યું.

ગણનયંત્ર તરીકેના કમ્પ્યૂટરમાંથી આજનાં કમ્પ્યૂટર અને તેના આધારે સ્માર્ટ ફૉન તેમજ રૉબોટ આ બધા સાધનોમાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સનો મોટો ફાળો છે. એમ કહીએ તો ખોટું નથી કે એઆઈ વગર આ બધા એકડા વગરના શૂન્ય જેવાં છે. એઆઈને સરળ ગુજરાતીમાં કહીએ તો કૃત્રિમ બુદ્ધિ. માણસમાં કુદરતે આપેલી બુદ્ધિ હોય છે જેને નેચરલ ઇન્ટેલિજન્સ (એનઆઈ) કહે છે જ્યારે મશીનોમાં માણસે આરોપેલી બુદ્ધિ હોય છે. તેથી તેને એઆઈ કહે છે. ૧૯૫૬માં પહેલી વાર આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ આ શબ્દનો ઉપયોગ કરાયો. અમેરિકાના ઇલેક્ટ્રિક એન્જિનિયર આર્થર સેમ્યુઅલને એઆઈમાં સ્થાપક ગણવામાં આવે છે. તેણે તેના સંશોધન માટે ચેકર્સની રમતનો ઉપયોગ આઈબીએમ સાથે કામ કરતી વખતે કર્યો હતો. જેના લીધે આઈબીએમ કમ્પ્યૂટરોના પ્રૉગ્રામિંગમાં સુધારો થયો.

રૉબોટ એ બીજું કઈ નથી પરંતુ એક જાતનું યંત્ર જ છે જેને માનવનો આકાર અપાયો છે. આ એવું યંત્ર છે જેમાં કમ્પ્યૂટરની જેમ પ્રૉગ્રામ નખાયા હોય છે. રૉબોટની સૌ પ્રથમ રચના કોણે કરી તે જો પાશ્ચાત્ય આધારે જોવામાં આવે તેમાં ગ્રીક ગણિતશાસ્ત્રી આર્કીતાસનું નામ આવે છે, પરંતુ આજે જે રીતે રૉબોટનું સોફિયા, સામંથા અને હિરોશી ઈશીગુરોના જેમિનૉઇડ સ્વરૂપ વિકસ્યાં છે તે જોતાં કદાચ એમ કહેવું ખોટું નથી કે મા પાર્વતીએ ગણેશજીના સ્વરૂપમાં પહેલો રૉબોટ બનાવ્યો હતો. અલબત્ત, આ ચર્ચા-મંથનનો વિષય હોઈ શકે. આજે તો ગણેશજીની આરતી ઉતારે તેવા રૉબોટ બની ગયા છે!

બૉક્સ-૨

થ્રીડી પ્રિન્ટિંગથી ભવિષ્યમાં રૉબોટ તેમના બાળકને પણ જન્મ આપી શકશે!

આપણે હવે પ્રિન્ટર અને પ્રિન્ટિંગને સારી રીતે જાણીએ છીએ. આ પ્રિન્ટિંગ બે પરિમાણ એટલે કે ટુ ડાયમેન્શન (ટુડી)માં જ હોય છે. પરંતુ થ્રીડી એટલે ત્રણ પરિમાણ. ડિજિટલ ફાઇલને તે થ્રીડીમાં છાપે છે. થ્રીડી પ્રિન્ટિંગને એડિટિવ મેન્યુફૅક્ચરિંગ (એએમ) પણ કહે છે. તેનો ઉપયોગ મેન્યુફૅક્ચરિંગ, મેડિકલ, ઉદ્યોગો અને સૉશિયૉકલ્ચરલ ક્ષેત્રોમાં થાય છે. એટલે સુધી કે સ્ટ્રાટી નામની ઇલેક્ટ્રિક કાર આખી થ્રીડી પ્રિન્ટિંગથી બનાવાઈ છે! નૅધરલેન્ડમાં વિશ્વનો સૌથી પહેલો થ્રીડી પ્રિન્ટેડ કૉન્ક્રિટ બ્રિજ બનાવાયો છે! ઑસ્ટ્રેલિયામાં સર્જનોએ એક દર્દીમાં વિશ્વનું સૌ પ્રથમ થ્રીડી પ્રિન્ટેડ નળાનું હાડકું બેસાડ્યું! દુબઈમાં એક ઑફિસ બિલ્ડિંગ બની છે તે વિશ્વની પ્રથમ થ્રીડી પ્રિન્ટેડ છે!

શૅફિલ્ડ યુનિવર્સિટીના રૉબૉટિક્સના પ્રૉફેસર નૉએલ શૅર્કી તો ત્યાં સુધી કહે છે કે ભવિષ્યમાં રૉબોટ થ્રીડી પ્રિન્ટરની મદદથી તેમનાં બાળકને પણ જન્મ આપશે! અથવા માણસે જેમ એસેમ્બલ કરીને રૉબોટ બનાવ્યો તેમ રૉબોટ બનાવશે.

બૉક્સ-૩

શ્રીકૃષ્ણએ શું હૉલોગ્રામ ટૅક્નૉલૉજી વાપરી હશે?

હૉલોગ્રામ એ કેમેરા (લેન્સ) દ્વારા નહીં પરંતુ લાઇટ ફિલ્ડ દ્વારા ફૉટોગ્રાફિક રૅકૉર્ડિંગ કરાતી ચીજનું નામ છે. સરળ ઉદાહરણ સમજીએ. નરેન્દ્ર મોદીએ ૨૦૧૪માં પોતે જ્યાં ન પહોંચી શકે ત્યાં ભાષણ આપવા માટે પોતાના ભાષણનું રેકોર્ડિંગ કરાવ્યું. આ રેકોર્ડિંગ કરતી વખતે તેમણે એવી રીતે બોલવાનું જાણે તેમની સામે સાચે જ જનતા બેઠી છે. આ રેકૉર્ડિંગ હૉલોગ્રાફિક ટૅક્નૉલૉજીની રીતે થયું. તેને એક જગ્યાએ એકઠી થયેલી જનતા સમક્ષ બતાવવામાં આવે ત્યારે થ્રીડીમાં તે રજૂ થાય. લોકોને એમ જ લાગે કે તેમની સામે નરેન્દ્ર મોદી જ બોલે છે. ૨૦૧૪ની ચૂંટણીમાં મોદીજીએ આ રીતે ડઝનથી વધુ સભા સંબોધી હતી.

આમ તો આ ટૅક્નૉલૉજી મોંઘી છે પરંતુ માણસ જો ધારે તો આ ટૅક્નૉલૉજીની મદદથી એક જ સમયે અનેક સ્થળો પર એક જ સમયે પોતાની હાજરી નોંધાવી શકે છે. નારદજીએ શ્રી કૃષ્ણને પોતાની ૧૬,૧૦૮ રાણીઓ પૈકી દરેક સાથે પોતપોતાના કક્ષમાં જોયા હતા. શું શ્રીકૃષ્ણ ત્યારે હૉલોગ્રાફિક ટૅક્નૉલૉજી જાણતા હશે?

હૉલિવૂડની ગત ઑક્ટોબરમાં રજૂ થયેલી ‘બ્લેડરનર ૨૦૪૯’ ફિલ્મ તો એક સ્ટેપ આગળ વધી તેમાં રૉબૉટ યુગલ બાળકને જન્મ આપે છે તેવું પણ બતાવે છે અને તેમાં કે નામનો ઑફિસર જે પોતે પણ રૉબોટ છે તે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ સાથેનું હૉલોગ્રામ સ્ત્રી પાત્ર જૉયના પ્રેમમાં પડે છે પરંતુ તેની સાથે તેને જાતીય સુખ નથી મળી શકવાનું એટલે તે એક વેશ્યા જે પોતે પણ રૉબોટ છે તેને પૈસા દઈ બોલાવે છે.

બૉક્સ-૪

સામન્થા રૉબોટ : કાર્યેષુ મંત્રી શયનેષુ રંભા…

આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સનો પ્રભાવ એટલી હદે વધી રહ્યો છે કે હવે સામન્થા જેવી સેક્સ રૉબોટ પણ વિકસાવાઈ છે. તેના ચહેરા, હાથ, સ્તન અને ગુપ્તાંગમાં સેન્સર મૂકાયાં છે. તેથી તેની સાથે સેક્સ માણી શકાય છે, પણ તે સામાન્ય સ્ત્રી જેવી જ છે. જો સીધો જ હાથ તેના સ્તન પર મૂકવામાં આવે તો તેને ગમતું નથી. પરંતુ સામન્થા માત્ર સેક્સ ડૉલ પૂરતી સીમિત નથી. આરન નામના તેના માલિકના ઘરમાં તે એક સભ્યની જેમ રહે છે. તે આરનનાં બાળકોને વાર્તા કહી શકે છે. સામન્થા પ્રાણીઓ વિશે વાત કરી શકે છે, અરે ફિલૉસોફી વિશે પણ તે વાત કરી શકે છે. આમ સામન્થા દરેક પુરુષની ઈચ્છા મુજબની સ્ત્રી છે- કાર્યેષુ મંત્રી શયનેષુ રંભા…

Posted in gujarat, national, politics, sanjog news, satsanshodhan

કેવળ સોશિયલ મિડિયાના આધારે ચૂંટણી જીતી શકાય?

(સત્સંશોધન કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, તા.૧૫-૧૧-૧૭)

તાજેતરમાં મારે સોશિયલ મિડિયાના વિષય પર એક ન્યૂઝ ચેનલની ડિબેટમાં ભાગ લેવાનું થયું. શું સોશિયલ મિડિયાના આધારે ચૂંટણી જીતી શકાય? નરેન્દ્ર મોદી સોશિયલ મિડિયાના આધારે 2014માં ચૂંટણી જીત્યા તો આ વખતે ગુજરાતમાં કોણ જીતશે? આવા પ્રશ્નો ચર્ચામાં ઉઠ્યા. ખાસ તો ભાજપ અને કૉંગ્રેસ દ્વારા હેરકટિંગ સલૂનમાં ફિલ્માવાયેલા ગુજરાતના વિકાસ અમે કર્યોનો સંદેશ આપતા વિડિયો કેન્દ્ર સ્થાને હતા. આજે આપણે આ મુદ્દે વિગતે વાત કરવી છે.

વચ્ચે 1996થી 1998ના બે વર્ષ બાદ કરો તો 1995થી 20 વર્ષ ભાજપનું શાસન છે. આ 20 વર્ષમાં એક આખી નવી પેઢી યુવા મતદારોની આવી ગઈ છે. આ પેઢીએ માત્ર ભાજપનું શાસન જ જોયું છે. જે ગુજરાત મોડલ પર નરેન્દ્ર મોદી ચૂંટણી લડી વડા પ્રધાન થયા તેની સામે છેલ્લાં બે વર્ષમાં ઊભા થયેલાં અથવા ઊભા કરાયેલાં આંદોલનોએ પ્રશ્નો ઊઠાવ્યા. તેમાં તાજેતરના મહિનાઓમાં વરસાદ, પેટ્રોલ-ડીઝલ, ગેસ સિલિન્ડરની મોંઘવારી, સિવિલ હૉસ્પિટલમાં બાળકોનાં મૃત્યુએ આ ચિત્ર વધુ ધૂંધળું બનાવ્યું. પરિણામે ભાજપ 1995 પહેલાં કૉંગ્રેસના શાસનમાં કઈ કઈ તકલીફો હતી તેની વાત સમજાવવા જાય છે. ભાજપ કહે છે કે કૉંગ્રેસના શાસનમાં 365 દિવસમાંથી 250 દિવસ તો કર્ફ્યૂ રહેતા, ધૂળિયા રસ્તા હતા અને લાઇસન્સરાજ હતું તેથી વેપાર ઠપ રહેતો, દાણચારો ને બૂટલેગરોને ઘીકેળાં હતાં, તો કૉંગ્રેસ 1995 પહેલાં તેણે શું વિકાસ કરી બતાવ્યો હતો તેની વાત કરે છે. તે કહે છે કે આજે જે કંઈ સરકારી કૉલેજો ને યુનિવર્સિટી છે, જે જીઆઈડીસીઓ છે, ડેરીઓ છે, એરપૉર્ટ છે તે બધું કૉંગ્રેસ સરકારની દેણ છે. મજાની વાત એ છે કે આ બંને પક્ષોને પોતાની 1995 પહેલાની વાત નવી પેઢીને સમજાવવી અઘરી પડે છે. નવી પેઢી ફાસ્ટ છે. ઝડપમાં માને છે. મોદીજીએ જે ઝડપે વિકાસ કરી બતાવ્યો તેનાથી લોકોમાં અપેક્ષા વધુ છે. છેલ્લાં ત્રણ વર્ષમાં બે મુખ્યપ્રધાન આવ્યા હોવાથી આ ઝડપ ઓછી લાગે તે સ્વાભાવિક છે. અલબત્ત, વિજયભાઈ રૂપાણીએ છેલ્લાં એક વર્ષમાં પૂરઝડપે અનેક નિર્ણયો લીધા છે પરંતુ તેને ચૂંટણી સંદર્ભે જોડીને પ્રશ્ન થાય તે પણ સ્વાભાવિક છે કે શું ચૂંટણી ન હોત તો સરકારે આટલા ઝડપી અને રાહત આપનારા નિર્ણયો લીધા હોત? આટલી નરમાશ આશાવર્કરોથી માંડી ફિક્સ વેતનવાળા તેમજ અન્ય લોકો પ્રત્યે રાખી હોત?

સોશિયલ મિડિયા હવે નિર્દયી થયું છે. કોઈની સાડા બારી રાખતું નથી. સોશિયલ મિડિયાએ પહેલાં હેરકટિંગ સલૂન, પાનના ગલ્લા અને પાદરનું જે સ્થાન હતું તે લીધું છે. પરંતુ 2014માં નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વમાં ભાજપને જે વિજય મળ્યો તે માત્ર સોશિયલ મિડિયાના આધારે જ મળ્યો તેમ કહેવું અતિશયોક્તિ છે. (જો એમ જ હોત તો 2004માં પણ ભાજપને વિજય મળવો જોઈતો હતો. ભલે એ સમયે સોશિયલ મિડિયા નહોતું પણ ઇન્ડિયા શાઇનિંગ અને ફીલ ગુડ ફેક્ટરનો જબરદસ્ત પ્રચાર હતો.) 2014 વખતે ભ્રષ્ટાચાર સામે આક્રોશ, પાકિસ્તાન દ્વારા આપણા સૈનિકોની અમાનવતાસભર હત્યા, દિલ્લીની પેરા મેડિકલ છાત્રા પર સામૂહિક બળાત્કાર વખતે જાગેલો આક્રોશ અને આ આક્રોશને ઠારવામાં સરકારની સંવેદનહીનતા, રાહુલ ગાંધી દ્વારા મનમોહન સરકારના ખરડાના જાહેરમાં લીરેલીરા કરવા, પ્રમાણિક ગણાતા આઈએએસ અધિકારી અશોક ખેમકાની કોંગ્રેસ અધ્યક્ષાના જમાઈ રૉબર્ટ વાડ્રાની જમીન સોદાને રદ્દ કરવાની ગુસ્તાખી બદલ વારંવાર બદલી…ઉપરાંત કોંગ્રેસ અને તેના સાથી પક્ષોના નેતાઓનાં સંવેદનહીન-ગરીબો અને મધ્યમ વર્ગીય જનતાના ઘા પર મીઠું ભભરાવતા હોય તેવાં નિવેદનો-બાટલા હાઉસ એન્કાઉન્ટરમાં મરાયેલા ત્રાસવાદી માટે સોનિયા ગાંધીને રડવું આવેલું (સલમાન ખુર્શીદ), ગરીબી એ તો એક માનસિકતા છે (રાહુલ ગાંધી) રૂ. પાંચમાં પણ જમવાનું મળે છે (રાજ બબ્બર), પત્ની અને મેચ નવા હોય ત્યાં સુધી જ આનંદ આપે (શ્રીપ્રકાશ જયસ્વાલ), તળાવ ખાલી હોય તો શું હું મૂત્ર વિસર્જન કરી ભરું? (અજિત પવાર), મીનાક્ષી નટરાજન તો ટંચ માલ જેવાં છે (દિગ્વિજયસિંહ), સલમાન ખુર્શીદ 71 લાખ કરતાં મોટું કૌભાંડ કરે (બેનીપ્રસાદ વર્મા) વગેરે નિવેદનો સામે લોકાક્રોશને મોદીએ એન્ગ્રી યંગ મેન અમિતાભનું રૂપ યાદ આવે તેવી છટાથી અદ્ભુત વાચા આપી.

એક તરફ તેમણે વાચા આપી અને સાથે સાથે એક વિકલ્પ પણ આપ્યો. તેમણે દિલ્લીની શ્રીરામ કૉલેજમાં પાણીના અડધા ગ્લાસમાં અડધો ગ્લાસ હવા હોય છે તેમ નવો દૃષ્ટિકોણ આપી નવી પેઢી સાથે તમામ વર્ગનું મન જીતી લીધું. તો સાથે ‘અબ કી બાર મોદી સરકાર’ની અદ્ભુત ક્રિએટિવ જાહેરાતો થઈ. મેઇનસ્ટ્રીમ મિડિયા પ્રત્યે ભાજપનો દૃષ્ટિકોણ આરએસએસમાંથી આવતા હોવાથી ઉપેક્ષાભર્યો અને અહંકારસભર રહ્યો છે તે કારણ હોય કે કોંગ્રેસના શાસનમાં ફાયદો મેળવી ભાજપના શાસનમાં જાકારો મેળવતા હોય, તેના કારણે મેઇનસ્ટ્રીમ મિડિયા અને ભાજપને ઉંદર-બિલ્લીના સંબંધ રહ્યા છે. આજે પણ છે. પણ ભાજપ વેબસાઇટ-બ્લૉગ અને તે પછી સોશિયલ મિડિયામાં અડવાણીના સમયથી અગ્રેસર રહ્યું. આથી સોશિયલ મિડિયાએ પણ 2014ની જીતમાં મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવી. આ ઉપરાંત ભાજપે અડવાણી જૂથના નાનામોટાં ત્રાગાં બાદ કરતાં ખૂબ જ સંગઠિત થઈને ચૂંટણી લડી. દસ વર્ષ દરમિયાન હિન્દુ ત્રાસવાદ હેઠળ સાધ્વી પ્રજ્ઞા ઠાકુર, કર્નલ પુરોહિત, અસીમાનંદને જેલમાં પુર્યા, આરએસએસને પણ આ મુદ્દે સંડોવ્યો, રાષ્ટ્રમાં 2006, 2008 જેવા અનેક ત્રાસવાદી હુમલા-બૉમ્બ ધડાકા થયા અને રાષ્ટ્રની સુરક્ષા પણ ખતરામાં જણાઈ, સામે પક્ષે ઘણા સમય સુધી કસાબ-અફઝલને ફાંસી ટળતી રહી તેથી આરએસએસ પણ ‘અભી નહીં તો કભી નહીં’ એમ સંકલ્પ કરીને ભાજપ સાથે આ જંગમાં જોડાયો હતો. ઉત્તરપ્રદેશમાં મુઝફ્ફરનગરનાં રમખાણો અને તે વખતે સૈફાઈમાં મુલાયમ-અખિલેશ યાદવ સલમાન-માધુરીનો ડાન્સ જોવામાં વ્યસ્ત હોય તેથી ઉ.પ્ર.એ અમિત શાહની સંગઠન શક્તિ અને મોદીના કાનપુર-મેરઠ-અમેઠી વગેરે જગ્યાએ સ્થાનિક મુદ્દા ઉઠાવતા પ્રચારના પ્રતિસાદમાં ભાજપને 80 પૈકી 75 બેઠકો આપી દીધી. આમ, ચૂંટણીની જીતનાં અનેક કારણો હોય છે પણ મિડિયાને વધુ યાદ રહ્યા એ વખતે મોદી માટે કામ કરનાર પ્રશાંત કિશોર તથા સોશિયલ મિડિયા. જો પ્રશાંત કિશોર જ ચૂંટણી જીતાડી શકતા હોત તો ઉત્તરપ્રદેશમાં કેમ તેઓ કૉંગ્રેસને જીતાડી ન શક્યા અને કૉંગ્રેસ માત્ર સાત બેઠક પૂરતી સીમિત રહી ગઈ?

અત્યારે પ્રશાંત કિશોર અને દિવ્યા સ્પંદનાના કારણે રાહુલ ગાંધીના નેતૃત્વમાં કોંગ્રેસ સોશિયલ મિડિયા પર સબળ બની છે. મેં ઘણા સમય પહેલાં કહેલું કે કૉંગ્રેસના નેતાઓ વિદ્વાન છે પણ ભારતની જનતા સાથે સેતુબંધ બાંધી શકતા નથી કારણકે અંગ્રેજીમાં ભરડ ભરડ કરે છે. રણદીપ સૂરજેવાલા હિન્દી બોલે તો એ અંગ્રેજીમાં વિચારીને અનુવાદ કરતા હોય તેવું બોલે છે. શશી થરૂરનું તો અંગ્રેજી ભલભલા અંગ્રેજી જાણકારોનેય ડિક્શનરી ઉથલાવતા કરી દે તેવું હોય છે. મનમોહન અંગ્રેજી બોલે કે હિન્દી, પોપટની જેમ વાંચતા હોય તેમ ભાવહીન ચહેરે વાંચી જાય છે. જયરામ રમેશ પણ અંગ્રેજીમાં વિદ્વાન છે. અભિષેક મનુ સિંઘવી પણ પ્રભાવશાળી નથી. સંદીપ દીક્ષિત હિન્દીમાં સારા વક્તા ખરા પણ ‘સેનાધ્યક્ષ સડકના ગુંડા જેવી ભાષા બોલે છે’ તેવું કહી બાજી બગાડે, આવું જ દિગ્વિજયનું. આમ, ઈન્દિરા ગાંધી પછી કૉંગ્રેસમાં કોઈ સારા વક્તા અને કમ્યૂનિકેટર નથી. ગેસ સબસિડીના પૈસા બેંકમાં ડાયરેક્ટ ટ્રાન્સફરની વાત કૉંગ્રેસે પણ કરી હતી. (આ જ વાત મોદી કેવી સરળ રીતે સમજાવી શકે છે? ભાજપમાં પણ અટલજી નિવૃત્ત થયા પછી આ જ શૂન્યાવકાશ હતો. અડવાણીજી પોતે ભૂતકાળમાં સ્વીકારી ચૂક્યા છે કે તેઓ અટલજી જેવા વક્તા નથી. મોદીજીને આગળ કર્યા નહીં. 2009માં હારનું એક કારણ આ પણ હતું.) પણ સબસિડી દૂર કરવાનો મામલો મિસફાયર થયો અને જયપુર અધિવેશનમાં રાહુલે નવમાંથી બાર બાટલા આપવાની જાહેરાત કરવી પડી. આરટીઆઈ, આરટીઇ અને ખાદ્ય સુરક્ષા કાયદા કૉંગ્રેસ લાવી પણ મોદી જેમ પોતે ઉજ્જવલા યોજના દ્વારા ચૂલો ફૂંકતી ગરીબ મહિલાને ગેસ કનેક્શન અપાવ્યું તે સમજાવી શક્યા, નોટબંધીના લાભ લોકોને મુશ્કેલી પડી તે છતાં લોકોને ગળે ઉતારી શક્યા કે આ પગલું દેશહિતમાં હતું તેમ કૉંગ્રેસ ન કરી શકી. આ પણ 2014માં હારનું એક મોટું કારણ હતું. ચૂંટણી સિવાયના સમયમાં કૉંગ્રેસે સારા હિન્દી વક્તાઓને તૈયાર કરવા જોઈએ જેના માટે પ્રૉફેશનલોની મદદ લઈ શકાય. કહેવતો, શ્લેષ, પ્રાસ, રમૂજો, શ્લોક, કવિતા, આ બધાનો કૉંગ્રેસના વક્તાઓના વક્તવ્યોમાં અભાવ હોય છે. ઘણી વાર બાંયો ચડાવી અનેક આક્રોશસભર પ્રહારો કરતાં એક ખડખડાટ હસાવી જનારી રમૂજ વધુ અસરકારક હોય છે.

રાહુલ ગાંધી એક માત્ર વક્તા છે જે હિન્દીમાં ઠીક-ઠીઈ બોલી શકે છે! ( નવજોતસિંહ સિદ્ધુ અત્યારે કૉંગ્રેસમાં છે પણ તેનો લાભ કેમ લેવાતો નથી તે આશ્ચર્યની વાત છે.) કેવું દુર્ભાગ્ય! કૉંગ્રેસનો ગઢ વર્ષોથી ઉત્તરપ્રદેશ રહ્યો. નહેરુ-ગાંધીના લોકો દાયકાઓથી ઉત્તરપ્રદેશથી ચૂંટાતા રહ્યા પણ ભારતના બહુમત વિસ્તારોને પ્રભાવિત કરી શકનારી હિન્દી પર પ્રભુત્વ ન કેળવી શક્યા! અલબત્ત, રાહુલજીના વક્તવ્યમાં સુધારો છે. જોકે એ જનતાને પ્રશ્નો પૂછવા, માઇક ઠીક કરવું, પૉઝ લેવો એ બાબતે મોદીનું અનુકરણ કરતા જણાય છે. તેમણે ટ્વિટર પર ભલે પીડી તો પીડીના સહારે (જસ્ટ જૉકિંગ) હિન્દીમાં ટ્વીટ કરવા માંડ્યું છે. શેરોશાયરી કરી સચોટ પ્રહાર પણ કરે છે. પરંતુ પ્રહારોની સાથે મોદીની જેમ હજુ રૉડમેપ જાહેર કરવાનો બાકી છે. તેમાં ગુજરાતમાં જેમ બેરોજગારોને બેરોજગારી ભથ્થું આપવાની, ખેડૂતોનાં દેવાં માફ કરવાની જૂનીપુરાણી જનતાને માગતી રાખવાની નીતિ અપનાવી છે તે ન ચાલે.

Posted in international, sanjog news, terrorism, vichar valonun

શું સાઉદી અરેબિયા હવે રૉબોટના સહારે ત્રાસવાદ ફેલાવશે?

(સંજોગ ન્યૂઝ, વિચારવલોણું, તા.12/11/27)

સાઉદી અરેબિયા અનેક કારણોસર અત્યારે ચર્ચામાં છે. એક તરફ ત્યાંના રાજાએ ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી અભિયાન ચલાવ્યું છે જેમાં ૧૧ રાજકુમારો, ચાર પ્રધાનો અને દસ પૂર્વ પ્રધાનોની ધરપકડ કરવામાં આવી. એક રાજકુમાર મન્સૂર બિન મુર્કીનનું યમનમાં હેલિકૉપ્ટર ક્રેશ થવાના કારણે મૃત્યુ થયું છે. આ ૧૧ રાજકુમારમાં એક તો અબજોપતિ ઉદ્યોગપતિ રાજકુમાર અલવાલિદ બિન તલાલ છે. તે વિશ્વના સૌથી ધનિક વ્યક્તિઓ પૈકીનો એક છે. આ ધરપકડોને સત્તાની રમત જેને આજકાલ ગેમ ઑફ થ્રૉન તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે તેના ભાગ તરીકે જોવામાં આવે છે. જેનો રાજ્યાભિષેક નક્કી છે તેવા રાજકુમાર મોહમ્મદ બિન સલમાને પોતાની સત્તા પર પક્કડ મજબૂત કરવા આ પગલું ભર્યું છે અને પોતાના પિતરાઈ રાજકુમારોને સત્તાની ગલીઓથી દૂર કરી દેવાનો પ્રયાસ કર્યો છે.

રાજકુમાર અલવાલિદની ધરપકડ પાછળ અમેરિકાનો હાથ જોવામાં આવે છે કેમ કે અલવાલિદે તાજેતરમાં જ ટ્રમ્પની જાહેરમાં ઝાટકણી કાઢી હતી. આમ તો, અલવાલિદે ટ્રમ્પ પાસેથી ન્યૂ યૉર્કમાં પ્લાઝા હૉટલનું નિયંત્રણ કેટલાક ઉદ્યોગપતિઓ સાથે મળીને લઈ લીધું હતું અને તેમની પાસેથી ખૂબ જ મોંઘી યૉટ પણ ખરીદી હતી, પરંતુ ૨૦૧૫ના વર્ષમાં આ પ્રિન્સે ટ્વીટ કરીને ટ્રમ્પને માત્ર રિપબ્લિકન પક્ષ માટે જ નહીં, પરંતુ અમેરિકા માટે પણ કલંક સમાન ગણાવવાની ગુસ્તાખી કરી હતી. જો નરેન્દ્ર મોદીના ઈશારે આવું પગલું ભરાયું હોત તો અસહિષ્ણુતા અને સરમુખત્યારશાહી જેવા આરોપો તેમના પર લાગી ગયા હોત, પરંતુ અમેરિકા સમજે છે કે વિશ્વમાં જમાદારપણું જાળવી રાખવું હોય તો તેમના પ્રમુખ વિશે કોઈ એલફેલ બોલી જાય તે ચલાવી ન લેવાય. ભારતના લોકો તો અંદરઅંદર લડવામાં જ હોંશિયાર છે અને એટલે જ સહસ્રાબ્દિઓથી પરદેશી શાસકો ફાવતા રહ્યા છે.

તો, સાઉદી અરેબિયામાં એક તરફ સત્તાની આ કવાયત ચાલી રહી છે તો બીજી તરફ, સાઉદી અરેબિયાએ પોતાના, જૉર્ડન અને ઇજિપ્તના પ્રદેશને જોડીને પાસે નિઓમ નામનું એક નવું શહેર બનાવવાની જાહેરાત કરી છે જે દુબઈ કરતાં પણ મોટું હશે. તેનો આઇડિયા એવો લાગે જાણે મોદીનાં સ્માર્ટ સિટી. નિઓમનો વિસ્તાર ૨૬,૦૦૦ ચો.કિ.મી. હશે. તેમાં સાઉદી ૫૦૦ અબજનું મૂડીરોકાણ કરશે. આ શહેરમાં વીજળી સૂર્ય અને પવન જેવા પુન:પ્રાપ્ય ઊર્જાના સ્ત્રોતોમાંથી આવતી હશે. ફરવા માટે ડ્રાઇવરલેસ ગાડીથી લઈને પેસેન્જર ડ્રૉન હશે. સિટીની બધી સર્વિસ તમારી આંગળીઓના વેઢે હશે. પ્રદૂષણ મુક્ત એવું આ શહેર હશે. વાયરલેસ હાઇસ્પીડ ઇન્ટરનેટની સુવિધા હશે. અનાજ, શાકભાજી વગેરે નવી રીતે અને ઉગાડેલું હશે. દર્દીઓ માટે આધુનિક તબીબી સુવિધાઓ હશે. સાથે તેમાં માણસો કરતાં રૉબોટ વધુ હશે.

રૉબોટને નાગરિકત્વ આપનાર આખા વિશ્વમાં પહેલો દેશ સાઉદી અરેબિયા બની ગયો છે. તેણે સોફિયા નામની એક મહિલા રૉબોટને નાગરિકત્વ આપ્યું છે તેનાથી સાઉદીની મહિલાઓના ભવા ચડી ગયા છે કારણકે સાઉદીમાં એક તરફ મહિલાઓના કોઈ અધિકાર જ નથી ત્યારે તેમને ભલે આ યંત્ર તો યંત્ર, પણ કોઈ પણ સુંદર મહિલાને ટક્કર મારે તેવી રૉબોટ સોફિયાની ઈર્ષા આવી રહી છે. સાઉદીની લાખો મહિલાઓને જે અધિકારો નથી તે અધિકારો સોફિયાને મળી ગયા છે.

સાઉદીમાં મહિલાઓએ હિજાબ અને અબાયા પહેરવાં પડે છે, પગથી માથા સુધી ઢંકાયેલા રહેવું પડે છે, પણ સોફિયા માટે આવું કોઈ બંધન નથી. સાઉદી મહિલાઓને કોઈ રૂમમાં પુરુષો સમક્ષ બોલવું હોય તો તેમના સાથી પુરુષો (પિતા, કાકા, મામા, પતિ, ભાઈ વગેરે સંરક્ષક) પાસેથી મંજૂરી લેવી પડે છે, જ્યારે સોફિયા બિન્દાસ્ત રીતે પ્રવચન આપતી હતી. સાઉદીમાં મહિલાઓને મતાધિકાર છેક હમણાં હમણાં ૨૦૧૫માં મળ્યો. સાઉદી અરેબિયામાં આમ તો રાજાશાહી જ છે, પરંતુ રાજાને સલાહ આપવા માટે પરામર્શકારી સભા છે જેને કન્સલ્ટેટિવ એસેમ્બલી અથવા શુરા કાઉન્સિલ કહે છે. તેમાં પણ મહિલાઓનું પ્રતિનિધિત્વ ૨૦૧૫ સુધી નહોતું!
સાઉદીની પોતાની જ અનેક મહિલાઓ રૂઢિચુસ્ત છે અને તેઓ પુરુષવાદી સમાજને બદલવા માગતી નથી. સ્ત્રીઓ પરનાં નિયંત્રણો અને સ્ત્રીઓની ભૂમિકાને યથાવત્ રાખવા માગે છે, કારણકે તેમના મનમાં ઠસાવી દેવાયું છે કે સાઉદી આદર્શ ઈસ્લામી રાષ્ટ્ર છે અને પશ્ચિમી મૂલ્યોથી તેને ખૂબ જ ખતરો છે. ૧૯૭૯માં ઈરાનની ક્રાંતિ થઈ તે પહેલાં સાઉદીમાં મહિલાઓ ડ્રાઇવિંગ કરી શકતી હતી, પારકા પુરુષોને ઘરે બોલાવી શકતી હતી, અને જાહેરમાં અબાયા કે નકાબ વગર બહાર જઈ શકતી હતી પરંતુ ઈરાનમાં ક્રાંતિ થઈ તે પછી શરિયાનો કાયદો ચુસ્ત બનાવી દેવાયો. આથી સાઉદીમાં ૪૦થી વધુ વયની મહિલા હોય તો તે તેના દીકરાની પરવાનગી વગર પ્લેન કે ટ્રેનમાં ન જઈ શકે.

પયગંબર મોહમ્મદ સાહેબનાં પ્રથમ પત્ની ખદીજા બિન્ત ખુવાયલિદ બિઝનેસવુમન અર્થાત્ મહિલા વેપારી હતાં પરંતુ સાઉદીમાં કન્યાઓ અને સ્ત્રીઓને તેમના પુરુષ સંરક્ષકોની મંજૂરી વગર પ્રવાસ, સત્તાવાર વેપાર અથવા કેટલીક તબીબી પ્રક્રિયાઓમાંથી પસાર થવા દેવા પર પ્રતિબંધ છે. સ્ત્રીઓ પર બળાત્કાર થાય તો બળાત્કારીનું માથું જાહેરમાં વાઢી નાખવાની સજા છે, પરંતુ બળાત્કાર પુરવાર થવાની શક્યતા ઓછી હોય છે કારણકે ચાર પુરુષ સાક્ષી પાસે કૉર્ટમાં નિવેદન અપાવવાં પડે છે જે લગભગ અસંભવિત કાર્ય છે. ઉપરાંત પરિવાર પણ બળાત્કાર પીડિતાને પરિવારની પ્રતિષ્ઠા માટે મારી નાખે તેવા કિસ્સા બને છે. ૨૦૦૭માં સાઉદીમાં એક બળાત્કાર પીડિતાને ન્યાય મળવાના બદલે ઉલટાનું છ મહિનાની જેલ અને ૨૦૦ કોરડાની સજા થઈ. તેનું કારણ એ હતું કે તે એવા પુરુષની સાથે કારમાં હતી જે પુરુષ તેનો કોઈ સગો નહોતો. પહેલાં તેને ૯૦ કોરડાની સજા થઈ પણ તે મિડિયા સમક્ષ બોલી એટલે સજા વધારી ૨૦૦ કોરડા કરી દેવાઈ! આ કેસમાં વકીલે પણ મિડિયા સમક્ષ વાત કરી એટલે જજે તેની સનદ પાછી ખેંચી લીધી! ત્યાંની સ્ત્રીઓ પુરુષ સંરક્ષકની ગેરહાજરીમાં સ્કૂલ/કૉલેજ છોડી શકતી નથી, ભલે ને તે પછી ગમે તેટલી માંદી પણ કેમ ન હોય.

સાઉદીમાં ગ્રાન્ડ મુફ્તી એમ માને છે કે સ્ત્રીનાં લગ્ન ૧૦ વર્ષે થઈ શકે છે. તે તો ત્યાં સુધી કહે છે કે સ્ત્રીને લગ્ન કરવા માટે કોઈ લઘુતમ ઉંમર હોતી જ નથી. ઇજિપ્તના એક પંથગુરુએ તો હદ જ કરી દીધી. તેણે કહ્યું કે પુરુષ પોતાની નાજાયઝ દીકરી સાથે લગ્ન કરી શકે છે! આ ભાઈની દલીલ એવી છે કે જો પુરુષે તેની પત્ની ન હોય તેવી સ્ત્રી સાથે સંબંધ બાંધ્યા હોય અને તેનાથી તેને દીકરી થાય તો તે દીકરી વિધિવત્ તેની ગણાય જ નહીં! આથી આવી નાજાયઝ દીકરીને તે પરણી શકે! આ અગાઉ બીજા એક કમઅક્કલ પંથગુરુએ તો એવું કહ્યું હતું કે માતાપિતા એક દિવસની દીકરી હોય તો પણ તેને પરણાવી શકે છે! (આપણે ત્યાં રાધેમા અને રામરહિમ જે સાચા અર્થમાં સંત જ નથી અને સંતસમાજ પણ તેને સંત ગણાવતો નથી, તેના વિશે મિડિયા અને બુદ્ધુજીવીઓ ગાઈ વગાડીને કહી હિન્દુઓના મનમાં ઠસાવ્યા કરશે કે હિન્દુ ધર્મમાં આવા જ સંતો છે પરંતુ આવા મુદ્દે તેઓ રહસ્યમય મૌન ધારણ કરી લે છે.)

સાઉદીમાં મહિલાએ તેની સામેના અપરાધ માટે કેસ કરવો હોય તો પણ વાલી પુરુષ (પિતા/પતિ/કાકા/ભાઈ વગેરે)ની મંજૂરી લેવી પડે છે. આ દેશમાં ફાતીમા નામની માત્ર બાર વર્ષની દીકરીને તેના પિતાએ ૫૦ વર્ષના એક બુઢ્ઢાને વેચી દીધી હતી જેને પહેલેથી એક પત્ની અને દસ બાળકો હતાં જ. ફાતીમા ભાગી છૂટવામાં સફળ રહી અને એક ઇક્વિટી નાવ નામની માનવાધિકાર સંસ્થાના કારણે વર્ષ ૨૦૧૩માં તેને છૂટાછેડા મળી શક્યા.

આવી બધી સ્થિતિ હોય ત્યારે સ્વાભાવિક છે કે એક રૉબોટ તો રૉબોટ પણ તે મહિલા સ્વરૂપમાં હોય, સુંદર હોય અને તેને આટલી બધી છૂટ મળતી હોય તો સાઉદીની મહિલાઓ તેનાથી દુઃખી થવાની જ છે.

પરંતુ પ્રશ્ન એ છે કે આ સોફિયાથી શું આખું જગત દુઃખી થવાનું છે? સાઉદી અરેબિયાને આ રૉબોટમાં આટલો બધો કેમ રસ પડ્યો? વાત એમ છે કે સોફિયા પોતે અગાઉ કહી ચૂકી છે કે તે માનવજાતનો વિનાશ કરવા માગે છે. બીજી તરફ, સાઉદી અરેબિયા ત્રાસવાદના સર્જક તરીકે જાણીતું છે. અલ કાયદા, તાલિબાન, આઈએસઆઈએસ જેવાં ત્રાસવાદી સંગઠનો તેના દ્વારા જ જનિત, પોષિત અને સંવર્ધિત છે. તો શું સોફિયા જેવા બુદ્ધિશાળી રૉબોટ જેમાં ઈચ્છિત પ્રૉગ્રામિંગ કરી શકાય છે તેનો ઉપયોગ ભવિષ્યમાં ત્રાસવાદી તરીકે સાઉદી અરેબિયા કરશે? સંભાવના પૂરેપૂરી છે.
નરેન્દ્ર મોદી સરકારે દૂરંદેશી વાપરીને જમ્મુ-કાશ્મીરમાં સ્વદેશી ૫૪૪ રોબોટને ત્રાસવાદીઓ સામે લડવા માટે મંજૂરી આપી દીધી છે. તો સાઉદી તેનો પંથ ફેલાવવા માટે ત્રાસવાદી તરીકે રૉબોટનો ઉપયોગ કરે તેવી શક્યતા કેમ નકારી શકાય?

આગામી યુદ્ધ રૉબોટ વિરુદ્ધ રૉબોટનું હોય તે શક્યતા નકારી શકાય નહીં.

Posted in international, sanjog news, satsanshodhan, society, Uncategorized

બળાત્કાર અને પશ્ચિમ: પોલીસથી માંડીને પ્રિન્સિપાલ સુધીનાની માનસિકતા

(સંજોગ ન્યૂઝની સત્સંશોધન કૉલમમાં તા. 8/11/17ના રોજ પ્રસિદ્ધ લેખ.)

લેખની શરૂઆતમાં જ પહેલી ચોખવટ. આ લેખ જાતીય સતામણી કે બળાત્કાર કરનારા પુરુષોની તરફેણમાં નથી. પરંતુ ભારતમાં રહીને ભારતનું ખાતા, ભારતમાં લોકપ્રિયતા મેળવતા, ભારતમાં જ મોટા ભા બનતા બુદ્ધુજીવીઓની એ વાહિયાત દલીલોનું જડમૂળથી ખંડન કરવા માટે છે જેમાં તેઓ કહે છે કે ભારતમાં લોકો ધર્મ-પૂજા-પાઠ કરે છે, પરંપરાઓનું પાલન કરે છે, પરંતુ હકીકતે તેઓ દંભી છે. કામવાસના પર નિયંત્રણની વાત કરે છે પરંતુ હકીકતે ભારતીયો તો વ્યભિચારી છે, બળાત્કારી છે અથવા સેક્સના કીડાઓ તેમના મગજમાં ચોવીસે કલાક સળવળે છે. આ પ્રકારની દલીલો કર્યા પછી આ લોકો એવું કહેતા હોય છે કે પશ્ચિમમાં ખુલ્લી સંસ્કૃતિ છે. ત્યાં કોઈ દંભ નથી. ત્યાં કોઈ જાતની મોરલ પોલિસિંગ નથી. ત્યાં આપણા શાસકો કે તેમના પક્ષના નેતાઓ કે ધર્મગુરુઓ દ્વારા મહિલાઓને જેવી સલાહો આપે છે તેવી કોઈ સલાહો ત્યાંના શાસકો કે પક્ષના નેતાઓ કે ધર્મગુરુઓ આપવામાં નથી આવતી. આથી ત્યાં બળાત્કારો, છેડતી કે જાતીય સતામણી ઓછી થાય છે.

પરંતુ અમેરિકાના હૉલિવૂડના ફિલ્મ નિર્માતા હાર્વે વેઇનસ્ટેઇન સામે સંખ્યાબંધ અભિનેત્રીઓએ પોતાનું જાતીય શોષણ થયું હોવાનું જાહેર કર્યું તે સાથે જ મોટો ખળભળાટ મચી ગયો. ટ્વિટર પર #metooનો ટ્રેન્ડ શરૂ થઈ ગયો. અભિનેત્રી રૉઝ મૅક્ગૉવાને પણ પોતાના પર વેઇનસ્ટેઇને બળાત્કાર કર્યો હોવાનો આક્ષેપ કર્યો અને ટ્વિટરે તેનું ખાતું સસ્પેન્ડ કરી નાખ્યું. ટ્વિટરનો આક્ષેપ હતો કે મૅક્ગૉવાને ટ્વિટરના નિયમોનો ભંગ કર્યો છે.

ટ્વિટરનું પક્ષપાતી વલણ પણ આમાં છતું થયું. આપણે ત્યાં પણ ટ્વિટર રાષ્ટ્રવાદી વિચારના ગાયક અભિજીત ભટ્ટાચાર્ય અને અફલાતુન અભિનેતા-વક્તા-સાંસદ પરેશ રાવલ સામે આ જ રીતના અવાજ દબાવવા માટે પગલાં લે છે. પરંતુ વિદેશોમાં રૉઝ મૅક્ગૉવાનના સમર્થનમાં લોકો આગળ આવ્યા અને #womenboycotttwitter ટ્રેન્ડ શરૂ થઈ ગયો. પરિણામે ટ્વિટરના સીઇઓ જેક ડૉર્સીએ ટ્વિટર વધુ પારદર્શી બનશે તેવી બાંયધરી આપવી પડી.

હવે એ રૉઝ મૅક્ગૉવાન સામે ડ્રગ ધરાવવા માટે ધરપકડનું વૉરન્ટ નીકળ્યું છે જેના જવાબમાં રૉઝ મૅક્ગૉવાને પ્રશ્ન પૂછ્યો છે કે શું તેઓ મને મૂંગી કરવા માગે છે? જો ભારતમાં આવું બન્યું હોત તો આવી અભિનેત્રીએ કે કલાકારોએ અને તેના સમર્થનમાં કવર ફાયરિંગ કરતી બુદ્ધુજીવીઓની ટોળીઓએ દેશમાં અસહિષ્ણુતા વ્યાપી ગઈ હોવાનો દેકારો કરી સમગ્ર દુનિયામાં ભારતને કુખ્યાત કરી દીધું હોત. (અગાઉ કર્યું જ છે અને આજે પણ આવા પ્રયાસો ચાલુ જ છે. કોઈ પણ નકારાત્મક મુદ્દો હોય તેને હિન્દુત્વ અને હિન્દુત્વના સમર્થનમાં બોલનારાઓ સામે જોડી દઈ તેમને કુખ્યાત કરી દેવાના.) પરંતુ અમેરિકામાં આવું નથી થયું.

અમેરિકા અને વિદેશોમાં ઘણું બધું આપણા જેવું થાય છે, બળાત્કાર/જાતીય છેડતી/જાતીય સતામણી ઘણું બધું. પરંતુ અગાઉ કહ્યું તેમ બુદ્ધુજીવીઓ માત્ર ભારતીયોના મનમાં ભારત પ્રત્યે અને ભારતીયો પ્રત્યે નેગેટિવ માનસિકતા ઊભી કરવા માટે સતત ઠસાવતા રહે છે કે આખી દુનિયાની ગંદકી માત્ર ભારતીયોના મનમાં જ ભરી છે.

આપણે ત્યાં સ્ત્રીઓને મર્યાદાવાળાં કપડાંની સલાહ આપો એટલે આ બુદ્ધુજીવી ટોળકી અને સ્ત્રી સ્વાતંત્ર્ય ઝંડાવાળા તૂટી પડશે, પરંતુ અમેરિકી નાગરિક અને ગાયિકા ક્રિસી હિન્ડેએ પોતાનું ઉદાહરણ આપીને મહિલાઓને સલાહ આપી કે જો તમે વધુ પડતાં અંગપ્રદર્શનક કપડાં પહેર્યાં હશે, જો તમે ડ્રગ્ઝ લેતા હો, જો તમે દારૂ પીતા હો, જો તમે પુરુષો સાથે ફરતા હો (તેણે બાઇકર ગેંગ શબ્દ વાપર્યો છે) તો પછી બળાત્કાર માટે તમે પોતે જવાબદાર છો. પરંતુ જો તમે આવું ન કરો તો પછી બળાત્કાર માટે પુરુષો જવાબદાર છે. તેણે તેના નવા પુસ્તક ‘રેકલેસ’માં લખ્યું છે, “ટૅક્નિકલી વાત કરું તો, જ્યારે તમે એ ઘટના તરફ પાછું વળીને જુઓ છો તો મને લાગે છે કે એ બધી મારી ભૂલ હતી અને હું તેની પૂરેપૂરી જવાબદારી સ્વીકારું છું.” તેણે લખ્યું, “જો તમે આગ સાથે રમશો તો તમે દાઝશો જ. એ કોઈ ગુપ્ત વાત નથી.”

એક ઇન્ટરવ્યૂમાં તેણીએ કહ્યું, “જો હું મારા અંડરવિયરમાં બહાર ફરું અને હું પીધેલી હોઉં તો? એ કોનો વાંક છે? જો હું વ્યવસ્થિત મર્યાદાવાળાં કપડાંમાં બહાર નીકળું અને કોઈ મારા પર હુમલો કરે તો હું કહીશ કે એ તેનો વાંક છે… પણ જો તમે ખૂબ જ ઉત્તેજક વર્તન કરો, અને જે પહેલેથી વિક્ષિપ્ત છે તેને બહેકાવો, તો તેમ ન કરો. આ સાદી સમજની વાત છે. તમે જાણો છો, જો તમે બળાત્કારીને બહેકાવવા ન માગતા હો તો તમે હાઇ હિલ્સ ન પહેરો જેથી તમે તેની પાસેથી ભાગી શકો.”

અમેરિકાના ઑહિયોમાં જન્મેલી, ૧૯૭૩માં લંડન ચાલી ગયેલી, મ્યૂઝિક બૅન્ડ પ્રીટેન્ડરની સ્થાપક પૈકીની એક, હિપ્પી કલ્ચરમાં માનનારી, ૬૩ વર્ષીય ક્રિસી હિન્ડે મહિલાઓની આદર્શ છે. અત્યારે તેને પોતાની ભૂલ સમજાઈ છે, પરંતુ યુવા અવસ્થામાં તેણે પોતાના મધ્યમ વર્ગીય મૂલ્યો સામે બળવો કર્યો હતો. તે ડ્રગ, દારૂ, રૉક એન રૉલ અને ખરાબ છોકરાઓ તરફ આકર્ષાઈ હતી. આ બાઇકરો ડ્રગ વેચતા હતા. બાઇકરોએ તેને એક પાર્ટીનું આમંત્રણ આપ્યું હતું અને હિન્ડેએ તે સ્વીકાર્યું. તે તેમના ક્લબહાઉસમાં ગઈ. તે ખાલી અને અંધારી જગ્યા હતી. બાઇકરો તેને ઉપરના માળે લઈ ગયા જે અંધારિયો હતો. ત્યાં તેનાં વસ્ત્રો કાઢી નાખવાનો આદેશ અપાયો. જ્યારે તેણીએ વિરોધ કર્યો ત્યારે તેમણે તેમને એટલો માર મારવાની ધમકી આપી કે જેનાથી પ્લાસ્ટિક સર્જન ધનિક બની જશે. (મતલબ કે આખું શરીર એટલું વિકૃત થઈ જશે કે તેણે પ્લાસ્ટિક સર્જરી કરાવવી પડશે.) તે પછી તે લોકોએ તેમની સાથે સેક્સી ક્રિયાઓ કરવા આદેશ આપ્યો. તેનો વિરોધ કર્યો તો તે લોકોએ દિવાસળી સળગાવી સળગાવી તેના શરીર પર ફેંકવા લાગી. છેવટે ક્રિસી હિન્ડેએ આ નરાધમો સામે શરણાગતિ સ્વીકારી લીધી.

ક્રિસી હિન્ડે સાથે આ બધું બન્યું તેનો તેણે અત્યાર સુધી રહસ્યસ્ફોટ નહોતો કર્યો પરંતુ બેએક વર્ષ પહેલાં આ બધું પોતાની આત્મકથામાં કહ્યું અને તે પછી ઇન્ટરવ્યૂઓમાં પણ કહ્યું કે જો સ્ત્રી પોતાનું ધ્યાન ન રાખે તો તે પણ તેની સામેના ગુનામાં જવાબદાર હોઈ શકે. તેની આવી વાતોના કારણે સ્વાભાવિક જ તેની સામે સોશિયલ મિડિયા સહિત ઘણી બધી જગ્યાએ વિરોધનો વાવંટોળ ઊભો થયો. તો પત્રકારો જેનેટ સ્ટ્રીટ પૉર્ટર અને સારાહ વિને સહિત અનેક લોકો તેની તરફેણમાં પણ આવ્યા.

ફરી એક વાર કહી દઉં કે આ લેખનો ઉદ્દેશ્ય બળાત્કારીઓની તરફેણમાં નથી કે નથી તેનો ઉદ્દેશ્ય એ સ્થાપિત કરવાનો કે કપડાંના લીધે બળાત્કાર નોતરી શકે છે. પરંતુ વિદેશોમાં બધું સારું અને ભારતમાં બધું ખરાબ તેવી માનસિકતાનો વિરોધ ચોક્કસ છે. જ્યાં સંપૂર્ણ બુરખો પહેરેલી સ્ત્રીઓ હોય છે, જ્યાં સ્ત્રીઓને પોતાના પિતા,પતિ કે ભાઈ સિવાય જાહેરમાં હળવામળવા પર પ્રતિબંધ હોય છે તેવા સાઉદી અરેબિયામાં પણ બળાત્કાર થાય છે. અને ત્યાં તો બળાત્કારીનું જાહેરમાં માથું કાપી નખાય છે, પરંતુ ઘણી વાર સ્ત્રીને જ સજા મળે છે. તેના પર વ્યભિચારનો આરોપ મૂકી દેવાય છે. બળાત્કાર સાબિત કરવા ચાર સાક્ષીની જરૂર પડે છે. ઉપરાંત બળાત્કારી અને પીડિતા દ્વારા બળાત્કાર થયો હોવાનું કબૂલવું પડે છે. હવે બળાત્કાર વખતે ચાર સાક્ષી ક્યાંથી કાઢવા? બળાત્કારી પણ થોડો કબૂલવાનો? એટલે મોટા ભાગે બળાત્કારી છટકી જાય છે. ઉપરાંત સ્ત્રી પર બળાત્કાર થયો હોય તો પરિવારની આબરૂ જળવાઈ રહે તે માટે તેમને મારી નખાય છે.

ભારતમાં સ્ત્રીઓને વ્યવસ્થિત કપડાં પહેરવાની સલાહ આપે તો લિબરલ અને બુદ્ધુજીવી ગેંગ તેના પર તૂટી પડે છે, અને સામે એવી દલીલ કરે છે કે પશ્ચિમમાં આવું નથી. તેઓ જાણી જોઈને બદમાશી કરતા હોય છે કારણકે પશ્ચિમની એક જ બાજુ આપણી સમક્ષ રજૂ કરાય છે. ઇવન, પશ્ચિમી મિડિયા પણ તેની નકારાત્મક કે વિવાદાસ્પદ બાબત ખૂણામાં રજૂ કરતા હોય છે અને ભારત-ચીન વગેરે જેવા તેના હરીફ દેશોની નકારાત્મક બાબતો જ ચગાવતા હોય છે. આથી આ બધી વાતો આપણા સુધી પહોંચતી નથી. જેમ કે મૉર્ડન ગણાતા અમેરિકાના મિસ્સૌરીમાં સરકારી કચેરીઓમાં ઇન્ટર્નો પર જાતીય હુમલાઓની વ્યાપક ફરિયાદ થઈ. આથી ત્યાં ડ્રેસ કૉડનો પ્રસ્તાવ મૂકાયો કે ઇન્ટર્નોએ મૉડેસ્ટ અને કન્ઝર્વેટિવ ડ્રેસ પહેરવા (મતલબ કે અંગપ્રદર્શક ડ્રેસ ન પહેરવા).
કેલિફૉર્નિયા ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ આર્ટ્સમાં ૨૦૧૪માં રેગિના નામની વિદ્યાર્થિની પર બળાત્કાર થયો. તેણે સંસ્થાને તેની જાણ કરી. સ્કૂલના અધિકારીઓએ તેને બળાત્કારીના ભૂતકાળ વિશે ન પૂછ્યું. ઉલટાનું, ‘દામિની’ના વકીલ ચઢ્ઢાની જેમ તેને તેની દારૂ પીવાની ટેવ, કેટલી વાર તે પાર્ટીમાં જતી, તેના ડ્રેસની લંબાઈ કેટલી હતી, ઓરલ રેપ કેવી રીતે શક્ય છે, તેને ચરમસીમાનો અનુભવ થયો હતો કે નહીં, જ્યારે તે તેના પર બળાત્કાર કરનાર સાથે અગાઉ સંબંધ બાંધતી ત્યારે તે બંને વચ્ચે ચરમસીમા કોઈ મુદ્દો હતો કે નહીં-આવા આવા પ્રશ્નો પૂછ્યા.

સ્કૂલ-કૉલેજ જ નહીં, પોલીસ પણ ઓછી નથી. અમેરિકાની ફ્રીલાન્સ લેખિકા ડેનિયલ કેમ્પોઅમોરે પોતાનો અનુભવ લખ્યો છે કે જ્યારે તે પોતાના પર જાતીય હુમલાની ફરિયાદ લખાવા પોલીસ પાસે ગઈ તો તેને પોલીસે ત્રણ વાર પૂછ્યું કે તેણે કેટલો દારૂ પીધો છે. ૧૯૯૯માં રૉમની સુપ્રીમ કૉર્ટે ચુકાદો આપ્યો હતો કે જિન્સ પહેરેલી સ્ત્રી પર બળાત્કાર થઈ જ ન શકે. રૉમ એટલે ખ્રિસ્તીઓનું સર્વોચ્ચ ધામ. એટલે આ વાત આપણા મિડિયામાં આવી જ નહીં. આપણે ત્યાં ઉત્તર પ્રદેશમાં સ્વિસ યુગલ સાથે દુર્વ્યવહાર થાય છે તો આ પરદેશી ચાહક મિડિયાનો એક વર્ગ જેને ભારતીયતાથી મિર્ચી લાગે છે તે કેમ્પેઇન ચલાવે છે કે ‘ડૉન્ટ કમ ટૂ ઇન્ડિયા’. પરંતુ આવો વર્ગ ગત સપ્ટેમ્બરમાં જ રૉમમાં એક પર્યટક મહિલાને એક પાર્કમાં બાંધીને તેના પર બળાત્કાર કરાયો હતો તે તમને જણાવતો નથી. એક પૉલિશ મહિલા પર રિમિનીના બીચ રિસૉર્ટમાં સામૂહિક બળાત્કાર ગુજારાયો હતો અને તેના સાથીને માર મરાયો હતો તે જણાવતો નથી. આના લીધે રૉમના મેયરે ગત સપ્ટેમ્બરને બ્લેક સપ્ટેમ્બર જાહેર કર્યો હતો તે તમને ખબર છે? ન્યૂઝીલેન્ડમાં હેન્ડરસન હાઇ સ્કૂલના ડેપ્યુટી પ્રિન્સિપાલ ચેરિથ ટેલફૉર્ડે વિદ્યાર્થિનીઓને કહ્યું હતું કે વિદ્યાર્થિનીઓ સલામત રહે અને પુરુષ કર્મચારીઓ માટે કામ કરવાનું સારું વાતાવરણ બને તે માટે તેમણે ઘૂંટણ કે તેનાથી વધુ લંબાઈવાળું સ્કર્ટ પહેરવું!

અમેરિકાના ફેડરલ કમિશન ઓન ક્રાઇમ ઑફ વાયોલન્સના અભ્યાસમાં જણાયું છે કે તમામ રિપૉર્ટ કરાયેલા બળાત્કારના કેસો પૈકી ૪.૪ ટકામાં પીડિતાનું ઉત્તેજક વર્તન જવાબદાર હોય છે! ૨૦૦૫માં એમ્નેસ્ટી ઇન્ટરનેશનલે બ્રિટનમાં એક પૉલ કર્યો હતો તેમાં ત્રીજા ભાગના પ્રતિસાદીઓએ માન્યું હતું કે જાતીય હુમલા માટે તેનાં કપડાં અને વર્તનના કારણે સ્ત્રીઓ પણ આંશિક જવાબદાર હોય છે.

ટૂંકમાં કાગડા બધે કાળા છે, પરંતુ તેના લીધે ભારતને કુખ્યાત કરવાની જરૂર નથી.

Posted in gujarat, humor, politics, Uncategorized

ડોન્કી પૉલિટિક્સ

ગધેડાઓની જીએમડીસી ખાતે રેલી મળી રહી હતી. ગદર્ભ સરદાર પ્રવચન આપી રહ્યો હતો.

“હોંચી હોંચી…” બધાએ નારા લગાવ્યા, “હોંચી હોંચી.”

સરદારે ગદર્ભગાન આરંભ્યું, “સાથીઓ, આપણી આ રેલી આ સરકારના વિરોધમાં છે. સરકારે નોટા માટે આપણું ચિત્ર મૂકાવા દીધું નથી.”

“પણ સરદાર એ કામ તો ચૂંટણી પંચે કર્યું છે.”

બાજુવાળાએ ઠોંસો માર્યો, “હોંચી હોંચી…અત્યારે ચૂંટણી સમયે આમ જ કહેવું પડે. જે બધું ખરાબ હોય તેનો દોષનો ટોપલો સરકાર માથે જ ઢોળવો પડે.”

સરદારે આગળ ચલાવ્યું, “ચૂંટણી પંચ સરકારના ઈશારે જ નાચે છે. અમે આનો વિરોધ કરીએ છીએ. તમિલનાડુના સામાજિક કાર્યકર્તાઓનો આભાર કે એમણે રાજકારણીઓ કરતાં આપણને ઓછા નિરુપદ્રવી માન્યા છે. પણ મારું કહેવું છે કે અમે માનવજાત કરતાં ઓછા નિરુપદ્રવી જ છીએ. માનવજાતને તો હવે મહેનત કરવી જ નથી ગમતી. બસ, બધું બેઠા બેઠાં જ ખાવું છે. મહેનત કરી હાર્ડ-ઇંક-મ ખાનારાઓ હવે અનામતના રવાડે ચડ્યા છે.”

“સરદાર કોની વાત કરે છે તે સમજી ગયો ને.” ગદર્ભ શ્રોતાએ બાજુવાળાને કહ્યું. બાજુવાળાએ આંખથી સંમતિ આપી પ્રવચન સાંભળવા ઈશારો કર્યો.

સરદારે આગળ ચલાવ્યું, “બીજા પક્ષને તો માત્ર ગાયની જ ચિંતા છે. એય માત્ર મત પૂરતી. રસ્તા પર પવિત્ર ગાય નડે તેનું કંઈ નહીં. આપણે કોઈ દિવસ રસ્તા પર અડ્ડો જમાવી રાહદારીઓને કે વાહનચાલકોને નડ્યા? કોઈ દી કોઈને ઢીંક મારી?”

ગદર્ભ શ્રોતાએ ફરી ટીપ્પણી કરી, “ખબર પડી? સરદાર કોની વાત કરે છે?” બાજુવાળાએ ફરીથી આંખથી સંમતિ આપી પ્રવચન ચૂપચાપ સાંભળવા ઈશારાથી કહ્યું.

સરદારે આગળ ચલાવ્યું, “ગાયો-આખલાઓ ઢીંક મારે છે. એટલે એની ચિંતા છે. અમે મૌન રહીએ છીએ. ચૂપચાપ મજૂરી કરીએ છીએ. એટલે અમારી કોઈને પડી નથી.”

ફરીથી ગદર્ભ શ્રોતાએ કહ્યું, “માણસમાં નોકરિયાત વર્ગની પણ આ વેદના છે. એની પણ કોઈને પડી નથી. એક નોકરિયાત મારા માલિકને કહેતો હતો કે તમે તો ફટ દઈને પૈસા વધારો પણ અમારા પગાર વધતા નથી.” બાજુવાળાએ હા પાડી સરદાર સામું જોઈ પ્રવચન સાંભળવા કાન સરવા કર્યા.

સરદારે કહ્યું, “આખલા-બળદ માટે સુપ્રીમ કોર્ટ પણ ચિંતિત છે. એટલે જલ્લીકુટ્ટી પર પ્રતિબંધ મૂકે છે. પણ એ સમજતી નથી કે હવે તેમનો ઉપયોગ ખેતીમાં થતો નથી. તો તેમનું શું થશે? ને સુપ્રીમને બકરીઓની ચિંતા થતી નથી. કેટલી બિચારી બકરીઓની ઇદ પર હત્યા થઈ જાય છે? પેલા તોફાનમાં મરનારાઓને એક પક્ષ 25 અને બીજો 35 લાખ આપવાની વાત કરે છે પણ બકરીઓના પરિવારને કોઈ કંઈ આપતું નથી.”

“એટલે અમે હવે બકરીઓ સાથે ગઠબંધન કરવાનું નક્કી કર્યું છે.”

ગદર્ભ શ્રોતા બોલ્યો, “આપણે સોશિયલ મિડિયામાં આવવું જોઈએ. ટ્વિટર પર એકાઉન્ટ ખોલાવી પોસ્ટું મૂકવા માંડીએ. પેલા પીડીને વધુ હાડકાં આપીને આપણી તરફ લઈ આવીએ.”

“આપણે હોંશિયાર છીએ. પીડીની કે પીકેની જરૂર નથી…” સરદારે કહ્યું, “અને આ ચૂંટણીમાં આપણે દેખાડી દેવાનું છે. જે આપણી માગણીઓ સાથે સંમત થશે તેને ગદર્ભ સમાજનું સમર્થન મળશે.”

ગદર્ભ શ્રોતાએ પૂછ્યું, “પણ આપણી માગણી શું છે?” બાજુવાળાએ આ વખતે કહ્યું, “એ જ ખબર નથી. આપણે ડીંડક ચલાવવાનું. આપણા સરદારને ડેપ્યુટી સીએમ બનાવવા જેટલો અલ્પ-એશ-ઓઆરામ દે એટલે આપણનેય ફાયદો થાય.”

ગદર્ભ શ્રોતાએ કહ્યું, “પણ અગાઉની સભાઓમાં સરદાર કહેતા હતા ને કે આપણી માગણી છે કે આપણે મજૂરી ન કરવી પડે. અન્ય પ્રાણીઓની પાસે પણ મજૂરી કરાવવામાં આવે. આપણા માટે ખાસ ગમાણ બનાવાય. તડકામાં ઊભા રહીને સ્કિન બ્લેક થઈ જાય નહિ તે માટે દર મહિને સનસ્ક્રીન લોશન આપવામાં આવે. આપણી પ્લાસ્ટિક સર્જરી કરી સિંહ બનાવી દેવામાં આવે અને ગીર જેવી જગ્યા ફાળવી દેવામાં આવે.પણ આ છેલ્લી માગણી પૂરી થાય તેવી જ નથી.”

બાજુવાળાએ કહ્યું, “એટલે જ..પૂરી ન થાય તેવી એકાદી માગણી હોવી ખૂબ જરૂરી છે. તો જ આંદોલન ચલાવી શકાય ને.”

“બીજી એક માગણી એ પણ હતી કે પેલા દસ ગદર્ભોના પરિવારને લાખોની સહાય કરવામાં આવે. પણ એ તો ખોટું નથી? એ ગદર્ભોએ લાત મારી હતી. તે બદલ તેમને માલિકોએ ડફણા માર્યા હતા. તેના માટે સહાય શેની?”

“એ રાજનીતિ છે. તને ન ખબર પડે. બીજા પક્ષે તો આપણને મોટી રકમનો વાયદો કર્યો છે.”

“એમ તો એક માગણી એ હતી કે આપણે હવે મજૂરી નહિ કરીએ. એના બદલે અમને મફત જમીન આપી દેવામાં આવે. પણ એમ કંઈ મહેનત વગર સૂકા મેવા-ની ચીજો ખાવી સારી છે?”

“તને ન ખબર પડે. આ રાજનીતિ છે.”

સરદારે કહ્યું, “તો ભાઈઓ, આપણે કયા પક્ષને ટેકો આપવો તે તમારા જનાદેશ પ્રમાણે નક્કી કરીશું.”

“પણ ગઈ રાત્રે તમે કોનીગ્રેસવાળાને મળીને એક બોરી ભરીને કંઈક લેતા આવ્યાને? અને તમારા બીજા સાથી ભાઈહવેજપને મળીને કોથળો લેતા આવ્યા ને?”

“તને ખબર ન પડે, આ રાજનીતિ છે. હોંચી હોંચી”

(આ હાસ્ય લેખ છે. કોઈએ બંધબેસતી પાઘડી પહેરવી નહીં.)