સાંસ્કૃતિક આઘાત કરતી ટીવી જાહેરખબરો

(સંકલન શ્રેણી પાક્ષિક તા. ૭/૮/૧૫ની કવરસ્ટોરી)

આપણે મોટા ભાગે માનતા હોઈએ છીએ કે ભારત દેશના દુશ્મનો ચીન અને પાકિસ્તાન છે. ક્યારેક ત્રાસવાદને આપણું મોટો શત્રુ માનીએ છીએ તો ક્યારેક ગરીબીને પણ આપણી રિપુ લેખાવાય છે. પણ સાંસ્કૃતિક આક્રમણથી મોટો શત્રુ કોઈ નથી. કોઈ દેશને જીતવો હોય તો તેના દેશના લોકોને તેમની સંસ્કૃતિ પ્રત્યે ધિક્કાર કરતા કરી દો, તેમને તેમનાં મૂલ્યોથી વિમુખ કરી દો, તમે યુદ્ધ જીતી ગયા. પશ્ચિમી દેશો અને તેમણે સ્થાપેલી કોન્વેન્ટિયા શાળામાં ભણેલા લોકો આ જ કામ કરી રહ્યા છે. ફિલ્મો, સિરિયલો અને ટીવી પર આવતી જાહેરખબરો દ્વારા થતું સાંસ્કૃતિક આક્રમણ ન દેખાય તેવું છે, પરંતુ તે અત્યંત ખતરનાક છે. આપણે આ કવરસ્ટોરીનો વિષય માત્ર ટીવી પર આવતી જાહેરખબરો પૂરતો સીમિત રાખીએ.

ટીવી પર દર દસ મિનિટે એક બ્રેક આવે છે. કહેવાય છે તો બે મિનિટનો બ્રેક પણ ઘણી વાર તેનાથી વધુ હોય છે. તે બે મિનિટમાં તમે ઓછામાં ઓછી પાંચેક જાહેરખબર જુઓ છો અને તે જાહેરખબરો દરેક બ્રેકમાં રિપિટ થતી હોય છે. આજે માણસ સરેરાશ પાંચથી છ કલાક ટીવી જુએ છે. અને જાહેરખબરો માત્ર મનોરંજન આપતી ચેનલો જેવી કે સ્ટાર પ્લસ, સોની, ઝી ટીવી વગેરે પર જ નથી બતાવાતી, પણ ન્યૂઝ ચેનલો, ફૂડ ચેનલો, મૂવી ચેનલો કોઈ પણ ચેનલ લો, તેના પર આ જાહેરખબરો દર્શાવાય છે. તે બનાવનારા લોકોમાંથી મોટા ભાગના ભારતીયતામાં માનનારા નથી હોતા અને તે પશ્ચિમી જાહેરખબરો પરથી પ્રેરાઈને જાહેરખબર લખતા- ફિલ્માવતા હોય છે. વળી, તેમાં જે અભિનેતા કે અભિનેત્રી કામ કરે છે તેમના માટે ફિલ્મો કે સિરિયલ મેળવવાનું આ પહેલું પગથિયું હોય છે. તેથી તેઓ પણ આવી જાહેરખબરોમાં બિન્દાસ કામ કરે છે. આ જાહેરખબરો દિવસમાં ઓછામાં ઓછી ૩૬થી ૪૦ વાર આપણી આંખો અને કાનોમાં અથડાય છે. કહેવાય છે કે એક ને એક જૂઠાણું જો વારંવાર કહેવામાં આવે તો માણસ તેને સત્ય માનવા લાગે છે.

જ્યારે ભારતમાં ટીવી જગતનો પ્રારંભ થયો ત્યારે પણ જાહેરખબરોમાં જૂઠાણાં અને આપણને આપણા ધર્મ-સંસ્કૃતિ અને મૂલ્યોથી વિમુખ કરવાનો પ્રયાસ હતો જ પરંતુ હવે એ અનહદ વધી ગયો છે. આવી જાહેરખબરોના રચયિતાઓ પોતાના બચાવમાં એવો દાવો કરતા હોય છે કે તેઓ સમાજનું જ પ્રતિબિંબ પાડે છે, પરંતુ એવું હોતું નથી.

આપણે કેટલીક જાહેરખબરોનાં ઉદાહરણ સાથે ચર્ચા કરીએ તો વધુ સમજાશે. કેડબરી ફાઇવ સ્ટારની ‘રમેશ-સુરેશ’નાં પાત્રોવાળી અનેક જાહેરખબરો આવી ગઈ છે. તેમાં એકમાં રમેશ-સુરેશના પિતાજીને મળવા માટે કોઈ ભાઈ આવે છે. તેના પિતાજી બહાર બેઠા છે. બહાર ખુરશી મૂકવા પિતાજી રમેશ-સુરેશને કહે છે. રમેશ-સુરેશ ચોકલેટ ખાતાં ખાતાં એવા ખોવાઈ ગયા છે કે તેમને સંભળાય છે તો ખરું પણ તેઓ અમલ કરતા નથી. આથી છેવટે પિતાજી અને મહેમાન અંદર આવે છે અને બેસવા જતા હોય છે ત્યાં જ રમેશ-સુરેશ એ સોફા લઈને બહાર એમ કહેતા જાય છે કે ‘અંકલજી કી કુર્સી ઝટ સે આ ગઈ’. બોલો, આવા નકામા છોકરા થવાનો સંદેશો આપતી જાહેરખબર સારી કહેવાય કે?

કોલગેટની વર્ષો પહેલાં (એટલે કે દૂરદર્શનના સમયમાં) એક જાહેરખબર આવતી હતી જેમાં કોલસા અને મીઠું ઘસતા માણસની મજાક ઉડાવાતી હતી અથવા આવું ઘસવાની ના પાડતા હતા અને કોલગેટ ઘસવાનું કહેતા હતા. આજે કોલગેટની જાહેરખબરમાં તમે ઢાબામાં જમતા હો અને મૂળો ખાવા જતાં દાંતમાંથી લોહી નીકળે એટલે અચાનક અભિનેત્રી પ્રિયંકા ચોપરા સુપરમેનની જેમ આકાશમાંથી પ્રગટ થઈ જાય છે. અને તે પૂછે છે ક્યા આપકે ટૂથપેસ્ટ મેં નમક ઔર નીમ હૈ? ઉપરાંત લારા દત્તાવાળી કોલગેટની જાહેરખબરમાં કહે છે કે કોલસાથી દાંત ચોખ્ખા થાય છે. બહેન, અમારા વડવાઓ તો કોલસા અને મીઠાથી દાંત ઘસતા જ હતા. તમને હવે જ્ઞાન લાધ્યું?

આપણા સમાજમાં ટાપ-ટીપનું મહત્ત્વ હતું પરંતુ એ ઘરેલુ નુસખાથી જ કરાતી હતી. જ્યારથી ઉદારીકરણ અને વૈશ્વીકરણનો પ્રારંભ થયો ત્યારથી કોસ્મેટિક ઉત્પાદનોમાં ઊછાળો આવી ગયો છે. મિસ વર્લ્ડ અને મિસ યુનિવર્સ તરીકે ભારતીય સુંદરીઓને વિજેતા બનાવી દેવાઈ, તે પછી સુંદર દેખાવવાની યુવતીઓમાં હોડ વધી ગઈ. પોતાનું કામ પૂરું થઈ ગયું એટલે કંપનીઓએ ભારતીયોને મિસ વર્લ્ડ અને મિસ યુનિવર્સ તરીકે વિજેતા બનાવવાની બંધ કરી બીજા દેશોને પ્રલોભવાનું ચાલુ કર્યું. હવે સ્ત્રીઓ તો સૌંદર્ય પ્રસાધનો ઢગલાબંધ વાપરતી થઈ એટલે આ કંપનીઓ હવે પુરુષોને નિશાન બનાવી રહી છે. શાહરુખ ખાન અને જોન અબ્રાહમ જેવા જાણીતા કલાકારોને લઈને પુરુષોને ગોરા બનાવવાનું છેતરામણું વચન આપતી ફેરનેસ ક્રીમની જાહેરખબરો આવી રહી છે. હકીકતે ઈશ્વરે જેને જે રૂપ આપ્યું છે તે જ રહેવાનું અને આપણા ભગવાન શ્રી રામ અને શ્રીકૃષ્ણ શ્યામ છે. આપણે ત્યાં રૂપ કે રંગ કરતાં સદ્ગુણોને પ્રાધાન્ય અપાયું છે અને આઠે અંગ વાળા અષ્ટવક્રને પણ મહાન ગણાવાયા છે. પરંતુ આ જાહેરખબર ગેરભ્રમે દોરનારી છે.

ભારતમાં પાન મસાલા પર ઘણી જગ્યાએ પ્રતિબંધ છે અને મોટા ભાગે એવી માન્યતા છે કે સ્ત્રીઓ તો પાન મસાલા ન જ ખાય. તે તો ધાણા દાળ, વરિયાળી, તલ, અજમા વગેરે ખાય. પરંતુ હવે સ્ત્રીઓને પણ પાનમસાલા ખાતી કરવાની બદઈરાદાવાળી જાહેરખબર ટીવી પર વારંવાર દેખાડાઈ રહી છે. શાહરુખ ખાન અને રીમા લાગુએ ફિલ્મી પડદે ઘણી વાર દીકરા-માની ભૂમિકા કરી છે. તેમને લઈને આ જાહેરખબર બનાવાઈ છે. તેમાં બતાવાય છે કે પાન વિલાસ નામનો પાનમસાલો ખાવાથી રીમા લાગુનો ગુસ્સો શાંત થઈ જાય છે અને તેઓ સીટી મારવા લાગે છે!

અંતઃવસ્ત્રોની તો જાહેરખબરો પાર વગરની ગંદી હોય છે. અમૂલ નામના અંતઃવસ્ત્રની જાહેરખબરમાં એક યુવતી ભણવા અગાશી પર આવી હોય છે પરંતુ તે એક પુરુષને કસરત કરતો જોઈ જાય છે. તેની પત્ની કપડાં સૂકવતી હોય છે અને તેના કારણે યુવતીને દેખાતું નથી. અને તે જોખમ લઈને ટાંકી પર ચડી જાય છે. આવી જાહેરખબરો વારંવાર માનસ પર અથડાયા રાખે ત્યારે ગંદી છાપ જ છોડી જવાની કે નહીં?

અત્યારે જેના પર પ્રતિબંધ છે તેવી મેગીની એક જાહેરખબરમાં અભિનેત્રી ઝરીના વહાબને માતા બતાવાય છે અને તે તેની દીકરીને પૂછે છે કે તું એક જ શહેરમાં અમારાથી અલગ કેમ રહે છે? દીકરી કહે છે કે હું એકવીસ વર્ષની થઈ ગઈ છું અને હવે ઇન્ડિપેન્ડન્ટ રહેવા માગું છું. બોલો! આવું આપણા સમાજમાં ક્યાં જોવા મળ્યું? ૨૧ વર્ષની થઈ એટલે દીકરીએ અલગ રહેવાનું? દીકરાએ પણ અલગ શું કામ રહેવાનું હોય? વિભાજીત થયેલા કુટુંબને ઓર વિભાજીત કરવાની વાત થઈ આ.

રેડ લેબલ નામની ચાની એક નવી જાહેરખબરમાં કેવું બતાવાય છે? ચિરાગ નામનો દીકરો ક્યાંક બહારગામ ભણે છે. (મહાનગર જ હશે તેમ કલ્પી લઈએ.) તેના જન્મદિવસે તેને સુખદ આશ્ચર્ય આપવા તેનાં માતાપિતા તેના ઘરે આવી ચડે છે અને જુએ છે તો છોકરી પણ છે! ચિરાગ ખુલાસો કરે છે કે આ પલ્લવી છે. અમે સાથે જ રહીએ છીએ. છોકરી માતા-પિતા માટે ચા બનાવી લાવે છે. મા કહે છે કે ચિરાગના પિતાને ડાયાબિટીસ છે એટલે તેને ખાંડ વગરની ચા ચાલશે. પણ પલ્લવી બતાવે છે કે તેને ખબર છે એટલે તે આવી જ ચા લાવી છે. એટલે દીકરો ચાના સંદર્ભમાં પૂછે છે કે કૈસી હૈ? મા (અભિનેત્રી હિમાની શિવપુરી) કહે છે, “બૂરી નહીં હૈ”. આ વાક્ય ચા અને પલ્લવી બંનેના સંદર્ભમાં હતું. હવે કહો જોઈ, આ જાહેરખબર લિવ ઇન રિલેશનશિપનો પ્રચાર કરે છે કે નહીં?

ઝટક નામના ડીઓની જાહેરખબરની વાત કરીએ. તેમાં એક નવોઢાની લગ્નની પહેલી રાત્રિ છે. તે પલંગ પર પતિની રાહ જોતી બેઠી હોય છે ત્યાં એક સુગંધ આવે છે. આ સુગંધ તેને એટલી ઉત્તેજિત કરી દે છે કે તે તેના રૂમની બારી ખોલીને જુએ છે તો સામે બીજી બારીમાં કોઈ છોકરો આ ડીઓ છાંટતો દેખાય છે. આના કારણે નવોઢા તે છોકરા આગળ પોતાનું ચારિત્ર્ય ગુમાવવા તૈયાર થઈ જાય છે, તેની સાડી સરી પડે છે અને પોતાના હાથમાં પતિએ પહેરાવેલી વીંટી કાઢી નાખતી બતાવાય છે. અનૌક નામની એક વસ્ત્રોની બ્રાન્ડની જાહેરખબરમાં બે યુવતીઓને સમલૈંગિક બતાવીને હદ જ કરી નાખી.

પીયર્સ નામના એક સાબુની જાહેરખબરમાં મા (અભિનેત્રી હુમા કુરૈશી) તેની દીકરીને નવડાવતા નવડાવતાં પ્રખ્યાત ગીત ‘દિલ હૈ છોટા સા’ની ધૂનમાં ઇતિહાસ શીખવાડે છે કે બાબર કા બેટા હુમાયુ, હુમાયુ કા બેટા અકબર. આ જાહેરખબર જોઈને અનેક બાળકોને બાબરની વંશાવળી યાદ રહી ગઈ હશે. સવાલ એ છે કે ભારત પર આક્રમણ કરીને અનેક નિર્દોષોને મારનારાઓની વંશાવળી શું કામ યાદ કરાવવી જોઈએ?

ટીવીની જાહેરખબરોમાં મોટા ભાગે હિન્દુ પાત્રો જ હોય છે. તેથી શું સંદેશો જાય? હિન્દુ યુવતી ૨૧ વર્ષની થાય એટલે તેણે અલગ રહેવું જોઈએ. હિન્દુ દીકરો હોય તો તે લિવ ઇન રિલેશનશિપમાં રહે તો વાંધો નહીં. હિન્દુ નવોઢા એક સુગંધ માટે પોતાનું ચારિત્ર્ય ગુમાવી પારકા પુરુષ સાથે સંબંધ બાંધવા તૈયાર થઈ જાય. હિન્દુઓએ આક્રમણ કરનારાઓનો વંશ યાદ રાખવો જોઈએ, તેમને સારા માનવા જોઈએ.

શું આ જાહેરખબરોમાં અન્ય ધર્મનાં પાત્રો જ નથી બતાવાતાં? બતાવાય છે ને પણ કેવી રીતે? રેડ લેબલની જ એક જાહેરખબરમાં હિન્દુ દંપતી પોતાના ઘરની ચાવી ભૂલી ગયાં છે. પડોશી મુસ્લિમ મહિલા છે. તે તેમને પોતાના ઘરમાં રાહ જોવા કહે છે. હિન્દુ દંપતી પૈકી પતિ અચકાય છે. તેમ છતાં મુસ્લિમ મહિલા ચા મૂકી દે છે અને તેની સુગંધથી હિન્દુ પતિ માની જાય છે. તે પત્ની સાથે ઘરમાં જાય છે અને ચા પીએ છે. એટલું જ નહીં એક ઓર ચા માગે છે. આનો અર્થ એ થયો કે હિન્દુઓ રૂઢિચુસ્ત અને સંકુચિત માનસિકતાવાળા હોય છે,મુસ્લિમો સાથે હળતાભળતા નથી. જ્યારે મુસ્લિમો સહૃદય હોય છે. તેઓ મહેમાનગતિ સારી કરી જાણે છે.

વાંદાને મારવા માટે વપરાતા રેડ હિટની જાહેરખબરમાં એવું બતાવાય છે કે છોકરો માંદો પડી ગયો છે અને માતા કહે છે કે સ્કૂલનું પાણી પીવાના કારણે આવું થયું. ત્યાં અચાનક સંખ્યાબંધ ખ્રિસ્તી સાધ્વી (નન) જેવી ચાર-પાંચ મહિલા પ્રગટ થાય છે. તેમના ગળામાં ક્રોસ લટકે છે અને તેઓ કહે છે કે તમારા ઘરના વાંદાના કારણે તે માંદો પડ્યો છે. મતલબ કે ક્રિશ્ચિયન કે કોન્વેન્ટ સ્કૂલો તો હંમેશાં સારી જ હોવાની. આ રીતે નનને તો સારી બતાવાય છે પણ જાહેરખબરોમાં સાધુ-સંતો અને બાબાની મજાક ઉડાવાય છે.

પ્રશ્ન એ થાય છે કે ફિલ્મને પ્રસારિત કરવા માટે સેન્સર બૉર્ડ છે, પરંતુ સિરિયલો કે જાહેરખબરો માટે કેમ સેન્સર બૉર્ડ કંઈ કરતું નથી? ફિલ્મો તો ત્રણ કલાક પૂરતી જ અસર કરે જ્યારે આ જાહેરખબરો તો ૩૬૫ દિવસ X ૫ કલાક અસર કરે છે. તેની સામે તમે એડવર્ટાઇઝિંગ સ્ટાન્ડર્ડ કાઉન્સિલ ઑફ ઇન્ડિયાને ફરિયાદ કરી શકો, પરંતુ તે કેટલી અસરકારક છે તે એ ઉદાહરણ પરથી જ સાબિત થાય છે કે આવી જાહેરખબરો આવતી જ રહે છે.

ભારત અને ઈઝરાયેલ: મહાસત્તાની નવી ધરી બની રહેશે

(‘સાધના’ સાપ્તાહિક દિ.૧૫/૭/૧૭માં છપાયેલો લેખ)

જાગ્યા ત્યારથી સવાર. આ કહેવત ભારત અને ઈઝરાયેલના સંબંધોને લાગુ પડી શકે. આ સંબંધોમાં પ્રલંબ પાછળ એક માત્ર કારણ મુસ્લિમ મત બૅંક રહી. ઈઝરાયેલ ૧૯૪૮માં સ્વતંત્ર થયું. પરંતુ તેને માન્યતા આપવામાં નહેરુ સરકારે બે વર્ષ લગાડ્યાં! મહાત્મા ગાંધીએ તુર્કીના ખલીફાની ચળવળ- ખિલાફત ચળવળને ટેકો આપીને ભારતના મુસ્લિમોને વિદેશના મુસ્લિમોના પ્રશ્નો સાથે સાંકળતા કર્યા હતા. તે વખતે ભારતના મુસ્લિમો પણ આ નિર્ણય વિરુદ્ધ હતા. પરંતુ આ પગલાં અને તે પછી આવાં પગલાંઓથી ઉત્તરોત્તર ભારતના મુસ્લિમો વિદેશના મુસ્લિમોના પ્રશ્નો સાથે સંકળાવા લાગ્યા અને અહીંના પ્રશ્નો માટે વિદેશના મુસ્લિમો પાસે સમાધાન શોધતા થયા. એટલે જ ઓસામા બિન લાદેનનું એન્કાઉન્ટર થાય તો ભારતમાં વિરોધ થાય, ફ્રાન્સનું શાર્લી હેબ્દો મેગેઝિન મુહમ્મદ પયગંબરનું કાર્ટૂન છાપે તો અહીં વિરોધ થાય. આવા પ્રશ્નો પર અહીં તોડફોડ પણ કરવામાં આવે અને સંપત્તિને નુકસાન થાય, રમખાણો થાય.

ગાંધીજીને અને નહેરુને માત્ર મુસ્લિમો પરનો અત્યાચાર જ અત્યાચાર લાગતો હતો. અને આ દૃષ્ટિકોણ આજની કૉંગ્રેસ અને તેના સાથી પક્ષોએ બરાબર પકડી રાખ્યો છે. એટલે ગાંધીજી યહૂદીઓ પરના અત્યાચાર બાબતે શું માનતા હતા? તેમની સહાનુભૂતિ તો આરબો પ્રત્યે જ હતી! ૨૬ નવેમ્બર ૧૯૩૮ના ‘હરિજન’માં તેમણે લખ્યું હતું: “…હું માનું છું કે જેવી રીતે હિન્દુઓ અસ્પૃશ્યો સાથે વર્તન કરે છે તેવું વર્તન ખ્રિસ્તીઓ યહૂદીઓ સાથે કરે છે…તેમની સાથે અમાનવીય વર્તન થયું છે…” આટલા સ્વીકાર પછી પણ ગાંધીજી ઈઝરાયેલની ભૂમિ પર હક તો આરબોનો જ માને છે. તેમણે લખ્યું, “યહૂદીઓની રાષ્ટ્ર માટેની રોકકળ મને બહુ અપીલ કરતી નથી (!) તેઓ જ્યાં જન્મ્યા હોય ત્યાં જ તેમણે રહેવું જોઈએ. જેવી રીતે ઇંગ્લેન્ડ ઇંગ્લિશ લોકોનું છે, ફ્રાન્સ ફ્રેન્ચ લોકોનું છે, તેમ પેલેસ્ટાઇન આરબોનું છે.” એ વખતે ગાંધીજીને કોઈએ પૂછવું જોઈતું હતું કે તો પછી હિન્દુસ્થાન હિન્દુઓનું કેમ નહીં?

૧૯૪૭માં જ્યારે ઈઝરાયેલને સ્વતંત્ર રાષ્ટ્ર તરીકે માન્યતા આપવાનો પ્રસ્તાવ સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંઘમાં આવ્યો ત્યારે પ્રથમ વડા પ્રધાન નહેરુ ગુસ્સે થઈ ગયા હતા. તેમણે કહ્યું હતું કે “ઝિયોનિસ્ટ (યહૂદીઓ)એ ભારતને લાખો રૂપિયાની લાંચ આપવા પ્રયાસ કર્યો છે અને તેમની બહેન વિજયાલક્ષ્મી પંડિતને રોજ ધમકીઓ મળતી હતી કે જો તેઓ ઈઝરાયેલની તરફેણમાં મત નહીં આપે તો તેમના જીવને ખતરો છે.”

નહેરુએ એ વખતે કાશ્મીરને સંયુક્ત રાષ્ટ્રોમાં લઈ જવાની ભૂલ કરેલી, રશિયા તરફી ઝુકાવ રાખેલો, બલુચિસ્તાનની ભારતમાં ભળવાની માગણી ફગાવી, સંયુક્ત રાષ્ટ્રોની સલામતી સમિતિમાં પ્રવેશ માટે નરેન્દ્ર મોદી આકાશ-પાતાળ એક કરી રહ્યા છે, જે દેશમાં જાય છે ત્યાં આ હક સ્વમાન સાથે માગે છે, ત્યારે નહેરુએ અમેરિકાના પ્રમુખ કેનેડી દ્વારા કાયમી સભ્ય પદની માગણી ફગાવી દીધી હતી. નહેરુની આવી અનેક ભૂલો સાથે વધુ એક ભૂલ એટલે ઇઝરાયેલ સાથે સંબંધ ન રાખવો.

નહેરુની આ નીતિ ઈન્દિરા- રાજીવ ગાંધીએ ચાલુ રાખી. પરંતુ વડા પ્રધાન નરસિંહરાવે ૨૯ જાન્યુઆરી ૧૯૯૨ના રોજ ઈઝરાયેલ સાથે રાજદ્વારી સંબંધો વિધિવત્ સ્થાપ્યા. ભલે નરસિંહરાવની સરકાર ઇતિહાસમાં કૉંગ્રેસની સરકાર ગણાય, પરંતુ લાલબહાદૂર શાસ્ત્રી અને રાવની સરકાર એ અન્ય કૉંગ્રેસી સરકારો કરતાં વિચારસરણીની રીતે ભિન્ન હતી. નરસિંહરાવની સરકારને કૉંગ્રેસ પણ પોતાની સરકાર ગણતી નથી સિવાય કે ઉદારીકરણની નીતિનો જશ ખાટવો હોય. સોનિયા ગાંધીના ઈશારે રાવ ભૂતપૂર્વ કૉંગ્રેસ પ્રમુખ અને વડા પ્રધાન હોવા છતાં તેમને કૉંગ્રેસ કારોબારીમાં સ્થાન નહોતું અપાયું. નરસિંહરાવના અંતિમ સંસ્કાર દિલ્લીમાં થવા દેવાયા નહોતા.

૧૯૯૨માં વિધિવત્ સંબંધો પછી પણ ભારતના કોઈ રાષ્ટ્રપતિ કે વડા પ્રધાન એ ભૂખંડ ગયા પરંતુ ઈઝરાયેલની મુલાકાતે ગયા નહોતા! નહેરુજી ૧૯૬૦માં ગાઝા પટ્ટી (પેલેસ્ટાઇનનો કહેવાતો ભાગ) ગયા હતા. ઉપરાષ્ટ્રપતિ ઝાકીર હુસૈન મે ૧૯૬૫માં અલ અક્સા મસ્જિદમાં નમાઝ પઢી હતી! મુસ્લિમોનું તુષ્ટીકરણ (કદાચ દેશપ્રેમી અને સજ્જન મુસ્લિમો પણ નહીં ઈચ્છતા હોય કે તેમનું આવું તુષ્ટીકરણ કરવામાં આવે.) કઈ હદે થયું તે જુઓ. વિશ્વમાં સૌ પ્રથમ ત્રાસવાદ શરૂ કરનાર યાસીર અરાફતને વર્ષ ૧૯૮૯માં ૧૯૮૮ માટેનો જવાહરલાલ નહેરુ એવૉર્ડ ફૉર ઇન્ટરનેશનલ અંડરસ્ટેન્ડિંગ આપવામાં આવેલો!

તે પછી ધીમે ધીમે આપણા પ્રધાનો અને રાજ્ય સરકારના પ્રધાનો ઇઝરાયેલ જતા થયા. ગૃહ પ્રધાન લાલકૃષ્ણ અડવાણી અને રાજનાથસિંહે ઈઝરાયેલની મુલાકાત લીધી તો વિદેશ પ્રધાન તરીકે જશવંતસિંહ, એસ. એમ. કૃષ્ણ (જે અત્યારે ભાજપમાં છે) અને સુષમા સ્વરાજ પણ ઈઝરાયેલ ગયાં છે. ઈઝરાયેલના વડા ભારતની મુલાકાતે ક્યારે આવ્યા? ૧૯૯૭માં પ્રમુખ એઝર વૈઝમેન, વર્ષ ૨૦૦૩માં વડા પ્રધાન એરિયલ શેરોન અને વર્ષ ૨૦૧૬માં પ્રમુખ રેઉવેન રિવલિન આવેલા. આ ત્રણેય મુલાકાતો વખતે બિનકૉંગ્રેસી સરકારો હતી તે નોંધવું જોઈએ. ભારતના રાષ્ટ્રપતિ પણ ઈઝરાયેલની મુલાકાતે ગયા તે વખતે ભાજપ સરકાર હતી. પ્રણવ મુખર્જી ઑક્ટોબર ૨૦૧૫માં ઈઝરાયેલ ગયા હતા. તો મોદીજી સિત્તેર વર્ષોમાં ઈઝરાયેલ જનારા (અને સાથે જ ગાઝા પટ્ટી-વૅસ્ટ બૅન્ક ન જનારા) પ્રથમ ભારતીય વડા પ્રધાન બન્યા. પેલેસ્ટાઇન ન જવું એટલે ઘર આંગણે ઘણા મુસ્લિમોને રોષિત કરવા. આ હિંમત મોદીજી દાખવી શક્યા છે.

ઈઝરાયેલ આપણી સાથે સંબંધો બાંધવા તલપાપડ. રીતસર કરગરે. એમનો આ તલસાટ વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની ઈઝરાયેલ યાત્રામાં સ્પષ્ટ જોવા મળ્યો. આપણો કોઈ ભાઈ આપણી સાથે સંબંધો તોડી વર્ષોથી બેસી ગયો હોય અને વર્ષો પછી તેના પરિવારમાંથી કોઈ આપણા ઘરે આવે તો આપણને કેટલો હરખ થાય? તેવો હરખ ઈઝરાયેલમાં જોવા મળ્યો. ઈઝરાયેલના તત્કાલીન પ્રમુખ શિમોન પેરેઝે તો તત્કાલીન કૉંગ્રેસ સરકારને વર્ષ ૨૦૧૩માં કહેલું, “જો તમે મુસ્લિમોના ડરથી ઈઝરાયેલ ન આવતા હોય તો ફરી વિચાર કરજો કારણકે ઈઝરાયેલને પોતાને પણ મુસ્લિમ રાષ્ટ્રો ઇજિપ્ત અને જૉર્ડન સાથે સારા સંબંધો છે.”

આટલી બધી ઉપેક્ષા છતાં ઈઝરાયેલે ભારતની મદદ કરવામાં ક્યારેય પાછી પાની નથી કરી. ઈઝરાયેલે ૧૯૬૨, ૧૯૭૧ અને ૧૯૯૯ એ તમામ યુદ્ધોમાં ભારતની મદદ કરી હતી. ૧૯૬૨ અને ૧૯૭૧ વખતે તો આપણા રાજદ્વારી સંબંધો નહોતા એટલે પાછલા બારણે મદદ કરી હતી. નહેરુ તો સેનાને રાખવાના જ વિરોધી હતા. તેમને હતું કે “પોલીસથી કામ ચાલી શકે! વળી આપણો દેશ તો અહિંસાનો પૂજારી!” એટલે જ ૧૯૬૨ના ચીન સામેના યુદ્ધમાં ભારતને તકલીફ પડી ત્યારે ઈઝરાયેલે ૮૧ એમ.એમ. અને ૧૨૦ એમ.એમ. મૉર્ટાર અને દારૂગોળો પૂરો પાડેલો. ૧૯૭૧માં પાકિસ્તાનનું એફ-૮૬ સબ્રે વિમાન મેઇનટેનન્સ માટે ઈઝરાયેલ ગયું તો ઈઝરાયેલે તેને પાછું મોકલવામાં જાણી જોઈને વિલંબ કર્યો હતો. ૧૯૭૧માં તો અમેરિકા ભારત વિરુદ્ધ હતું અને ઈઝરાયેલની પોતાની પાસે પણ શસ્ત્રોની તંગી હતી, તેમ છતાં તેના તત્કાલીન વડા પ્રધાન ગૉલ્ડા મૈરે હસ્તક્ષેપ કરી ઈરાનને મોકલવાનાં શસ્ત્રો ભારતને આપ્યાં હતાં!

યહૂદીઓના આ અસીમ ભારતપ્રેમનું કારણ?

યહૂદીઓ મૂળ ઇઝરાયેલમાં વસતા હતા. અબ્રાહમથી યહૂદી પંથની શરૂઆત મનાય છે. અબ્રાહમના વંશજ મોસીસ (મુસા)એ યહૂદી પંથ સ્થાપેલો. તેનાં સેંકડો વર્ષો પછી અબ્રાહમના વંશજ ઈશા (જિસસ ક્રાઇસ્ટ) દ્વારા ખ્રિસ્તી પંથ અસ્તિત્વમાં આવ્યો અને તેના સેંકડો વર્ષો પછી અબ્રાહમના અન્ય વંશજ ઇસ્માઇલના પુત્ર મુહમ્મદે ઇસ્લામ પંથ સ્થાપ્યો. આ ત્રણેય પંથો અબ્રાહમિક રિલિજિયન્સ તરીકે ઓળખાય છે. પરંતુ ખ્રિસ્તી અને ઇસ્લામ પંથીઓ યહૂદીઓના કટ્ટર દુશ્મન બની ગયા અને તેમને પોતાની માતૃભૂમિમાંથી ભાગવા ફરજ પડી. આમ છતાં અન્ય દેશોમાં આશ્રય લેનારા યહૂદીઓ પર ખ્રિસ્તી અને ઇસ્લામ પંથીઓએ અસહ્ય અને અકલ્પનીય અત્યાચારો કર્યા. યહૂદીઓ તરફની આ નફરતને અંગ્રેજીમાં એન્ટી સેમિટિઝમ કહે છે. આવા સમયે એક માત્ર ભારત દેશ જ હતો જેમાં હિન્દુઓ શાસનમાં હોવાથી ત્યાં તેમના પર અત્યાચારો ન થયા કારણકે અહીં હિન્દુઓ એકમ્ સત વિપ્રા: બહુધા વદન્તિમાં માનતા હતા.

યહૂદીઓની જર્નલ ‘એવોતાયનૂ’માં નિસ્સિમ મોસીસના ૧ જુલાઈ ૨૦૦૭ના લેખમાં નોંધવામાં આવ્યું છે કે સાત યહૂદી પુરુષો અને સાત યહૂદી મહિલાઓ કોંકણના કાંઠે ઉતર્યા હતા. આજે જે કોઈ યહૂદીઓ ભારતમાં છે તે આ ૧૪ના વંશજો છે…. સ્થાનિક હિન્દુઓ દ્વારા તેમનું ઉષ્માપૂર્ણ સ્વાગત કરાયું હતું….આ (હિન્દુઓની) ધરતી ક્યારેય યહૂદી વિરોધી રહી નથી. ૨૪૦૦ વર્ષથી યહૂદીઓ અહીં ફૂલ્યા-ફાલ્યા છે.

ડિસેમ્બર ૧૯૧૭માં અંગ્રેજોના તાબા હેઠળ ભારતીય સૈનિકોએ પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધમાં લડીને ઈઝરાયેલને સ્વતંત્ર બનાવવામાં બહુ મોટી ભૂમિકા ભજવી હતી તે યહૂદીઓ આજે પણ ભૂલ્યા નથી. તુર્કોના મુસ્લિમો પાસે મોટી સંખ્યામાં શસ્ત્રો અને દારૂગોળા હતા. એક સમયે બ્રિટિશ કમાન્ડર પણ લડવા તૈયાર નહોતા તો પણ મેજર દલપતસિંહના નેતૃત્વમાં જોધપુરના સૈનિકો લડ્યા અને ૪૦૨ વર્ષથી ગુલામ હૈફા શહેરને સ્વતંત્ર કરાવ્યું. વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી શહીદ સૈનિકોના સ્મારકની મુલાકાત લેવાનું ભૂલ્યા નહીં.

સામે પક્ષે ગેટ વે ઑફ ઇન્ડિયાથી લઈને અનેક બાબતોમાં યહૂદીઓનું પણ ભારતમાં પ્રદાન અદ્વિતીય રહ્યું છે. સામાન્ય રીતે પારસીઓ માટે ‘દૂધમાં સાકરની જેમ ભળી જવું’ શબ્દપ્રયોગ થાય છે પરંતુ આ જ બાબત આ લઘુમતી માટે પણ વાપરી શકાય. હિન્દી સિનેજગતમાં સુલોચના (રૂબી માયર્સ), પ્રમીલા (એસ્થર વિક્ટૉરિયા અબ્રાહમ), નાદિરા (ફ્લૉરેન્સ એઝીકિએલ) સહિત અનેક અભિનેત્રીઓ, જાણીતા ચરિત્ર અભિનેતા ડેવિડ યહૂદી હતાં. અમદાવાદ પ્રાણી સંગ્રહાલયના સ્થાપક રૂબિન ડેવિડ, તેમનાં પુત્રી અને લેખક, કલાકાર તેમજ શિલ્પકાર એસ્થર ડેવિડ પણ યહૂદી.

હિન્દુ ધર્મ અને યહૂદી પંથ વચ્ચે સામ્યતાઓ ઘણી છે. બંનેમાં પંથાંતરણને અવકાશ નથી. કોઈને યહૂદી બનવું હોય તો ખૂબ જ આકરી પ્રક્રિયામાંથી પસાર થયા પછી જ બની શકાય છે. હિન્દુ પણ જન્મથી જ બની શકાય છે. બંને મતો પંથાતરણને ઉત્તેજન આપતા નથી. બંને લોકો પર અસંખ્ય આક્રમણો અને અત્યાચારો થયા. યહૂદીઓ પર ખ્રિસ્તી અને મુસ્લિમોએ ભરપૂર અત્યાચારો કર્યા જ્યારે હિન્દુઓ પર પણ મુસ્લિમો, ખાસ કરીને મોગલોના શાસનકાળમાં તેમજ ખ્રિસ્તી અંગ્રેજોના કાળમાં ખૂબ અત્યાચાર થયા. આમ છતાં આ બંને ટકી રહ્યા છે કારણ તેમની જિજીવિષા અને પ્રતિકાર શક્તિ અદ્ભુત છે. બંને દેશોનું વિભાજન હિંસક રહ્યું. બંનેની સ્વતંત્રતા પણ એકાદ વર્ષના અંતરવાળી રહી.

દર વર્ષે પાસ ઑવર (જેનું નામ ખ્રિસ્તીઓએ બદલી ઇસ્ટર કર્યું) સમારોહમાં ‘નેક્સ્ટ ઇયર ઇન જેરુસલેમ’ કહેતા યહૂદીઓ આખરે ઇઝરાયેલ મેળવીને જંપ્યા પરંતુ હજુ જેરુસલેમમાં તેમના મંદિરનું પુનર્નિર્માણ બાકી છે. આપણે રામમંદિરનું પુનર્નિર્માણ બાકી છે. જોકે એક મોટો તફાવત એ રહ્યો કે સ્વતંત્રતા પછી આપણે ત્યાં અંગ્રેજોની કઠપૂતળી જેવા શાસકો (બ્રિટનના ગાર્ડિયન સમાચારપત્રએ ૧૮ મે ૨૦૧૪ના તંત્રી લેખમાં આ શબ્દ વાપર્યા છે)ના લીધે ભારત પોતાના મૂળથી દૂર ને દૂર જતું ગયું. શશી થરૂરે લખેલા પુસ્તક ‘નહેરુ: ધ ઇન્વેન્શન ઑફ ઇન્ડિયા’ મુજબ, નહેરુ પોતાને ભારતીય કરતા અંગ્રેજ વધુ માનતા હતા. આમ પહેલા જ વડા પ્રધાન હિન્દુ ધર્મ પ્રત્યે સૂગ ધરાવતા હોય, તો પછી ભારતમાં હિન્દુત્વનો ખો કાઢવા પૂરા પ્રયત્નો થાય તે સ્વાભાવિક હતું. ઈઝરાયેલના પ્રથમ વડા પ્રધાન ડેવિડ બેન ગુરિયને કહેલું, “આપણને ક્યારે ખબર પડશે કે આપણો દેશ સામાન્ય (પહેલાના જેવો) દેશ બની ગયો છે? જ્યારે દેશના ચોર અને વેશ્યાઓ હિબ્રૂ બોલતા હશે.” આમ, સ્વતંત્રતા પછી જ મૃત:પ્રાય હિબ્રૂને જીવંત કરવાના ભરપૂર પ્રયાસો થવા લાગ્યા અને તમે જોયું હોય તો વર્તમાન વડા પ્રધાન બેન્જામીન નેતન્યાહૂ ટ્વીટ હિબ્રૂમાં જ કરે છે. ભારતમાં તો સ્વતંત્રતા પછી ઉત્તરોતર સંસ્કૃત અને અન્ય ભારતીય ભાષાઓને સતત મરણતોલ ફટકા પડતા રહ્યા ને અંગ્રેજીને જ મહત્ત્વ મળતું રહ્યું.

આજે ઈઝરાયેલ ભારત કરતાં બધી બાબતોમાં આગળ છે. ઈઝરાયેલમાં અંદાજે ૮૦ લાખની વસતિ છે. ભારતમાં ૧.૨૫ અબજની વસતિ છે. ભારતનો જીડીપી પર કેપિટા ૪,૦૦૦ અમેરિકી ડૉલર છે તો ઈઝરાયેલનો ૩૬,૨૦૦ અમેરિકી ડૉલર! ભારતનો માનવ વિકાસ સૂચકાંક ૦.૬૦૯ છે તો ઈઝરાયેલનો ૦.૯૩. ભારતમાં સાક્ષરતા દર ૬૧ ટકા છે તો ઈઝરાયેલનો ૯૭.૧ ટકા. ભારતમાં બેરોજગારીનો દર ૮.૮ ટકા છે તો ઈઝરાયેલનો ૫.૮ ટકા. ભારતમાં વ્યક્તિની સરેરાશ ઉંમર ૬૭ વર્ષ છે તો ઈઝરાયેલમાં ૮૧ વર્ષ. લશ્કર અને જાસૂસી સંસ્થાની બાબતમાં ઈઝરાયેલ આપણાં કરતાં ઘણું ઘણું આગળ છે. ચોતરફ દુશ્મનોથી ઘેરાયેલો આ દેશ અડીખમ ઊભો છે અને બધાને હંફાવે છે. વિશ્વની પરવા કર્યા વગર તે નિર્દયતાથી પડોશીઓને લશ્કરી જવાબ આપી શકે છે જ્યારે આપણે છેક હવે સર્જિકલ સ્ટ્રાઇકથી ખુશ થતા થયા છીએ.

વર્ષ ૨૦૦૮માં મુંબઈમાં હુમલાઓ દરમિયાન યહૂદીઓના નરિમન હાઉસ જે હવે છાબડ હાઉસ તરીકે ઓળખાય છે, તેના પર હુમલો થયો. તેમાં આઠ ઇઝરાયેલીઓ માર્યા ગયા પરંતુ ભારતીય આયાના કારણે બે વર્ષનો મોશે હૉલ્ત્ઝબર્ગ બચી ગયો. મોદીજી તેને મળવાનું પણ ભૂલ્યા નહોતા.

હિન્દુઓ અને યહૂદીઓ વચ્ચે આંખે ઊડીને વળગે તેવો મોટો તફાવત એ રહ્યો કે સમ્રાટ અશોક પછી મોટા ભાગે કોઈ રાજાએ સીમા વળોટીને આક્રમણ કર્યા નથી. હા, પોતાની સીમા પર જ્યારે આક્રમણ થાય ત્યારે જડબાતોડ જવાબ જરૂર આપ્યા, પરંતુ યહૂદી પ્રજા તેના શૌર્ય અને ખમીર માટે જાણીતી છે. ૧૯૬૬માં ઇજિપ્તે સ્ટ્રેઇટ ઑફ તિરાન (દરિયાઈ માર્ગ) ઈઝરાયેલ માટે બંધ કર્યો ત્યારે ઈઝરાયેલે ઇજિપ્તના સિનાઈમાં ઘૂસીને હલ્લો બોલ્યો હતો અને ઇજિપ્તને આ માર્ગ ખોલવા ફરજ પાડી હતી. ભારતની જેમ ઈઝરાયેલ પણ ચોતરફથી દુશ્મનોથી ઘેરાયેલો દેશ છે પરંતુ તેની આ આક્રમક નીતિના કારણે તેની સામે કોઈ આંખ ઊંચી કરીને જોઈ શકતું નથી.

૧૯૭૨ની ઑલિમ્પિકમાં પેલેસ્ટાઇની ત્રાસવાદી સંગઠન બ્લેક સપ્ટેમ્બરે જર્મનીમાં ૧૧ ઈઝરાયેલી ખેલાડીઓને બંધક બનાવ્યા અને તેમની હત્યા કરી. તે પછી ઈઝરાયેલના લોકો માત્ર મીણબત્તી લઈને દેખાવો કરવા કે ફેસબુક પર (એ વખતે જે માધ્યમ હોય તે) ગુસ્સો પ્રદર્શિત કરવા પૂરતા સીમિત ન રહ્યા પરંતુ વીસ વર્ષ સુધી ઑપરેશન રૅથ ઑફ ગૉડ ગુપ્ત રીતે ચલાવી આ હુમલામાં જોડાયેલા એક-એક પેલેસ્ટાઇની ત્રાસવાદીને મારતા રહ્યા.

સામાન્ય રીતે રૂઢિચુસ્ત મનાતા યહૂદીઓ ભારતને અગાધ પ્રેમ કરે છે. તેથી જ વડા પ્રધાન બેન્જામીન નેતન્યાહૂ નમસ્તે કરીને અને હિન્દીમાં મોદીજીનું સ્વાગત કરતા જોવા મળ્યા, ભારતથી ગયેલા ઇઝરાયેલી માબાપની દીકરી અને ગાયિકા લિયોરા ઇત્ઝાકે ભારતનું રાષ્ટ્રગીત ગાયું તો મુસ્લિમ ટોપી પહેરવાનો ઇનકાર કરનાર મોદીજી યહૂદી ટોપી પહેરીને જોવા મળ્યા તે પણ મોટો સંકેત છે. ભારતમાં ૮૦ કરોડ હિન્દુઓ છે પરંતુ તેમાંની નોંધપાત્ર સંખ્યા સેક્યુલરિઝમ (એટલે માત્ર મુસ્લિમ-ખ્રિસ્તી પ્રેમ. યહૂદી, જૈન, પારસી પ્રેમ નહીં)થી ગ્રસિત છે. પરંતુ ઈઝરાયેલમાં ૮૦ લાખ યહૂદીઓ એક સમાન દેશભક્ત છે. તેથી ઈઝરાયેલ ભારત કરતાં આટલું આગળ છે.

આરએસએસની તરફેણમાં બોલતા ભારતના લોકો પણ અચકાય છે ત્યારે ઈઝરાયેલ એક માત્ર દેશ છે જે તેની તરફેણમાં બોલે છે. જ્યારે વર્ષ ૨૦૧૦માં દિગ્વિજયસિંહે કૉંગ્રેસની સભામાં કહ્યું હતું કે “જે રીતે નાઝીઓએ યહૂદીઓનો નરસંહાર કર્યો હતો તે જ રીતે આરએસએસ મુસ્લિમોનો કરે છે.” આનો ઈઝરાયેલ દૂતાવાસે વિરોધ કર્યો હતો અને કહ્યું હતું કે આરએસએસને નાઝીઓ સાથે સરખાવી શકાય નહીં.

ઈઝરાયેલે કૃષિમાં ઓછા પાણી અને ઓછી કૃષિલાયક જમીન છતાં સંશોધન કરીને વધુ પાક મેળવવામાં સફળતા મેળવી છે. આઈ.ટી. ક્ષેત્રે પણ તેની બોલબાલા છે. સંરક્ષણ ક્ષેત્રે તે આત્મનિર્ભર છે. તેની જાસૂસી સંસ્થા મોસાદનો કોઈ જવાબ નથી. આ બંને દેશો જો એકત્ર આવશે તો વિશ્વમાં મહા સત્તાની એક નવી ધરી રચાતી જોવા મળશે. આમ છતાં, ઈઝરાયેલ માત્ર ભારત પ્રત્યે ઝૂકેલું છે તેમ આ મુલાકાતથી માનવું ભૂલભરેલું છે. વેપારી પ્રજા હોવાથી ઇઝરાયેલીઓ ચાલાક અને લુચ્ચા પણ ગણાય છે. તેઓ ભારત જેટલું જ મહત્ત્વ ચીનને પણ આપી રહ્યા છે કારણકે આજની તારીખે ચીન ઈઝરાયેલનું એશિયાનો સૌથી મોટો અને વિશ્વનો ત્રીજા ક્રમનો વેપાર ભાગીદાર દેશ છે. આમ છતાં, અમેરિકાના પ્રમુખ અને ખ્રિસ્તી ગુરુ પોપને જે સન્માન મળે તે મોદીજીને આપીને ઈઝરાયેલે મોટો સંકેત આપ્યો છે. નેતન્યાહુએ સાચું જ કહ્યું, ભારત અને ઇઝરાયેલ સ્વર્ગમાં બનેલી જોડી છે જેનો અમલ હવે ધરતી પર શરૂ થયો છે.

ધર્મ અમારો એક માત્ર એ સર્વ ધર્મની હત્યા કરવી

(ધર્મ અમારો એક માત્ર એ સર્વ ધર્મની સેવા કરવીની પેરોડી, મૂળ લખનારની માફી સાથે)

ધર્મ અમારો એક માત્ર એ સર્વ ધર્મની હત્યા કરવી
ધ્યેય અમારું છે ક્રુરતા વિશ્વ મહીં એને આચરવી

સકળ જગતના બની શત્રુ વેર-ઝેર સહુમાં રેડું
એ જ ભાવનાના અનુયાયી બનવાને સહુને તેડું

નાત જાતના ભેદ અમોને હત્યા માટે નથી આભડતા
દેશવેશના શિષ્ટાચારો વિનાશ માટે નહિ નડતા

કટ્ટર બનીને જાનમાલની પરવા કદીએ ના કરીએ
અમ માલિકીનો દાવો સર્વ જગતમાં કરી ફરીએ

૭૨ હૂરની લાલચ જગાવી અસત્ય અલ્લાહ ને મદરેસિયે
જગત આખાને આંચ આવે એ વ્યવસાયો આચરીએ

દુર્ગુણ સ્તુતિ કરીએ સહુની નિંદાથી ન્યારા ન રહીએ
વ્યસનો ત્યજીએ દુર્ગણ સજીએ ટાપટીપ ખોટી ત્યજીએ

ખાવું પીવું હરવું ફરવું સૂવું જાગવું ને વદવું
સર્વ ક્રિયાઓ કરતાં પહેલાં ગજવા એ હિન્દને સ્મરવું

(ઇસ્લામી ત્રાસવાદીઓ સિવાય કોઈએ બંધબેસતી પાઘડી ન પહેરવી.)

અમરનાથ યાત્રી પર હુમલો: છપ્પનની છાતી માટે મુહૂર્ત કાઢવાના ન હોય

ફર્સ્ટ હેન્ડ ઇન્ફો (મારી પત્ની અત્યારે અમરનાથ યાત્રાએ છે)  છે એટલે કહું છું. વાંક ઇન્ટેલિજન્સનો છે પણ તે કરતાં નોંધણી વગરની બસનો પણ છે. આપણે સાથે પ્રવાસે ગયા હોય તો પણ તેમાંથી એકબે જણ શિસ્ત વગરના હોય, તે દરિયે નહાવા જાય અને તણાઈ જાય તો જવાબદારી ચોક્કસ પ્રવાસના આગેવાનની જ ગણાય પરંતુ પહેલા શિસ્તભંગ કરનારની નહીં? મારી પત્નીના જણાવ્યા પ્રમાણે ત્યાં સેના અને પોલીસની જબરદસ્ત સુરક્ષા છે. આઠ તારીખે બુરહાન વાણીની વરસી હતી એટલે આગોતરી સાવચેતી રાખી ૧૪૪ કલમ ને કર્ફ્યૂ નાખી દેવાયો હતો. ને સેના સિસ્ટમ પ્રમાણે જ ચાલે છે. માનો કે બે કપલ પાડોશના એક સાથે ગયા હોય પણ બંનેને દર્શનની અલગ-અલગ તારીખ આવી હોય તો સેના કોઈ દલીલ નહીં સાંભળે કે અમે પાડોશી છીએ, અલગ પડી જશું. સેના સિસ્ટમ પ્રમાણે ન ચાલે અને લોકો એ સિસ્ટમને ન અનુસરે તો વાંક સેના કે સરકારનો કેવી રીતે ગણાય? મૃતકો પ્રત્યે પૂરી સહાનુભૂતિ સાથે કહેવાનું કે ટીવી પર મળતી માહિતી મુજબ એ બસ નોંધાયા વગરની હતી અને જુદા રસ્તે જતી હતી. વળી સાંજે સાત વાગ્યા પછી વાહનને જવાની મંજૂરી નથી હોતી પણ આપણી પ્રજામાંના ઘણા લોકો એમ માને કે ‘નિયમ-ફિયમ તો સમજ્યા હવે’ તે વલણ ન ચાલે, ટ્રાફિકના નિયમો ન પાળો તો પણ મરવાની સંભાવના હોય ત્યારે આ તો ત્રાસવાદનો મામલો. ક્રોસ ફાયરિંગમાં વચ્ચે બસ આવી ગઈ.

જે બન્યું તે ખૂબ જ દુઃખદ છે. સરકારે હવે કડક હાથે આ સાપોલિયાઓને કચડી નાખવા જ પડશે. તેના મૂળ જેવા અલગતાવાદીઓ-યાસીન મલિક, શબીર શાહ, સૈયદ ગિલાનીને જીવતા છોડાય જ નહિ. ત્રણ ત્રણ વર્ષના વહાણાં વાઇ ગયા પછી એક ટીવી ચેનલ (આજતક)ના સ્ટિંગ પછી સરકારે એનઆઈએના માધ્યમથી પગલાં લેવા શરૂ કર્યા છે. આ નેતાઓને ત્રણ વર્ષ વિતવા છતાં સરકારી સુવિધાઓ કેમ બંધ ન થઈ? જરૂર પડે રાષ્ટ્રપતિ શાસન લાદી ત્યાં કોઈ વણઝારા અને ચૂડાસમાને પૂરતી સત્તા સાથે આ કામો સોંપવા પડે. અત્યારે તો વિરોધ પક્ષો પણ વિરોધ કરવાની ત્રેવડમાં નથી. તેમની પીપૂડી સાંભળવા પ્રજા પણ તૈયાર નથી. ભાજપનો ચંદ્ર સોળે કળાએ ખીલ્યો છે. દુનિયાને જે કહેવું હોય તે કહે. માનવાધિકાર જાય ચૂલામાં. શક્તિશાળીને કોઈ માનવ અધિકાર નડતા નથી. અમેરિકા-ચીન એના મોટા પુરાવા છે. છપ્પન ઇંચની છાતી માટે મુહૂર્ત કાઢવાના ન હોય. જે થઈ રહ્યું છે તે સારું (good) છે પણ શ્રેષ્ઠ (best) નથી-પૂરતું નથી. ત્રાસવાદીઓને વીણી વીણીને સાફ કરાઈ રહ્યા જ છે પણ તે પૂરતું નથી. મૂળિયાં પાકિસ્તાનમાં છે. આથી માત્ર ડાળ કાપતા રહેશો તો નહિ ચાલે. નવી ડાળો ફૂટતી રહેશે. મૂળ જ ઉખાડી ફેંકવું પડે. એમાં રાષ્ટ્રવાદી મુસ્લિમો પણ સંમત હશે. ઈઝરાયેલ સાથે માત્ર હાથ મિલાવવાથી તેનો જુસ્સો ટ્રાન્સફર નહિ થાય. તે જુસ્સો કરી બતાવવો પડશે, રિએક્શનની ચિંતા વગર. એક વાર કરશો એટલે ઘરની પ્રજા અને દુનિયા બધા પડખે આવીને ઊભા રહી જશે અને ચૂંટણીમાં ખોબે ને ખોબે મત મળશે તે અલગ. ને સમસ્યા પણ કાયમ માટે જશે.

આ બધાની સાથે પ્રજા તરીકે આપણે પણ સજ્જ થવાની જરૂર છે. વહેલા કે મોડા યુદ્ધ કે સિવિલ વૉર થોપાવાનું જ છે. એટલે શિસ્તમાં રહેતા શીખવું પડશે. ટ્રાફિક હોય કે મોલમાં સુરક્ષા તપાસ, જ્યાં હોય ત્યાં, ‘આ બધું તો ચાલે હવે’ની માનસિકતામાંથી બહાર આવવું પડશે. મિડિયાએ પણ સુરક્ષા તપાસ કે અન્ય પગલાં લેવાય તો બૂમરાણ નહિ મચાવીને રાષ્ટ્રભક્તિ દર્શાવવી પડશે. એનડીટીવી જેવી દેશદ્રોહી ચેનલોને જાકારો આપવો પડશે જે આ તમામ સંવેદનશીલ મામલે વિવેકભાન ચૂકે છે.

માલ અને સેવા વેરો: ઐતિહાસિક, અભૂતપૂર્વ, એકસૂત્રતા

(સાધના સાપ્તાહિક દિ. ૮/૭/૧૭ની કવરસ્ટોરી)

 મધરાત્રે જ શું કામ?

હિન્દુ પંચાંગમાં અષાઢ મહિનો શુભ છે. અષાઢી બીજે વરસાદ શુભસંકેત ગણાય છે. અષાઢ પૂર્ણિમા ગુરુપૂર્ણિમાના તહેવાર તરીકે ભારતવર્ષમાં ઉજવાય છે. વિ.સં. ૨૦૧૭૩ના અષાઢ મહિનાની શુક્લ અષ્ટમીના રોજ ભારતવર્ષમાં એક નવો યુગ મંડાયો.

આંગ્લ પંચાંગની રીતે તેને ૩૦ જૂન અને ૧ જુલાઈની વચ્ચેનો સમય કહી શકાય. ૩૦ જૂનની રાત્રે બાર વાગે ૧ જુલાઈની તારીખ બેસે એ જ સમયે સંસદના સેન્ટ્રલ હૉલમાં રાષ્ટ્રપતિએ મા.સે.વે. (જીએસટી)ની શરૂઆત કરી. સિત્તેર વર્ષ પહેલાં મધરાત્રે સ્વતંત્રતા સમયે જેવો ઉમંગ-ઉત્સાહ અને ઉલ્લાસનું વાતાવરણ હતું અને સાથે જ મુસ્લિમ-હિન્દુઓનાં રમખાણો, મારકાપ, બળાત્કાર, લૂટફાટ, સ્થળાંતર, જે ભૂમિ પર વર્ષોથી રહેતા હતા તે રાતોરાત અલગ દેશ બની જતી હતી તેના કારણે અને ખાસ તો વિષૈલા વાતાવરણના કારણે ત્યાં રહેવું મુશ્કેલ બની ગયું હતું એટલે જે મળ્યું તે અને જે કપડાં પહેર્યાં હતાં તેમાં રાતોરાત ભારત આવી ગયા, ભારતના કેટલાક લોકો પાકિસ્તાન ચાલ્યા ગયા તે રીતે ભય-ચિંતાનું વાતાવરણ પણ હતું.

તો મા.સે.વે. વખતે પણ આ પ્રકારનું મિશ્ર વાતાવરણ જોવા મળી રહ્યું છે. અંતર માત્ર એટલું છે કે આ વખતે બહુમતી સંખ્યા આ વેરાથી ખુશ છે પરંતુ વેપારીઓના એક નોંધપાત્ર વર્ગમાં ભય-ચિંતાનું વાતાવરણ આ વેરા અંગે પ્રવર્તતી શંકા-કુશંકાના કારણે દેખાય છે. ૧૫ ઑગસ્ટ ૧૯૪૭ના રોજ અંગ્રેજોથી સ્વતંત્રતા મળેલી તો અષાઢ શુક્લ આઠમ, વિ.સં. ૨૦૭૩ અને ૧ જુલાઈ ૨૦૧૭ના રોજ મધરાત્રે ૧૮ વેરાઓના બોજામાંથી સ્વતંત્રતા મળી અને તે બધાના સ્થાને એક મા.સે.વે. આવ્યો. (જુઓ બૉક્સ) મધરાત્રે દેશભરમાં તેની ઉજવણી થઈ.

અલબત્ત, જ્યારે એનડીએ સરકાર અનેક બાબતમાં ભારતીયતા લાવી રહી હોય ત્યારે આ કાર્યક્રમ પણ મોડી રાતના બદલે વહેલી સવારે રાખીને એક નવો ચીલો પાડી શકાયો હોત તો સોનામાં સુગંધ ભળત!

વિરોધીઓને સાથે લઈ ચાલ્યા

જ્યારે આવું મોટું કામ થવા જઈ રહ્યું હોય ત્યારે એક સાચા આગેવાનનું કર્તૃત્વ છે કે યશની વહેંચણી કરવી. સેન્ટ્રલ હૉલમાં વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ કહ્યું કે આ ઐતિહાસિક વેરાના યશના ભાગીદારો તમામ રાજકીય પક્ષો છે.

વર્ષ ૨૦૦૦માં અટલ બિહારી વાજપેયીની એનડીએ સરકારે મા.સે.વે. માટે પાયાનો પથ્થર મૂકવાનું કામ કર્યું અને ઉદારતા જુઓ! વિચારસરણીથી ઘોર વિરોધી એવા સામ્યવાદીઓની પશ્ચિમ બંગાળ સરકારના નાણા પ્રધાન અસીમ દાસગુપ્તાને સમિતિના અધ્યક્ષ બનાવ્યા! આ માટે અટલજીએ પોતે પ.બંગાળના મુખ્યપ્રધાન જ્યોતિ બસુને વિનંતી કરેલી કે અસીમ દાસગુપ્તાને આ કામ માટે ફાળવવામાં આવે. દાસગુપ્તાને આ દેશના ટોચના અર્થશાસ્ત્રીઓમાં ગણવામાં આવે છે. એટલે અટલજી પછી આવેલી કૉંગ્રેસ સરકારે પણ તેમને આ કામ માટે ચાલુ રાખ્યા. પરંતુ વર્ષ ૨૦૧૧માં કેરળની કૉંગ્રેસના નાણા પ્રધાન કે. એમ. મણિએ અસીમ દાસગુપ્તાનું સ્થાન લીધું. મણિનું નામ કૌભાંડમાં આવતા વર્ષ ૨૦૧૫માં તેમની વિદાય થઈ.

મોદી સરકારે પણ અગાઉની સરકારોની પરંપરા ચાલુ રાખી અને મણિના સ્થાને પોતાના મોરચાના નહીં પરંતુ ઘોર વિરોધી એવા તૃણમૂલના નેતા તેમજ પ. બંગાળના નાણા પ્રધાન અમિત મિત્રાને મૂક્યા.

કૉંગ્રેસે દસ વર્ષમાં ન કર્યું, તે ત્રણ વર્ષમાં કેવી રીતે થયું?

યુપીએ સરકારમાં નાણા પ્રધાન ચિદમ્બરમે વર્ષ ૨૦૦૬માં જાહેરાત કરેલી કે વર્ષ ૨૦૧૦થી મા.સે.વે. લાગુ થશે. પરંતુ વર્ષ ૨૦૧૪ સુધી આ શક્ય ન બન્યું. તો પછી મોદી સરકારે ત્રણ વર્ષના ટૂંકા ગાળામાં આ કામ કેવી રીતે કરી બતાવ્યું? કૉંગ્રેસની દલીલ છે કે નરેન્દ્ર મોદી જ ગુજરાતના મુખ્યપ્રધાન તરીકે વિરોધ કરતા હતા (જેના કાંટછાંટ કરીને અત્યારે વિડિયો પ્રચલિત થઈ રહ્યા છે) એટલે આ ન થયું અને મોદી સરકાર વખતે કૉંગ્રેસે સમર્થન આપ્યું એટલે તો આ વેરો આવી શક્યો.

એવું નથી. મોદી જ નહીં તે વખતે કૉંગ્રેસની રાજ્ય સરકારો પણ મા.સે.વે.ના વિરોધમાં હતી. તેમની ચિંતા એ હતી કે રાજ્યોને થનારી આવક ગુમાવવી પડે તેમ હતી. તેની સામે વળતરનું કોઈ પ્રાવધાન નહોતું. ૧૩ જુલાઈ ૨૦૧૨ના ‘ધ હિન્દુ’ના અહેવાલ પ્રમાણે, કેન્દ્રની કૉંગ્રેસ સરકાર સામે સૌથી મોટો અવરોધ જો કોઈ હોય તો તે (મોદી નહીં) પરંતુ મહારાષ્ટ્રની કૉંગ્રેસ-એનસીપી મિશ્ર સરકાર હતી! આ ઉપરાંત તમિલનાડુ અને ઓડિશા સરકારો પણ વિરોધમાં હતી. તો ૨૧ ડિસેમ્બર ૨૦૧૩ના ‘ઇન્ડિયન ઍક્સ્પ્રેસ’ના અહેવાલ મુજબ, કેરળના નાણા પ્રધાન કે. એમ. મણિ (એ જ મણિ જે મા.સે. વે. સમિતિના અધ્યક્ષ બનેલા) એ તત્સમયે નરેન્દ્ર મોદીની ગુજરાત સરકારને પત્ર લખી મા.સે.વે. અંગે તેમની રાજ્ય સરકારની ચિંતા વ્યક્ત કરેલી. મણિએ સેવા વેરા તેમજ સપ્લાય નિયમો અંગે કેન્દ્રની કૉંગ્રેસ સરકાર માહિતી નહોતી આપી રહી તેની આ પત્ર દ્વારા જાહેરમાં ટીકા કરી હતી.

રાજ્યોને મુખ્યત્વે વાંધો આ બાબતો પર હતો: ૧. પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનો-દારૂને મા.સે.વે.માંથી બાકાત રાખવામાં આવે, જેથી રાજ્યોને સારી આવક મળી રહે. આ અંગે પણ મોદી વિરોધીઓનો અપપ્રચાર છે કે મોદી સરકાર પેટ્રોલિયમ પદાર્થોને મા.સે.વે.માં એટલા માટે નથી લાવતી કે પછી પેટ્રોલ-ડીઝલ સસ્તું થઈ જશે. હકીકતે રાજ્યોનો જ વિરોધ છે. ૨. આબકારી વિભાગને પણ બાકાત રાખવામાં આવે. ૩. એન્ટ્રી ટૅક્સને પણ મુક્ત રાખવામાં આવે અને ૪. આવકની ખોટ થાય તો કેન્દ્ર સરકાર તેનું વળતર ભરપાઈ કરે.

મોદી સરકારને પણ આ ખરડાને કાયદો બનાવતી વખતે કૉંગ્રેસ સહિતના વિપક્ષોના વિરોધનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. રાજ્યસભામાં બહુમતી ન હોવાથી કૉંગ્રેસની માગણી પર આ ખરડો સિલેક્ટ કમિટીને આપવો પડ્યો હતો. પરંતુ વડા પ્રધાન મોદીએ સત્તા સંભાળ્યા પછી પહેલેથી આ કામને ટોચની પ્રાથમિકતા આપી હતી, તેથી વર્ષ ૨૦૧૫માં તેઓ, નાણા પ્રધાન અરુણ જેટલી અને વેંકૈયા નાયડુ પૂર્વ વડા પ્રધાન મનમોહનસિંહ અને કૉંગ્રેસ અધ્યક્ષા સોનિયા ગાંધીને મળ્યાં હતાં અને મા.સે.વે. પર સહકાર આપવા અનુરોધ કર્યો હતો. જેટલીએ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫માં ૧ એપ્રિલ ૨૦૧૬થી મા.સે.વે.નો અમલ કરવા જાહેરાત કરી હતી. નિયમ પ્રમાણે, ઓછામાં ઓછાં ૧૫ રાજ્યોએ પણ વિધાનસભામાં મા.સે. વે. ખરડો પસાર કરવો જરૂરી હતો. ઑગસ્ટ ૨૦૧૫માં રાજ્યસભામાં વિપક્ષોના વિરોધના કારણે મા.સે.વે. ખરડો પસાર ન થઈ શક્યો. આથી ૨૦૧૬ની ડેડલાઇન ચૂકી જવાઈ. છેવટે ૩ ઑગસ્ટ ૨૦૧૬ના રોજ રાજ્યસભામાં મા.સે.વે. ખરડો પસાર થયો અને ૨ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૬ના રોજ ૧૬ રાજ્યોએ મા.સે.વે. ખરડો પસાર કરી દીધો, તેથી માર્ગ મોકળો થયો.

આમ, મા. સે. વે. અમલી થવાની સિદ્ધિ મેળવીને મોદીજીએ એવા ખોટા અપપ્રચારની પોલ ખોલી નાખી છે કે તેઓ સરમુખત્યારની જેમ વર્તે છે, પક્ષના કોઈને સાથે લઈને ચાલતા નથી કે વિપક્ષો-રાજ્યોને ગણકારતા નથી.

તોફાન વચ્ચે શ્રીનગરમાં મા.સે.વે.ની બેઠકથી રાજકીય સંદેશ!

ચીલાથી હટીને નવી કેડી કંડારવા માટે જાણીતા નરેન્દ્ર મોદીએ મા.સે.વે.ને અમલી બનાવવાના રસ્તામાં એક બીજો રાજકીય સંદેશ પણ આપ્યો છે. બહુ ઓછાનું ધ્યાન ગયું હશે કારણકે સમાચારપત્રોમાં મોદી વિરોધમાં ઘણા સમાચારો પર કાતર ચલાવી દેવાય છે.

મોદી સરકાર આવી તે પહેલાં બધી જ બેઠકો દિલ્લીમાં મળતી હતી. પરંતુ મોદીજીએ દિલ્લી બહાર બેઠકો કરવા લાગી. તદનુસાર, મા.સે.વે. પરિષદની બેઠક શ્રીનગરમાં પણ મળી હતી! અને તે પણ એવા સમયે જ્યારે પથ્થરબાજી અને આતંકવાદીઓના હુમલા ચાલુ હતા ત્યારે! આ માત્ર જમ્મુ-કાશ્મીરના પાકિસ્તાન પ્રેમી ઉપદ્રવી તત્ત્વોને જ સંદેશો નહોતો, પરંતુ ભારતની અંદર અને શેષ વિશ્વને પણ એક મજબૂત સંદેશો હતો કે કાશ્મીર ભારતનું અભિન્ન અંગ હતું, છે અને રહેશે.

રાજકીય વિરોધ હજુ ચાલુ જ છે!

આટલી મોટી ઐતિહાસિક ઘટના છતાં પણ દેશને નુકસાન કરનારી રાજનીતિ તો ચાલુ જ છે. કૉંગ્રેસે અને તેનું જ સંતાન એવી તૃણમૂલ કૉંગ્રેસે ઐતિહાસિક સંસદીય સત્રનો બહિષ્કાર કરીને રાજકીય અપરિપક્વતા દાખવી છે. તૃણમૂલના અમિત મિત્રા મા.સે. વે.ના એક ઘડવૈયા હોવા છતાં પશ્ચિમ બંગાળનાં મુખ્યપ્રધાન મમતા બેનર્જીએ રાજ્યમાં હજુ આ ખરડો પસાર કર્યો નથી. તેમણે આ વેરાનો અમલ મોકૂફ રાખવા પણ અનુરોધ કરેલો પરંતુ નાણા પ્રધાન અરુણ જેટલીના કહેવા પ્રમાણે, સપ્ટેમ્બરથી જે વેરાઓનું સ્થાન મા.સે. વે. લેવાનો છે તે વેરાઓ નિષ્ક્રિય થઈ જતા હતા, તેથી જો કોઈ વેરો ન હોય તો કેન્દ્ર અને રાજ્યોના અર્થતંત્રને એટલે સરવાળે દેશના અર્થતંત્રને મોટું નુકસાન જવાની સંભાવના હતી તેથી અમલ મોકૂફી શક્ય નહોતી. જમ્મુ-કાશ્મીરમાં પણ હજુ આ મા.સે.વે.ના અમલ માટે રાજ્યનો પોતાનો કાયદો પસાર થયો નથી.

વેપારીઓમાં ભય-શંકા અને કુશંકા- કેટલી સાચી, કેટલી ખોટી?

પહેલાં મજાકમાં એમ કહેવાતું હતું કે સ્ત્રીને સમજવી મુશ્કેલ જ નહીં, અશક્ય છે. પરંતુ હવે કહેવાય છે કે મા.સે.વે.ને સમજવો અશક્ય છે. દરેક તબક્કે વેરો કપાય છે, પરંતુ જેને વેરો ચૂકવાય છે તે દર વખતે સરકાર નથી હોતી. પી.એફ.નું ઉદાહરણ લઈએ તો જલદી સમજાશે. ખાનગી કંપનીઓ પી.એફ. પેટે કર્મચારીના પગારમાંથી પૈસા કાપે (અને પોતાના તરફથી ઉમેરવાના હિસ્સાના પણ) પરંતુ તે પૈસા જમા જ ન કરાવે તો? આવી મોટી કંપનીઓ સામે લડવાની કર્મચારીઓની ત્રેવડ હોતી નથી આથી પીએફમાં નુકસાન જતું હોય તેવાં ઉદાહરણો છે. આ જ રીતે ખરીદનાર વેચનારને મા.સે.વે. ચૂકવે પરંતુ વેચનાર તે સરકારમાં ભરે નહીં તો ખરીદનારને તેની ક્રેડિટ મળશે નહીં. આમ, આવા સંજોગોમાં વેચનાર ગેરલાભ મેળવી જશે.

પેઢીનાં ગોદામો બીજાં રાજ્યોમાં હોય તો તે તેનાં ઉત્પાદનોને એકમાંથી બીજા રાજ્યમાં ખસેડે તો તેણે વેરો ચૂકવવો પડશે પરંતુ જ્યાં સુધી માલ વેચાશે નહીં ત્યાં સુધી તેને ક્રેડિટ મળશે નહીં. આમ, લાંબો સમય પૈસા સલવાયેલા રહેશે.

પહેલાં નિકાસકારને વિદેશમાંથી કાચી સામગ્રી (ઇનપૂટ)ની આયાત પર વેરામુક્તિ હતી પરંતુ હવે તેણે મા.સે.વે. ચૂકવવો પડશે. અને તેની નિકાસ થાય તે પછી તેની ક્રેડિટ તે મેળવી શકશે. આમ, વેરો ભરવામાં અને રિફંડ વચ્ચે લાંબો અવકાશ પડી જવાની સંભાવના છે. મા.સે.વે.ના ઊંચા દરોથી પણ કાપડના વેપારીઓ સહિત ઘણાને પોતાનો ધંધો ઠપ થવાની ભીતિ છે જેના લીધે ઘણા કર્મચારીઓને બેરોજગાર થવાનો વારો આવી શકે છે. વાત એક જ વેરાની, એક જ દરની હતી પરંતુ મા.સે.વે.ના ત્રણ પ્રકાર છે- સીજીએસટી (કેન્દ્રનો વેરો), એસજીએસટી (રાજ્યનો વેરો), આઈજીએસટી (કેન્દ્ર-રાજ્યનો સંકલિત વેરો). દરના માળખા પણ ૫%, ૧૨%, ૧૮%, અને ૨૮% એમ અલગ-અલગ છે. અને આ તો હજુ શરૂઆત છે. આગળ જતાં આ દરો ઘટવાના બદલે વધવાની પૂરી શક્યતા છે!

જો કોઈ વ્યક્તિ એક રાજ્યમાં નોંધાયેલો હોય અને બીજા રાજ્યમાં વેપારાર્થે થોડા સમય માટે, માનો કે કોઈ પ્રદર્શનમાં જાય તો તે રાજ્યમાં પણ તેણે નોંધણી કરાવવી પડશે. મા.સે.વે.ની પૂરતી તૈયારી નથી અને તેને લાદી દેવાયો છે. આવા ઘણા મુદ્દાઓ છે.

બીજા કોઈ નહીં, પરંતુ વિરોધીઓને યમરાજા સમાન લાગતા સુબ્રમણિયન સ્વામીએ પણ પોતે અર્થશાસ્ત્રી હોવાના સંબંધે ભીતિ વ્યક્ત કરી છે કે મા.સે.વે. નરેન્દ્ર મોદી સરકાર માટે વૉટરલૂ (જ્યાં નેપોલિયન ૧૮ જૂન ૧૮૧૫ના રોજ હાર્યો હતો.) સાબિત થશે.

કેટલાકને ભીતિ છે કે આ વેરાથી ફરીથી ઇન્સ્પેક્ટર રાજ (જે ઈન્દિરા-રાજીવના સમયમાં હતું) પાછું ફરશે. અધિકારીઓને દરોડા-ધરપકડની છૂટ મળી જશે.

ઘણાને ડર છે કે વર્ષનાં ૩૭ રિટર્ન ભરવા પડશે. આથી આ કામ વધી પડશે. ઉપરાંત અત્યાર સુધી ચોપડે કામ ચાલતું હતું, હવે કમ્પ્યૂટરથી કામ કરવું પડશે.

મા.સે.વે.ના ફાયદા અનેક છે

અત્યાર સુધી મોટો વર્ગ વેરાજાળની બહાર હોવાથી મોટા ભાગે નોકરિયાત વર્ગ જ વેરો ભરતો હતો. ઘણા વેપારીઓ ચીઠ્ઠિ પર વ્યવહાર કરી, ચોપડે ખોટ બતાવી વેરો ભરવામાંથી છટકી જતા હતા. બિલ આપતા નહોતા. આવકવેરાના અધિકારીઓનું કહેવું હતું કે વ્યવસાયિકો, હૉલસેલ વેપારીઓ, ઉદ્યોગપતિઓ વગેરે રિટર્ન ભરતા હતા પરંતુ ટૅક્સ નહિવત ભરતા હતા. વેરામાંથી મળતી આવક કરતાં તેમના રિટર્નની ફાઇલની જાળવણીનો ખર્ચ વધી જતો હતો. આ બધું હવે મોટા પાયે અટકે તેવી શક્યતા છે. આના કારણે કાળાં નાણાંનું સર્જન થતું હતું.

નાણા પ્રધાન અરુણ જેટલીના કહેવા અનુસાર, “સતત ઓછી કર આવકના કારણે અર્થતંત્રને ભારે નુકસાન જતું હતું. સરકાર દેવું કરે રાખતી હતી. આથી કરના દરો વધારીને કર ભરનારા પ્રમાણિક લોકોને દંડવા કરતાં આ કરજાળમાં વધુ લોકો આવે તે જોવું જરૂરી હતું.” જોકે સાથે સાથે શાસકોએ અને સાંસદો-ધારાસભ્યોએ પણ વૈભવી ઠાઠમાઠ-ઊંચા પગાર-ભથ્થાં-સંસદના કિંમતી સમયનો વેડફાટ-ઘટાડી સાદગી અપનાવવી જોઈએ તો પણ અર્થતંત્રનું ઘણું ભારણ ઘટે. ઉપરાંત હજુ અસંગઠિત ક્ષેત્રના લોકો તેમજ મોટા મોટા ખેડૂતો આ કરજાળમાંથી બાકાત છે તેમને પણ મતબૅંકનો મોહ ત્યજી કરજાળમાં લાવવા પડશે કારણકે આ લોકોની સંખ્યા અંદાજે ૫૦ ટકાથી વધુ છે.

મા.સે.વેરાથી વેરામાળખું સરળ બનશે. અનેક વેરાના બદલે એક જ વેરો ભરવો પડશે. નાણા સચિવ હસમુખ અઢિયાના કહેવા પ્રમાણે, “વેપારીઓએ મહિને એક જ રિટર્ન ભરવું પડશે. બાકીનાં બે રિટર્ન કમ્પ્યૂટર જાતે ભરી લેશે. કમ્પૉઝિટ ડીલરોએ તો ત્રણ મહિને એક રિટર્ન ભરવું પડશે અને તે પણ ખાલી ટર્નઑવરની વિગતો.”

વળી, જે દરોડા કે ધરપકડની જે જોગવાઈઓ છે તે વાજબી છે. અગાઉ આપેલાં ઉદાહરણ પ્રમાણે, ખરીદનાર વેચનારને વેરો ચૂકવી દે પરંતુ વેચનાર સરકારને તે વેરો ન ભરે તો સરકાર તે વેચનારને પકડશે. તેની સામે કાર્યવાહી કરશે. વેરો ઘટાડવામાં આવે પરંતુ તેનો લાભ જો વેપારી ગ્રાહકને ન આપે તો પણ સરકાર તેની સામે કાર્યવાહી કરશે.

આમ, માલ અને સેવા વેરાથી છેવટે ગ્રાહકને જે લાભ મળવો જોઈએ તે ન મળે તેવા સંજોગોમાં ધરપકડ અને દરોડાની કાર્યવાહી થવાની છે. વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ ૩૦ જૂને રાત્રે સંસદમાં કહ્યું કે આ વેરાથી આખો દેશ આર્થિક રીતે એકસૂત્રે બંધાઈ રહ્યો છે. અને આ વાત સાચી છે.

વળી, આ વેરાથી કાળું નાણું અને ભ્રષ્ટાચાર પણ અટકશે તેમ નીતિન ગડકરીનું કહેવું છે. રહી વાત પૂરતી તૈયારીની તો, મલયેશિયામાં મા.સે.વે.ની તૈયારી દોઢ વર્ષ જેટલો લાંબો સમય અપાયા છતાં તેના ખરેખર અમલ પછી તીવ્ર વિરોધ ફાટી નીકળ્યો હતો.

સરકાર તરફથી આ ધ્યાન રખાવું જરૂરી

બિલ્ડરૉએ વેરાના અમલ પહેલાં જ મોટી લૂટ મચાવી હોવાનું બહાર આવ્યું છે. બિલ્ડિંગ પર ચાર ટકાનો વેરો લાગતો હતો પરંતુ મા.સે.વે. પછી ૧૨ ટકા લાગવાનો છે. ત્યારે તૈયાર થઈ ગયેલાં મકાનો પર કેટલાક બિલ્ડરોએ ૧૨ ટકા વેરો માગ્યાનું બહાર આવ્યું છે. જે રીતે નોટબંધીના કડક કાયદા છતાં કાળાં કામો કરનારાએ પોતાનાં ખોટાં કામો માટે રસ્તા શોધી લીધા હતા તેમ મા.સે.વે બાબતે ન થાય તેનું ધ્યાન રાખવું પડશે. મા.સે.વે. સાથે સંકળાયેલા અધિકારીઓ વેપારીઓને ખોટી રીતે ન રંજાડે તે જોવું પડશે. સિંગાપોરમાં આ વેરાના અમલ પછી મોંઘવારી ફાટીને ધૂમાડે ગઈ હતી તેવું ઓલરેડી મોંઘવારીથી પીડિત ભારતમાં ન બને તેનું સરકારે ધ્યાન રાખવું પડશે.

તો સાથે સાથે ગ્રાહકને લાભ ન મળતો હોય તેવા સંજોગોમાં આ અધિકારીઓ મોટા ઉદ્યોગપતિઓ-વેપારીઓ સાથે સાંઠગાંઠ ન કરી લે તે જોવું જોઈએ. સૌથી મોટી ચિંતા આ વેરાના ડિજિટલાઇઝેશનના પાસા અંગે છે. ૧૫૦ દેશોમાં ‘વૉન્નાક્રાય’ નામના રેન્સમવૅરના હુમલા અને તેના કારણે અર્થંતંત્રને નુકસાન પછી આ ચિંતા સ્વાભાવિક છે. મેન્યુઅલી કામ (ચોપડાં)માં હૅકિંગ શક્ય નથી. પણ આ ચિંતા ન હોય તો પણ વેબસાઇટ ક્રેશ થાય, ધીમી ચાલે, ફૉર્મ ભરાઈ ગયું હોય ત્યાં એરર આવી જાય, અને નવેસરથી વિધિ કરવી પડે તેવું સ્કૂલ, કૉલેજ, બીએસએનએલ વગેરે સરકારી વેબસાઇટોમાં અનુભવો છે ત્યારે આ વેબસાઇટોની સાથે મા.સે.વે.ની વેબસાઇટ પણ વડા પ્રધાન જેવી જ વાઇબ્રન્ટ બનાવવી પડશે.

બૉક્સ-૧

આ ૧૮ વેરાનું સ્થાન મા.સે.વે.એ લીધું

૧. વૅટ/વેચાણ વેરો, ૨. મનોરંજન કર, ૩. લક્ઝરી કર, ૪. લૉટરી, સટ્ટા અને જુગાર પરનો કર, ૫. રાજ્યના ઉપકર (સેસ) અને સરચાર્જ, ૬. એન્ટ્રી ટૅક્સ, ૭. ઇલેક્ટ્રિસિટી ડ્યુટી, ૮. કેન્દ્રીય આબકારી જકાત (એક્સાઇઝ), ૯. સ્પેશિયલ એડિશનલ ડ્યુટી ઑફ કસ્ટમ, ૧૦. એડિશનલ કસ્ટમ ડ્યુટી, ૧૧. એડિશનલ ઍક્સાઇઝ ડ્યુટી, ૧૨. મેડિકલ ઍન્ડ ટોઇલેટરિઝ પ્રીપરેશન ઍક્ટ હેઠળ એક્સાઇઝ ડ્યુટી, ૧૩. સેવા કર (સર્વિસ ટૅક્સ), ૧૪. કાઉન્ટરવેઇલિંગ ડ્યુટી, ૧૫. સ્પેશિયલ એડિશનલ ડ્યુટી ઑફ કસ્ટ્મ, ૧૬. શિક્ષણ ઉપકર, ૧૭. પ્રેસ/ટીવી/રેડિયો સિવાય જાહેરખબરો પરનો વેરો, ૧૮. લૉટરી, સટ્ટા અને જુગાર પર કેન્દ્રીય વેરો,

 

બૉક્સ-૨

આ વેરાઓ હજુ મા.સે.વે.માં નથી સમાવાયા

૧. બેઝિક કસ્ટમ ડ્યુટી, ૨. સ્ટેમ્પ ડ્યુટી, ૩. વાહન વેરો, ૪. મિલકત વેરો, ૫. દારૂ પરની એક્સાઇઝ, ૬. વીજળીના વેચાણ/વપરાશ પરનો વેરો, ૭. ઇલેક્ટ્રિસિટી ડ્યુટી, ૮. અન્ય એન્ટ્રી ટૅક્સ અને ઑક્ટ્રોય, ૯. મનોરંજન કર (જે સ્થાનિક સંસ્થાઓ દ્વારા લગાવાય છે), ૧૦. ભારતમાં આયાત થતી ચીજો પર બેઝિક કસ્ટમ ડ્યુટી અને સૅફગાર્ડ ડ્યુટી

ભારત-ઈઝરાયેલ સંબંધો: જાગ્યા ત્યારથી સવાર

(અભિયાન, તા.૦૮/૦૭/૧૭ના અંકની કવરસ્ટોરી)

૨૦૧૪માં નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વમાં ભાજપને ભવ્ય જીત મળી ત્યારે તેમને સૌ પ્રથમ શુભેચ્છા પાઠવનારા વિદેશી વડા ઈઝરાયેલના વડા પ્રધાન બેન્ઝામીન નેતાનયાહુ હતા. તો આ અંક તમારા હાથમાં આવશે તેના ચાર દિવસમાં એટલે કે ૪ જુલાઈએ મોદી ઈઝરાયેલમાં હશે અને આ રીતે ઈઝરાયેલની પ્રથમ મુલાકાત લેનારા પણ તેઓ ભારતના પહેલા વડા પ્રધાન હશે. યોગાનુયોગ મોદીની યાત્રા એવા સમયે થઈ રહી છે જ્યારે ભારતના ઈઝરાયેલ સાથે સંબંધો પૂર્ણ રીતે સ્થાપિત થયાનાં ૨૫ વર્ષની ઉજવણી થઈ રહી છે.

બંને દેશો લગભગ એક સાથે જ સ્વતંત્ર થયા. ભારત ઑગસ્ટ ૧૯૪૭માં થયું તો ઈઝરાયેલ તેના નવ મહિના પછી એટલે કે મે ૧૯૪૮માં! બંનેની તારીખ પણ આગળ પાછળ! ઈઝરાયેલની ૧૪ અને ભારતની પણ આમ તો ૧૪ તારીખે પરંતુ રાત્રે બાર વાગે  સ્વતંત્રતા મળી એટલે તારીખ બદલાઈ ગઈ. પરંતુ ઈઝરાયેલ આજે ભારત કરતાં બધી રીતે આગળ છે. ઈઝરાયેલમાં અંદાજે ૮૦ લાખની વસતિ છે. ભારતમાં ૧.૨૫ અબજની વસતિ છે. ભારતનો જીડીપી પર કેપિટા ૪,૦૦૦ અમેરિકી ડૉલર છે તો ઈઝરાયેલનો ૩૬,૨૦૦ અમેરિકી ડૉલર! ભારતનો માનવ વિકાસ સૂચકાંક ૦.૬૦૯ છે તો ઈઝરાયેલનો ૦.૯૩. ભારતમાં સાક્ષરતા દર ૬૧ ટકા છે તો ઈઝરાયેલનો ૯૭.૧ ટકા. ભારતમાં બેરોજગારીનો દર ૮.૮ ટકા છે તો ઈઝરાયેલનો ૫.૮ ટકા. ભારતમાં વ્યક્તિની સરેરાશ ઉંમર ૬૭ વર્ષ છે તો ઈઝરાયેલમાં ૮૧ વર્ષ. લશ્કર અને જાસૂસી સંસ્થાની બાબતમાં ઈઝરાયેલ આપણાં કરતાં ઘણું ઘણું આગળ છે. ચોતરફ દુશ્મનોથી ઘેરાયેલો આ દેશ અડીખમ ઊભો છે અને બધાને હંફાવે છે. વિશ્વની પરવા કર્યા વગર તે નિર્દયતાથી પડોશીઓને લશ્કરી જવાબ આપી શકે છે જ્યારે આપણે છેક હવે સર્જિકલ સ્ટ્રાઇકથી ખુશ થતા થયા છીએ. જોકે આપણા મૂકેશ અંબાણીના કારણે સૌથી ધનવાન વ્યક્તિમાં આપણે ઈઝરાયેલને પછાડી શક્યા છીએ. મૂકેશ અંબાણી ૧૯.૫ અબજ અમેરિકી ડૉલર સાથે સૌથી ધનિક નાગરિક છે જ્યારે ઈઝરાયેલના સૌથી ધનિક નાગરિક સેમ્મી ઑફેરની સંપત્તિ ૪ અબજ અમેરિકી ડૉલર જ છે.

ઘણી બધી બાબતોમાં ખોટી પરંપરાને ત્યાગવાની હિંમત દાખવનાર નરેન્દ્ર મોદી ઈઝરાયેલ જ્યારે જવાના છે ત્યારે હિંમતપૂર્વક વેસ્ટ બૅન્ક અને ગાઝા પટ્ટી જવાના નથી. આ પેલેસ્ટાઇનનો વિસ્તાર ગણાય છે અને અત્યાર સુધી ભારતની સરકારો પેલેસ્ટાઇન તરફી નીતિ ભારતમાં રહેલા બહોળી સંખ્યાના મુસ્લિમોને રિઝવવા માટે અપનાવતી રહી છે. અને આ જ કારણ રહ્યું કે ભારત-ઈઝરાયેલ સ્વતંત્ર થયાનાં સિત્તેર વર્ષ થવાં આવ્યાં છે ત્યારે પહેલી વાર ભારતના વડા પ્રધાન ઈઝરાયેલ જઈ રહ્યા છે.

૧૯૫૦માં ભારતે ઈઝરાયેલને સ્વતંત્ર રાષ્ટ્ર તરીકે માન્યતા આપી હતી. આમ, ભારતની વૉટ બૅંક તરફી સરકારને ઈઝરાયેલને માન્યતા આપતાં પણ બે વર્ષ લાગ્યાં. અને રાજદ્વારી સંબંધોની શરૂઆત તો છેક ૨૯ જાન્યુઆરી ૧૯૯૨ના રોજ થઈ જ્યારે વડા પ્રધાન તરીકે બિન ગાંધી પરિવારના નરસિંહરાવ હતા. આમ, અત્યારે ભારત-ઈઝરાયેલના સંબંધોને ૨૫ વર્ષ પૂરાં થયાં છે. અત્યાર સુધી વિદેશ પ્રધાનો જશવંતસિંહ, એસ. એમ. કૃષ્ણ અને સુષમા સ્વરાજ ઈઝરાયેલ જઈ આવ્યાં છે. તો ગૃહ પ્રધાન તરીકે લાલકૃષ્ણ અડવાણી અને રાજનાથસિંહે ઈઝરાયેલની મુલાકાત લીધી છે. ભારતની પહેલી મુલાકાતે ઈઝરાયેલના પ્રમુખ એઝર વૈઝમેન જાન્યુઆરી ૧૯૯૭માં આવેલા અને તેના લગભગ વીસ વર્ષ પછી ઈઝરાયેલના પ્રમુખ રેઉવેન રિવલિન ભારતની મુલાકાતે ૧૫ નવેમ્બર ૨૦૧૬ના રોજ આવેલા. તો ઈઝરાયેલના વડા પ્રધાન એરિયલ શેરોન વર્ષ ૨૦૦૩માં ભારતની મુલાકાતે આવ્યા હતા. આ ત્રણેય વડાઓની ભારત મુલાકાત વખતે બિનકૉંગ્રેસી સરકારો હતી તે ઉલ્લેખનીય છે. ભારતના રાષ્ટ્રપતિ ઈઝરાયેલની મુલાકાતે પ્રથમ વાર જાય તે ઘટના બની ત્યારે પણ બિનકૉંગ્રેસી સરકાર જ હતી. વર્ષ ૨૦૧૫ના ઑક્ટોબરમાં રાષ્ટ્રપતિ પ્રણવ મુખર્જી ઈઝરાયેલની મુલાકાતે ગયા હતા.

કૉંગ્રેસી સરકારો વખતે પણ મધ્ય એશિયાના આ ભાગ આસપાસની મુલાકાતો થતી હતી પરંતુ એ પેલેસ્ટાઇનની. ખિલાફત ચળવળ વખતે ભારતના મુસલમાનોને સમાધાન માટે અને વિદેશના મુસલમાનોના પ્રશ્ન માટે પ્રેરનાર મહાત્મા ગાંધીનો ઝુકાવ યહૂદીઓ કરતાં પેલેસ્ટાઇનીઓ પ્રત્યે વધુ હતો. તેમણે ૨૬ નવેમ્બર ૧૯૩૮ના રોજ ‘હરિજન’માં લખ્યું: “…હું માનું છું કે જેવી રીતે હિન્દુઓ અસ્પૃશ્યો સાથે વર્તન કરે છે તેવું વર્તન ખ્રિસ્તીઓ યહૂદીઓ સાથે કરે છે…તેમની સાથે અમાનવીય વર્તન થયું છે….” આ બધી પૂર્વભૂમિકા બાદ ગાંધીજી લખે છે, “યહૂદીઓની રાષ્ટ્ર માટેની રોકકળ મને બહુ અપીલ કરતી નથી(!) તેઓ તેમણે જ્યાં જન્મ્યા હોય ત્યાં જ રહેવું જોઈએ. જેવી રીતે ઇંગ્લેન્ડ ઇંગ્લિશ લોકોનું, ફ્રાન્સ ફ્રેન્ચ લોકોનું છે તેમ પેલેસ્ટાઇન આરબોનું છે.” જોકે ગાંધીજીને કોઈએ ત્યારે કે તે પછી પાકિસ્તાનની માગણી આવી ત્યારે એમ ન પૂછ્યું તો પછી હિન્દુસ્તાન હિન્દુઓનું કેમ નહીં?

આ વિચારસરણીથી ચાલતી કૉંગ્રેસ સ્વાભાવિક જ છે કે ઈઝરાયેલ સાથે સંબંધો વિકસાવવામાં પાછી પાની કરે. એટલે ૧૯૪૭માં જ્યારે યહૂદીઓને તેની જમીન એક રાષ્ટ્ર (ઈઝરાયેલ)ના રૂપમાં આપવા સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સંઘમાં પ્રસ્તાવ આવ્યો ત્યારે વડા પ્રધાન જવાહરલાલ નહેરુ રોષે ભરાઈ ગયા હતા. તેમણે કહ્યું હતું કે ‘ઝિયોનિસ્ટ (યહૂદીઓ)એ ભારતને લાખો રૂપિયાની લાંચ આપવા પ્રયાસ કર્યો છે અને તેમની બહેન વિજયાલક્ષ્મી પંડિતને રોજ ધમકીઓ મળતી હતી કે જો તેઓ ઈઝરાયેલની તરફેણમાં મત નહીં આપે તો તેમના જીવને ખતરો છે. જોકે તુષ્ટીકરણવાદી નહેરુએ આરબોના સમર્થનમાં જ મત આપવા આદેશ આપેલો અને ભારતે સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંઘમાં ઇઝરાયેલ વિરુદ્ધ આમ જ કરેલું. જો ઈઝરાયેલ સાથે તત્સમયથી જ આપણા સંબંધ સ્થાપિત થઈ ગયા હોત તો! કાશ્મીરના મુદ્દાને સં.રા.માં લઈ જવો, સં.રા.ની સુરક્ષા પરિષદના કાયમી સભ્ય પદની અમેરિકા પ્રમુખ કેનેડીની દરખાસ્તને નકારી કાઢવી તે પછી નહેરુજીની આ ત્રીજી મોટી આંતરરાષ્ટ્રીય ભૂલ! ઈઝરાયેલનો સાથ મળ્યો હોત તો કદાચ, કાશ્મીર અને પાકિસ્તાનની સમસ્યાનો કાયમી ઉકેલ આવ્યો હોત.

નહેરુજી ૧૯૬૦માં ગાઝા પટ્ટી ગયા, પણ ઈઝરાયેલ ન ગયા. મે ૧૯૬૫માં ઉપ રાષ્ટ્રપતિ ઝાકીર હુસૈને અલ અક્સા મસ્જિદમાં નમાઝ પઢી હતી. અને ૧૯૮૯માં તો ભારત સરકારે વિશ્વ ભરમાં મુસ્લિમ ત્રાસવાદની શરૂઆત કરનારા યાસીર અરાફતને જવાહરલાલ નહેરુ એવૉર્ડ ફૉર ઇન્ટરનેશનલ અંડરસ્ટેંડિંગ જેવો ઍવૉર્ડ આપ્યો હતો.

વર્ષ ૨૦૧૩માં ઈઝરાયેલના તત્કાલીન પ્રમુખ શિમોન પેરેઝે ભારતની તત્કાલીન કૉંગ્રેસ સરકારને મુસ્લિમ વસતિના ડર વગર ઈઝરાયેલ સાથે સંબંધો મજબૂત કરવા અનુરોધ કર્યો હતો. તેમણે કહ્યું હતું કે ઈઝરાયેલને મુસ્લિમ રાષ્ટ્રો ઈજિપ્ત અને જૉર્ડન સાથે પણ મજબૂત સંબંધો છે તો પછી ભારતને શું વાંધો છે?

જોકે મોદીજીને પણ ઈઝરાયેલની મુલાકાત પહેલાં ઘણા પાપડ વણવા પડ્યા છે કારણકે ભારતમાં હજુ બોલકો વર્ગ ગાંધી-નહેરુની વિચારસરણીવાળો છે જ. આથી મોદીજીએ બહુ સિફતપૂર્વક પહેલાં સાઉદી અરેબિયા, યુએઇ, ઈરાન અને કતાર વગેરે મધ્ય એશિયાના મુસ્લિમ બહુલ દેશોની મુલાકાતો લીધી અને તેમના શાસનનાં ત્રણ વર્ષ પછી ઈઝરાયેલ જઈ રહ્યા છે. સામે પક્ષે પેલેસ્ટાઇનના પ્રમુખ મહેમૂદ અબ્બાસ પણ મોદીજીની ઈઝરાયેલ મુલાકાત પહેલાં ગયા મે મહિનામાં ભારત આવી ગયા તે નોંધવું જોઈએ.

ભારત અને ઈઝરાયેલ આમ જોવા જાવ તો એક જ નૌકામાં સવાર બે યાત્રી જેવા છે. ખાસ તો હિન્દુ પ્રજા અને યહૂદી પ્રજા વચ્ચે બહુ સામ્યતા છે. રાજા મનુ એ જ યહૂદી બાઇબલના નોઆહ છે. અમેરિકી બાયૉલૉજિસ્ટ કૉન્સ્ટેટાઇન સેમ્યુઅલ રફિનેસ્કે તેમના પુસ્તક ‘ધ અમેરિકન નેશન્સ’ (પાના નં.૧૦૪, દસમા પ્રકરણની નોંધ ૯)માં લખ્યું છે કે “આપણા નોઆહ એ હિન્દુઓના રાજા મનુ છે…હિન્દુ ત્રિમૂર્તિ બ્રહ્મા (Brahma), વિષ્ણુ (Vish-nu) અને શિવ (Shiv)ને Bra-sh-ith  એવા બાઇબલના પ્રથમ શબ્દમાં શોધી શકાય છે. હિન્દુ સનાતન વૈદિક ધર્મ તો વિશ્વનો સૌ પ્રથમ ધર્મ મનાય છે તેમ મધ્ય એશિયામાં સૌથી જૂનો પંથ જુડાઇઝમ છે. યહૂદીઓનો પંથ ૩૫૦૦ વર્ષ જૂનો મનાય છે. તે પછી ઈશુ ખ્રિસ્ત આવ્યા અને તેના સાતસો વર્ષ પછી ઈસ્લામ આવ્યો. આ ત્રણેય પંથો આમ તો એક પિતાના ત્રણ દીકરા જેવા છે. અબ્રાહમના પુત્ર ઈશાકના વંશજ મોસીસે (મુસા) જુડાઇઝમ (યહૂદી) પંથ સ્થાપ્યો. ઈશાકના વંશજ ઈશા (જિસસ)એ ખ્રિસ્તી પંથ સ્થાપ્યો જ્યારે અબ્રાહમના પુત્ર ઇસ્માઇલના વંશજ મોહમ્મદ પયગંબરે ઇસ્લામની સ્થાપના કરી.

પરંતુ આ ત્રણેય પંથો વચ્ચે કટ્ટર દુશ્મનાવટ થઈ ગઈ. નવા આવેલા પંથો ખ્રિસ્તી અને ઇસ્લામે યહૂદીઓને પોતાનો દેશ છોડી અન્યત્ર નિવાસ કરવા વિવશ કર્યા. યહૂદીઓ તરફની નફરત માટે અંગ્રેજીમાં એન્ટી સિમેટિઝમ શબ્દ પ્રચલિત છે. એસિરિયા, બેબિલોનના નેબુચદનેઝર રાજા, રોમનો, ઇજિપ્ત, સાઇપ્રસ, સાઇરેનૈકા, પર્શિયા (આજનું ઈરાન), બાયઝેન્ટાઇન, નાઝીઓ, રશિયા એમ લગભગ બધા દેશો અને લગભગ રાજાઓએ યહૂદીઓ પર અત્યાચાર કર્યા, ખાસ તો ખ્રિસ્તી અને મુસ્લિમ પંથીઓએ. તેમનું બળજબરીથી પંથાતરણ કરવા પણ આદેશો ખ્રિસ્તી વડાઓએ આપ્યા. તેમને કોઈ મોટા સરકારી પદ પર નિયુક્ત ન કરવા આદેશો અપાયા હતા. આમ, તેમની સાથે અછૂતો કરતાં પણ ખરાબ વ્યવહાર કરાયો હતો. યહૂદીઓની જર્નલ ‘એવોતાયનૂ’માં નિસ્સિમ મોસીસના ૧ જુલાઈ ૨૦૦૭ના લેખમાં નોંધવામાં આવ્યું છે કે સાત યહૂદી પુરુષો અને સાત યહૂદી મહિલાઓ કોંકણના કાંઠે ઉતર્યા હતા. આજે જે કોઈ યહૂદીઓ ભારતમાં છે તે આ ૧૪ના વંશજો છે…. સ્થાનિક હિન્દુઓ દ્વારા તેમનું ઉષ્માપૂર્ણ સ્વાગત કરાયું હતું….આ (હિન્દુઓની) ધરતી ક્યારેય યહૂદી વિરોધી રહી નથી. ૨૪૦૦ વર્ષથી યહૂદીઓ અહીં ફૂલ્યા-ફાલ્યા છે.

હિન્દુઓ પર પણ વારંવાર આક્રમણો થતાં રહ્યાં. પરંતુ યહૂદીઓની જેમ હિન્દુઓ ક્યારેય હાર્યા નહીં. હિન્દુ ધર્મમાં ધર્માંતરણ થતું નથી. તેમ યહૂદી પંથ અપનાવવા માટેની શરતો પણ બહુ આકરી છે. એટલે ઓછું પંથાતરણ થાય છે. બંનેને સૌથી મોટો ખતરો કટ્ટર મુસ્લિમો અને કટ્ટર ખ્રિસ્તીઓ તરફથી છે. ફરક માત્ર એટલો રહ્યો કે સ્વતંત્રતા પછી ઈઝરાયેલે પોતાની સંસ્કૃતિ અને પોતાની માતૃભાષાને લાગુ કરવા માટે પ્રતિબદ્ધતા દાખવી પરંતુ ભારતમાં આવું ન થઈ શક્યું. ૧૮૮૧માં એક સમાચારપત્રના તંત્રી એલિએઝર બેન યેહૂદાએ તેના મિત્રો સાથે મળીને નક્કી કર્યું કે આપણે હિબ્રૂમાં જ વાત કરીશું. ઈઝરાયેલના પ્રથમ વડા પ્રધાન ડેવિડ બેન ગુરિયને કહેલું, “આપણને ક્યારે ખબર પડશે કે આપણો દેશ સામાન્ય (પહેલાના જેવો) દેશ બની ગયો છે? જ્યારે દેશના ચોર અને વેશ્યાઓ હિબ્રૂ બોલતા હશે.”

આરએસએસની તરફેણમાં બોલતા ભારતના લોકો પણ અચકાય છે ત્યારે ઈઝરાયેલ એક માત્ર દેશ છે જે તેની તરફેણમાં બોલે છે. જ્યારે વર્ષ ૨૦૧૦માં દિગ્વિજયસિંહે કૉંગ્રેસની સભામાં કહ્યું હતું કે “જે રીતે નાઝીઓએ યહૂદીઓનો નરસંહાર કર્યો હતો તે જ રીતે આરએસએસ મુસ્લિમોનો કરે છે.” આનો ઈઝરાયેલ દૂતાવાસે વિરોધ કર્યો હતો અને કહ્યું હતું કે આરએસએસને નાઝીઓ સાથે સરખાવી શકાય નહીં.

અત્યારે જ્યારે બંને દેશો નવેસરથી સંબંધોનું મંડાણ કરી રહ્યા છે ત્યારે સૈન્યથી લઈને વ્યાપાર સુધી અને ખાસ કરીને ગુપ્ત સુરક્ષા માહિતીની આપલે સુધી બંને દેશો વચ્ચે અપાર સંભાવનાઓ પડેલી છે. વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની આ યાત્રા આ સંભાવનાઓને સાકાર કરવામાં મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવશે તેવી આશા રાખીએ.

 

બૉક્સ 

નેક્સ્ટ યર ઇન જેરુસલેમ

યહૂદીઓ જ્યારે પોતાના દેશની બહાર નિર્વાસિત તરીકે અનેક દેશોમાં ભટકતા, અત્યાચાર સહેતા ત્યારે પાસઑવર (ખ્રિસ્તીઓએ તેના સ્થાને ઇસ્ટર તહેવાર ઉજવવાનું શરૂ કરેલું) તહેવારમાં યોમ કિપ્પુર સર્વિસ (ઉપવાસ)ના અંતે ‘Le-shanah ha-ba-a b’Yerushalayim’ (અર્થાત્ આવતું વર્ષ જેરુસલેમમાં મળીશું) બોલતા. તેઓ કહેતા કે ‘May God comfort you among all the mourners of Zion and Jerusalem”. અર્થાત્ બે હજાર વર્ષ પહેલાં જેરુસલેમના આપણા જે મંદિરને તોડી પડાયું છે તેનું પુન:નિર્માણ આપણે એક દિવસ અવશ્ય કરીશું. અત્યારે ભલે યહૂદીઓ પાસે ઈઝરાયેલ છે પરંતુ હજુ મંદિરનું નિર્માણ બાકી જ છે. આ વાતમાં પણ ક્યાંક રામમંદિરના કિસ્સાના પડઘા સંભળાય છે?

ખેડૂતોનું આંદોલન: લાંબા ગાળાનો ઇલાજ માગતી સમસ્યા

વિપક્ષમાં હોવું અને સત્તામાં આવવું એ અલગ વાત છે એ આજે ભાજપ કરતાં બીજા કોને વધારે સમજાતું હશે? ખેડૂતોના મુદ્દે અનેક આંદોલનોમાં સાથ આપનાર ભાજપ આજે સત્તામાં છે ત્યારે તેની સામે બીજા બધાં આંદોલનો અને ઝુંબેશો કરતાં ખેડૂતોની ઝુંબેશ બહુ અકળાવનારી અને મત સાથે જોડાયેલા ચૂંટણી ભવિષ્યને ધૂંધળી કરનારી પણ છે. અત્યાર સુધીમાં ભાજપ સામે અખલાક (કેન્દ્રમાં ભાજપ- ઉત્તર પ્રદેશમાં અખિલેશ યાદવની સપ સરકાર) અને કર્ણાટક-મહારાષ્ટ્રમાં રેશનાલિસ્ટોના (યુપીએ શાસન દરમિયાન) થયેલા મૃત્યુના મુદ્દે અસહિષ્ણુતાના રાગ આલાપીને એવોર્ડ વાપસીની ઝુંબેશ થઈ જે નિષ્ફળ રહી. ત્યાર બાદ વિવિધ વિશ્વ વિદ્યાલયોમાં ભારત વિરોધી સૂત્રોચ્ચાર થયા અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતાની નિષ્ફળ ઝુંબેશો થઈ.

એફટીઆઈઆઈના અધ્યક્ષ તરીકે યુધિષ્ઠિરની ભૂમિકામાં પ્રશંસા મેળવી ચૂકેલા અભિનેતા ગજેન્દ્ર ચૌહાણનો વિરોધ થયો, તે પણ નિષ્ફળ રહ્યો. ગુજરાતમાંથી અનામત વિરોધી આંદોલન પણ શરૂ થયું, પરંતુ તેનો નેતા જ નબળો પાક્યો. બેફામ નિવેદનો કરવામાં ભરાઈ પડ્યો અને ખાસ્સો સમય જેલ ભેગો રહ્યો. ગુજરાતમાંથી જ ઊના કાંડ સર્જાયો ત્યારે દલિત નેતા તરીકે જિજ્ઞેશ મેવાણી બહાર આવ્યો પરંતુ ગુજરાત અને ભાજપ રાજ્યો સિવાયના રાજ્યો મુદ્દે તેનું મૌન તેના ડાબેરી રાજકીય ઝુકાવની ચાડી ફૂંકી ગયું. આ બધામાં ભાજપને કોઈ વાંધો ન આવ્યો. પરંતુ પહેલી વાર એવું લાગી રહ્યું છે કે ખેડૂત આંદોલન મુદ્દે ભાજપ ભરાઈ પડ્યો છે. આનું કારણ બીજું કોઈ નથી પણ ભાજપ પોતે જ છે!

આશ્ચર્ય થયું? પણ વાત સાચી છે. કોઈ પણ નેતા માટે ચૂંટણીઓ જીતતા રહેવું જરૂરી હોય છે એ વાત નરેન્દ્ર મોદી સિવાય બીજું કોઈ સારી રીતે જાણતું હોય? કેમ કે કેશુભાઈ પટેલના મુખ્યપ્રધાન કાળમાં (૧૯૯૮થી ૨૦૦૧) સાબરમતી વિધાનસભા અને સાબરકાંઠા લોકસભાની પેટા ચૂંટણી હારવાના કારણે તેમને મુખ્યપ્રધાન પદ ગુમાવવાનો વારો આવ્યો હતો. મોદી વડા પ્રધાન બન્યા પછી વર્ષ ૨૦૧૪માં મહારાષ્ટ્રમાં શિવસેના વગર સૌથી મોટા પક્ષ તરીકે ભાજપને જીતાડી લાવ્યા, સિક્કિમમાં ભાજપ સમર્થિત પક્ષની સરકાર બનાવી, આંધ્રપ્રદેશમાં ભાજપના સાથીદાર ટીડીપીની સરકાર બની, હરિયાણામાં પણ ભાજપની સરકાર બની, જમ્મુ-કાશ્મીરમાં પીડીપી સાથે કમને સમાધાન કરીને મિશ્ર સરકાર બનાવી, ઝારખંડમાં એકલા હાથે ભાજપની સરકાર બનાવી, પરંતુ વર્ષ ૨૦૧૫માં દિલ્લી અને બિહારમાં ભૂંડો પરાજય થયો. વર્ષ ૨૦૧૬માં આસામમાં એકલા હાથે જીત મેળવી, કેરળ, પ.બંગાળ, તમિલનાડુ અને પુડુચેરીમાં સારો દેખાવ પણ કર્યો, પરંતુ એ ઊડીને આંખે એટલા માટે ન વળગ્યો કારણકે સત્તા ન મળી. આથી ૨૦૧૭માં ઉત્તર પ્રદેશ જેવા મોટા રાજ્યમાં સત્તા મેળવવી અતિ અનિવાર્ય હતી.

રાજ્યસભામાં કોઈ પક્ષને સ્પષ્ટ બહુમતી નથી. એટલે કૉંગ્રેસની સરકાર હોય ત્યારે ભાજપ સહિતના વિપક્ષો અડચણ ઊભી કરે અને ભાજપ સત્તામાં આવ્યો તો એને પણ આ સ્થિતિનો સામનો કરવો પડ્યો. વળી, ૨૦૧૭માં રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી પણ આવવાની હતી. ખરડાઓ પસાર કરવા માટે તેમજ રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી જીતવા રાજ્યસભામાં સંખ્યાબળ વધારવું જરૂરી હતું. આ ઉપરાંત નરેન્દ્ર મોદી વારાણસીમાંથી સાંસદ બન્યા હોવાથી ઉત્તર પ્રદેશ એ નરેન્દ્ર મોદીનું રાજ્ય ગણાય. આ બધા સંજોગોમાં યેનકેન પ્રકારેણ ઉત્તર પ્રદેશમાં સત્તા મેળવવી જરૂરી બની ગઈ હતી. એટલે તેમાં મોકળા મને વચનો અપાયાં જેમાંનું એક હતું ખેડૂતોને ઋણમાંથી માફી.

પરંતુ ભાજપે કદાચ વિચાર્યું નહીં હોય કે જો આ પગલું ઉત્તર પ્રદેશમાં ભરવામાં આવશે તો તેના પડઘા બીજે ક્યાંય નહીં પરંતુ તેનાં જ શાસિત રાજ્યોમાં પડશે. સ્વાભાવિક છે કે બીજાં બધાં મુદ્દે આંદોલનો અને વિરોધને હવા દેવામાં પાછા પડેલા કૉંગ્રેસ સહિતના વિપક્ષો પણ આ મુદ્દાને હાથમાંથી જવા ન દે, ખાસ કરીને જ્યારે કૉંગ્રેસ સહિતના વિપક્ષોના પણ અસ્તિત્વનો પ્રશ્ન ઊભો થઈ ગયો હોય. શિવસેના મહારાષ્ટ્રમાં મોટો ભા હોય તે નાનો ભા થઈ જાય, રોજે રોજ બખાળા કાઢે તોય તેની અવગણના થાય, (શિવસેનાના નેતા ઉદ્ધવ ઠાકરે પણ પિતા જેવા વિચક્ષણ નથી અને પરિસ્થિતિ સમજતા નથી કે વાજપેયી સરકાર વખતે ૧૩થી વધુ પક્ષોની મિશ્ર સરકાર હતી તેથી બધા પક્ષોને ભાવ આપવો પડતો, આ વખતે તેવી ગરજ નથી, આમ છતાં હિન્દુવાદી પક્ષ હોવાના કારણે ભાજપે શિવસેનાને સાવ વહેતો મૂકી નથી દીધો પરંતુ ત્રાગાની પણ કોઈ મર્યાદા હોય. ખાસ કરીને જ્યારે તમે એવી સ્થિતિમાં ન હો ત્યારે ત્રાગું ન કરાય. અગાઉ તે મોટા ભાની સ્થિતિમાં હતો ત્યારે ઠીક છે. શિવસેનાએ પણ પ્રતિભા પાટીલ વખતે ભાજપને છેહ દીધો જ હતો.) કૉંગ્રેસનાં બે મુખ્ય નેતાઓ સોનિયા ગાંધી, રાહુલ ગાંધી નેશનલ હેરાલ્ડ કેસમાં ફસાયેલાં હોય. રોબર્ટ વાડ્રાના સાથીઓનાં ઠેકાણાં પર દરોડા પડતા હોય. આવા સંજોગોમાં શિવસેના કે કૉંગ્રેસ પાસે તેઓ ખેડૂતોના આંદોલનો નહીં કરાવે કે તેને હવા નહીં આપે તેવી અપેક્ષા રાખવી મૂર્ખતા ગણાય.

આવું જ થયું. મહારાષ્ટ્રમાં શિવસેનાએ ખેડૂતોના આંદોલનને ટેકો જાહેર કર્યો તો મધ્ય પ્રદેશમાં કૉંગ્રેસના નેતાઓ-ધારાસભ્યો જિતુ પટવારી અને શકુંતલા ખટિકે આંદોલનને હિંસક બનાવવામાં કોઈ કચાશ બાકી રાખી નહીં. જે લોકોની ધરપકડ થઈ છે તેમાંના ઘણા કૉંગ્રેસ સાથે સંકળાયેલા હોવાનું માનવામાં આવે છે. મહારાષ્ટ્રમાં આંદોલન લાંબું ન ચાલ્યું અને હિંસક પણ ન બન્યું. દેવેન્દ્ર ફડણવીસ જલદી માની ગયા અને ઋણ માફ કરી દીધું પરંતુ મધ્ય પ્રદેશમાં હિંસક વધુ બન્યું. તેનું કારણ પોલીસ ગોળીબારમાં પાંચ જણા માર્યા ગયા તે છે. ‘ઇન્ડિયન ઍક્સ્પ્રેસ’ના અહેવાલ પ્રમાણે આ પાંચ જણાની પોતાની જમીન નહોતી કે ખેતી નહોતી. તેમાંનો એક તો અગિયારમા ધોરણનો વિદ્યાર્થી હતો જેને જીવવિજ્ઞાન પસંદ હતું તો બીજો ૨૩ વર્ષનો બેરોજગાર યુવાન હતો જે બે મહિના પહેલાં જ પરણ્યો હતો અને સેનામાં જોડાવા ઈચ્છતો હતો. ત્રીજો ત્રીસ વર્ષીય યુવાન દાડિયો હતો. બાકીના બે ૨૨ વર્ષીય અને ૪૪ વર્ષીય હતા જેમનાં પોતાનાં ખેતર નહોતાં.

ખેડૂતોના આંદોલનને શાંત કરાવવા મધ્ય પ્રદેશના મુખ્ય પ્રધાન શિવરાજસિંહ ચૌહાણ પોતે ઉપવાસ પર બેઠા. આંદોલન કરનારા ખેડૂતોને પણ મળ્યા. તેમણે ખેડૂતો માટે કલ્યાણકારી કેટલાક નિર્ણયો જાહેર કર્યા જેમાં લઘુતમ ટેકાના ભાવે તમામ પાક સરકાર ખરીદી લેશે, અમૂલ ડૅરીની ફૉર્મ્યૂલા મુજબ દૂધ ખરીદાશે અને મધ્ય પ્રદેશમાં ખેડૂતોનું બજાર સ્થપાશે જેથી તેમને વચેટિયાઓથી બચાવી શકાય. જોકે શિવરાજસિંહ ચૌહાણ ખેડૂતોનું ઋણ માફ નહીં કરવા દૃઢ નિશ્ચયી જણાય છે. તેમનું કહેવું છે કે રાજ્યના ૮૦ ટકા ખેડૂતોએ વ્યાજ મુક્ત ધિરાણો લીધાં છે. માત્ર ૨૦ ટકા જ દોષિત છે. તેમને પણ વ્યાજ મુક્ત ધિરાણ હેઠળ લાવવા માટે પ્રયાસો કરાશે. આ લખાય છે ત્યાં સુધી મધ્ય પ્રદેશમાં છેલ્લા છ દિવસમાં દસ ખેડૂતોએ આત્મહત્યા કરી લીધી છે.

મધ્ય પ્રદેશ બાદ હરિયાણા, રાજસ્થાન અને ગુજરાત આ તમામ ભાજપ શાસિત રાજ્યોમાં (જ્યાં આ વર્ષે ચૂંટણી યોજાવાની છે) ખેડૂતોનું આંદોલન શરૂ થઈ ગયું છે. પંજાબના નવા મુખ્યપ્રધાન કૉંગ્રેસના અમરિન્દરસિંહે તો પહેલેથી ચેતીને આંદોલન થાય તે પહેલાં જ ધિરાણ માફી આપી દીધી! તમિલનાડુના ખેડૂતો તો અગાઉથી દિલ્લીના જંતરમંતર ખાતે આંદોલન કરવા આવી પહોંચ્યા હતા, પરંતુ તેમના દેખાવો કોઈને ધ્યાને ન પડ્યા. ન રાજ્ય સરકારને કે ન કેન્દ્ર સરકારને. જોકે બાદમાં તમિલનાડુના મુખ્યપ્રધાન ઇ. પલાનીસ્વામીએ દુષ્કાળ રાહત યોજના જાહેર કરતાં તેમણે દેખાવો મોકૂફ રાખ્યા હતા. પ્રશ્ન એ પણ છે કે આટલા બધા દેખાવો બાદ જ કેમ સરકારના કાને માગણી અથડાય છે? જ્યાં સુધી સમસ્યા વિકરાળ સ્વરૂપ ન લે ત્યાં સુધી સરકાર પગલાં ભરતી નથી? શું સરકારો આટલી અસંવેદનશીલ હોવી જોઈએ?

બૅંકોનું વલણ પણ નિરાશાજનક છે. ખેડૂતોના ઋણની માફી અંગે ઉત્તર પ્રદેશમાં નિર્ણય લેવાનો હતો ત્યારે એસબીઆઈનાં અધ્યક્ષા અરુંધતી ભટ્ટાચાર્યએ કહ્યું હતું કે ખેડૂતોને ઋણ માફીથી ધિરાણની શિસ્ત બગડશે. બહુ અટપટા અંગ્રેજી શબ્દોમાં કહેલી વાતનો સાર એ હતો કે ખેડૂતોને જો ઋણ માફી અપાશે તો ભવિષ્યમાં ખેડૂતો ધિરાણ ચુકવશે નહીં અને એમ માનશે કે એ તો માફ થવાનું જ છે ને અને અર્થતંત્રને ખોટ જશે. અરુંધતીબેનની વાત તો સાચી છે, પરંતુ પક્ષપાતવાળી છે. જ્યારે વિજય માલ્યા સહિતના ઉદ્યોગપતિઓને અબજો રૂપિયાના ધિરાણોની માફી આ બૅંકો તરફથી જ થતી હોય અને તેમની સામે પગલાં લેવાતાં ન હોય, વિજય માલ્યા જેવા સરળતાથી દેશ છોડીને ભાગી જતા હોય ત્યારે બૅંકો અને સરકાર સામે પ્રશ્ન ઊભો થવાનો જ છે કે આ દેશનું અર્થતંત્ર મુખ્યત્વે કૃષિ આધારિત છે ત્યારે ઉદ્યોગપતિઓને ગોળ અને ખેડૂતોને ખોળ આ નીતિ ન ચાલે.

તો, બીજી બાજુ એ પણ વાત સાચી છે કે ધિરાણ માફી એ ઇલાજ નથી જ. અને ધિરાણ માફી ખેડૂતોને જેમ ન મળવી જોઈએ તેમ ઉદ્યોગપતિઓને પણ ન મળવી જોઈએ. તેનાથી અર્થતંત્ર પર મોટી ખોટ પડે છે. ઉદ્યોગપતિઓના કિસ્સામાં તો સંપત્તિ ટાંચમાં લઈ શકાય છે પરંતુ ખેડૂતોના કિસ્સામાં ગિરવે રાખવા જેવું શું હોય છે? બીજી એક દલીલ એવી પણ છે કે બૅન્કમાંથી ધિરાણ લેનારા ખેડૂતો ઘણા ખરા રાજકારણીઓ હોય છે જેમની ખેતીની આવક કરોડોમાં હોય છે. આથી ધિરાણ માફીનો ફાયદો તો તેમને થાય છે. નાના ખેડૂતો તો બિચારા શાહુકારો પાસેથી કે અન્ય ખાનગી રીતે ધિરાણ લેતા હોય છે. આથી સરકાર ધિરાણ માફી કરે તેનો ફાયદો મોટા ખેડૂતોને જ વધુ મળતો હોય છે. સામાજિક વૈજ્ઞાનિક નરેન્દ્ર પાણીના કહેવા પ્રમાણે, આ વખતે ખેડૂતોની સમસ્યા દુષ્કાળજનિત નથી, પરંતુ વધુ પાકની છે જેના કારણે પાકના ભાવ ગગડ્યા છે.

એ વાત સાચી કે ખેડૂતોને વચેટિયાઓ નડે છે. તેમની પાસેથી વચેટિયાઓ ઓછી કિંમતે પાક લઈ લે છે અને વધુ કિંમતે ગ્રાહકોને વેચે છે. પરંતુ એ વાત પણ સ્વીકારવી પડશે કે વચેટિયાઓ પાસે સ્ટૉરેજની સુવિધા હોય છે. આ સુવિધા નિભાવવાનો પણ ખર્ચ થાય. પરંતુ તેનો અર્થ એ નથી કે બહુ ઊંચી કિંમતે પાક વેચવો. વળી, આ વચેટિયાઓની સમસ્યા કે ઊંચા નફાની સમસ્યા તો દરેક ક્ષેત્રમાં છે. ખેડૂતો પાસેથી જમીન વેચાતી લેનાર બિલ્ડર કે ડેવલપર કેટલી ઊંચી કિંમતે ફ્લેટ કે બંગલા વેચે છે તે ક્યાં અજાણ્યું છે? બાંધણી, ભરતકામ કરતા કે પાપડ, ચવાણુ જેવા નાસ્તા ઘરે બેઠા બનાવનારાઓ પાસેથી કાપડના શૉ રૂમ કે ફરસાણવાળા માલ ખરીદે તે અને વેચે તે કિંમતમાં ઘણો ફરક હોય છે. પ્રકાશન સંસ્થાઓ અનુવાદ કરનારાને જે ભાવ આપે અને તેમને પુસ્તકો વેચવાથી જે ફાયદો થાય તેની વચ્ચે ઘણો મોટો ફરક હોય છે. સ્કૂલ સંચાલકો મસમોટી ફી લે પરંતુ શિક્ષકોને કાગળ પર જે પગાર આપે તેના કરતાં તેમના હાથમાં પગાર ઓછો આવે. દરેક ખાનગી કંપનીમાં આવું શોષણ જોવા મળે છે. અને દરેક ખાનગી કંપનીના કર્મચારીની પણ સામાજિક જવાબદારી હોય છે. ઉલટું, ખેડૂતોને મળતા સરકારી લાભો ખાનગી કર્મચારીઓને મળતા નથી હોતા.

બીજું કે ખેડૂતોની જે વાસ્તવિક સમસ્યાઓ છે તે પણ વિચારવી જોઈશે. તેમને પાક માટે પૂરતું પાણી મળી રહે, ખાતર સસ્તા ભાવે મળી રહે અને અન્ય યંત્રો-ચીજો મળી રહે તે સરકારે જોવું પડશે. આમ ને આમ, ભાષણ કરવાથી ૨૦૨૨ સુધીમાં ખેડૂતોની આવક બમણી નહીં થાય. હા, રાજકારણી કે અન્ય મોટા ખેડૂતોની આવક જરૂર બમણી થશે. ખેડૂતોને વૈજ્ઞાનિક અભિગમવાળી ટપક સિંચાઈવાળી ખેતી તેમજ જૈવિક ખેતી તરફ વાળવા પડશે. સરકાર અનેક યોજનાઓ અને લાભો જાહેર કરતી હોય છે પરંતુ તે વાસ્તવિક (જેન્યુઇન) અને જેમને તે મળવા જોઈએ તેવા ખેડૂતોને જ મળે કોઈ ખોટા (ફૅક) ખેડૂતો તે લાભ ન મેળવી જાય તે જોવું જોઈએ. બીજી તરફ, ખેડૂતોને બંને હાથમાં લાડવા જોઈએ છે તે પણ ન ચાલે. જો નિકાસમાં સારા ભાવ મળતા હોય તો ઊંચા ભાવે નિકાસ કરશે અને ત્યારે ઘરઆંગણાના બજાર તરફ નહીં જુએ. પરંતુ જો નિકાસના ભાવ સારા ન મળતા હોય તો ઘરઆંગણે વધુ ભાવ મળે તેવી તેની માગણી હોય છે. વળી, જ્યારે મબલખ પાક થાય અને ભાવ ન મળે ત્યારે બટેટા, ડુંગળી, દૂધ વગેરે રસ્તા પર ફેંકી દઈ તે તેમના જ ધંધાને લાત મારે છે. શિક્ષકો કે પત્રકારો તો કાગળને પગ પણ અડાડતા નથી કારણ કે તે તેમનો વ્યવસાય કે ધંધો ગણાય છે. તો પછી જે માલ ઉત્પાદન થકી કમાણી થતી હોય તેનો આવો વ્યય કરવો કેટલો યોગ્ય ગણાય? ભૂખ્યા બાળકોને તે ન આપી શકાય? તો પુણ્ય પણ મળે.

કેટલીક વાર સરકારમાં બેઠેલા લોકોનું પણ સ્થાપિત હિત હોય છે. ઘઉં, ડુંગળી વગેરેનો સારો પાક થયો હોય તો તેની વિદેશમાંથી આયાત કરવાની પરિસ્થિતિ ઊભી થાય (અને તેના કારણે તેને કટકી મળે) તેથી તે નિકાસ થવા દે અને પરિણામે ઘર આંગણે ભાવ ઊંચા જવા દે. કેટલીક  વાર મબલખ જથ્થો હોવા છતાં યોગ્ય સ્ટૉરેજના અભાવે ઘઉં વગેરે સડી જતા હોવાના દાખલા પણ સામે આવ્યા છે. આ બધા પ્રશ્નો આજના નથી. વર્ષોથી ચાલ્યા આવે છે, પરંતુ આપણા દેશમાં ખેડૂતોને પણ મુસ્લિમ, દલિત, સ્ત્રીની જેમ મતબૅંકના હિસ્સા જ ગણી લેવામાં આવ્યા છે અને તેથી ધિરાણ માફી જેવી લૉલિપોપ આપીને તેમને ખુશ કરીને કામચલાઉ ઉપાયો કરી દેવામાં આવે. પરિણામે સમસ્યા જેમની તેમ યથાવત્ રહે છે.